Cecylia Niewiadomska

STRACONA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część I.

Cześć II.

STRACONA

Niewiadomska Cecylia

Serca, co się tchem wieku jak iskra zapala,
Jako płomień wybucha, a jak piorun gaśnie,
Serca, przez które płynie gorącej krwi fala,
Jeśli takiego nie masz — z schylonem obliczem
Idź, a szukaj w bezcześci gnuśnego ukrycia
I miejsca, gdzieby wolno nazywać się — niczem,
Oddychać bez powietrza i istnieć — bez życia.

M. Konopnicka.

Część I.

I.

Tak samo światła ludzkich dusz, co płoną
I ponad ziemią znaczą drogę jasną,
Gdy promieniami w nieskończoność toną,
Chociaż się w ciemność rozproszą — nie zgasną,
Ale dalekiej przyszłości zniknioną
Przekażą siłę i słoneczność własną...

Aż z owych blasków, rozpierzchłych w przestrzeni,
Nowa jutrzenka ludzkość opromieni.

El... y.

— Nie psuj oczu, Celinko. I ty jeszcze piszesz, Ańdziu?

— Ostatni wyraz, mateczko. Skończyłam. Dlaczego się podniosłaś?

— Ojciec nadejdzie zaraz, nie chcę go niepokoić.

— Ale to cię męczy, mamo. Ojciec nie pragnie przecież, żebyś się męczyła dla jego spokojności.

— Mnie to już nie zaszkodzi, a pamiętaj, Ańdziu, że dziś i — potem, życie całe, powinnaś oszczędzać ojcu najmniejszej przykrości. Dość już wycierpiał i czeka go jeszcze niejedno... Ucz się kochać, Ańdziu.

— Czyż go nie kocham, mamo?

— Ty nie wiesz jeszcze nawet, co to znaczy, ale — dowiesz się z czasem...

Głos mówiącej urwał się nagle, zakasłała, usiadła, oparła głowę o poręcz fotela i przymknęła powieki.

Pomimo zapadającego już zmroku twarz ta wychudła, pożółkła, zmęczona uderzała jeszcze niezwykłą pięknością i nieziemskim prawie spokojem. Życie wyryło na niej głębokie brózdy, zabrało świeżość cery, nie zdołało jednak zmienić rysów, ani zatrzeć szlachetnego ich wyrazu.

Ańdzia z trwogą i smutkiem patrzyła na matkę, miała już lat 14 i rozumiała dobrze, jakim wysiłkiem ta droga, kochana podniosła się, by oszczędzić niepokoju ojcu. "Cicha Ańdzia", jak ją czasem nazywano, pojmowała doskonale takie bohaterstwo i wogóle odczuwała ona daleko lepiej wzajemny stosunek rodziców, ich troski, smutki i cichy niepokój, niżby kto mógł przypuszczać. Zdolnościami nie dorównywała ona Stefanowi, ani młodszej Celince, ale domyślnością serca przewyższała oboje. Tylko nie dzieliła z nikim swoich obaw i przeczuć, sama im nie dowierzała — nieśmiałą była zawsze, cichą i uważną.

Jak ona dobrze znała ten badawczy i pełen ukrytego niepokoju wzrok ojca, gdy powracał wieczorem do domu. Pamiętała doskonale, że się to zaczęło dopiero od ostatniej choroby mateczki, nie wątpiła też nigdy, że do niej odnosi się nieme jego zapytanie. Odpowiedzieć na nie nie umiałaby może, lecz jej łagodny uśmiech i jasne spojrzenie wystarczały ojcu za odpowiedź.

Tymczasem pani Brodzka otworzyła oczy i spojrzała znów na Celinkę.

— Jeszcze czytasz, Celinko? — szepnęła z wyrzutem.

Dziewczynka drgnęła, ale nie puściła książki, przeciwnie przycisnęła ją mocniej do piersi i spojrzała na matkę oczami pięknemi, jak dwa ciemne szafiry.

— O mamo — odparła — ja takbym chciała być zaklętą królewną!

— Dlaczego, duszko?

— Jakto dlaczego, mateczko? Miałabym tyle skarbów, dyamentów, pereł, złota i drogich kamieni; o, wtedy, wtedy byłabym szczęśliwą!

— Dlaczegóż wtedy dopiero, Celinko?

— O, moja mamo, to tak łatwo zgadnąć. — Nie mieszkałabym wtedy w tych brzydkich pokojach, na trzeciem piętrze, na Ogrodowej ulicy ze szkaradnym brukiem. Miałabym własny pałac, własne państwo. Wszyscyby mię słuchali. Siedziałabym sobie na turkusowym tronie, ze złotem berłem, w koronie z dyamentów i widziałabym przez otwarte okna najcudniejsze kwiaty i czuła ich zapach i słuchałabym co dzień najpiękniejszej muzyki. Och, mamo, mamo, to byłoby życie!

— Zapomniałaś, Celinko, że zaklęte królewny pokutują często długie lata w podziemiach, samotnych miejscach, gdzie ze skarbami swymi wątpię, czy są szczęśliwe.

— To się kończy, mamo, znajdzie się zawsze odważny królewicz, który wybawi zaklętą księżniczkę z mocy jej wrogów.

— Więc ci tak źle w tem naszem mieszkaniu, Celinko? — zapytała pani Brodzka, a w jej głosie brzmiał smutny wyrzut.

Celinka w zamyśleniu potrząsnęła głową.

— Źle mi nie jest... — rzekła po chwili z rozwagą — ale chciałabym być bogatą, mieć powóz własny, piękne mieszkanie...

— Czy myślisz, że bogactwo szczęście człowieka stanowi ?

— O, tak, mamo! Bogaty ma wszystko i wszystko rnoże, cały świat dla niego!

— Dziecko z ciebie, Celinko. Skąd ci to przyszło do głowy? Czy kto z nas bogactwa pragnie? Gdyby mi jaka dobra wróżka dała do wyboru spełnione życzenie, pewno nie pomyślałabym o złocie.

— A czegobyś też pragnęła, mateczko?

Pani Brodzka uśmiechnęła się smutnie i pomyślała chwilę.

— Pragnęłabym, aby wszyscy ludzie kochali się jak bracia — odpowiedziała spokojnie.

Celinka wzgardliwie wydęła śliczne usteczka, ale nawet z tą minką wyglądała jak aniołek. Cóż dziwnego, że Ańdzia uwielbiała siostrę? Dziesięcioletnia Celinka zachwycała ludzi obcych, była istotnie cudownem, niepospolitem zjawiskiem, które zwracało powszechną uwagę, dla Andzi zaś oprócz tego było obrazem matki, wątłą trochę dziewczynką, którą od dzieciństwa ona i matka otaczały zawsze najtroskliwszą opieką, najtkliwszem uczuciem. I teraz można było ją malować, tak jasno występowała na tle zapadającego już zmroku blaskiem różanej cery i słoneczną barwą włosów. Prawdziwa zaklęta królewna.

— Ja tam, mateczko — przemówiła Ańdzia — pragnęłabym zdrowia dla ciebie. Kocham bardzo wszystkich ludzi, ale przecież mam prawo własną rodzinę kochać nadewszystko ?

— Nie, Ańdziu — rzekła matka dziwnie stanowczym głosem — gdybyś wyłączała szczęście rodzin}' ze szczęścia ogółu, byłabyś tylko egoistką, kobietą ciasnych uczuć i małego serca. Lecz z moich córek żadna egoistką nie będzie, prawda, dzieci?

Milczenie było odpowiedzią.

— Mnie się zdaje, że ja jestem egoistką, mamo — odezwała się pierwsza Celinka — bo wcale nie umiem kochać tych tam wszystkich obcych. Nie życzę im nic złego, gdybym miała wielkie skarby, rozdawałabym każdemu biednemu, bo nie lubię patrzeć na żebraków i nieszczęśliwych, ale najwięcej przecież pragnę własnego szczęścia. Wolałabym, żeby Ańdzia była biedną niż ja, wolałabym, żeby Ańdzia była chorą niż ja, wolałabym...

— Ach, ty jaskółeczko moja! — zawołała Ańdzia, obejmując dziewczynkę i okrywając ją pocałunkami. — Ańdzia za ciebie chętnie będzie chorą, biedną, kopciuszkiem, a ty bądźże sobie śliczną królewną w koronie z dyamentów, w perłowym zamku, czy jak tam sobie ułożyłaś.

Pani Brodzka westchnęła.

— Celinka jest dzieckiem — rzekła — każde dziecko jest egoistą. Każdy kocha przedewszystkiem siebie, potem obejmuje sercem rodzinę własną, a dopiero następnie, im wyżej się wznosi, tem więcej czuć jest zdolnym, tem więcej kochać umie. Dziś od was takich uczuć wymagać zawcześnie, lecz starajcie się zrozumieć je z czasem. Egoista — to człowiek bardzo nieszczęśliwy.

— Nieszczęśliwy, mateczko?!

— Tak, Ańdziu. Źródłem szczęścia jedynem jest serce, kto nie zna uczuć, zaznać go nie może. Może przejść bez troski przez życie, może mu się wszystko uśmiechać, a on, używając wszelkich przyjemnosci, nie będzie przecież wiedział nawet, co to szczęście...

— To dziwne, mamo, ja tego nie rozumiem dobrze.

— Zrozumiesz kiedyś, Ańdziu, jeśli zapamiętasz moje słowa.

W tej chwili ktoś zadzwonił.

— Ojciec! — zawołała Ańdzia i pobiegła do drzwi. Pani Brodzka tymczasem zapalała lampę.

Po chwili do pokoju weszły trzy osoby; najprzód "kawalerskim" krokiem szła słuszna panienka z dość krótko ostrzyżoną główką; para dużych, siwych, niezwykle rozumnych i niezwykle energicznych oczu rozjaśniała twarzyczkę pospolitą i nieładną, lecz pociągającą dziwnie sympatycznym wyrazem.

— Hania? — rzekła pani Brodzka, witając ją uśmiechem.

— Mania mię przysłała dowiedzieć się o zdrowie pani; zaniepokoiliśmy się wszyscy, skoro Ańdzia nie przyszła na lekcyę.

Pani Brodzka ucałowała jasne czoło dziewczynki i uśmiechnęła się do męża, który stał obok, patrząc na nią swym badawczym i pełnym niepokoju wzrokiem.

— Lepiej mi jest — szepnęła. — Rano wstać nie mogłam i Ańdzia została, nie pytając mię nawet. Podziękuj, Haniu, mamie. Sama przyszłaś?

— Witek jest u Stefana.

Pan Brodzki ujął rękę żony i trochę niepewnym ruchem niósł ją do ust. Był to człowiek widocznie złamany przez życie, który resztę sił czerpał w miłości rodziny, może w spojrzeniu ukochanej żony. Bo też spojrzenie to było w tej chwili tak pełnem blasku, siły i wyrazu, jakby się w niem skupiła cała dusza chorej.

— Cóż książki? — zapytała. — Zgodziły się wreszcie?

Pan Brodzki był buchalterem w jednej z większych fabryk i roczne zamykanie książek rachunkowych kosztowało go nieraz wiele bezsennych nocy. Pomimo całej jego sumienności i dokładności niezwykłej, zdarzało się przecież, że kilka kopiejek różnicy pozwalało przypuszczać, iż rachunek jest błędny, i rozpoczynało się wtedy sprawdzanie. Ach, to sprawdzanie! Właśnie przed kilku dniami zaczęła się znowu ta miła zabawka i pytanie pani Brodzkiej odwróciło myśl męża natychmiast od drażliwego przedmiotu jej zdrowia.

— Znalazłem — rzekł z ożywieniem — znalazłem pomyłkę. Nie możesz sobie wyobrazić, jakie to szczególne.

Ożywił się, opowiadając dla pani Brodzkiej tylko zrozumiałe szczegóły.

Ańdzia nakrywała do stołu, służąca wniosła samowar, Hania przeglądała książki koleżanki, rozrzucone na biurku.

— Umiesz już na jutro lekcye? — Prawie. Ćwiczenie skończone.

— Bardzo jestem ciekawa, Krysi już czytałam; tak sobie, bez wyrazu, jak ona.

— I o mnie możesz to powiedzieć.

— O nie, ty masz wyraz: cicha dobroć. Mnie to gniewa czasem — jesteś za dobrą, za cichą, zbyt nieśmiałą — ale zawsze jesteś sobą, a Krysia...

— Jest podobną do mnie.

— O, nie, ona jest nijaką, ona wcale nie jest. Rozśmiały się obydwie.

— Wiesz co, Haniu, że ja się lituję nad tobą: taka głowa jak twoja i takie koleżanki! Nie masz żadnej godnej siebie, nie masz z kim współzawodniczyć.

— To prawda — z całą szczerością potwierdziła Hania. — Nieraz zła jestem na was, że nie macie więcej zdolności. Wielka mi sztuka być pierwszą.

— Między dwiema niedołęgami.

— O, przepraszam! Do niedołęstwa daleko ci bardzo, ale zawsze.

— Celinko, poproś Witka i Stefana, już nalałam dla nich herbatę.

— Niech ona nie wychodzi — cicho skinęła matka.

— Bo co? — spytała Hania.

— Kasłała dzisiaj znowu — równie cicho odpowiedziała Ańdzia. sama zmierzając ku drzwiom. — Taka skłonna do zaziębienia, a mama lęka się ogromnie.

Wkrótce wróciła Ańdzia, a z nią dwaj młodzieńcy, jeden barczysty, nizki, z krótko ostrzyżoną głową i siwemi energicznemi oczami, miał w sobie coś szorstkiego, zuchwałego prawie. To pan Witold Krajewski, brat Hani, przyszły inżynier-technolog, obecnie student technologicznego instytutu w Moskwie. Przyjechał na święta, lecz zabawi dłużej, aż do połowy stycznia, ku wielkiej radości Hani i utrapieniu braci, którym dokucza bez litości. Jedna Hania utrzymuje, że to "zacny chłopiec", nie trzeba tylko zważać na to, co on mówi — bracia jednak zważają i przed złośliwym żartem albo szorstką prawdą chowają się co chwila jak ślimaki w skorupę.

Stefan Brodzki stanowi z nim kontrast zupełny. Wysoki, szczupły, ciemny blondyn, ma w twarzy coś gorącego i miękkiego zarazem — wyraz ciemnych jego oczu świadczy aż nadto wymownie, że łatwo go rozmarzyć, a migające w nich błyski zdradzają siłę, co umie wybuchnąć zapałem.

Stefan od kilku miesięcy nosi mundur uniwersytecki i kształci się na prawnika. Niezwykły dar słowa skierował go na tę drogę, radzili mu ją wszyscy: jako adwokat miał przyszłość przed sobą; sani uznał wreszcie, że znajomość prawa czyni człowieka pożytecznym członkiem społeczeństwa, lecz w głębi duszy inne miał nadzieje, inne — niewypowiedziane zamiary.

Witek powitał wszystkich nieco rubasznym ukłonem i zajął miejsce między Stefanem i Hanią. Szybkie spojrzenie rzucił na panią domu, potem zaczął coś mówić do swego sąsiada półgłosem o życiu koleżeńskiem, miejscowych stosunkach. Marszczył się przytem, ale w głosie brzmiała mu siła przekonania i niezłomna wola.

Pan Brodzki słuchał także przez czas jakiś, lecz po chwili machnął ręką i pogrążył się w zwykłem zamyśleniu. Może powrócił myślą do własnej młodości, własnych nadziei, marzeń i zawodów, bo na twarz wystąpiły mu rumieńce, a w oczach migotały jakieś ognie, przypominające spojrzenie Stefana.

Wiele on przeszedł w życiu; jedynak ukochany i pan pięknej wioski, znalazł się w dość młodym wieku na bruku, bez chleba z żoną i dwojgiem dzieci. W sumieniu czuł się czystym, lecz to rodzinie nie zapewni bytu. Ciężkie nastąpiły chwile walki o chleb powszedni, chleb suchy dla głodnych dzieci... Wtedy to osiwiał, wtedy na młodej twarzy zarysowały się brózdy głębokie, a oczy wpadły w głąb czaszki. Dzieci pomarły, lecz została żona, pełna męskiej odwagi i hartu, — sani wiedział tylko, ile jej zawdzięczał, sam wiedział tylko, czem w życiu stać się może kobieta, gdy prawdziwie kocha...

Nakoniec spotkał dawnego kolegę, Krajewskiego, i z tą chwilą zakończyła się walka o byt materyalny. Chleb był teraz, lecz dla kogo?... Już nim nie nakarmi dwóch mogiłek w piaszczystej ziemi... Takich wspomnień nie zatrze nawet odradzająca się znowu rodzina, ani syn w mundurze, ani cicha, słodka Andzia, ani ten obraz matki, prześliczna Celinka, To byt nowy, a przeszłość?...

Przedwcześnie pochylony starzec żył jakby życiem podwójnem: chwilą teraźniejszą i wspomnieniem, a ludzie — nazywali go roztargnionym, gdyż nie zawsze umiał przenieść się myślą dość szybko z jednej epoki do drugiej.

— A ty, Witek? — spytała Hania.

— Czego chcesz? — mruknął szorstko.

— Układamy tu sobie z Andzia odpowiedź dla dobrej wróżki, któraby nam dała do wyboru jedno spełnione życzenie. Cóżbyś ty wybrał?

— Daj mi święty pokój!

— No, mój drogi, no, proszę, cóż ci to szkodzi, powiedz!

— Żeby mi wolno było powywieszać wszystkich nicponiów.

— Brrr! co za straszne życzenie! — otrząsnęła się Hania, lecz Stefan się uśmiechnął.

— To byłoby ciekawe — zauważył.

— Cóż takiego?

— Czybyś znalazł jakiego "nicponia" na świecie.

— Ja?

— Na którego podpisałbyś wyrok śmierci — spokojnie dokończył Stefan i zaczął pić herbatę.

Hania klasnęła w ręce i wybuchnęła śmiechem; śmieli się wszyscy, lecz śmiech pani Brodzkiej zmienił się w ostry kaszel. Pan Brodzki spojrzał na nią z niepokojem i nie mogła już teraz ukryć się przed tym wzrokiem. Była widocznie bardzo osłabioną, gdyż zbladła mocno, pot jej wystąpił na czoło i błagalnem spojrzeniem objęła obecnych. Lecz czego chciała? Andzia pospieszyła do niej, a tymczasem niezgrabny Witek podniósł się tak gwałtownie, że przewrócił szklankę świeżo nalanej herbaty i struga ukropu popłynęła szybko w stronę pochylonego ku żonie Brodzkiego.

Zrobiło się zamieszanie, krzyk: ścierki! serwety! A zanim wszystko przyszło do porządku, już pani Brodzka znowu uśmiechnięta siedziała na swojem krześle, a łagodny wyraz jej oczu zdawał się mówić: Nie troszczcie się o mnie. Mnie nic nie jest.

Hania wkrótce zaczęła się wybierać i naglić Witolda do powrotu, chociaż zżymał się na nią, że mu popsuła wieczór swoją babską zachcianką. Nie po to przyjechał na święta, żeby jej służyć za niańkę; chwili mu wolnej nie da, ruszyć się nie pozwoli z domu, zaraz narzuca się swoją osobą — a potem wracaj, bo panna już śpiąca!

Zły był i nie żałował języka, Hania słuchała jednak z niewzruszonym spokojem, od czasu do czasu tylko zamieniając wymowne spojrzenie ze Stefanem. I naturalnie dzięki tym spojrzeniom, zapomniała o kaloszach. Przypomniała sobie o nich dopiero na dole, gdy spostrzegła, że śnieg świeży pokrył trotoary i uczuła wilgoć przez cienką podeszwę bucika.

— To nic — rzekła — nie umrę z tego, choćbym dostała kataru.

— Z czego ?

— Zapomniałam kaloszy, ale to nic nie szkodzi.

— Niedołęga! — szepnął i zadzwonił do bramy.

— Po co dzwonisz?

Nie odpowiedział wcale. Wprowadził ją do bramy i kazał czekać takim głosem, że posłuchała w pokornem milczeniu. Za chwilę wrócił z kaloszami i sam pomagał włożyć je na nogi. Wdzięczna Hania zarzuciła mu ręce na szyję i szamoczącego się trochę pocałowała w ucho.

— Dajże mi święty pokój! — mruknął Witek.

— Złość się, złość — rzekła — ja wiem, co ty wart jesteś, myślisz, że nie poznałam? Ta rozlana herbata... Ach, żal mi Andzi.

— Mnie jego żal — mruknął Witek. — Złoty człowiek, ale bez niej... Z babami to tak zawsze, i najlepsza zdrowia nie ma.

— Biedna Andzia — powtórzyła Hania w zamyśleniu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Ty będziesz silnym przez to, w co uwierzysz,
Jako w cel życia wzniosły, choć daleki;
Przez to, z czem duchem zetrzesz się i zmierzysz
I uznasz prawdą na wieki.

Szczęśliwym będziesz przez to, co twa dusza
Ukocha; przez to, na czem spoczniesz twojem
Sercem, bijącem wiecznym niepokojem,
Co pierś ludzkości porusza.

M. Konopnicka.

— Ańdziu, tak mi smutno!... okropnie mi smutno!...

W pokoju zmrok panował, w kąciku na sofie siedziała jasna postać skulona i cicha; na widok wchodzącej siostry wyciągnęła do niej ręce i skarżyć się zaczęła słodkim, srebrnym głosem.

— Mnie tak smutno, Ańdziulku!

Andzia usiadła przy niej i łagodnym ruchem przytuliła dziewczynkę do siebie.

— Sierotko ty moja biedna, jaskółeczko ty moja — szepnęła, całując dziecko, pochylona nad niem.

— Ja nie chcę, żeby mi było tak smutno — dawniej, kiedy mama żyła...

Łkanie Ańdzi przerwało jej mowę.

— Płaczesz? — zapytała cicho.

— Jakże nie mam płakać, sierotko ty moja, kiedy nam tak źle wszystkim, kiedyśmy tacy biedni... Nikt nam jej nie zastąpi, ani ojcu, ani tobie, nikomu... Cóż ja pocznę!...

— Opowiedz mi co, Ańdziu — mama zawsze mi opowiadała — opowiedz mi o jakiej ubogiej sierotce, która stała się później bogatą i szczęśliwą.

Andzia westchnęła ciężko, lecz zaczęła mówić. Opowiadanie jej pewno nie dorówna tym, które słyszały nieraz o zmroku z ust matki, ale będzie ich echem, ze wspomnień zlepionem, ożywieniem gorącą chęcią zabawienia ukochanej siostrzyczki.

Przed kilku tygodniami biedne dzieci straciły matkę, smutek więc nie był gościem w tym sierocym domu, rozsiadł się tu na dobre.

A najgorzej było z Celinką. Andzia traciła głowę. Dziesięcioletnia dziewczynka była Beńjamiukiem zmarłej i niezmiernie żywo odczuła tę stratę: wszędzie i ciągle brakowało jej matki. I za to właśnie Andzia kochała ją bardziej jeszcze, ale musiała panować nad sobą, ażeby dziecku nie dodawać żalu. O, ona silną była, ona zniesie wszystko, byle Celinka nie czuła się tak nieszczęśliwą, byle ojciec i Stefan nie byli tak smutni.

Lecz tego nawet wymagać nie można.

— Rozbierz się, Celinko, duszko, Andzia ci pomoże, już dziesiąta.

— Ale ja tu nie zostanę sama. Będziesz siedziała przy ninie?

— Dobrze, kotku, połóż się tylko, usiądę przy tobie.

— I nie odejdziesz?

— Nie położę się, póki nie uśniesz. Ucałowały się znowu serdecznie i Andzia zaczęła rozbierać Celinkę.

Tylko o cztery lata starszą była od niej, a nie czuła się już dzieckiem. Zawsze miała usposobienie poważne i ciche, a choroba i śmierć matki uczyniły z niej prawie kobietę. Czuła, że musi zastąpić jej miejsce i pragnęła tego tak gorąco, silnie, iż wierzyła chwilami, że to jest możliwem. Nie zastąpi jej w zupełności, to niepodobna, ale będzie im pożyteczną, odda im się cała i zapełni choć trochę tę straszną pustkę w domu.

Czy to wystarczy jednak?

Spojrzała na Celinkę i westchnęła głęboko. Pojmowała, że wychowanie tego dziecka jest pierwszym i najtrudniejszym jej obowiązkiem. Czy mu podoła? O, czy mu podoła!

W papierach matki znalazła: "Kilka słów do mojej córki ". Widocznie pragnęła ona zostawić jej jakieś wskazówki, lecz nie skończyła listu, zaczęła go zaledwie — na pierwszej stronie bardzo już niepewną ręką skreśliła trzy tylko słowa:

" Kochaj ich, Ańdziu... "

Ach, to jest tak wiele i tak mało zarazem! Ona ich kocha każdem uderzeniem serca, ale czyż to wystarczy?

Tymczasem rozebrała siostrę, ułożyła ją w czystem łóżeczku, uplotła złoty warkocz, upieściła śliczne oczy, jasne czoło, ucałowała, przeżegnała, jak mateczka.

Celinka leżała cicho, ściskając mocno rękę siostry, która siedziała obok na krzesełku; w duszy Ańdzi brzmiały dla niej najsłodsze imiona.

Pieszczotko moja, sierotko ty biedna, ty najbiedniejsza z nas wszystkich! Co ja dani tobie? Co z ciebie los zrobi bez tej naszej jedynej? Jej nikt nie zastąpi nikomu z nas, ale tobie... tobie najbardziej...

Andzia zgasiła lampę, ale blask księżyca zapełniał pokój jasnem i łagodnem światłem, rzucając na podłogę cień okna, firanek i kwiatów. Andzia w tę stronę zwrócona, podniosła wzrok ku niebu i tam zdawała się szukać pomocy.

— Ty jesteś v. nami, mamo! — szepnęła po chwili. — Prawda? Tyś nie odeszła, ty nie mogłaś odejść!

Nie, nie mogła, ta dzielna, szlachetna kobieta, nie mogła ich tak opuścić.

Noc była cicha, srebrna i przejrzysta, księżycowe promienie spływały z błękitów, niby zwiastuny łaski. Celinka spała, z oczu Ańdzi płynęły łzy ciężkie.

— "Kochaj ich" — powtórzyła, patrząc w niebo. Starała się zrozumieć tę ostatnią wolę matki i czuła,że codziennie pojmuje ją lepiej. Teraz już wiedziała, że kochać musi każdego inaczej: ojca, brata i siostrę.

Dotąd kochała ojca, to znaczy: witała go co dzień serdecznie, żegnała na dobranoc, myślała o nim z czcią pewną, jak o istocie wyższej, która nic od niej potrzebować nie może. Gdy mówił do niej (co zdarzało się rzadko), przenikała ją wielka radość, — dumną była, gdy ją pochwalił, — wzruszał ją głęboko najdrobniejszy dowód jego pamięci i dobroci dla niej. Czemże ona była wobec ojca? Niczem.

A teraz zmieniło się wszystko. Teraz go kochać musiała inaczej, teraz wiedziała, że mu jest potrzebną i jak potrzebną! '

Pan Brodzki był człowiekiem idealnie dobrym i idealnie zacnym, zdolnym i pracowitym, lecz zarazem niesłychanie roztargnionym, a z powodu niewyczerpanej swej dobroduszności wyzyskiwanym nawet przez tych, którzy wyzyskiwać go wcale nie mieli zamiaru.

Od lat dwudziestu przeszło pełnił gorliwie obowiązki buchaltera w jednej ze znaczniejszych fabryk, której dyrektorem i współwłaścicielem był szkolny kolega jego, pan Krajewski. Pan Krajewski oceniał pracę przyjaciela i wynagradzał odpowiednio, ale nie mógł zapobiedz, aby poza obowiązkami Brodzki nie wyręczał fabrycznych kolegów. Pan buchalter pomiędzy nimi zdobył sobie dawno bardzo sympatyczną, chociaż mniej korzystną rolę powszechnego zastępcy i wyręczyciela, to też nie brakło mu nigdy nadprogramowej pracy. Prosić go było łatwo: nie odmawiał nigdy, nie umiałby; czego nie zrobił w biurze, zabierał do domu i pracował nieraz do świtu. Dla kogo? Często sani nie wiedział. "Któryś tam prosił" — mawiał, patrząc na obcą książkę. Wystarczało mu, że jego pomoc była pożądaną i potrzebną.

Wobec tego Andzia musiała pilnować, żeby się położył chociaż o północy, musiała znaleźć sposób namówienia go do spoczynku; czuwać, aby zjadł obiad, odgadnąć, co mu smakuje, pamiętać o bieliźnie, o najdrobniejszej rzeczy.

Inne to było zupełnie kochanie. Zrozumiała bardzo prędko, że do pewnego stopnia ojciec jest także dzieckiem, o którem najwięcej może myśleć trzeba.

A Stefan?

Drogi Stefan, taki rozumny, szlachetny! Czemżeby ona była bez Stefana? Matkę kochała bardzo, lecz nie była do niej śmiałą, tego przymiotu nie posiadała wcale; ale względem Stefana nie potrzebowała śmiałości, bo i pytać o nic nie potrzebowała. On sam mówił. Mówił jej zawsze o wszystkiem, co czuł i myślał, a ona słuchała, dech prawie powstrzymując; zdawało jej się, że strumień mądrości spływa w jej duszę; a gdy się zapalił, gotową była iść za nim przez ogień, na stosie stanąć. Stefan mówić umiał, słynął z tego wśród znajomych i lubił mówić o tem, co go zajmowało. Potrzebował nawet. W Ańdzi miał zawsze słuchacza, gotowego podziwiać i podzielać jego sądy, zdania, zapały, poglądy, zawody. Można powiedzieć, że siostra jedynie jego oczyma na życie patrzała, myślała jego głową, kochała, co kochał, cierpiała nad tem, co oburzało Stefana. Oburzać się z nim nie mogła, serce jej zdolnem było tylko do uczuć łagodnych, choć głębokich bardzo; Stefana to gniewało; pod tym względem z Hanią rozumieli się lepiej i to ich zbliżyło. Kochali się od dziecka jak rodzeństwo, jednakowo myśleli, jednakowo czuli i dzielili się każdem wrażeniem. Wrząca natura chłopca skłonną była do uniesień, przerzucającą się szybko w ostateczności, a zawsze szukającą u swoich najbliższych współczucia, wrażliwą na podniety otoczenia. Pomysłowa Hania dawała mu nieraz pole do spożytkowania energii, której nie wystarczała jedynie nauka; z nią układał plany, projekta, a Ańdzia podziwiała go tylko, spełniała, co kazał i pomagała z całej duszy.

Ale teraz nie mogła podziwiać go tylko, uwielbiać, słuchać; teraz poznała, że i nad tym wielkim, nad tym rozumnym czuwać musi także trochę jak mateczka, pamiętać o wszystkiem, o czem on nie pamiętał przy swych wzniosłych celach. A taki był niepraktyczny!

Najbardziej jednak opieki potrzebowała Celinka, wątłe, wrażliwe dziecko, trochę zepsute, ale takie śliczne, takie uroczo powabne i piękne. Polna różyczka.

O, Celinka nie była wcale zwykłym rozgrymaszonym Beńjaminkiem, wcale — Ańdzia czuła w niej siłę, czuła jakąś wyższość woli i inteligencyi. — I jakże ona wychowa to dziecko?

Choć młodsza o cztery lata, Celinka już dzisiaj imponowała jej rozumem, zdolnościami, śmiałością, energią i Ańdzia z przerażeniem prawie czuła, że nie umie w najmniejszej rzeczy wpłynąć na to cudne stworzenie, na tę marzycielkę złotowłosą, którą tak gorąco, tak po macierzyńsku prawdziwie kochała.

Przeczuwała ona, że dla Celinki nie dosyć pamiętać o jej potrzebach, dostarczać rozrywek, książek, nauki; Ańdzia pojmowała, jak niezmiernie ważnym jest dla takiego dziecka kierunek moralny, ale widziała zarazem zupełną bezsilność własną.

Bo cóż to jest właściwie ten kierunek? Jak się nadaje? Od czego zależy? Wszak duch w domu się nie zmienił, może to wystarczy?... Bo choćby się poradziła pani Krajewskiej naprzykład, lecz o co? Pani Krajewska z nimi nie zamieszka, a jej najlepsze rady muszą być zawsze spóźnione.

Przyszło jej wprawdzie na myśl, że mogłaby z nimi zamieszkać jaka zacna i doświadczona kobieta, ale odrzuciła ten projekt z dwóch względów: najprzód poznała już wartość pieniędzy i przekonała się z pewnem zdziwieniem, że ojciec miewa ich czasem zamało; a przecież komuś, co mieszkałby u nich i czas im oddał wszy stek, płacić trzeba; powtóre wiedziała dobrze, jaką przykrością dla ojca byłoby to zastępstwo matki przez kogoś obcego. Pan Brodzki trochę dzikim był do ludzi; zamknął się w ciasnem kółku rodziny, przyjaciół, dla wszystkich był uczynnym, za dobrym, lecz bliższych stosunków zawierać już nie umiał i nie znosił obcych poza pewną granicą — byłby więc niesłychanie biednym i skrępowanym. Był jednak i wzgląd trzeci, najważniejszy. Ańdzia pewną była, że nikt obcy nie pozyska wpływu na Celinkę, że najlepsze zamiary, najgorliwsze chęci roztrącą się o upór, skrytość, niechęć dziecka, które w narzuconej takiej opiekunce widziałoby wroga swojej samowoli.

A Celinka tę wolę swoją tak ceniła! Najmniejszy opór podniecał ją do walki. Nie, nie, ażeby wychować Celinkę, trzeba być matką, bardzo kochającą, bardzo rozumną matką; Bóg zabrał jej tę przewodniczkę, więc On jej nie opuści. Jest przecież Ojcem, najlepszym, wszechmocnym. On kierować nią będzie, On pozwoli siostrze sercem przeczuć tę drogę, której nie jest zdolną wybrać rozumem. I matka tam przecież czuwa nad niemi; czyżby zapomniała? O, nie! W sercu Ańdzi budziła się wiara gorąca, a z nią nadzieja. Matka ich nie opuści. "Kochaj ich". Może to jest talizmanem mądrości wszelkiej? A ona tak kocha!

Nazajutrz przed południem przyszła Hania. Nie przyszła, wbiegła. Na jej widok Ańdzia zarumieniła się z radości, serce jej bić zaczęło.

— Jak się masz!

— Jak się miewasz!

— Wpadłam na chwilę, bo tak o nas zapomniałaś, że już chciałam się gniewać. Za tydzień wyjeżdżamy. Mama mię tu przysłała, podziękuj jej.

— Widzisz, Haniu...

— Wiem, wiem, nie masz czasu, dom, zajęcia i t. d. Wymówki, moja droga. Cóż znowu, żeby nie wpaść na godzinkę! Nie potrzebujesz nas, widać, dawniej nie byłaś taka.

Ańdzia przygryzła usta, łzy stanęły jej w oczach. Hania umilkła nagle.

— Pewno znów przebrałam miarę! — zawołała. — Przepraszam cię, kochana, nie chciałam ci dokuczyć, znasz mię przecie. Zła byłam, ale to już minęło.

Uścisnęły się serdecznie.

— Za tydzień wyjeżdżamy. Ach, ty jeszcze nic nie wiesz! A to wyborne! Nie jedziemy do Piaseczka. Chwała Bogu! Wiktor i Anielcia potrzebują sosnowego lasu, więc ojciec zaczął szukać sosnowego lasu. Piaseczek wynajęliśmy jakiemuś inżynierowi, a w Kuryerze ojciec znalazł ogłoszenie: "Willa sama w sobie, w sosnowym parku, łączącym się z lasem, pięć wiorst od kolei, kąpiel w rzece, wygody". Ojczulek pojechał zaraz, podobno wszystko przepyszne, i wynajął. W Zielińcach, własność pp. Zielińskich, były rejent, bezdzietni. Pewno starzy. Opiszę ci wszystko w pierwszym liście.

— Szkoda Piaseczka — zauważyła Ańdzia.

— Masz też czego żałować! Mama tak samo. Żal jej ogrodu, który sama urządziła. Mnie wcale nie. Cieszę się, że zobaczę coś nowego. Piaseczek nie ucieknie, kochany piaseczek! Ale, ale — na rok przyszły zaczynamy fizykę, mama już zamówiła nauczyciela. Cieszysz się?

Ańdzia spuściła oczy.

— Ja dłużej z wami uczyć się nie będę — rzekła spokojnie.

— Co? Jakto? Co się stało? Na pensyę pójdziesz ?

— Nie, wcale uczyć się nie będę.

— Żartujesz chyba? Jakto, masz już dosyć?

W głosie Hani brzmiało najwyższe zdumienie, Ańdzia oblała się ciemnym rumieńcem.

— Nie myślisz przecież — rzekła — że mi się uczyć nie chce?

— Dlaczego nie mam myśleć? Przestać się uczyć w tym wieku! Nie skończyłaś jeszcze lat piętnastu. I ojciec pozwala na to?

— Nie mówiłam z nim jeszcze, ale... pozwoli.

— Ale dlaczego? dlaczego? dlaczego? — wołała Hania, wstrząsając silnie przyjaciółką.

— Dlatego, że nie mam czasu. O tylu rzeczach. muszę teraz pamiętać, że nie mogłabym się uczyć. Musiałabym zaniedbać to, co jest ważniejsze. Ale ty wcale tego nie rozumiesz, Haniu!

Ostatnie wyrazy wymówiła prawie z rozpaczą, spotkawszy wzrok przyjaciółki.

— Bo doprawdy nie rozumiem, o co ci właściwie chodzi. Masz trochę zajęcia w domu? Wielkie rzeczy! Celinka pościera kurze, ty rano wydasz służącej pieniądze i...

— Daj pokój, Haniu — nic, nic nie rozumiesz; mówię ci, że jesteś dzieckiem. Ja tak samo nie miałam o tem wyobrażenia, a tu mnie wszyscy potrzebują, wszyscy! Trzeba kochać bardzo, żeby to zrozumieć, żeby zobaczyć, poznać, co tu robić trzeba.

— Więc weźcie sobie jaką osobę do domu do zajęcia się gospodarstwem.

— Obcą?

— Możnaby znaleźć i znajomą.

— Nie, Haniu, nie wpuszczę tu nikogo, nikomu ich nie powierzę. Nie miałabym tam głowy, ani... czystego sumienia. Zrobię, co w mojej mocy, a jeśli nie podołam...

— Więc nie myślisz już uczyć się wcale? Nie poznasz nawet fizyki, literatury?

Ańdzia blizką była płaczu.

— Będę czytała — rzekła — Stefan mi pomoże, jeśli czasu wystarczy... zresztą bez fizyki żyć można, a...

— Ależ to jest poprostu, poprostu oburzające!

— Tylko smutne.

— Więc przyznajesz? A widzisz! Po cóż się upierasz?

— Bo inaczej byłoby jeszcze daleko smutniej. O, wierz mi, Haniu, nie mogę. Nie mogę!

Dwie łzy spłynęły po jej bladej twarzy. Hania stała się poważną.

— Możnaby lekcye tu urządzić, u was, podczas lekcyi Celinki? Co? Poradź się mamy.

Oczy Ańdzi błysnęły.

— Dobrze — odparła z mocą — twoja mama to zrozumie, jej powiem wszystko, ale jestem pewna, że nie będzie mię namawiała.

— A jeżeli?...

— Posłucham... Nie wiem, czy mogę posłuchać...

— Nudna jesteś. Kiedyż przyjdziesz?

— Dzisiaj albo jutro. Z Celinką?

— Naturalnie. Anielka będzie rada. Uścisnęły się na pożegnanie.

— Jeszcze do zobaczenia — rzekła Hania.

— Jeszcze.

III.

Coraz jaśniej nam nad głową...
Głuchych cieniów nikną mary...
Oto niknie gdzieś w oddali
Konającej nocy zgrzyt...
Już chorągiew rubinową
Słońce wznosi nad świat stary...
Już się wschód jasnością pali...

To świt!...

M. Konopnicka.

Kochana Ańdziu!

Może się już gniewasz, że dotąd nie dotrzymałam obietnicy — zasłużyłam na gniew i wyrzuty najzupełniej, słyszysz? Najzupełniej! Nie pisałam nie przez lenistwo, bo o to chyba nikt mię nie posądzi, ale zapaliłam się, jak to często bywa, do rzeczy zupełnie nowej i zdawało mi się, że:

"Drobne iskierki ja krzeszę cierpliwie,
Własnem je tchnieniem zasilam i żywię,
Zanim noc pierzchnie, noc głucha i czarna".

Znasz mię, więc się nie zdziwisz, żem taka zarozumiała, — jestem pewną, że gdybym nie miała tak roumniej matki, zostałabym najśmieszniejszym pod słońcem Don Kiszotem. Taka już moja natura: zobaczę wiatrak i lecę — nie mam siły się wstrzymać.

Lecz muszę zacząć od początku.

A przedewszystkiem wiedz, że to mateczka napędziła mię do tego listu. Zawstydziła mię zupełnie poważnie. Ona cię ogromnie lubi, a od czasu tej rozmowy ceni, jak co dorosłego. Coś ty jej powiedziała takiego, moja droga? Bo mamę moją przekonać niełatwo, a ona też przeciwną była twoim projektom, kiedy się o nich dowiedziała ode mnie.

Ale mniejsza o to, skoro nie jestem godną twego zaufania, nie będę się narzucała, — zostałaś pasowaną na rycerza, skłaniam głowę przed tą godnością i zaczynam.

Odkryłam tu skarb t. j. nie skarb, ale dziwo, dziewczynkę w naszym wieku, trochę młodszą, bo zaczęła dopiero piętnasty, ale co za okaz!

Nadzwyczaj sympatyczna (choć nigdy nic nie mówi, a raczej mówi oczyma), nadzwyczaj sympatyczna, i to ona właśnie jest wiatrakiem, na który rzuciłam się z całym impetem. Ale osądź sama.

Przyjeżdżamy: willa piękna, urządzona, mleko prosto od krowy dla Anielki, park cudowny z ławeczkami, widokami, świerkami, co tylko chcesz — i Narew. A co za łąki nad nią! Aksamitny kobierzec bez końca, bez końca. Pierwszego dnia rzuciłam się na tę śliczną trawę i jak koń tarzałam się po niej. Nie mogłam się nacieszyć tą zielonością, połyskiem; żałowałam, że jeść jej nie mogę. Możesz sobie wyobrazić, co wyprawia Staś i Anielka. Mama obawia się ciągle, żeby które w rzekę nie wpadło, bo mówię ci: woda ciągnie. Nigdy jeszcze tego tak nie odczuwałam. Ach, czemuż nie umiem pływać!

Po parku i po lesie błądziłam godzinami, udając sama przed sobą, że błądzę. Powiadam ci: raj ziemski. Ty, co tak lubisz marzyć, straciłabyś tu głowę.

Z tem wszystkiem ja lubię ludzi, jak wiesz: nauczanie, przekonywanie, to mój żywioł, bez tego najpiękniejsza natura mię znudzi. Zaraz też dnia trzeciego zaczęłam "węszyć", czy gdzie nie poczuję dziewczynki w moim wieku, a choćby i dziecka, byle się zająć. Państwo Zielińscy bezdzietni, więc w tamte stronę nie patrzyłam, wieś daleko, trzebaby urządzić całą wycieczkę, trzeba wynaleźć powód, a korzyść niewielka, bo co dzień tam chodzić trudno. Dowiedziałam się wreszcie, że we dworze jest Karolka, córka stangreta i Antek w wieku Stasia, syn lokaja. Przywabiłam Karolkę do posługi, Antka zaznajomiłam ze Stasiem i wtedy się dowiaduję, że u państwa Zielińskich chowa się troje sierot po jej siostrze: dwie dziewczynki i chłopczyk siedmioletni.

Już też nie miałam godziny spokoju, pókim ich nie zobaczyła i warto było. Chłopczyk pyszny dla Stasia, bawią się znakomicie, a przytem bardzo miły, dziwnie serdeczne dziecko; dziewczynka pustak, bardzo dobre towarzystwo dla Anielki — i najstarsza Regina, zaklęta księżniczka. Zdobywać ją musiałam. Tamte dzieci przyszły chętnie na pierwsze skinienie, a ta nie raczy. Wzywam do pomocy Witka i Wiktora, urządzamy wielką zabawę na łące, delegacya do pałacu po panny Lipowskie, Wańdzia i Tadzio przybiegli natychmiast

— A Reginka nie przyjdzie.

— Dlaczego?

— Nie wiem.

Byłabym ją zbiła. Patrzę, siedzi na balkonie i przypatruje się naszej zabawie. Mniejsza o ciebie, mruku, myślę sobie i bawię się, jak gdyby mi nic nie brakowało. Chwilami jednak aż mię coś porywa, żeby iść do niej na balkon i spytać, o czem myśli, co ma w duszy.

Wtem krzyk nad rzeką: Tadzio wpadł do wody: obsunęła mu się noga i skąpał się po szyję. Nic mu się stać nie mogło, bo tu wcale nie głęboko, Wiktor zresztą stał obok i skoczył natychmiast, a potem chciał odnieść mokrego do domu. Nagle — dotąd mi się zdaje, że ona skoczyła z balkonu i leciała w powietrzu, bo skądby się wzięła tak prędko? Powiadam ci, nic podobnego nie widziałam: oczy jak dwa płomienie, olbrzymie, straszne. Widząc ją tak przerażoną, Wiktor z uśmiechem pokazał jej śmiejącego się Tadzia, którego trzymał na ręku. Wtedy rzuciła się ku nim, blada, ze łzami w oczach i — wyobraź sobie tylko, no, wyobraź sobie: "buchnęła" Wiktora w rękę.

Okropne nastąpiło zamieszanie, ona mało nie zemdlała, Wiktor tak się zawstydził, że do tego czasu boi się iść do parku, żeby jej nie spotkać, Witek i ja z całej siły wstrzymujemy się od śmiechu.

Ach, moja droga, to było przepyszne!

Bo też kocha tego Tadzia! Naturalnie, że skorzystałam zaraz ze sposobności, odprowadziłam oboje do pałacu, a nazajutrz poszłam się dowiedzieć o zdrowie panny Reginy i Tadzia. Musiała się ze mną poznać i chyba tego nie żałuje, bo tylko pomyśl, jakie ona życie prowadzi.

Ciotka podobno jest dla nich bardzo dobra, ale tylko tyle ci powiem, że ona mając blizko lat 15, uczysię wszystkiego po francusku od jakiejś panny Chabou, "wszyściutkiego"! Gra wcale nieźle, ale z polskich książek czytała tylko "Pana Tadeusza". Dobrze, że choć to czytała, ale jestem pewna, że niewiele rozumie.

Ach, moja droga, jak ona się dziwiła, kiedy opowiadałam jej o naszych lekcyach: słuchała niby bajki. Ona niecierpi się uczyć i wcale się nie dziwię: czytuje tylko dziecinne książki francuskie, a o naszym świecie, o życiu, o ludziach nie ma najlżejszego pojęcia.

Opowiadam jej też, opowiadam! A ona słucha; siedzi, słucha i milczy. Już teraz nie ucieka ode mnie, przeciwnie, czuję, że się stałam jej potrzebną, że na nią oddziaływam ogromnie, że jestem w jej oczach niesłychanie mądrą i niezmiernie szczęśliwą. Parę razy zagalopowałam się nawet za bardzo, — nie powiedziałam jej żadnej nieprawdy, ale wiesz, drobne rzeczy można czasem tak przedstawić — słowem, wstyd mi potem było i przyznałam się, że mam skłonność do przesady. Ale ona uśmiechnęła się tylko, jakby powiedzieć chciała:

— I tak jestem olśnioną.

Jest naprawdę olśnioną, ja to czuję. Mama wyłajała mię trochę, bo mówi, że tym sposobem mogę zrobić ją bardzo nieszczęśliwą, jeśli stanie w sprzeczności z całem swojem otoczeniem. Może mama ma słuszność, ale już się stało i teraz ona mię szuka.

Niezmiernie cieszę się na sierpień, bo ojczulek obiecał, że przywiezie cię na dni kilka razem z twoim cherubinkiem; domyślam się, że na te dwa święta, "przegrodzone" tylko sobotą, zaprosi was tu wszystkich — wtedy poznasz ją sama.

Dwa arkusze skończone, chyba narzekać nie będziesz, że mało napisałam. Do widzenia, najdroższa. Reginka siedzi na balkonie i czatuje widocznie na mnie.

Do widzenia.

Twoja Hania.

PS. Moja droga, jadąc do nas, zabierz z sobą koniecznie Konopnicką; ja żadnych książek nie zabrałam, a teraz tak żałuję. Dla niej.

H. K.

PS. Moja droga, przywieź także Mickiewicza, Ujejskiego, Księżniczkę, niektóre rzeczy Sienkiewicza i Orzeszkowej, co możesz. Muszę jej przecież dać coś do czytania, jestem pewna, że to ją rozbudzi zupełnie.

Hanka.

PS. Widzisz, Ańdziu, sama już nie wiem, co piszę — nie możesz przecież wozić całej biblioteki, a przytem tak długo czekać, potem będzie mało czasu — przyślij choć trochę przez ojca w niedzielę. Ona przecież nic nie zna, nic! Ach, moja droga, to jest niezmiernie zajmujące, bo Regina jest inteligentną i tylko miała dotąd francuską przepaskę na oczach. Jaka szkoda, że cię tu niema! Do widzenia jak najprędzej.

Twoja H.

Hania Krajewska nie była bynajmniej zadowoloną z tego listu, czuła sama, że za wiele wywróciła w nim koziołków, ale trudno, przepisywać przecież go nie będzie, i któżby znowu myślał o stylistycznych wzorach, pisząc do przyjaciółki, — Ańdzia i tak zrozumie.

Pocieszała się ona w ten sposób bardzo często, bo chociaż nie wątpiła, że jest osobą na wiek swój niepospolicie rozwiniętą i wykształconą, nie przeszkadzało jej to wcale przy pomocy żywego temperamentu popełniać w tym poranku życia mnóstwa niedorzeczności. Galopowała zwykle bez pamięci, dopóki jakaś zewnętrzna przeszkoda nie wskazała jej, że zajechała gdzieindziej, niż było jej zamiarem.

Wtedy bardzo często trzeba było wzywać pomocy mateczki.

Na szczęście stosunek z matką był prawie idealny, pani Krajewska posiadała całe zaufanie Hani i pod każdym względem wzorem dla niej była. W całej tej rodzinie zresztą panował duch dziwnie ciepły i patryarchalny. Ojciec na stanowisku dyrektora fabryki, której był współwłaścicielem, miał pole bardzo szerokie nietylko dla swych zdolności, lecz uczuć ogólno-ludzkich i obywatelskich; jego czynna, niezmordowana natura coraz to nowe znajdowała drogi dla kapitału wspólników, oraz własnych dążeń, zamiarów i chęci. Od lat paru syn najstarszy, Zygmunt, pomagał mu w tej pracy z całą gorliwością, a prawie wszyscy członkowie rodziny brali w niej czynny lub moralny udział. Tym sposobem poza rodziną wytworzyło się dla nich. wspólne pole pracy, niby zagon ziemi, wspólnym uprawianej potem, który węzły rodzinne rozszerzał i uszlachetniał.

Niepospolite zdolności dyrektora, czyniąc go dla fabryki wyjątkowo niezbędnym, pozwalały mu wyzyskiwać trochę despotycznie to położenie na korzyść swoich przekonań i uczuć społecznych. Pan Krajewski lubił opowiadać dzieciom przypowieść Chrystusa o talentach, powierzonych sługom przez pana odjeżdżającego i tłómaczył ją coraz szerzej i obszerniej. Sam starał się rzecz każdą wyzyskać użytecznie i nie marnował powierzonych sobie talentów. Była to wogóle natura niezmiernie trzeźwa, energiczna, bogata, niespożyta; nie zrażał się niepowodzeniem, przeszkodami, niewdzięcznością ludzką; zawsze wesoły, pogodny, praktyczny, umiał na wszystko znaleźć sposób, drogę; nie ustępował. Obchodził niekiedy przeszkody, ale nie zmieniał kierunku, a każdy cel osiągnięty cieszył go, podwajał siły, dodawał energii.

Patrząc na siwą głowę, twarz pogodną i uśmiechniętą, słuchając dowcipnych żartów w potocznej rozmowie, niktby nie odgadł pewno, jakie skarby charakteru kryje ta pospolita, dobroduszna powierzchowność.

Nigdy on nie wyłączał jednostki ze społeczeństwa i umiał przekonywać, kiedy pragnął dowieść użyteczności pracy dla ogółu. Za jego inicyatywą przy fabryce założono ochronkę, szwalnię dla dziewcząt, szkółkę elementarną, sklep spożywczy, a w planie było jeszcze bardzo wiele ulepszeń, które miał nadzieję przeprowadzić z czasem.

A wspólnicy, choć niekiedy opierali się takim projektom z początku, wkońcu przyznali zawsze, że nie tracą na tem i ulegali panu Krajewskiemu, instynktownie odczuwając jego moralną przewagę.

Pani Krajewska podjęła się chętnie opieki nad niektórymi zakładami, zachęcając przykładem swoim inne panie, którym nie pozwalała potem poprzestawać jedynie na tytułach. Była to wogóle bardzo dzielna pomocnica swego męża i prawdziwa towarzyszka życia jego tak w złej, jak dobrej doli.

Rodzina państwa Krajewskich była bardzo liczną, gdyż składała się z czterech synów i trzech córek. Najstarsza z całego rodzeństwa, Leonia, była już matce prawdziwą pomocą, dopóki nie wyszła za mąż, za obywatela ziemskiego. Pani Krajewska miała nadzieję, że synowa zastąpi jej choć w części córkę, lecz pod tym względem zawiodła się bardzo. Pani Ela (Gabryela) Zygmuntowa urodziła się artystką, uwierzyła w swój talent, ukochała, a przynajmniej przekonaną była, że ukochała sztukę i zabrakło w jej sercu miejsca na wiele, bardzo wiele uczuć.

Cóż robić, Zygmunt był zadowolony, szczęliwy, to dosyć. On tyle poświęcał ludziom sił, czasu, energii, iż w przekonaniu własnem zastępował żonę, a może dlatego właśnie tak był niestrudzony, tak gorliwy i gotów na każde wezwanie.

Rodzina męża wolałaby wprawdzie, ażeby pani Ela lepszą była gospodynią, więcej jednoczyła się z nimi w dążeniach i zapatrywaniach; nie okazywała jej przecież niechęci i nie zrażała niczem, chociaż w duszy młodzi nieraz burzyli się na jej "egoizm " i nie uznali jej dotąd za swoją.

Trzecim z rodzeństwa był znany nam Witek, wieczna sprzeczność słów i czynów. Szorstki, twardy, despotyczny na pozór, miękki, wrażliwy i gołębiego serca w gruncie rzeczy.

Dalej Wiktor, — ten jeszcze nie skończył gimnazyum i choć młodsza od niego Hania już miała zajęcie w szwalni, gdzie powoli usiłowała zastąpić Leonię, jemu poza nauką żadnej jeszcze na świecie nie wyznaczono roli. Wiktora to bolało, czuł się pokrzywdzonym, oskarżał rodziców w duszy o niesprawiedliwość, zdawało mu się, że jest mniej kochanym i może z tego powodu stał się skrytym, dzikim trochę i stanowczo wyróżniał się humorem od całej rodzin}". Przezwano go Hamletem.

Staś i Anielka odznaczali się dotąd tylko wielką pochopnością do niezgody. Kłócili się prawie ciągle i godzili po to jedynie, aby się posprzeczać znowu. Swoją drogą nie umieli obejść się bez siebie. Anielka słynęła zresztą i wśród koleżanek z niezwykłej obraźliwości, a Staś, przyszły malarz, bawił się tymczasem, robiąc z niej karykatury. Musiała się obrażać!

Najlepiej radził na to Witek: zamiast ich godzić z sobą, usiłował poróżnić bardziej, "na całe życic, co zwykle miało taki skutek, że przepraszali się sami i z nieufnością patrząc na starszego brata, czas jakiś trwali w zgodzie.

Takiem było domowe otoczenie Hani, rosła w niem ona niby zdrowe ziarno na żyzny grunt rzucone, które wybujało może trochę z wiosny, lecz obiecuje oprócz pięknej słomy i kłos wydać z czasem ciężki.

IV.

Niby lecieć chce skrzydlata,
Obudzona jak z zaklęcia,
I tę całą piękność świata
Chce uchwycić w swe objęcia.

El...y

— Celinko, panna Marka całą godzinę czekała! Zapomniałaś o muzyce? Jak mogłaś nie wrócić?

— Nie chcę uczyć się od panny Maryi, już jej to powiedziałam — za nic w świecie nie będę uczyła się od niej!

— Co ty mówisz, Celinko?

— Możesz mię tu zabić, a nie zmusisz do tego! Niecierpię panny Maryi, nienawidzę, nie chcę uczyć się od niej.

Wybuchnęła płaczem przy tych słowach i biedna Ańdzia sama nie wiedziała, czy się gniewać, czy uspakajać szlochającą swoją pieszczotkę.

Celinka okazywała od dziecka wielkie zdolności do muzyki i już dzisiaj grała, jakby pieściła się z klawiszami. Stefan mówił, że muzyką zaprowadziłby swoją siostrzyczkę do piekła, a matka w talencie córki pokładała wielkie nadzieje. Prawie do śmierci uczyła ją sama, kształcąc słuch dziecka i rozwijając w niej szczere zamiłowanie do muzyki; mniej za to może zwracała uwagi na technikę i kiedy panna Marya zajęła jej miejsce, okazała z tego powodu bardzo żywe niezadowolenie.

Było to w parę miesięcy po śmierci pani Brodzkiej, pani Krajewska zwróciła uwagę, że Celinka nie powinna zaniedbywać tak długo fortepianu i poleciła Ańdzi pannę Maryę. Lecz Celinka zniechęciła się na pierwszej lekcyi. Była przekonaną, że wywoła zachwyt, wprawi w zdumienie tę nową słuchaczkę, siadała do fortepianu z miną tryumfatorki koncertowej, a tymczasem — dowiedziała się, że nic nie umie...

W pierwszej chwili oburzenie pozbawiło ją woli; miała ochotę płakać i zacięła się w milczeniu, aby nie zrobić sceny, ale to rozstrzygnęło o nauce. Znienawidziła pannę Maryę i nie krępowała się wcale w okazywaniu jej lekceważenia, niechęci i nieufności, wreszcie po kilku lekcyach wstała od fortepianu i powiedziała, że "takiej muzyki" uczyć się ani myśli.

Panna Marya niemniej chętnie zrzekłaby się tej przyjemności, ale był to lipiec, lekcyi miała mało, a utrzymywała matkę i młodszą siostrę. Pragnęła więc nie zważać na niegrzeczność dziecka i dla tych drogich swoich, cierpieć i pracować. Przyszła jak zwykle, ale nie zastała Celinki w domu. Nie zraziła się jeszcze, czekała całą godzinę cierpliwie. Cóż jej mogli zarzucić? Musiała być sumienną: gra wymaga techniki, sam słuch nie wystarczy.

— Tylko nie płacz, Celinko — prosiła Andzia, obejmując siostrę i tuląc ją do siebie. — Zmienimy pannę Maryę, tylko nie płacz. Widzisz, duszko, do miesiąca jeszcze tylko trzy lekcye, a będzie przyzwoicie i nie obrazimy pani Krajewskiej. Trzy lekcye, złotko moje.

Ale Celinka łkała coraz gwałtowniej, łzy płynęły strumieniami po ślicznej twarzyczce, drżała całem ciałem.

— Przez litość, Celinko, pieszczotko moja, uspokój się, proszę, zrobię wszystko, co zechcesz, lecz nie płacz, o, nie płacz, uspokój się!...

Sama miała łzy w oczach, łkanie dziecka rwało jej serce, za życia matki Celinka nigdy tak nie płakała, a teraz przez nią... naturalnie, przez nią...

— Powiedz mi, czego płaczesz? — zaczęła po chwili — no, powiedz, słucham, muszę wiedzieć przecież...

— Ja nie chcę panny Maryi.

— Nie zmuszam cię, złotko, nie zmuszam cię do niczego, sierotko ty moja, wiedz, że Ańdzia nie zrobi ci żadnej przykrości, ale namyśl się sama: panna Marya zarabia lekcyami na życie, teraz lato, innej zaraz nie dostanie, liczyła na tę chociaż do końca miesiąca...

— Więc mam się uczyć dla jej przyjemności?

— Dlatego, żeby komuś nie wyrządzić krzywdy.

— To poślij jej za cały miesiąc i napisz, żeby już nie przychodziła.

— A jeżeli nie przyjmie?

Celinka znowu wybuchnęła płaczem, Ańdzia płakała także. Rozumiała, że nie powinna ustąpić, a wiedziała, że ustąpi, gdyż nie umie przekonać siostry, nie umie z nią postępować.

Cóż ma zrobić?

Wstyd jej było panny Mann, wstyd pani Krajewskiej, która niewątpliwie dowie się o wszystkiem, bała się nawet Stefana, a przecież — wiedziała, że ustąpi..

To okropne!...

Tylko czy nie przesadza znowu?... Jedno ustępstwo... Panna Marya widocznie nie umiała postępować z uczenicą... może to lepiej, że się lekcye przerwą..

Niech zresztą co chce będzie, aby Celinka nie płakała tak rozpacznie, ona słuchać tego nie może, nie, nie może.

Celinka uspokoiła się prędko, widząc, że sprawa załatwiona po jej myśli: przyszedł jej widać nowy jakiś projekt, bo zerwała się z miejsca i z tajemniczym uśmiechem zaczęła przestawiać kwiaty. Przenosiła je, dobierała, ustawiała i w godzinę istotnie okna lepiej wyglądały, żardinierka wydawała się pełniejsza, jakby przybyło doniczek.

Celinka miała gust i trafne oko, pociągało i nęciło ją wszystko, co piękne, i Stefan żartował nieraz, że natura obdarzyła ją szóstym zmysłem. Ten szósty zmysł było to poczucie harmonii we wszystkiem, co ją otaczało, w tonach, barwach i kształtach. Upajała się wszystkiem, co zadawalniało to jej pragnienie piękna i przeciwnie, raziła ją i bolała każda rzecz nieestetyczna: jaskrawy kolor, pomięta sukienka, brzydkie obicie, sprzęt niezgrabny i ciężki.

Od niejakiego czasu ogarnęła ją mania upiększania pokoju, który zajmowała z siostrą. Przestawiała sprzęty, kwiaty, znosiła tutaj, co było w domu najlepszego i umieszczała tak jakoś właściwie, że pokoik zmieniał się do niepoznania.

— Jak tu ładnie — mówił Stefan ze zdziwieniem, gdy się tam znalazł przypadkiem.

I zasiadał w fotelu, pozwalając na chwilę rozpieszczać się przyjemnym, estetycznym wrażeniom. On uważał to za grzech prawie, za zniewieściałość, ale rad był, że Celinka ma takie upodobania, które mu sprawiały przyjemność.

— Dziękuję ci, moja muzo — mówił potem, całując jej białe czoło i z pewną dumą patrząc, na śliczną twarzyczkę.

— Taki obrazek ładnej ramy potrzebuje — szeptał do siebie — można jej przebaczyć, że o tej ramie myśli, przecież ta zabawa nie zapełni jej życia.

I uśmiechał się do Celinki, wypytywał o projekta, nowe marzenia, gładził jej złote włosy i nazywał ją czasem "małą egoistką".

— Pamiętaj tylko, żebyś na wielką nie wyrosła. Pamiętaj sobie.

Celinka się śmiała, Ańdzia z miłością patrzyła na siostrę: Celinka egoistką! Ona, co bez namysłu rozdawała pieniądze i sukienki, gdy zobaczyła nędzę. Nie mogła patrzeć na nędzarza, widok nieszczęścia wstrząsał nią głęboko i wywoływał potrzebę moralną zaradzenia złemu natychmiast. Dlatego unikała podobnych widoków: zbyt ją to wiele kosztowało.

— Niech-no ja dorosnę — mawiała Celinka — zobaczycie, jak wszystko zmieni się u nas w domu. Jeśli nie będę miała kryształowego pałacu, muszę przynajmniej mieszkać w ślicznem gniazdku.

— To kosztuje drogo — odpowiadała Ańdzia. Celinka ramionami wzruszała.

— Będę zarabiała dużo, bardzo dużo, zobaczycie. Będę grała dla ludzi, ale muszą za to dać mi wszystko, czego zapragnę. Ho, ho, wiele żądać będę...

— Czegóż to? — pytał Stefan.

Zaczynały się marzenia na jawie, których celem było zawsze piękne otoczenie, powozy, konie, stroje, klejnoty, oklaski.

— Wszystko dla siebie — mówił Stefan — o nas zapomniałaś.

— Wy przecież będziecie ze mną.

Dzieckiem była jeszcze, od dziecka nie można żądać uczuć zbyt szerokich, one rozwijają się zwolna dopiero, pod wpływem odpowiednich warunków. Ańdzia i Stefan przekonani byli, że Celinka wzrasta w tych warunkach — cóż może działać silniej od przykładu?

— Ańdziu droga, jedyna, zrób mi jedną łaskę.

— Co, pieszczotko?

— Chodź.

I prowadziła Ańdzię do szafy dość niezgrabnej, dość pospolitej roboty, niby orzechowej, politurowanej, z matowemi ozdobami.

— Czy ty możesz na to patrzeć? — mówiła. — Ja niecierpię tej szafy, odkąd zapamiętam. To szpeci cały pokój. Genia ma szafkę z lustrem, to zupełnie co innego. Gdyby tu stała szafka z lustrem, wszystkoby wyglądało zupełnie inaczej. Ańdziu, musimy sobie kupić szafkę z lustrem.

— Najchętniej, złotko, ale to dużo kosztuje, nie mamy na to.

— Będziemy zbierały. Ja nie kupię już sobie ani jednego ciastka, ani jednej wisienki, póki się tego grata nie pozbędę. Chciałabym mieć pokoik taki, jak pani Ela.

Imię to zawsze Ańdzię przenikało dreszczem. O nikogo nigdy zazdrosną nie była, a między panią Elą i Celinką chętnie stanęłaby sama murem chińskim. Do pani Eli nie miała najmniejszej niechęci, lubiła ją nawet dosyć, ale nie obok Celinki. Gdy były razem, cierpiała; sama nie wiedziała dlaczego, ale gotową była zaraz płakać. A pani Ela właśnie upodobała sobie śliczne dziewczę i wywierała wpływ dosyć wyraźny na estetyczne jej upodobania. Celinka lubiła także panią Elę, bo u niej było "tak ładnie"; ona rozumiała jej marzenia, zabierała ją czasem na koncerta na wystawę, używała zamiast modelki do swoich kompozycyi. Celinka dumną była z takiej roli, a dom Zygmuntów w młodej wyobraźni największe miał podobieństwo do owego zaczarowanego pałacu, w którym tak często przebywała myślą.

I na to Ańdzia poradzić nie mogła, usiłowała tylko instynktownie zadawalniać w domu estetyczne wymagania siostry, aby z niego nie uciekała nawet marzeniami.

— Cóż, Aneczko, ta szafka z lustrem?

Ańdzia wzięła pudełko od biletów wizytowych i napisała na niem: szafka z lustrem. Potem wrzuciła w nie nową czterdziestkę.

— Jutro pójdę do stolarza, dowiem się, ile taka szafka kosztuje i czyby tej nie wziął na zamianę. Będziemy oszczędzały obie, ale to długo potrwa.

Celinka uściskała siostrę z całej siły.

Szkaradna rzecz te pieniądze, kiedy ich niema dosyć! Ańdzia nie kryła przed nią, jak jej trudno czasem wystarczyć na gospodarstwo.

Raz dała jej 5 rs. i posłała ze służącą do farbiarni po suknię. Ufarbowanie sukni kosztowało mniej niż dwa ruble, więc przechodząc koło sklepu ogrodnika, Celinka przystanęła, aby wybrać sobie jaki malutki kwiatek. Ańdzia się nie rozgniewa — ona ją przeprosi...

Nagle spostrzegła drzewko bzu białego, całe okryte kwiatem, niby bukiet biały. Aż krzyknęła z zachwytu, zapomniała o wszystkiem, chęć posiadania drzewka ogarnęła ją z siłą niewypowiedzianą.

Weszła do sklepu. Bez kosztował 3 rs. Nie zawahała się nawet, położyła pieniądze, wzięła doniczkę i prawie bez tchu wbiegła do mieszkania. Zdawało jej się, że zdobyła skarb bezcenny, bała się, żeby ogrodnik nie odebrał jej tego cudu.

Stanęła przed Ańdzią rozpromieniona i drżąca z zachwytu, szafirowe jej oczy jaśniały jak gwiazdy, a malowało się w nich takie szczęście, że Ańdzia nie miała serca zakłócać tej radości. A przecież dla nich 3 rs. za kwiatek było szalonym zbytkiem, szalonym!

Odtąd Ańdzia nie dawała siostrze do ręki pieniędzy, to było najbezpieczniej; lecz pragnienia Celinki wzrastały właśnie w miarę niemożności szybkiego ich zaspokojenia.

— Niech-no dorosnę — pocieszała się w duszy.

I myślała o pani Eli.

Tymczasem sprawa lekcyi, przerwanych w tak niegrzeczny sposób, wytoczyła się na nowo. Panna Marya pieniędzy za ostatnie 3 godziny nie przyjęła i nie robiła sekretu z postępowania Celinki. Przez siostrę pani Eli, Krysię, dowiedziała się o tem Hania i pani Krajewska. Hania nie hamowała swego oburzenia, pisząc do Ańdzi, Stefan poważne robił jej wymówki, że pozwoliła na podobny kaprys, obrażający osobę, godną szacunku i starszą, jeden tylko pan Brodzki nie chciał wiedzieć o niczem.

Biedna Ańdzia płakała, Celinka chodziła zadąsana i pochmurna, a na list pani Krajewskiej z zaproszeniem do Zieliniec odpowiedziała siostrze, że "ani myśli jechać".

Ańdzia nie wiedziała, co począć: płakała, prosiła, namawiała, lecz Celinka się uparła. Wezwany do pomocy Stefan zaczął od przyjacielskiej rozmowy, w której usiłował przedstawić Celince, jak godną potępienia była jej samowola i postąpienie z panną Maryą. Mówił bardzo pięknie o przykrości, jaką tym sposobem sprawiła rodzeństwu, pani Krajewskiej, pannie Mani, o potrzebie poprawy i uznania winy. Gdy jednak chciał się przekonać o rezultacie wymowy, dowiedział się, że Celinka "ani myśli jechać", że jej wszyscy dokuczają, że jest najnieszczęśliwszą.

Rozgniewany, zapowiedział, że od tego czasu on nią kierować będzie i na grymasy żadne nie pozwoli.

— Dzieci słuchać powinny — mówił podniesionym głosem — kto się tego nie nauczy, ten nie będzie nigdy człowiekiem.

Wyszedł, trzasnąwszy drzwiami, lecz wieczorem w poufnej rozmowie z Ańdzią zgodzili się oboje na to, ie przedewszystkiem uniknąć trzeba awantury ze względu na ojca. On tak znosić nie mógł wszelkiej niezgody i nieporozumień; pogodna, cicha atmosfera w domu była dla niego warunkiem istnienia.

Więc Celinka jechać musi, choćby z miną lwa w sieci. Na szczęście może on na to nie zwróci uwagi, chociaż... dziwną miał słabość dla tej pieszczotki najmłodszej: gdy patrzył na nią, znikało w oczach jego roztargnienie, a zapalały się w nich dawno niewidziane blaski. Gdy kładł jej rękę na głowie i w milczeniu gładził jej złote włosy, twarz zmieniała mu się, w oczach widać było głębokie wzruszenie i zwykle potem zasiadał do pracy i zatapiał się w niej z dziwną jakąś zaciętością.

Stefan szepnął raz Andzi, że Celinka przypomina ojcu matkę i dlatego jest mu tak drogą, — bo zresztą nie rozmawiali z sobą prawie nigdy, nie znał jej. On nie umiał wcale rozmawiać z dziećmi, a Celinka nie garnęła się do niego, możnaby przypuszczać, że go się lękała.

Wieczorem niespodziewanie zjawił się Witek i Wiktor. Przyjechali do Warszawy po bengalskie ognie i rozliczne przybory do żywych obrazów, którymi uczcić chcieli licznych gości. Oznajmili, że pani Ela zabiera

Krysię i Genię; zjazd będzie, co się zowie, ale miejsca nie braknie: już obmyślono wszystko.

— Ale, ale — zawołał Witek — cóż wyście nawarzyli tutaj z panną Maryą? Śliczna historya! Gdybym był ojcem Celinki, wydaliłbym ją z domu. Czy przeprosiła przynajmniej?

— Kogo? — szepnęła Ańdzia przestraszona.

— Dobre pytanie! Kogóż obraziła? Nie mnie przecież.

— To prawda — zauważył Stefan — Celinka powinna była przeprosić pannę Maryę.

Na Ańdzię ognie biły, Celinka odwróciła głowę obrażona.

— Jabym na waszem miejscu powiedział jej, na co zasłużyła, zaprowadził do panny Maryi, kazał przeprosić i dlatego właśnie nie zmieniałbym nauczycielki.

— Na to się nie zgadzam — zaoponował Stefan — jestem zdania, że stosunek między uczenicą a nauczycielką powinien być serdeczny; mnie oburza tylko sposób zakończenia tej nauki.

— Mamie to ogromnie przykro — nieśmiało wtrącił Wiktor.

Ańdzia była blizką płaczu, Celinka zacięła usta: że też ci Krajewscy do wszystkiego wtrącać się muszą, każdemu z nich się zdaje, że jest jej opiekunem. Za nic w świecie tam nie pojedzie, żeby od każdego z osobna słuchać kazania i nauki.

— Ja was ostrzegani — perorował Witek — zrobicie z niej nietoperza, egoistkę, pasożyta, to już lepiej odrazu zakonserwować taki okaz w ciepłem maśle. Jak można tak ulegać dzieciakowi? Dogadzaniem nie zrobicie z niej człowieka.

— Daj pokój Witek — prosił Wiktor cicho.

— A jakże wam w Zielińcach? — przerwał Stefan, który też pragnął zmienić przedmiot niemiłej rozmowy.

— Wesoło — odparł Witek.

— Podobno jest tam zwyczaj, że panny chłopców po rękach całują?

Wiktor zaczerwienił się po same włosy, Witek wzruszył ramionami.

— Waryatka — mruknął.

— Cóż Hania tak nią zachwycona?

— Nie znasz Hani? Z samych nudów. Znalazła francuskiego pieska i chce z niego zrobić kobietę, obywatelkę — Bóg wie co. Prawi jej co dzień oracye, a tamta słucha.

— Ciekawy okaz.

— Niebardzo. Mała, czarna, nic nie mówi, oczy jej tylko błyszczą. A wystrojona zawsze!

— To już nie jej wina — żywo zauważył Wiktor.

— Broń jej, broń — śmiał się Witek — bardzo słusznie, i jabym jej może bronił, gdyby mię. "buchnęła w łapę".

Wszyscy się śmieli.

— Skądże pomysł tej zabawy? — zapytała Ańdzia.

— Hani koncept. Mojem zdaniem, jest to rodzaj popisu dla tej małej Czarnuszki, ale niech tam — będą śpiewy, deklamacya, bengalskie ognie — ja to lubię. Niech widzi mała, że może być myśl i w zabawie.

— Zabawa będzie zupełnie poważna — zapewniał

Wiktor, spojrzawszy na ciemne sukienki dziewcząt. — Wy należycie do aktorów.

Zaczęto szczegółowo rozpatrywać program. wszyscy się ożywili, łzy oschły w oczach Celinki, które jaśniały teraz jak dwa najpiękniejsze szafiry; — nazajutrz nie wspominała już wcale, że jechać nie chce: Zielińce nabrały dla niej nagle wielkiego powabu.

V.

I w pierś ci puka pragnieniem:
"Zbudź się, tyś człowiek!"
Wśród tłumu staje milcząca,
Niby sierota,
I myśl uśpioną potrąca —
Mgiełka tęsknota.

M. Konopnicka.

Wschodzące słońce mrugnęło złotemi rzęsami i pęk jasnych promieni rzuciło na rzekę, w której zagrały nagle blaski brylantowe: wilgotny od lśniącej rosy łąk kobierzec mienił się barwami tęczy; w kielichach kwiatów, na liściach zielonych zamigotały perłowe kropelki.

Cóż się porównać może z świeżością poranka? Natura, niby dziecię rozbudzone, uśmiechem wita słońce i nowy dzień życia.

Regina stała na balkonie; może pierwszy raz w życiu podziwiała zjawisko tak dziwnie podobne do tego, które w niej się odbywało.

Spać nie mogła; w ciągu dni ostatnich była tak podnieconą, że sen uciekał od. niej. Sama nie umiała jeszcze zdać sobie sprawy z tego stanu, wiedziała jednak, że się w niej coś obudziło, że ujrzała jakieś światło, które ją pociąga, że odsłaniają się przed nią nowe, nieznane światy.

Zupełnie nowe. Patrząc przed siebie, czuła, że wszystko, co ją otacza, widzi po raz pierwszy, a raczej, że po raz pierwszy takim świat ten widzi. Doznawała wrażenia, jakby otwarto przed nią drzwi kryształowego pałacu, w którym dotąd zamkniętą była i owiało ją tchnienie ciepłe i ożywcze; świeży powiew rozbudził w niej myśl i uczucie.

— Budzę się — mówiła sobie — czuję, że się budzę. Zaczynam myśleć, pragnąć... Więc ja spałam?...

I przebiegła myślą krótkie lata swego życia.

Wychowała się na wsi, u rodziców. Tam nie spała zapewne, lecz była takiem dzieckiem... Nie miała lat dziesięciu, kiedy się stało nieszczęście. Matka przeżyć go nie umiała. Och, to były dni okropne! Żałoba spadła na przeszłość jak chmura i zasłoniła wszystko.

Reginka usiłowała przypomnieć sobie ojca. Dlaczego wuj mówił o nim zawsze z takiem oburzeniem? Cóż on tak złego zrobił? Stracił majątek?... Dla niej zarzut ten nic nie znaczy, ona go nawet nie rozumie. Jakim sposobem traci się majątek i dlaczego to jest taką wielką zbrodnią?Łzy stanęły jej w oczach. Ona pamiętała ojca: wysoki, jasny blondyn, zwykle zamyślony, zawsze bardzo zajęty, często nieobecny, — nie mogła przecież przypomnieć sobie o nim nic złego. Nigdy go nie widziała rozgniewanym, surowym, leniwym... Dlaczego ciotka nigdy nie pozwalała wujowi wypowiedzieć przynajmniej, co miał mu do zarzucenia? Wolałaby już wiedzieć. Och, w skrytości duszy ona go kochała zawsze. Kochała go może naprzekór wujowi, którego — nie mogła kochać mimo wszystkie dobrodziejstwa. Nie zastanawiała się nad tem do dnia dzisiejszego, ale teraz wiedziała, że — że go nie lubi nawet, a tamtego — tamtego, potępionego — kocha.

— Dzieci kochać powinny rodziców — myślała sobie — choćby nawet stracili majątek. I Tadzio kochać go będzie, o, będzie! Już ona dokaże tego.

Starała się przypomnieć sobie przeszłe życie: Lipowce, dwór, matkę, zajętą bardzo gospodarstwem, ogród, łąki, pola... Zdawało jej się, że trafiłaby wszędzie, tak wszystko odżyło nagle w jej pamięci, choć nigdy, nigdy o tem nie myślała. Dlaczego nie myślała? Co ją tak zajmowało przez te wszystkie lata?

Naprawdę — nic. Uczyła się, bo jej kazano, ale nie tak jak dawniej, o, nie! Pamiętała lekcye z matką. Teraz dopiero tak żywo stanęło jej to w pamięci. Inne były: mateczka tyle jej opowiadała, tak zajmująco, że ona byłaby słuchała życie całe. O, droga mateczka, dobrze, że na nią chociaż wuj nigdy nic złego nie mówi. Jakie to było straszne, kiedy zabrano je z domu, z pustego domu... Ciotka przyjechała sama i była dobrą, płakała, ale — tak dużo mówiła... Ciocia zawsze dużo mówi...

Potem Warszawa, nowe, inne życie. Rozpacz gwałtowna zrazu, potem głucha, utajona — potem odrętwienie jakieś, obojętność i ten sen czteroletni...

Bo to był sen prawdziwy, sen duszy, doskonale to rozumiała w tej chwili. Jej się zdawało, że nie śmie myślą nawet budzić przeszłości, bolesnych wspomnień, a ona własnej myśli budzić nie śmiała. I żyła jak automat. Bawiła się, ubierała, słuchała ciotki, słuchała wujaszka i wszystko wydawało jej się naturalnem, obojętnem, jakiemś niezmiennem i postanowionem.

Chwilami tylko ogarniała ją dziwna tęsknota. Za czem? Nie wiedziała. Ale źle jej było, o, źle! Tak czarno, tak pusto, tak zimno! Nie mogła płakać, choć łzy ją dusiły i nie wiedziała, gdzie uciec przed tem dręczącem uczuciem.

Jeden Tadzio wtedy był jej drogim i miłym, jego kochała tylko, kochała ogromnie! Wandzia była jej siostrą, ale to pustak taki, ona nic nie rozumie i jest bardzo szczęśliwa. Naśladuje ciocię, naśladuje wujaszka, ale kocha ich szczerze; a ona, Regina, czy ona kocha kogo oprócz Tadzia?

Serce w niej spało widać.

Dziwna rzecz tylko, że zaczęło bić tak mocno pod wpływem słów obcej dziewczynki. Regina nie rozumie nawet dobrze wszystkiego, co ona mówi, a jednak każda rozmowa budzi w niej tyle myśli, tyle uczuć! Wszystko to się kołacze w jej duszy jak echo znajomych, dźwięków i porywa ją w światy nieznane i sen płoszy z powiek i każe żyć. czuć, myśleć...

Coś w niej wre, coś się burzy, tysiące krzyków, pytań, błysków, uniesień zlewa się w chaos jakiś, w którym sama siebie odszukać nie może. A te pytania, te pytań tysiące brzęczą jak pszczoły w ulu. Gdzie odpowiedź na nie? To ją męczy i uszczęśliwia. Jużby teraz za nic w świecie nie wróciła do zburzonego spokoju. do bezmyślnej bierności, ale jednocześnie cierpi, jak nie cierpiała przedtem.

Bo dlaczegóż ją tak chowano? Dlaczegóż ta dobra ciotka nie kazała jej uczyć tego wszystkiego, czego uczy się Hania? Jaka ona rozumna! Jak ona wszystko pojmuje, wszystko wie. Taka młoda. I lubi się uczyć, kocha naukę! Nic dziwnego, jeżeli wszystkiego, co umie, dowiedziała się na lekcyi.

Reginka przypomiała sobie swoje lekcye: deklinacye konjugacye nieprawidłowych czasowników, nudną arytmetykę, suchą geografię i historyę, która wydawała jej się bajką. Co w tem było zajmującego?

Pragnęłaby niezmiernie być na lekcyi Hani, lub brać choć parę godzin od tych samych nauczycielek. Ale nie poprosi o to ciotki, nie poprosi...

Ogarnął ją żal i smutek. Co z nią będzie dalej? Ciotka powinna domyślić się sama — ale czego ?... Panna Chabou wszystko umiała. Umiała! Nie uczyła ich wprawdzie języka własnego, ale ciotka mówiła zawsze, że na to dość jeszcze czasu. I ona tak myślała: czegóż tu się uczyć? Co innego obce języki. Ciocia niezmiernie była zmartwioną, przekonawszy się, że mając lat 10, Reginka nic nie umie po francusku. Natychmiast przyjęła bonę, dobrą bonę i odtąd między sobą nie mówią inaczej, tembardziej z ciotką. Trudno zaprzeczyć, że ciotka pragnęła ich dobra: na naukę nie żałowała, mówiły już i po angielsku. Hania nie ma o tem pojęcia.

Ale ona utrzymuje, że wstyd nie znać gruntownie własnego języka, że to jest wyrzeczenie się największych skarbów swego narodu. Co to ma za związek? Jakie skarby? Czego ona się wyrzekła? Przecież czytać może wszystko i rozumie.

Może ta Hania jest tylko dziwaczką? Może byłoby lepiej nie widywać się z nią wcale?

O, nie, nie! Za nic w świecie. Prawdę poznać trzeba, trzeba zrozumieć. Co znaczą np. jej dziwne słowa o pracy, obowiązkach? Ona, Reginka, nie wiedziała dotąd, że wszyscy pracować powinni. Dlaczego powinni? Po co ma pracować ten, kto jest bogatym? I jak może pracować? Ma obowiązek. Jaki? To wszystko takie dziwne, lecz zajmujące...

— Reginko, na śniadanie! Ach!... nieuczesana! Nimfo poranna, to się ciocia zdziwi! — wołała Wandzia i śmiać się zaczęła.

Reginka była pomieszana.

— Tak późno? — rzekła — nie myślałam. — Zaraz będę gotowa...

— Tak, tak — włóż sukienkę na nocną koszulę, a włosy pogładź szczotką, ha, ha, ha! ciocia umarłaby na twój widok! "O Boże, moja siostrzenica dostała pomieszania zmysłów"!

— Wstydź się, Wandziu!

— Ty wstydź się marzyć przy słońcu, zobacz, jak wyglądasz, ha, ha, ha! upieczona jak Indyanin. To się ciocia przerazi!

— Idź sobie, proszę i daj mi się ubrać.

— Mademoiselle szuka cię po całym domu, piękna byłaby historya, gdybym sobie nie przypomniała o tym balkonie. Wuj telegrafuje do Warszawy: "We wsi Zielińcach porwaną została dziewica"...

— Idź sobie, Wandziu, męczysz mie.

— Ach, przebacz, wróżko Nietykajko, powiem cioci, że wstałaś dzisiaj lewą nogą.

I wybiegła, wesoła, śmiejąca, szczęśliwa. Z tą niełatwo się porozumieć.

W pół godziny i Reginka weszła do jadalnego pokoju, uczesana, w białym szlafroczku, zarumieniona z pośpiechu.

Pani Zielińska zmierzyła ją badawczym wzrokiem.

— Co ci jest, moje dziecko? czyś nie słaba? — zapytała po francusku, serdecznie na dzieńdobry całując Reginkę.

— Nic mi nie jest, ciociu.

— Widzę jednak, żeś zmieniona. Wandzia mi mówiła, że do tej pory byłaś na balkonie. O czem tak myślisz, moje dziecko? Wy trosk jeszcze mieć nie możecie. Zostaw smutne myśli na przyszłość, kobiecie nie braknie ich w życiu, udziałem naszym jest cierpienie. Niechże choć wiek dziecięcy będzie epoką swobody. Zmizerniałaś. Może wolisz czekoladę?

— Proszę o kawę, ciociu.

— Cierniem mojego życia jest twoja skrytość, Reginko. Nigdy cię nie widziałam tak swobodną jak Wandzię. Nieszczęśliwe usposobienie! Gdybyś choć powiedziała, czego ci brakuje; zdaje mi się, że nie zasłużyłam na brak zaufania z waszej strony: rodzona matka lepsząby dla was nie była. Cóż ja mam więcej w życiu? Lecz człowiek powinien być przygotowanym zawsze na niewdzięczność tych nawet, którym najwięcej poświęca!

Reginka piła kawę ze spuszczonemi oczyma; bolały ją wyrzuty ciotki, ale czuła, że nie umiałaby wypowiedzieć jej szczerze ani jednej z tych myśli, które jej mózg toczyły.

W tej chwili Tadzio z Wandzią wbiegli do pokoju i Wandzia rzuciła się ciotce na szyję.

— Ciociu droga, kochana, popłyniemy łódką!

— Łódką? Cóż znowu!

— Staś i Anielka także — mówił Tadzio.

— Ależ nigdy, moje dzieci, co wam do głowy przyszło? Nigdy, słyszycie? Nie proście mię nawet. Umarłabym chyba z trwogi.

— O, ciocia nie umrze! — zawołała Wandzia — a my się zabawimy; jedzie pan Witold i Hania.

— Nie znam tych państwa i nie pozwolę wam na łódkę; mademoiselle pójdzie z wami zaraz do lasu.

Nacisnęła dzwonek i weszła bona francuska.

— Proszę ubrać dzieci i wyjść z niemi do lasu, ale broń Boże nad wodę. Mam dość już tej rzeki i jednego wypadku, nie przeżyłabym po raz drugi takiego wzruszenia.

— Przecież się ciocia dowiedziała o tem dopiero od samego Tadzia — zauważyła Wandzia nadąsana, a Tadzio proszącym wzrokiem patrzył na Reginkę. jak gdyby od niej wyglądał pomocy.

— Może zgubiłeś lejce — rzekła Reginka ciepło,. przyciągając chłopca do siebie. — Mam bardzo ładną wstążkę w tem pudełku z muszelkami. Chcesz, Tadziulku?

Chłopczyk objął ją za szyję i szepnął do ucha:

— Jabym chciał pływać łódką.

— Nie można, Tadziulku. Pomyśl tylko, gdybyś wpadł w rzekę na samym środku, gdzie głęboko. Niktby cię nie wyratował i musiałbyś utonąć. Nie, nie, synku. Kiedy będziesz trochę starszy, Reginka sama poprosi wujaszka, żebyś się uczył pływać, wtedy nie będziesz się obawiał wody. Będziesz rycerz, zuch odważny.

— A długa twoja wstążka? — spytał Tadzio jeszcze z wahaniem.

— Zobacz; długa, czerwona — śliczne lejce.

Ucałowali się serdecznie i chłopczyk wybiegi pocieszony. Ciotka wdzięczną była za tę pomoc Regince, Reginka ciotce. To zbliżyło je chwilowo.

— Niech Wandzia włoży różową sukienkę i kapelusz z piórem — mówiła pani Zielińska do bony. Nie mogę na nią patrzeć w kapeluszu ze wstążkami. A rękawiczki? O rękawiczkach proszę nie zapominać, panienka powinna zawsze dbać o ręce.

Reginka pomimowolnie spojrzała na swoje. W ostatnich czasach kilkakrotnie wyszła bez rękawiczek, a co gorsza, bez kapelusza. Uczuła też coś nakształt wyrzutów sumienia. I to przez Hanię. Panienka z takiego zamożnego domu i ma tylko jeden kapelusz na lato, a rękawiczki nosi najczęściej w. kieszeni. Zły przykład jest zaraźliwy.

— Ciociu — rzekła Reginka, nie podnosząc oczu — ja chciałabym się uczyć różnych rzeczy.

— Uczyć? Tu, na wsi?

— Nie, ciociu, w Warszawie. Hania Krajewska o wiele więcej umie ode mnie.

— Doprawdy? Więc to ambicya tak cię dręczy?

Bardzo piękny przymiot; choć, moje dziecko, teraz tak często kobiety uczą się rzeczy, które tylko przewracają w głowie. Kobieta na filozofa nie stworzona, nasze przeznaczenie inne: umieć pogodzić się z losem, żyć sercem i poświęceniem.

— Więc ciocia się nie zgadza?

— Nie odmawiam ci, dziecko, lecz pojmujesz — tak od razu — muszę pomówić z wujem. Dom państwa Krajewskich bardzo szanowany, lecz podobno on — trochę dziwak... Nie znam tej Hani, nie wiem...

— Bardzo rozsądna, ciociu, a jaka wykształcona!

— Wcale ci nie mam za złe, moje dziecko, że chcesz się uczyć, dziś wszyscy dążą do nauki, taki prąd czasu, pomówię nawet z panną Chabou...

— Ja nie wiem, ciociu, czy panna Chabou dobrze uczy. Teraz, kiedy się porównywam z Hanią...

— Panna Chabou, moje dziecko? Paryżanka!

— Tak, ale — kiedy się porównywam z Hanią — ona tak wiele umie... Ja się wstydzę, ciociu!

— Doprawdy! Ach, mój Boże, ktoby się spodziewał? Paryżanka! I taka niesumienność. Niepodobna, abym sama na lekcyach siedziała — osoba wykształcona powinna zasługiwać na zaufanie. Przeraziłaś mię, Reginko. Więc mówisz, że was źle uczyła?

— Nie, ciociu, ja nie mówię tego, tylko panna Chabou uczy jakoś inaczej niż nauczycielki Hani. Ja się nudzę na lekcyi i nic prawie nie wiem, a Hania wie tyle rzeczy i utrzymuje, że nauka dla niej jest największą przyjemnością życia. Ona przez to taka szczęśliwa...

— Może jest egzaltowana, panienki egzaltują się czasem do książki; pamiętam, sama miałam takie wakacye w życiu, że co dzień się uczyłam stronicy encyklopedyi.

Reginka milczała, ten przykład nic jej nie tłómaczył.

— Jeżeli panna Chabou rzeczywiście nadużyła naszego zaufania — zaczęła znów pani Zielińska — to zmienimy nauczycielkę. Myślę, że najlepiej będzie wziąć do domu Angielkę z wyższem wykształceniem. Angielki są sumienne, a język ten staje się coraz potrzebniejszy.

— Hania utrzymuje, ciociu, że powinnam poznać język własny.

— Zapewne, moje dziecko, naturalnie — tylko tak naraz — obawiam się, abyś nie była przeciążona pracą — w twoim wieku...

— Cóż to, jeszcze przy śniadaniu? — zapytał pan Zieliński, wchodząc do pokoju.

— Rozmawiałyśmy właśnie z Reginką o nauce. Wyobraź sobie, Karolu, zdaje się, że panna Chabou nadużyła naszego zaufania. Dzieci nic nie korzystały. Na szczęście Reginka zrozumiała to wreszcie sama i drogie dziecko prosi o zmianę nauczycielki. Jestem tak zrażoną tym wypadkiem...

— Ja ci to dawno mówiłem, ale czy to wy kiedy posłuchacie rozsądnego zdania? Paryżanka, Paryżanka! Dla mnie dosyć spojrzeć, aby osądzić, co warta cała jej nauka. Poezyjki, historyjki, nie wiadomo, na co to wszystko, co z tem zrobić później w życiu. Chleba jej za to nie dadzą. Nie chciałem tylko robić awantury...

— Więc cóż poczniemy? — łagodnie przerwała mu żona.

— Zawsze mówiłem: posłać dziewczęta na pensyę. Niechaj poznają życie.

— Na pensyę? Nie wspominaj nawet o tem, Karolu. Taka zbieranina, Boże drogi, dzieci mojej siostry! Póki żyję...

— I czegóż się unosisz? Nie obdzieram cię przecież ze skóry. Róbże sobie z niemi, co ci się podoba, a mnie o radę nie pytaj.

— Owszem, Karolu, ty wiesz, że w każdej rzeczy odnoszę się do ciebie, chciałam się właśnie spytać, co powiesz na mój projekt, żeby wziąć do domu wykształconą Angielkę. Angielki są sumienne...

— Bierz sobie Angielkę, obce języki zawsze się przydadzą, ja na naukę nie żałuję, wiesz o tem. To ich chleb, to ich posag, to ich przyszłość. Dzieci takiego człowieka...

— Karolu!

— Dlaczego mi przerywasz? Powinny wiedzieć o tem, co im zostawił ojciec. Na mnie niech nie rachują. Mnie nikt nie zostawiał majątku, co mam, to sam zdobyłem, to moja praca, moja własna praca. Niech to wiedzą i niech się uczą przykładem, do czego prowadzi rozum, umiarkowanie, oszczędność. Niech wszyscy tak postępują, a nie będzie w kraju żebraków, nie będzie biedy. Kto siebie bogaci, kraj bogaci; więc zamiast piąć się na obłoki, niechaj każdy pracuje, gromadzi, a będzie miał prawo nazywać się zasłużonym obywatelem kraju. Takiego przyszłość uczci, — nie marnotrawców, warjatów, co własne dzieci obdzierają...

— Karolu!

— Dlaczego rui nie dasz skończyć? Ona to wiedzieć powinna i rozumieć. Kto większym dla nich dobroczyńcą, czy ja, co je wychowuję, daję naukę, przyszłość, czy ten ojciec, z laski którego...

— Karolu!

— Więc dajże mi święty pokój i nie żądaj nic ode mnie. Dosyć daję. Na majątek nie licz, to moje. Wychowujesz je na paniątka, jakby każda miała po sto tysięcy posagu, a ja ci mówię zawsze: niech idą między ludzi. Pieniądz mój, pomnik sobie obywatelski wzniosę, a w niepewne ręce nie dam. Niedaleko pada jabłko od jabłoni, nie ufam ja krwi marnotrawcy i szaleńca. Nie, nie ufam.

— Dzisiaj napiszę jeszcze o Angielkę — przerwała pani Zielińska — w każdym razie na naukę nie żałujesz

— Czy żałowałem kiedy? Niech się uczy — to przyszłość jej, niech się uczy.

Wujaszek wyszedł, ruszając ramionami, pani Zielińska poszła list napisać, a Reginka została na tem samem miejscu, blada, z sercem ściśniętem i zaciętemi ustami.

VI.

O serce ludzkie! gdzie są upojenia
Młodych porywów twoich i tęsknoty?
Gdzie wielkie czyny słabego ramienia?
Gdzie wielkich rojeń plan zloty?
Gdzie świeżość uczuć twoich porankowa?
Gdzie dążeń, celów twoich ideały?
Gdzie zapał, którym uskrzydlone słowa
Pieśni twej, w niebo leciały?

M. Konopnicka.

— Przyjechali! Przyjechali! Mamo! Mamo! Proszę pani! Goście przyjechali!

Z takim krzykiem cała czwórka wbiegła na werendę, gdzie pani Krajewska spokojnie nawlekała na nitkę grzyby. Anielka klaskała w ręce, Staś wydawał dzikie okrzyki, Wańdzia i Tadzio pomagali im z całego serca.

— Kto? gdzie? co to znaczy? — pytała pani Krajewska.

— Goście, mamusiu, goście! Tatuś, Celinka, panna Krysia, Zygmunt...

— Nie może być! — zawołała szczerze przestraszona już teraz pani domu i podniosła się tak gwałtownie, że grzyby z przewróconego koszyka rozsypały się na wszystkie strony.

Nowy powód do radości dla małych psotników, ale pani Krajewska nawet tego nie spostrzegła: dość ciężkim, lecz szybkim krokiem biegła wkoło domu, by przekonać się przedewszystkiem, czy to może być prawdą.

Goście na obiad, którego nie przygotowano — straszna rzecz dla gospodyni!

Nie było jednak wątpliwości: przed wjazdem stały dwie duże bryczki, najęte widocznie na stacyi, kilka osób już wysiadło, inne przy pomocy panów zeskakiwały na ziemię. Pan Krajewski miał minę filuternie uśmiechniętą i bawił się widocznie przerażeniem żony.

— Podziękuj mi — mówił, całując ją w rękę i czoło serdecznie. — Zamiast wieczorem przywiozłem ci ich wszystkich na południe. Jeden dzień więcej.

Lecz pani Krajewska nie miała jeszcze wcale gościnnego wyrazu twarzy, zamiast witać przybyłych, stała ciągle nieruchoma, licząc ich machinalnie.

Mąż tymczasem zacierał ręce.

— Powitajże nas, mościadziko, bo wrócimy do Warszawy.

Zygmunt, pani Ela, pan Brodzki, panienki, otoczyli nieszczęśliwą gospodynię, która nie mogła przyjść do siebie.

— Obiad!... — szepnęła wreszcie głosem pełnym wyrzutu.

— Głupstwo, mościa dobrodziejko — uspakajał ją małżonek — do zupy garniec wody, pieczeń po pół porcyi, legumina tylko dla starszych i honor ocalony. Za to nam podasz suty podwieczorek.

Ujął żonę pod rękę i odwrócił ją do Brodzkiego.

— Spojrzyj tylko na niego — rzekł patetycznie — już się boi, czy go miotłą nie wygonisz.

Nie było rady, z losem pogodzić się trzeba, pani Krajewska potrząsnęła głową.

— Samiście sobie winni, jeśli będziecie głodni — odezwała się z rezygnacyą — trzeba było pisać prawdę.

— A niespodzianka?

— Urządzaj sobie wrogom takie niespodzianki.

— Niema co mówić, mile jesteśmy witani! — Hania się mamie kłania.

Pani Krajewska spojrzała na syna: miał słuszność, zajechała nie tam, gdzie mierzyła.

Machnęła ręką.

— Wszyscy swoi — rzekła — nie weźmiecie mi tego za złe. Zła jestem, bo mi przykro, że was nie mogę przyjąć, jakbym chciała.

— Zdaje ci się, mateczko, nie poznamy nawet, że obiadu zamało.

Zygmunt miał zupełną słuszność: byliby zadowoleni, gdyby ich nakarmiono zsiadłem mlekiem z kartoflami; w tym wieku człowiekowi wszystko jedno, co na półmisku, wybredniejszych niewielu naliczyłby w tem gronie.

— Gdzież dzieci?

— Hania z chłopcami, zdaje się, na łódce, Stasia i Anielkę widziałeś. Zabierzcie, dzieci, Genię i Celinkę — zwróciła się do Anielki, która z obrażoną miną zbliżała się ku idącym.

Pan Krajewski wziął ją pod brodę.

— Zakrzywiono na ciebie palec? — rzekł poważnie.

Anielka rzuciła mu pełne wyrzutu spojrzenie i zaczęła się witać z Genią i Celinką. Były to jej koleżanki i najbliższe znajome, więc porozumiały się prędko.

— Pokażę wam park i ogród, tylko zawołam Wańdzi, z chłopcami się nie bawmy.

Wańdzia nadbiegła w wesołych podskokach, z kapeluszem na plecach. Na widok Celinki zatrzymała się zachwycona.

— Jakaś ty śliczna! — zawołała głośno.

Celinka się zarumieniła, a spojrzenie, jakiem

Wańdzi dziękowała za ten hołd naiwny, nie osłabiło pierwszego wrażenia. Dziewczynka oglądała ją od stóp do głowy, jak osobliwość, dotykała rąk, sukienki, przepysznego warkocza, który spadał aż za kolana, patrzyła w oczy.

— Chciałabym być taką — rzekła wreszcie. — To musi być przyjemnie, prawda?

— Bardzo — odparła Celinka z powagą. — Niecierpię brzydkich, Pan Bóg powinien stworzyć wszystkich ludzi pięknymi.

— To byłoby prześlicznie! — zawołała Wańdzia. — Zresztą dużo jest ładnych, ale ty mi się najlepiej podobasz.

Celinka się uśmiechnęła i wzięła Wandzię za rękę; miała już dla niej bardzo żywą sympatyę.

— Chodźmy na maliny — szepnęła Anielka i wszystkie uznały, że to projekt znakomity.

Na werendzie towarzystwo rozdzieliło się znowu: młodzi poszli szukać Hani, pani Ela musiała poprawić fryzurę i zmiętą trochę toaletę, pani Krajewska opuściła gości bez ceremonii i panowie zostali sami,

Zygmunt rozpytywał o Zielińskich, podziwiał bardzo gustowne urządzenie parku i staranne utrzymanie tej pańskiej siedziby.

— Szlachcic - mruknął pan Brodzki — z groszem się nie liczy, przywykł od dziecka. Miłe gniazdo własne, stare gniazdo.

Pan Krajewski zaśmiał się dobrodusznie.

— Trzeci rok w jego ręku.

— Co ojciec mówi?

— Wiem dobrze. Znają Zielińskiego w Warszawie, długi czas był rejentem, na tem majątek zrobił. Sprytu mu nie brak, ho, ho! Ale sobek, a próżny! Tylko słuchać, kiedy o sobie mówi: zasłużony obywatel, bo — zrobił majątek.

— Może go wziął za żoną?

— Wziął i za nią trochę, lecz najwięcej sam zebrał. Rejentura rzecz dobra, a przytem spekulant. Choćby i te Zielińce. Nabył je za bezcen na licytacyi. Majątek był zadłużony, zaniedbany, a wielki; nie było amatorów. Ale Zielińsio kochany pojechał, obejrzał, rozpytał, obliczył i dla braku konkurentów kupił — jak to mówią — za psie pieniądze.

— I został tym sposobem Zielińskim na Zielińcach.

— Myślisz, że mu o to nie chodziło? Już dziś bardzo zręcznie pozwala się domyślać, że to gniazdo przodków, które on z poświęceniem ocalił od ruiny. A tymczasem, jak mi mówiono, wyszedł na tem kupnie doskonale. Małe folwarki rozprzedał korzystnie, część gruntów rozparcelował, kawał lasu sprzedał, no, i jeśli nie przesadzają, zarobił na tem do 30 tysięcy rs.; nie licząc parku i pałacu, który mu został darmo.

— Obrotny! — zauważył Zygmunt.

— Teraz porzucił rejenturę i chce zostać obywatelem. W Warszawie ma dwa domy, liczą go na kilkakroć; bogaty człowiek, ale nieużyty. Znieść nie mogę samochwalstwa, z jakiem mówi o sobie i swoich obywatelskich zasługach. Bo w przekonaniu własnem jest on filarem społeczeństwa, wzorem i przykładem cnoty, a mówiono mi, że brat jego rodzony zastrzelił się w Paryżu z powodu jakiegoś krachu, ponieważ ten mu odmówił pomocy.

— Może plotka — rzekł Brodzki.

— Nie powtarzałbym — odparł Krajewski dość sucho.

Zielińce rzeczywiście były pańską rezydencyą. Pałacyk bardzo wdzięczny rozsiadł się na wzgórzu, odcięty z jednej strony ciemną wstęgą Narwi od łąk zielonych, za któremi w dali bielały mury wiejskiego kościołka i ciemniały kępy drzew między chatami. Z trzech stron pozostałych otaczał go rozległy park i ogród, malowniczo rozrzucony na falistej powierzchni. W parku znajdowała się jeszcze obszerna i bardzo ładna willa, którą pan Zieliński postanowił wyzyskać jako letnie mieszkanie. Nie wynająłby jej byle komu, ale "ludziom majętnym, którzy umieją uszanować cudzą własność, godzi się ułatwić korzystanie z odpoczynku i świeżego powietrza po całorocznej pracy. Za granicą..."

Tym sposobem państwo Krajewscy znaleźli się w Zielińcach. Było z tem trochę kłopotu i gwaru, ale jedna osoba nie wynajmie przecież takiej willi. Przytem są także moralne korzyści: partner do winta, stosunek z człowiekiem powszechnie szanowanym, sąsiad inteligentny, który niezawodnie ocenić umie głowę i zasługi obywatela Zielińskiego.

Pani Zielińska, jako właścicielka, pierwsza złożyła wizytę "letnikom", dopytując troskliwie, czy zastali dość wygodnie urządzoną willę, i udzielając praktycznych wskazówek gospodarskich. Pani Krajewska dziękowała za uprzejmość, wizytę oddała, ale bliższy stosunek nie zawiązał się jakoś. Pani Zielińska mówiła wiele o sercu kobiety, poświęceniach, cierpieniach, wyrażała swoje poglądy na życie jako na nieustającą ofiarę (ze strony kobiet), lecz widocznem było, że pani Krajewska tego ocenić nie umie.

— Trochę prosta kobieta, coś mieszczańskiego — zapewniała męża pani Karolowa, gdy wieczorem rozmawiali o letnikach.

Mimo to w kilka dni później było przyjęcie w pałacu, na które cała rodzina państwa Krajewskich zaproszoną została nader uprzejmym listem po francusku. Witek i Wiktor zniknęli dnia tego jak kamfora, czem oburzony ojciec nie usprawiedliwiał ich wcale, nazywając wprost Zulusami.

Reszta towarzystwa zjadła wyśmienity podwieczorek w bardzo pięknie urządzonym jadalnym pokoju, podany na prawdziwej serwskiej porcelanie. Pani Zielińska była niezmiernie gościnną, pan Zieliński mówił wiele o swoich zasługach, Reginka i Wandzia miały idealne sukienki, a Tadzio w aksamitach wyglądał jak młody książę.

Pani Zielińska była tem wszystkiem zachwycona, pan Karol żartował z żony, lecz sam poruszył zręcznie kwestyę dobrodziejstw, jakie świadczył dzieciom obcego dlań człowieka. Skoro po podwieczorku starsi zajęli miejsca na obszernym tarasie z widokiem na rzekę, pan Zieliński opowiedział gościom, jaki to majątek ojciec trojga sierot stracił przez własną winę i niezrozumienie prawdziwych obowiązków życia.

Przy tej sposobności przekonała się pani Zielińska, że Hania nie posiada wykwintnego ułożenia, a jej akcent francuski (sądzić o tem można z dwóch wyrazów) razi wyrobione ucho. Z tem wszystkiem, jako córka tak zamożnych i szanowanych rodziców, jest stosowną towarzyszką dla Reginki i może nawet korzystnem dla niej będzie mieć przed oczyma tak wymowny przykład zaniedbania form towarzyskich, których nie zastąpi najwyższe wykształcenie.

Lepiej przez to oceni wartość przestróg ciotki.

Odtąd stosunki pomiędzy młodzieżą były codzienne i bardzo przyjazne: Wandzia i Tadzio wybornie bawili się ze Stasiem i Anielką, która z początku obrażała się o każde słowo, lecz bardzo prędko musiała przyjść do przekonania, że Wandzi wiele wybaczyć należy. To było pierwszą dla niej szkolą życia.

Reginka "oswoiła" się do Hani, bardzo często siadały razem w dużej, malowanej łódce i wypływały aż na środek stawu. Tu Hania składała wiosła, siadały obok siebie i zaczynały się nigdy nieskończone gawędy. Właściwie mówiła Hania, Regina słuchała tylko, albo rzucała ciche zapytania.

Niekiedy do wyprawy przyłączał się Witek, Wiktor nawet dość często należał do towarzystwa. Wtedy Regina nic już nie mówiła, ale słuchała chciwie sporów, planów i projektów, które odsłaniały przed nią nową stronę życia.

Tak upływały wakacye do przybycia warszawskich gości.

— Hop! hop! hola! — dało się słyszeć od przystani.

Na łódce ucichło nagle, wszystkie głowy odwróciły się w stronę wybrzeża.

— Stefan! — krzyknęła Hania. — Bierz wiosła, Wiktorze. Przyjechali, przyjechali!

Nie mogła dosiedzieć, stała i klaskała w dłonie, tak jej pilno było dostać się do przystani. Reginka za to z pewnym niepokojem patrzyła na tych "obcych".

Miał słuszność Witek, nazywając ją Czarnuszką, śniada była i chuda, co podnosiło jeszcze ciemną barwę jej cery, zarówno jak czarne, lśniące, prawie krucze włosy i oczy jak dwa węgle. Oczy te przecież stanowiły dzisiaj jedyną jej ozdobę: wielkie, głębokie, czarne i pełne wyrazu: to łagodne, słodkie, tęskne, to znowu błyszczące, pełne ognia i życia. Dziwne to były oczy: patrząc w nie, zapominało się zupełnie, że Reginka nie była ładną, pociągały one jakąś siłą tajemniczą, zaciekawiały i nęciły tak silnie, że trudno było nie tęsknić za niemi.

— Cóż to się stało? — zawołała Hania. — I Krysia! Kazio! Jakaś ty blada, Ańdziu. O, nie puszczę cię prędko do tej szkaradnej Warszawy. Ty wiosłujesz, Witoldzie? To niech Wiktor idzie do steru; siadaj tu przy mnie, Krysiu, Ańdzia obok Reginki, znacie się przecież, prawda? Tyle wam opowiadałam...

Ańdzia i Reginka spojrzały na siebie i uśmiechnęły się jakoś przyjaźnie. Reginka zarumieniła się przytem i mocno uścisnęła rękę Ańdzi. Uczuła, że się zbliżą. Ańdzię znów ogrzało ciepłe spojrzenie tych sympatycznych oczu, miała ochotę uściskać sąsiadkę, lecz naturalnie pierwsza nie byłaby się na to nigdy odważyła.

— Cóż tu porabiacie na wodzie? — pytał tymczasem Kazio.

— Kłócimy się i układamy nowy porządek świata.

— To ciekawe — rzekł Stefan.

— Naturalnie — Witek już sprzątnął z ziemi wszystkich pasożytów, którzy nie wiedzą sami, po co żyją.

— Przepraszam, którzy żyją dla użycia.

— Niech i tak będzie. Wiktor znowu był dzisiaj ich obrońcą.

— Wiktor?

— Nie kto inny. Utrzymuje on, że apostolstwo prawdy i światła w dwie powinno dążyć strony: ku maluczkim i ciemnym, oraz ku bardzo jasnym, których ta własna jasność tak olśniła, że nic nie widzą w jej blasku prócz siebie.

— Brawo, Wiktor! — zawołał Stefan.

— Cóż to ma znaczyć? — spytał Kazio. — Kto są ci; "jaśni", i czego od nich chcecie?

— Pracy i zrozumienia obowiązku..

— Więc cóż oni mają robić: pieprz sprzedawać? szyć buty?

— Niech buty szyją — i to więcej warte, niż myśleć tylko o swoim żołądku.

— Don Kiszoty jesteście — wam się zawsze zdaje, że kto jak wy nie myśli, nie fiksuje, nie przesadza, temu już tylko żołądek pozostał. Przepraszani bardzo, czyż mało na świecie jest innych celów równie pięknych i szlachetnych? Sztuka, literatura, estetyka wreszcie w praktycznem zastosowaniu...

— Do fraków i kapeluszy. Bredzisz, Kaziu.

— Nie bredzę. Celem życia jest szczęście, nie zbawianie ludzkości. Zbawiciel był Bogiem, my jesteśmy ludźmi.

— Lecz mamy iść w jego ślady.

— Przepraszam — zawołał Witold — pozwólże, Stefanie, nie wjeżdżajmy bez potrzeby na Golgotę. Nikt nie żąda krwi waszej, chcemy tylko pracy. To sił ludzkich nie przewyższa.

Kazio rozśmiał się głośno.

— Wczoraj mi dowodzono — rzekł szyderczo — że pewien właściciel domu, człowiek bogaty zresztą, który przyjął miejsce za 600 rs. na kolei, jest rozbójnikiem, bo odbiera chleb biedniejszym. Macie pracę.

— To nie praca społeczna, to zabijanie czasu, który możnaby lepiej spożytkować. I o to nam właśnie chodzi, że ci, którzy mogą — nie chcą. Kapitał zakopie w ziemię, czas sprzeda za 600 rs. i myśli, że pracuje!

— Ale pozwól, Stefanie — przerwał Wiktor. — Na to się zgodzić trzeba, że nie wszyscy mogą pojąć wyższe obowiązki i odczuć je tak głęboko, aby dla ideału poświęcić czas, swobodę, a choćby tylko zysk doraźny, który daje płatna praca. Nie wszyscy mogą. Do takiego trudu zdolne są tylko nieliczne jednostki, dla ogółu zawsze korzyść materyalna stanowić będzie najsilniejszy bodziec do porzucenia hańbiącej ludzkość bezczynności. Niech więc pracują wszyscy w ten lub inny sposób, na co stać kogo, na co mu pozwala jego moralny poziom. Każda praca uszlachetnia i podnosi, jest przygotowaniem do zrozumienia wielu prawd i obowiązków i dlatego niech pracuje bogacz, choćby dla grosza, choćby tym sposobem miał krzywdzić jednostki; ogół zawsze na tem zyska, bo...

— Nieprawda! — przerwał Stefan. — Po stokroć nieprawda! Fałsz i nieprawda! Społeczeństwo nie zyska na tem, bo za pokonane w nierównej walce słabsze, lecz szlachetniejsze jednostki zdobędzie tylko chciwych złota wyrobników. A skoro wszyscy za chlebem pogonią, któż roznieci ognisko dla zziębłych i głodnych, którzy walczyć nie mają siły, nie umieją? Ci, co nie mają na to, kosztem własnego życia rzucają iskry ducha i światła w tę przepaść, a ci, co mogą, odwracają oczy, bo ich pociąga jedynie blask złota. I dlatego tak czarno jeszcze na nizinach, po których błądzą tysiące twych braci, bez przewodnika, bez gwiazdy przewodniej, błysku nadziei, bez myśli, bez jutra!...

— Ależ, Stefanie, to, czego wymagasz...

— Nic nie wymagam, a to, czego żądani, nie przewyższa sił nawet najpospolitszej jednostki. Trzeba tylko, by rozumiała wyraz: obowiązek. Nie wołam przecież na bogacza: oddaj swój majątek, lecz: użyj go produkcyjnie zamiast zamykać w kasie ogniotrwałej. Niech tobie zysk przyniesie, korzyść społeczeństwu, a obojgu da szczęście, szczęście, które błądzi gdzieś tam pod gwiazdami, bo tutaj na ziemi serca zamykani)' przed niem.

— Posłuchajno, oratorze — przerwał spokojnie Kazio — więc według twego zdania, niema szczęścia dla tych, co twojej nie wyznają teoryi?

— Niema.

— A ja jestem szczęśliwy i Ela i...

— Mój drogi, ty nawet nie wiesz, co to szczęście. Mieszasz dwa różne pojęcia: szczęcie i przyjemności życia. Pierwsze jest w nas, jest zdrojem, płynącym w naszej duszy, jest światłem, które nawet w nieszczęściu nie gaśnie, jest wiecznie pożądanym, wiecznym celem życia. Drugie — to cacka, któremi bawimy się, dopóki nas nie znudzą. One nie są nigdy celem, ale środkiem, przez który chcemy zastąpić szczęście.

— Zbyt wzniósły jesteś dla mnie, mojem zdaniem, przyjemności życia dają nam właśnie chwile szczęścia.

— Tylko zapomnienia. Egoista, który nic z siebie nie daje, a goni tylko za użyciem, nie wie, co to jest szczęście, choć może nie znać cierpienia.

— Egoista nie może być szczęśliwym? Bój się Boga, Stefanie! Czyż są na świecie szczęśliwsze istoty?

— Bajki, Kaziu. Egoista tonie w przyjemnościach życia jak mucha w miodzie i niektórym to wystarcza. Są, widzisz, ludzie-duchy i ludzie-zwierzęta...

— A mnie do których liczysz?

— Ciebie — do poczwarek. Jeśli się staniesz człowiekiem-zwierzęciem, bądź pewny, że nie podam ci ręki.

— Srogo! — zawołał Kazio. — Widzę jednak, że to twoje szczęście to jakiś osobliwy gatunek, zupełnie niepodobny do mojego...

— Jak światło słońca do lichej łojówki. Masz zupełną słuszność, Kaziu.

Wszyscy wybuchnęli śmiechem.

— Z tem wszystkiem jestem pewien, że każdy z nas został przy swojem — zauważył Kazio.

— To zasada — rzekł Wiktor. — Tak się kończą wszelkie dysputy. Ale wracajmy, Zygmunt czeka na przystani.

— Czas na obiad — rzekła Hania — mama musi być w kłopocie, spodziewaliśmy się was dopiero wieczorem.

— Tak było umówione — odpowiedziała Ańdzia — ale wczoraj wieczorem przyszedł pan Krajewski...

— I przyjechaliście wcześniej; bardzo mię to cieszy. Lekko wyskoczyła z łódki i uściskała Zygmunta.

Wiktor stanął na pomoście brzozowej altanki, stanowiącej bardzo ładne zakończenie dość długiej' i oryginalnej grobelki i podawał paniom rękę.

Reginka wysiadła ostatnia. Szła ze spuszczoną głową, zatopiona we własnych myślach. Nie zwracano na nią uwagi. Nagle Ańdzia spostrzegła, że została za wszystkimi i pospieszyła do niej.

— Może pójdziemy razem — odezwała się cicho.

Reginka drgnęła i spójrzała na nią szeroko rozwartemi źrenicami, spojrzała na śmiejącą się swobodnie gromadkę, jakby się budziła ze snu i nagle tragicznym ruchem splotła ręce nad głową.

— Boże miłosierny, jakaż ja jestem głupia! O Boże, Boże!

I zasłoniwszy oczy, biedz zaczęła w stronę pałacu. Witek i Stefan odwrócili się zdumieni i przez chwilę patrzyli za nią.

— Biedna — szepnął cicho Stefan. Witold wzruszył ramionami.

VII.

A gdy Czas przyszedł, rzekł: "błogosławiona
Pieśń, co zasiewa przyszłości nasiona!
Wy, co słuchacie jej, błogosławieni"!...

M. Konopnicka.

Rodzeństwo pani Eli, Krysia, Kazio i Genia, pracowali gorliwie nad wieńcami z bluszczu i liści dębowych, które były potrzebne do dzisiejszej zabawy. Goście ci mieli wprawdzie tylko role widzów, lecz aktorzy tak byli cały dzień zajęci, że godziło im się pomódz chociaż trochę. Zresztą początkowo Hania chciała utrzymać wszystko w tajemnicy, do której Brodzcy tylko należeli, pani Ela jednakże dowiedziawszy się o żywych obrazach, wpadła w ogromny zapał i oświadczyła stanowczo, że musi być przyjętą do gromadki młodych. Chciała nawet dużo zmienić w istniejącym już programie, lecz na to się nie zgodzono.

— Zapóźno — usprawiedliwiał się Witek — nie będzie już czasu na nowe próby i wyniknęłoby z tego tylko zamieszanie.

Pani Ela żałowała, że nie wtajemniczono jej wcześniej w tak piękne plany i obmyśliła zaraz żywy obraz własnego układu na zakończenie przedstawienia. Na jej prośbę i Celinka, która wraz z młodszymi miała być tylko widnem, wezwaną została do czynnego udziału. Trzeba przecież coś zrobić dla pani bratowej.

Zygmunt rad był niezmiernie, widząc żonę ożywioną, szepcącą z Hanią i Wiktorem; on tak pragnął zbliżenia się jej do rodziny, że instynktownie odczuwał granicę, istniejącą pomiędzy nimi.

Pani Ela wezwała Krysię, Genię i Kazia i przeznaczyła im zaraz zajęcie, Celinki nie mogła znaleźć, bo od samego rana zabrała ją dla siebie Wandzia.

— Poszukaj jej, Anielciu — prosiła uprzejmie.

Anielka postawiła koszyczek z gruszkami na stole, ale stanąwszy na stopniach werendy, zwróciła się do bratowej.

— Już idą — rzekła — zbliżają się tutaj.

Rzeczywiście w alei, w pewnem oddaleniu ukazała się Wandzia i Celinka. Trzymały się za ręce i szły, rozmawiając. Wandzia jeszcze wczoraj zaprowadziła Celinkę do pałacu, "ażeby pokazać ią cioci". Pani Zielińska była zachwycona prześlicznem dzieckiem; słuchała gry Celinki, rozmawiała z nią po francusku i zapewniła, iż życzy sobie bardzo, aby Celinka zaprzyjaźniła się z Wandzią.

Celinka znowu była olśniona pałacem. Nie był on wprawdzie kryształowy, ale czuła, że zadawalnia wszystkie jej marzenia. Jakże szczęśliwymi musieli być jego mieszkańcy! Czemuż ona mieszkać musi w czterech małych pokoikach na trzeciem piętrze?!

Garnęła się do Wandzi: przecież to ona przed nią otworzyła te podwoje: pochlebiało jej uznanie dziewczynki z pałacu, tak otwarcie wczoraj okazane i nieświadomie prawie odczuwała w niej drogę do świata, który nęcił od dzieciństwa jej wyobraźnię.

Omyliła się tylko, przypuszczając, że Wandzia wytrwa w niewinnej roli wielbicielki i pod tym względem czekało ją rozczarowanie.

Wkrótce stanęły na stopniach werendy. Celinka weszła pierwsza i zaraz spostrzegła, że Anielka wpatruje się w nią dziwnym wzrokiem. Może jest obrażona, że jej nie zabrały z sobą dzisiaj rano...

— Kto ci to zrobił? — nagle spytała Anielka.

— Co?

Anielka obejrzała się dokoła, Celinka także: wszystkie spojrzenia skierowały się na nią nawzajem i wszyscy głośnym wybuchnęli śmiechem. Wandzia śmiała się także bez śladu wyrzutów sumienia.Łzy stanęły w oczach Celinki, wzrokiem szukała Ańdzi, ale Ańdzi tutaj nie było. Pani Ela tylko zbliżyła się do niej.

— Chodź, biedaczko — rzekła, śmiejąc się pomimowoli — nowa przyjaciółka uczęstowała cię widać liliami, musisz dobrze nos umyć, bo to nie schodzi łatwo. Co za pustak dziewczyna!

Celinka myła nos bardzo starannie przy pomocy Anielki, lecz miała ochotę płakać. Jeszcze nikt w życiu nie wystawił jej na pośmiewisko. I to właśnie ta Wandzia, mieszkanka pałacu, którą gotowa była polubić tak szczerze. — Gniewała ją także nieobecność Ańdzi. Nikt o nią nie dba tutaj ? Nic dziwnego, że obcy chętnie bawią się jej kosztem.

Milczała, zaciskając usta, za to Anielka oburzała się głośno: póki życia, nie odezwie się więcej do Wandzi, nie przebaczy jej tego.

Pani Ela miała jednak najskuteczniejszy balsam na ranę miłości własnej. Wiadomość, że Celinka będzie główną postacią w żywym obrazie, mającym przedstawiać natchnienie, rozpromieniła ją zupełnie.

Zaczęło się przymierzanie szat odpowiednich, studyowanie pozy. Celinka miała być natchnieniem, budzącem w człowieku artystę. Chodziło o człowieka. Kazio nie chciał, Stefan i Witek zbyt byli zajęci, Wiktor wymawiał się także, lecz musiał ustąpić wkońcu prośbom pani Eli.

Przystąpiono zaraz do próby.

Stefan z Witkiem tymczasem urządzali świątynię znicza, a Hania pomagała tak gorliwie, że do końca wakacyi jej opalone łapki nie pozbyły się śladów tej pracy. Słabszej fizycznie Ańdzi lżejsze pozostawiono zajęcia, Reginka tylko była dziś osamotnioną.

Miejsce dla sceny obrano w niewielkiej kotlince, zamienionej w rodzaj altany bez sklepienia przez kilkanaście świerków, rosnących wokoło na dosyć stromej pochyłości. Zaraz po przybyciu do Zieliniec Wiktor upodobał sobie to posępnie piękne miejsce i nadawał mu różne nazwy: było już ono i ołtarzem druidów i pustelnią i kaplicą a myśl spożytkowania dzisiaj odpowiednio tego ustronia cieszyła go niewymownie.

U wejścia do kotlinki urządzono bramę bez wiązania w górze, z gałęzi brzozowych i jałowcowych krzaków, które sprowadzono z lasu. W głębi ułożono wielki stos z jałowca, a przed nim ogromny kamień, mający służyć za ołtarz ofiarny. Grunt oczyszczono z trawy ze względu na bezpieczeństwo, zresztą tylko szeroka alea oddzielała świątynię od stawu.

Dla widzów nie było tu miejsca, ale urządzono dla nich wspaniały amfiteatr na przystani. Grobelka dość szeroka, zagajona z jednej strony krzakami bzu i róż polnych, stanowiła drogę bezpieczną. Przystań, a właściwie dużą brzozową altankę, ozdobiono festonami z liści i przygotowano miejsca do siedzenia.

Wszystko to wymagało dość pracy i czasu, tembardziej iż z obawy gderania pana Zielińskiego, młodzież wiele rzeczy robiła ukradkiem.

Zabawa zacząć się miała o zmroku. Zaproszono widzów, aby zajęli miejsca. Państwo Zielińscy, pan Brodzki, państwo Krajewscy i dzieci pomieścili się wygodnie, Zygmunt tylko, nie biorąc udziału w zabawie, wolał być bliżej żony i tułał się między drzewami.

Tymczasem błysnęły światła w świerkowej alei, prowadzącej z sąsiedniego wzgórza do kotlinki i ukazał się w niej orszak biało ubranych kapłanów, w zielonych wieńcach, z długiemi laskami i arcykapłanem na czele. Śpiewali zgodnym chórem jakiś hymn poważny. Szli zwolna, oświetleni światłem magnezyowem, które zgasło, skoro weszli do świątyni.

Tu arcykapłan miał złożyć ofiarę. Na dużej misce, ustawionej na kamieniu, bladym płomieniem zapłonął spirytus, oświetlając fantastycznie malowniczą grupę na tle poważnych świerków, otaczającą święty ogień znicza.

Przez chwilę trwała uroczysta cisza, potem arcykapłan wzniósł zieloną laskę i przemówił, wzywając głosem uroczystym do złożenia czci nieśmiertelnemu zniczowi. Nakoniec chór zabrzmiał znowu:

U stóp ołtarzy twych, zniczu święty,
My, stróże wierni, stoimy wciąż...

Pieśń została widocznie ułożona specyalnie na uroczystość dzisiejszą, a słabe strony rymu wynagradzał zapał śpiewaków i świeże, młode głosy. Zżymał się tylko pan Zieliński: las mogli spalić.

Tymczasem błękitny płomień wzniósł się kilkakrotnie, zamigotał i zagasł.

Jeden z kapłanów stanął teraz na kamieniu i silnym, dźwięcznym głosem deklamować zaczął wiersz, zastosowany do okoliczności, pod tytułem: Ostatni z druidów. Treścią jego — wiara kapłana, który, gdy zabrakło drzewa, własnem ciałem święty ogień podsyca.

Wymawiając ostatnie słowa deklamacyi, siwobrody starzec, oświetlony bengalskim ogniem, rzuca się na stos jałowca, który wybucha potężnym płomieniem.

Stefan ukrył się zręcznie, ale stos gore jasno, ogień bije wysoko, krwawo oświetla świerki. Wiatru niema. Na przystani grzmią oklaski, pan Zieliński wstał tylko, z właściwą mu szczerością okazując niezadowolenie: nie lubi on ognia w lesie, śpiewu bez fortepianu i poezyi bez sensu.

Zagasło światło i dziedzic Zieliniec oświadczył kategorycznie, że ma dosyć tej przyjemności. Panowie, choć niechętnie, udali się za nim do zielonego stolika.

A w świątyni nastąpiła zmiana dekoracyi: blask czerwony oświetla obóz tatrzańskich opryszków, siedzących dokoła ogniska.

"Hej, bracia opryszki, nalejcie do czary,
Na ogień dorzućcie-no drew,
Nastrójcie mi gardło odgłosem fujary,
Wesoły zanucę wam śpiew.
Gdzieś daleko nas pogonią z powrozem u szyi,
Już nam więcej nie zadzwonią dzwony Kołomyi!"

Pieśń dzika, smętna, płynęła po lesie, budząc posępne echa; po każdych czterech wierszach chór kobiecy łączył się z męskimi głosy i niósł daleko groźną przepowiednię, z której szydziły te dzieci swobody.

Gdy kurtyna ciemności zasłoniła obraz, pani Zielińska podniosła się także, aby wrócić na werendę. Mówiła, że się obawia wilgoci i wieczornego chłodu ponad wodą, lecz Reginka pochwyciła ją mocno za ręce.

— Błagam cię, ciociu, zostań — szepnęła gorąco, a jej wymowny uścisk i spojrzenie dopełniały prośby cichej, lecz namiętnej.

Pani Zielińska nie wiedziała, co począć: nie chciała się narażać na niezadowolenie męża, a z drugiej strony żal jej było Reginki.

Pani Krajewska rozstrzygnęła to wahanie, zapewniając, że wieczór ciepły, a zabawa skończy się zapewne wkrótce. Rzeczywiście antrakty nie były wcale długie, — jak w panoramie przesuwał się szereg obrazów charakterystycznych albo symbolicznych, urozmaiconych śpiewem i deklamacyą.

Ańdzia nawet deklamowała:

"Nie skarż się, bracie, żadna grudka ziemi

Nie ginie marnie!..."

Potem chór żniwiarek śpiewał tęskną dumkę do słoneczka.

Witold przemawiał:

"Bądź silnym, bracie — ten,

Kto ducha swego odciśnie z lwią. siłą

Na wieku swoim, ten, koniu ta cała

Ziemia jest jakby niezastygła bryłą,

Co jego piętna czekała —

Ten tylko imię "człowieka wysłuży"

W nieśmiertelności błękitach..

Teraz następował obraz Eli.

Z głową opartą na twardym kamieniu spał odziany skórą "człowiek"; w górze, na wysokim, niewidzialnym słupie umieszczona Celinka, ukazywała się jako "natchnienie", w białej", długiej szacie, z gwiazdą jaśniejącą nad czołem i palmą zieloną w ręku; drugą wskazywała ku niebu.

Prześliczną była jak senne marzenie. Płaszcz złotych włosów spływał do stóp prawie ciężką falą, co główkę jej wtył przechylała, ciemne brwi odcinały jasne i kształtne czoło, z pod długich rzęs jaśniały oczy pełne blasku, czarne teraz od szeroko rozwartej źrenicy, zachwycający owal anielsko-dziecięcy, rysunek ust i nosa przykuwały oko wdziękiem i czystością linii.

Efekt polegał na tem, aby "jasne natchnienie' odcinało się mocno od ciemnej postaci "uśpionego człowieka", dopiero jako "zbudzony artysta" miał on wznieść pierś i głowę w sferę blasku.

Witek zapalił światło magnezyowe, Stefan za pomocą dużego kawałka tektury rzucał cień na niziny żywego obrazu. Nagle stała się rzecz nieprzewidziana: jakaś iskra musiała dostać się przypadkiem do miejsca, gdzie złożono ognie i fajerwerki; nastąpiła eksplozya, jedna, druga, trzecia, deszcz ognia posypał się na "świątynię", w mgnieniu oka sucha brama z brzozowych gałęzi i jałowca stanęła w płomieniach; przerażony Witek rzucił się na pękające ciągle jeszcze ognie i z narażeniem życia starał się stłumić wciąż nowe wybuchy; Stefan skoczył po Celinkę, ale Ańdzia z jękiem upadła mu pod nogi — nim ją podniósł i odrzucił, już Celinka sama z krzykiem rozpaczy skoczyła ze słupa i padła twarzą na płonący krzak jałowca. Brat pochwycił ją w tej chwili, jednocześnie Wiktor na palące się suknie zarzucał z pośpiechem jakąś ciężką draperyę. Wśród krzyku i zamieszania jedna Hania tylko nie straciła przytomności. Szybko jak strzała pochwyciła miskę, aby zaczerpnąć wody z poblizkiego stawu — spostrzegłszy ruch jej, pani Ela rzuciła się w tę samą stronę, nie rozumiejąc wcale jego celu; woda plusnęła, straszny krzyk Zygmunta, nowy plusk.

— Łodzi, łodzi! — zawołała Hania. — Kaziu, na pomoc, Ela!

Był to głos komend}-, którego brakowało w powszechnym popłochu. Kazio skoczył do łodzi i zbliżał się szybko do Zygmunta i Eli. Stefan uniósł Celinkę, Wiktor zabrał Ańdzię, która z trwogi straciła zupełnie władzę w nogach, Krysia uciekła sama dosyć wcześnie, Hania i Witek zostali na pobojowisku, osmoleni, okopceni, nie wolni od guzów, tłumiąc ostatnie iskry.

Na "przystani " wypadek ten odbił się echem trwogi straszliwej: Reginka zemdlała, pani Zielińska dostała spazmów, pani Krajewska z trudem uprowadzała głośno płaczącą gromadkę, która bała się teraz przejść po grobelce do brzegu.

Pan Zieliński nie krępował się bynajmniej w wybuchach najwyższego oburzenia, pan Krajewski przepraszał i obowiązywał się zwrócić szkody, spiesząc na miejsce, aby się przekonać, czy nikt poważnie poszkodowanym nie został.

— Ela utonęła! — krzyknęła Anielka, ujrzawszy ojca.

Lecz w tej samej chwili łódź przybiła do brzegu i Zygmunt wyniósł z niej przemokłą, drżącą, ale żyjącą żonę.

Wkrótce z przeciwnej strony, okrążywszy staw, zbliżył się Stefan z Celinką. Ta jęczała okropnie, Stefan był jak śmierć blady.

— Oczy, oczy! — wyjąkał i biegł ku werendzie. Pan Krajewski pospieszył za nim.

— Mów! skaleczona? — pytał drżącym głosem.

— Moje dziecko! — rozległ się nagle pełen rozpaczy głos pana Brodzkiego.

W tej chwili Wiktor złożył Ańdzię na szezlongu i wybiegł jak szalony.

Celinka już leżała na poblizkiej otomanie. Pan Krajewski zbliżył się do niej.

— Po doktora! — krzyknął, odwracając oczy od zapuchniętej i spalonej twarzy, w której nie byłby poznał prześlicznego dziecka.

— Wiktor pojechał konno — odezwała się Hania w progu — do powozu już zakładają. Celinka poparzona?

Sama wyglądała jak kominiarz z opaloną głową i czarną twarzą, ale nie wiedziała o tem. Zbliżyła się do otomany i cofnęła szybko.

— Boże! — szepnęła, blednąc.

Pani Krajewska wniosła duży kawałek waty i oliwę.

— Pomóż mi, Ańdziu — przemówiła cicho. Ańdzia chciała się ruszyć, ale na jej twarzy odbił się tylko wyraz najwyższej trwogi: nogi miała bezwładne. Z ust jęczącego dziecka wydobyło się jakieś wołanie, Ańdzia jedna je zrozumiała: uczuła straszny ból w sercu, potem ogień przeniknął ciało jej od stóp do głowy i stanęła. Zachwiała się wprawdzie natychmiast, lecz postąpiła parę kroków i padła na kolana obok siostry.

— Jestem, Celinko, jestem! O matko moja, matko!

VIII.

W noc wiosenną, w noc majową.
Duch się zrywa i ulata
Ponad nędze i łzy świata,
Archanielską trzyma straż...
Ach, czy znajdzie wielkie słowo
Tajemnicy wszechistnienia ?
Czy też konać ma z pragnienia,
Ojcze nasz?

M. Konopnicka.

W pokoju pani Krajewskiej spuszczone rolety, choć przez otwarte okna swobodnie płynie ciepły prąd świeżego powietrza. Na łóżku, odsuniętem daleko od ściany, leży nawznak Celinka. Twarz jej osłania maska z waty i maści gojącej, ale ta biała maska wygląda okropnie; niema w niej nawet oczu, bo wygórowane, opuchnięte powieki stanowią jedynie rodzaj poprzecznego wału na bezkształtnej, kulistej powierzchni.

Celinka nie śpi, tak można przynajmniej sądzić po cichym jęku, który wydobywa się z jej ust poparzonych. Dokoła cisza. Obok łóżka klęczy Ańdzia. Od trzech dni nie poruszyła się z miejsca, nie spała i nie jadła; ręce jej uwięzione w konwulsyjnym prawie uścisku dziecka, w jękach którego ona słyszy swoje imię.

Hania w milczeniu od czasu do czasu przysuwa do ust jej szklankę herbaty, której pije chciwie kilka łyków i głowę odwraca z niechęcią: to całe jej pożywienie. Stefan podsunął jej wczoraj pod kolana miękki podnóżek. Zresztą wszyscy milczą, lękają się wymiany myśli, lękają się własnego głosu i spojrzenia. Dobrze, och, dobrze, że ciemno w pokoju!

Doktór codziennie odwiedza Celinkę, pierwszą noc spędził przy niej; obawia się o oczy. Pani Krajewska co godzina przysuwa się cicho do łóżka, pendzelkiem lekko smaruje powieki, coś wpuszcza pod nie bardzo delikatnie, potem zwilża watę jakimś płynem, zwłaszcza koło ust i nozdrzy, a niekiedy wlewa łyżeczkę herbaty w usta biednego dziecka.

Kto tu najbardziej cierpi, niewiadomo. W głowach łóżka, ręką oparty o poręcz, siedzi nieruchomy jak posąg pan Brodzki. Na pytania nie odpowiada, a gdy Stefan łagodnie wyprowadzi go na chwilę, aby odetchnął powietrzem, otrząsnął się z tego stanu osłupienia, pokrzepił choć szklanką mleka, — przez krótką chwilę pozwala prowadzić się jak dziecko, potem ręce drżeć mu zaczynają gwałtownie i powraca na swoje miejsce.

— Ańdziu, Ańdziu... — niewyraźnie powtarza Celinka.

— Jestem, najdroższa, jestem, może czego pragniesz?

Lecz niepodobna rozróżnić wyrazów, szeptanych przez spalone wargi.

Andzia przyciska usta do ręki Celinki i płacze cicho.

— Bądź cierpliwą, droga, wszystko przeminie, doktór przyjedzie zaraz.

Chora jęczy boleśnie. Stefan, pani Krajewska usiłują odgadnąć jej życzenie; nadaremnie przecież.

Mimo spalonych sukien Celinka na ciele nie odniosła żadnego prawie obrażenia, twarz tylko poparzyła straszliwie, padając na płonący jałowiec. Twarz i dłonie.

— Doktór przyjechał — szepce cicho Hania.

— Doktór — powtarza Andzia z wyrazem ulgi w głosie.

Uchylono roletę; doktór nie stąpa cicho, mówi głośno, spokojnie, ogląda powieki, usta, przemawia do chorej, żąda odpowiedzi i chce ją zrozumieć.

— Bardzo dobrze, bardzo dobrze — powtarza co chwila, jak gdyby się zachwycał stanem ran i bąbli. W niektórych miejscach odejmuje maskę, w innych poprawia. Sam wpuszcza płyn w oczy, podnosi jednę z powiek.

— Widzisz mię? — pyta. — Wyraźnie, wyraźnie!

— Dzę... dzę... dzę... — brzmi głos, co do znaczenia którego mylić się nie można.

Doktór podnosi i drugą powiekę.

— A teraz?

— Ydzę... ydzę!...

— Bardzo dobrze, bardzo dobrze. Zdaje się, że oczy całe. Reszta się zgoi. Na przyszły tydzień śmiać się już będziemy; można podziękować Bogu.

Z oczu Ańdzi tryskają dwa gorące strumienie. Och, ona Mu dziękuje, nie ustami, duszą!.. !

Jakiś ruch w głowach łóżka: to pan Brodzki wyszedł. Wyszedł sam, bez namowy; nikt nie śmie iść za nim, Stefan tylko na palcach zbliżył się do okna, aby czuwać z daleka.

Wszystkie twarze rozpromienia łagodna nadzieja: złe minie, czasu tylko, cierpliwości trochę...

Trochę?

Biedna Andzia: każda rana Celinki boli ją podwójnie, onaby je wszystkie zabrała tak chętnie, tak chętnie pomieniałaby się z nią w każdej chwili, chociażby stracić oczy...

Tymczasem nieśmiało, lekko całuje rękę siostry.

Doktór objaśnia Hani i pani Krajewskiej sposób postępowania. Nie przyjedzie jutro. Zapewnia już, że chora wzroku nie utraci: powieki ucierpiały — jakaś gruba gałąź musiała ją uderzyć przez osadę nosa i tam jest największa ranka, reszta wszystko bąble i powierzchowne oparzenia. Pojutrze prawdopodobnie zdejmie już część maski. Bardzo szczęśliwie, nadspodziewanie szczęśliwie skończy się to dla dziecka.

Tegoż wieczora pan Brodzki odjechał do Warszawy; Stefan mu towarzyszył, nie chciał puścić samego i wynalazł sobie obowiązek.

Teraz tylko Hania z Andzia zostały przy chorej i nie odstępowały jej prawie. Andzia opiekowała się Celinką, a Hania Andzia, która niemniej potrzebowała opieki. Najgroźniejsze niebezpieczeństwo minęło, a przynajmniej pozwoliło mieć nadzieję, że minie, dni jednak nie stawały się lżejszymi. Skargi Celinki coraz wyraźniejsze krajały serce siostry, a słuchać ich musiała... musiała... musiała...

I nietylko Celinka płaciła tak drogo za chwilę niewinnej zabawy, pani Ela leżała także. Przeziębiła się podczas mimowolnej kąpieli, może i przestrach wywołał gorączkę, a w parę dni rozwinęło się zapalenie opłucnej, dosyć groźne z powodu wątłego organizmu pani Zygmuntowej. Dobrze mąż zrobił, że tej samej nocy wywiózł ją do Warszawy; obawiał się słusznie choroby na wsi, w domu, gdzie wszyscy przejęci byli wypadkiem, Celinki i poświęcali jej wszystkie starania; dobrze zrobił, bo w Warszawie pani Ela miała matkę i dziecko małe, potrzebujące opieki.

Listy przynoszono teraz co dzień z poczty, pani Krajewska z niepokojem wielkim oczekiwała chwili, w której stan Celinki pozwoli jej wyjechać do Warszawy. Odważyła się na to po następnej wizycie doktora, gdyż Hania mogła już zastąpić ją przy opatrunku. Reginka ofiarowała także swoją pomoc, pani Zielińska co dzień przysyłała z zapytaniem o zdrowie chorej, Wandzia nawet cichutko zbliżała się do pokoju i przez okno zaglądała do wnętrza.

Jakże wyrzucała sobie teraz przykrość, którą wyrządziła Celince! Cała ta scena ciągle stała jej w pamięci: Celinka z żółtym nosem, poplamioną twarzą, zaczerwieniona z gniewu i zmieszania i pan Zygmunt, który poważnie ujął ją za obie ręce.

— Dlaczego to zrobiłaś, Wandziu? — rzekł łagodnie, dziwnie patrząc jej w oczy.

Nie mogła znieść tego wzroku i odwróciła głowę.

— Wielka rzecz! — rzekła. — Chciałam, żeby była mniej ładna. Taka śmieszna z tym żółtym nosem.

— A czy znasz ty przykazanie: Nie czyń drugiemu, co tobie niemiło?

— Mnieby to nic nie szkodziło — zawołała. — Mogę się powalać zaraz, tylko ciocia nie pozwoli.

Rozśmiała się i spojrzała w oczy kaznodziei tak figlarnie, że się uśmiechnął.

— Posłuchaj, Wandziu — mówił przecież dalej — i ja lubię płatać figle (dobry musi być pan Zygmunt), ale zawsze przed psotą powtarzam sobie te słowa: nie czyń drugiemu, co tobie niemiło. Czasem powiem sobie jak ty: wielkie rzeczy! i wtedy to już można; ale jeżeli czuję, że mnie to byłoby przykro, wtedy, Wandziu, nigdy, nigdy nie wyrządzę takiego figla.

Pocałował ją w czoło i zaczął rozmawiać z panną Krysią, ale Wandzia tych słów nie zapomniała i teraz pamięta o nich aż do znudzenia.

Ale dobry musi być pan Zygmunt.

W pokoju chorej słychać cichą rozmowę, Wandzia wspina się na palce, zagląda.

— Ańdziu...

Głos Celinki dość wyraźny, usta musiały zgoić się już chyba.

— Co, najdroższa?

— Ja nie chcę być brzydką!...

— Tylko nie płacz, Celinko — droga, złota, moja, nie płacz. Pamiętasz, co doktór mówił? Od płaczu możesz dostać zapalenia oczu i pogorszasz stan powiek: ranki zgoić się przez to nie mogą.

— Czy będą szramy?

— Nie, dziecko, nie, złotko — wszystko się zgoi, już teraz tylko strupki masz na twarzy, żadnej ranki oprócz powiek, więc nie płacz, najdroższa.

I Cełinka bohatersko powstrzymuje łzy, aby nie drażnić powiek. Ale po chwili zaczyna nanowo:

— Ańdziu...

— Co, kochanie?

— Ja nie chcę być brzydką!. Jabym wolała nie żyć. Hanię to niecierpliwiło, ale Andzia odpowiadała ciągle z łagodnym spokojem. Ona była tak szczęśliwą, że jej drogie dziecko mówi i widzi; cóż dziwnego, że narzeka, że obawia się oszpecenia, ona, co tak kocha piękno ?

Uspakajała ją słodko, jak mogła, opowiadała o chorobie pani Eli. o niepokoju ojca, dobroci pani Krajewskiej, troskliwości Hani; lecz w miarę jak ból ustępował, Celinka nudziła się coraz bardziej.

Po tygodniu już wstała, lecz niewolno jej było opuszczać ciemnego pokoju, ani spojrzeć w lustro. Ten ostatni zakaz przejmował ją trwogą.

— Czy jestem tak szkaradna? — dopytywała ciekawie.

— Szkaradna nie, lecz nieładna. Twarz masz czerwoną i strupki.

Rzeczywiście na twarzy ranki się pogoiły, ale skóra była rażąco czerwona, powieki zaczerwienione, mocno obrzękłe, bez rzęs, a na nosie pomiędzy oczyma ranka dosyć głęboka, która się dopiero zasklepiać zaczynaią..

Nie tworzyło to pięknej całości.

Wszystko mija jednakże: pani Ela wstała, Celinka odważyła się pokazać ludziom (choć długo jeszcze słońca unikać musiała), a Stefan przysłał dla niej ciemne okulary.

Byłaby zapłakała, się nad niemi, lecz płakać jej nie było wolno. I umiała się wstrzymać. Dzielna z niej dziewczyna.

Wandzia znosiła jej teraz codziennie najpiękniejsze kwiaty, najsłodsze owoce; pokoik jej wyglądał jak prawdziwy ogród, raz nawet rozbolała ją głowa od zbyt silnego zapachu róż, lewkonii i gwoździków. Odtąd Andzia na noc wynosiła kwiaty.

Chociaż mogły już wracać do Warszawy, pani Krajewska zatrzymywała je ciągle: pragnęła, by się obie trochę odżywiły, a przytem szło jej o pana Brodzkiego: bała się, że twarz Celinki przykre sprawi na nim wrażenie.

W połowie września dopiero zaczęto myśleć o powrocie; pogoda dopisywała, wszyscy odetchnęli po dniach pełnych trwogi, Celinka i Anielka bardzo zbliżyły się z Wandzią i pani Zielińska obiecała nawet, że będą uczyły się razem. Wszystkie trzy były z tego niezmiernie zadowolone i uwiadomiły zaraz Genię, że im przybędzie czwarta koleżanka. Reginka uprosiła sobie także kilka godzin tygodniowo wspólnych lekcyi z Krysią, Hanię zaś pani Krajewska postanowiła posyłać na pensyę.

— Zdrowa jest, silna, zdolna, niech spróbuje. Zdrowia dziecka dla nauki nie poświęcę, lecz mani nadzieję, że jej nie zaszkodzi trochę więcej pracy umysłowej.

Istotnie Hania znalazła się w swoim żywiole. Zdała do klasy piątej, a nauka szła jej tak łatwo, że poza pensyą prawie książki nie brała do ręki. Pisania tylko miała trochę dużo, ale radziła sobie. Była jedną z pierwszych, podniecało ją współzawodnictwo zdolnych koleżanek, zachwycał stosunek z niemi, nowe przedmiot}-, wykład profesorów, słowem zadowoloną była ze wszystkiego.

— To zupełnie inne życie — mawiała do Ańdzi — ale tybyś sobie tam nie poradziła.

Andzia nie miała o ten sąd urazy, wiedziała, że jest mało zdolną; Hania to co innego. Któż nie podziwia Hani?

Najbardziej jednak podziwiała ją Reginka W jej oczach Hania była istotą wyższą, ideałem doskonałości, uosobieniem rozumu, szlachetności i siły. Gdy porównywała ją z sobą, ogarniało ją zwątpienie i rozpacz. Im więcej się uczyła, tem lepiej, jaśniej rozumiała, że nic nie umie, że tyle, tyle rzeczy jeszcze poznać pragnie.

I wybuchała płaczem.

Jeśli to było w obecności Hani, ta starała się ją pocieszyć.

— Moja droga — mówiła — masz jeszcze tyle czasu, dopiero zaczęłaś pracować.

Ale Reginka płakała najczęściej w milczeniu, nie skarżyła się, nie narzekała, tylko zalewała się łzami. Trudno było wiedzieć nieraz, o co jej właściwie chodzi. Hania żartobliwie przezwała ją płaczką, ale Andzia garnęła się do. niej serdecznie i powtarzała jej zawsze pochwały nauczycielki, która uczyła także i Celinkę.

To ją podniecało ogromnie: czuła wtedy w sobie siły olbrzyma, z gorączkowym zapałem pochłaniała zadane i niezadane lekcye i przychodziła do stołu z twarzą rozpaloną i szeroko rozwartemi, gorejącemi źrenicami. Pani Zielińska przerażała się tem podnieceniem.

— Boże, jak to dziecko wygląda! — wołała. — Zdrowie stracisz, Reginko. To egzaltacyą. Nie będziesz przecież filozofką, widzę, że ta nauka w głowie ci tylko przewraca. Musisz choć dzień odpocząć, zostaniesz jutro w domu.

Na taką obietnicę Reginka wybuchała płaczem, raz nawet dostała spazmów i nieszczęśliwa ciotka nie wiedziała, jak ma z nią postępować.

Co za różnica z Wandzią. Ta uczyła się chętnie, ale nie miała zwykle nic przeciwko temu, żeby nie iść na lekcye.

— Mogłabym zapomnieć, jak mój pokoik w rannych godzinach wygląda — tłómaczyła się siostrze, którą oburzało to "lenistwo".

Na lekcyach wesoło było. Wandzia obrała sobie Anielkę za przedmiot żartów, ponieważ ta najłatwiej obrażała się o lada drobnostkę — a to właśnie było zabawne.

Panna Ksawera czyta piękny opis wojny trojańskiej, tkliwe serce Anielki wzrusza bardzo śmierć Hektora, a kiedy Pryam błaga Achilesa o wydanie zwłok syna, czerwieni się gwałtownie, coś ją ściska za gardło, usta drżeć zaczynają, łzy napełniają oczy i zwolna kapią na sukienkę... Cela i Genia milczą, ale Wandzia podsuwa jej chusteczkę z chińskiego papieru.

Jakże się nie obrażać?

Anielka urządziła fantową loteryę na jakiś cel dobroczynny, wszystkie koleżanki sprzedają bilety, zbierają fanty. W szkolnym pokoju u państwa Krajewskich stoi całe pudło bardzo ładnych gracików, perfum, figurek, — codziennie po kolacyi rozkładają to wszystko, oglądają, chwalą, — Wandzia jeszcze nic nie dała.

Nakoniec przysyła: używany garnitur Tadzia!

To przecież oburzające. W pierwszym gniewie Anielka obdarza nim chłopca z ochrony.

Ale nazajutrz po wymówkach i śmiechu Wandzia ma zamiar zabrać garnitur do domu. Ciocia nic o tem nie wie, niedawno kupiony. Kto się obraża, ten nie przyjmuje fantu — teraz chyba odebrać chłopcu...

Anielka prędzejby pozwoliła zdjąć sobie własną skórę, ale co się nairytuje!

Celinka ciągle jeszcze używa ciemnych okularów, zwłaszcza od słońca i przy świetle lampy. Niby już zupełnie dobrze, ale skóra na twarzy nie odzyskała dotąd dawnej barwy, a powieki czerwienią się za lada powodem.

Andzia snuje się cicho koło siostry, dogadza jej, patrzy w oczy, radaby nieba przychylić pieszczotce. O nauce mowy niema, taka zajęta. Choćby czas znalazła zresztą, myśli nie ma swobodnej. Nie ma kiedy nawet żałować. Uczy się teraz praktycznej arytmetyki, bo się coraz lepiej przekonywa, że jej to bardzo potrzebne. Ojciec daje, gdy go prosi o pieniądze, ale zdarza się, że i on nie ma, a wtedy patrzy na nią wzrokiem tak niespokojnym, tak szczerze zakłopotanym i zmartwionym, że Ańdzi na płacz się zbiera. Cóż ona zrobi jednak bez pieniędzy?

Ojciec przyrzekł jej wprawdzie dawać na cały miesiąc, ale to dziwna, że niezawsze jednakową sumę jej oddaje. Gdy jest mało, stara się usprawiedliwić; Ańdzia go nie rozumie, ale widzi, że jest zmartwiony i usiłuje pocieszyć:

— Wystarczy, ojczulku.

Pan Brodzki wzdycha i całuje ją w czoło, i ona wzdycha, lecz bardzo cichutko. Wie już teraz, co sprowadzi ten brak kilku rubli. Musi je stworzyć — ujmie najprzód sobie...

Postanowiła się starać o przepisywanie: wieczorem choć godzinkę może popracować, — i to coś znaczy.

Na domiar jej kłopotu Stefan wynajął sobie "pracownię". Utrzymuje, że w mieszkaniu niema cichego kąta, a komórka pod strychem kosztuje tylko 2 rs. miesięcznie. I do tego ma lokaja, kto wie, czy nie dwóch. Obdartusy jakieś, pewno ich chce przezimować, — nic go nie kosztuje posługa, ale węgiel? — kożuszki także nie wyrosły na nich tam pod strychem — i żywić ich pewno musi...

Ańdzię to wszystko martwi. Wprawdzie Stefan uczy Tadzia i ma drugą korepetycyę, ale ubrać się musi. Z munduru wyrósł, szwy na nim zbielały, a o innym ani myśli i jeszcze każe często obiad przysyłać na górę. Ańdzia wie, po co. Jużby wolała sama dać co tym "obdartusom". Stefan taki mizerny.

Zwierzyła się z tem Hani. Ale Hani oczy błyszczą, kiedy słucha. Ciekawa też okrutnie: kto to? co? dlaczego? na co ta pracownia?

Zasypała go pytaniami. Stefan jednak uśmiecha się wciąż tajemniczo.

— Chłopcy, sieroty, chodzą do terminu, wyrośnie to lada chwila i zarabiać zacznie: a pracownia potrzebna.

— Na co?

— Do pisania.

— Rozprawy? — Mmm... zobaczysz.

W parę tygodni potem pokazał jej artykuł w jednem z pism tygodniowych, podpisany: Stefan B.

Hania uwierzyć nie mogła: czytała i odczytywała.

— Czy to tylko naprawdę twoje? Może żartujesz ze mnie.

— Nie myślałaś, żebym miał tyle rozumu?

— Ach, Stefanie, mam ochotę cię uściskać.

— Pozwól sobie, jak dawniej.

— Niepotrzeba.

Obraziła się jego wzrokiem: widocznie ma ją za dziecko.

— Płacą ci? — zapytała.

— Naturalnie.

— Ańdzia już wie?

— Wczoraj czytała z Reginą.

— I Regina!

— Mea culpa, Haniu, jestem trochę próżny, przynieśli wczoraj pismo i musiałem się pochwalić. To pierwszy raz.

Hania patrzyła na niego uważnie.

— To naturalne — rzekła — ale mnie to gniewa. Zdaje mi się, że ja mam pierwsze prawo do ciebie... t. j.... do twoich myśli. Sama nie umiem tego wytłómaczyć, ale przecież ja dawniej znam cię od Reginy.

— Spodziewani się i przyrzekam, że jeśli kiedy w życiu napiszę książkę, tobie pierwszej dam ją do czytania.

— O, Stefanku, nie zapomnij!

— Słowo studenta uniwersytetu!

— Kpisz dzisiaj ze wszystkiego. A może już piszesz ?...

Stefan rozśmiał się głośno.

— Dopiero się uczę... Ale chciałbym. — dodał po chwili.

Hania podała mu rękę i wstrząsnęła nią mocno, po bratersku, po koleżeńsku.

— Pamiętaj!... — powtórzyła raz jeszcze.

Cześć II.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Gdzie jest mój dom? Czy tam, gdzie marzeń roje
Budują świat z mgły ułud, z pieśni czaru?
Gdzie lube sny kołyszą serce moje?
Gdzie poi mię szumiący zdrój nektaru?
W błękitną dal wędrowny ptak odlata...
W głębinę wód samotna łódź wypływa...
Ach, mamże ja tak zawsze wpośród świata
Zbłąkana żyć, jak cień, co nie spoczywa?

M. Konopnicka.

— Gdzie się wybierasz, Celinko?

— Do pani Eli.

— Nic mi nie mówiłaś?

— Piątek przecież.

— Prawda...

Ańdzia zamyśliła się smutnie. Zapomniała, że to dziś piątek. Od dwóch lat pani Ela otworzyła "młode piątki" i Celinka należała do niezbędnych gości. Gromadziło się tam kółko artystyczne, młodzi literaci, z bliższej rodziny — Krysia, Kazio, często Wiktor, niekiedy Hania, Stefan, wogóle ludzie młodzi, gdyż "kanapy" nie miał kto bawić. Starsze panie nie obrażały się o to: nie były to przecież żadne uroczyste przyjęcia i kończyły się zwykle o północy; więc niech tam młodzież zabawi się sama.

Biedna pani Ela po owym fatalnym wypadku w Zielińcach nie mogła przyjść do siebie. W rok potem zaziębiła się, jadąc na bal, gdyż nie chciała rotundą pognieść kwiatów u stanika i przeszła po raz drugi ciężkie zapalenie płuc. Odtąd co rok doktorzy wysyłali ją za granicę, do wód, w góry, Szczawnicę nawet piła i niby czuła się zupełnie zdrową, ale musiała wystrzegać się wszystkiego.

Mówiono o Zygmuncie, że w puchu żonę konserwuje, lecz nie było w tem nic dziwnego. On tak kochał tę swoją czarnooką artystkę, tak pragnął czuwać nad nią, osłonić ją potęgą jakąś niewidzialną od tych zdradzieckich zmian temperatury, które za lada najlżejszym powodem wywoływały kaszel, zaziębienie.

A przecież młoda kobieta nie mogła zamknąć się jak pustelnica w czterech ścianach swego pokoju. Potrzebowała rozrywki. Najgorzej było w zimie: Ela nie umiała wyrzec się zabaw. Przyjeżdżała późno, otulona w puchy, bawiła krótko, strzegła się zmęczenia, nie jadła lodów, ale choć jednego walca, jednego kontredansa i mazura! Cóżby życie warte było, gdyby tańczyć nie mogła ?

Zygmunt stawał zwykle w progu i patrzył na żonę, a nikt nie wiedział, jak mu serce biło, kiedy żywsze rumieńce ujrzał na jej twarzy. Ona mu wdzięczną była za tę "przesadzoną"; troskliwość i może dlatego nie zapominała się istotnie nigdy. Zwykle zaraz po kolacyi wracali do domu, a nazajutrz uśmiechała się tryumfująco.

— Widzisz, i nic mi nie jest!

Zygmunt rad był bardzo, lecz końca karnawału czekał jak wyzwolenia: wolał jej nie narażać.

— Chciałbym, żebyś już miała lat 30 — rzekł do niej pewnego razu.

— Fe! — zawołała Ela z oburzeniem. — Nie chcę myśleć o tem.

— To jeszcze tak daleko!

— Chwała Bogu.

— Niekoniecznie. Doktór powiedział, że po trzydziestu latach organizm staje się zwykle o wiele odporniejszym. Nie będę wtedy tak się lękał o ciebie.

— Nie lękaj się i teraz, widzisz, że mi nic nie jest.

— To najgorsze, bo zaraz więcej sobie pozwalasz. Pani Ela jednakże nie pozwalała sobie tak znów wiele, rzeczywiście była uważną: mało bywała, — koncertu tylko nie opuściła żadnego; wystawy, teatr, "młode piątki " zapełniały jej życie.

I Celinka.

Ogromnie polubiła Celinkę. Ułożyła sobie w duszy, że to ona ją wychowuje, że rozwija w niej wrodzone artystyczne upodobania i zdolności, że jest opatrznością dziecka. Bo cóż dobra, poczciwa Ańdzia znaczyła dla tej natury bogatej, wszechstronnej, śmiałej? Nikt tam w domu jej nie rozumiał.

I zapraszała Celinkę do siebie, wstępowała po nią, zabierała na opery, wystawy, na koncerty, a w piątek posyłała po nią, jeśli nie przyszła sama.

— Taka szkoła potrzebna dla przyszłej artystki — mawiała nieraz do męża. — Życia towarzyskiego też uczyć się trzeba, a biedne dziecko nie ma do tego wiele sposobności.

— Bywa dość często u rodziców — wtrącił Zygmunt.

— Żartujesz chyba. Czy w towarzystwie Hani tak korzysta ?

Hania była jedyną kością niezgody pomiędzy małżeństwem. Zygmunt bardzo kochał siostrę, cenił ją wysoko, dumnym był z jej dzielności, inteligencyi, pracy, gdyż z każdym rokiem więcej wyręczała matkę w opiece nad ochronką, szwalnią i innymi pożytecznymi zakładami; — pani Ela jej zarzucała, że nieładna i że nie umie znaleźć się w salonie.

Hania nie była brzydką, siwe jej oczy nawet, pełne wyrazu i inteligencyi, można było nazwać ładnemi, brakowało jej tylko kolorytu w twarzy i miała rysy dosyć pospolite. Co zaś do znalezienia się w salonie, przekorna dziewczyna umyślnie nieraz drażniła bratową zbytnią śmiałością, podniesionym głosem, zdaniem rzuconem zuchwale, wbrew opinii ogółu. Trochę w tem było jeszcze rzeczywistego dzieciństwa, trochę psoty, a trochę i usposobienia; wychowana pomiędzy chłopcami, pod wpływem poważnych myśli lekceważąca przepisy salonu — nieraz też popełniła istotnie jakąś niestosowność.

Ale Zygmunta ogromnie bolało, gdy Ela ganiła Hanię.

Za to rad był niezmiernie z życzliwości jej dla Celinki i pomagał w tem żonie całem sercem. A jak delikatnie umieli obdarzać! Pani Ela sprawiała jej ładną sukienkę "do pozowania", potem zmieniała pomysł, a sukienka zostawała własnością Celinki. Bo cóż z nią miała zrobić?

— Przyda ci się do teatru.

I przydawały się bardzo te "stroje" — jak nazywała je Ańdzia, którą dużo kosztowały podobne objawy serdeczności. Nie było sposobu jednak wymówić się od nich. I potrzebne były nieraz: Celinka bywała przecież choćby na " młodych piątkach", na nią każdy zwracał uwagę. Co innego Ańdzia, ta mogła swobodnie sprawiać sobie jedną sukienkę do roku.

Równe, spokojne usposobienie Celinki niemniej od jej piękności i talentu pociągało panią Elę, która nie lubiła ani żywych i gorących objawów uczucia ani nieśmiałości.

— Dziwne dziecko — mawiała — niczem się nie krępuje, delikatna a swobodna, ma poczucie swej wartości. Chciałabym, żeby nasza Zosia taką była.

Zosia liczyła dopiero 20 miesięcy, a jej starszy braciszek cztery lata. Miła ta parka ożywiała czasem pracownię pani Eli, lecz miała własny pokój i poza nim można było nie domyślać się istnienia dzieci w wykwintnie urządzonem mieszkaniu Zygmuntów.

Co za porównanie ze staroświeckim trochę, szablonowym salonem państwa Krajewskich! Nawet salon pani Zielińskiej, choć pełen kosztownych sprzętów, wydawał się pospolitym wobec tej oryginalności, gustu, urozmaicenią. Aby się na nie zdobyć, trzeba było rzeczywiście być artystką i Celinka wybornie umiała to ocenić. Kiedyś, gdy ona będzie urządzała sobie mieszkanie, tylko od pani Eli zapożyczy gustu. Jeśli jej nie przewyższy...

I jej miano za złe, że powyrzucała stare graciska z saloniku swego! Czyż dom ojcowski ma być dla niej wstrętnym? Wprawdzie i tak uleci kiedyś z tego gniazda, lecz choćby na krótką chwilę musi uczynić je znośnem. Nikt nie wie, jak udręczającym jest dla niej widok brzydkiego przedmiotu.

— Psujecie mi ją — skarżyła się Ańdzia ze łzami, patrząc w oczy Zygmunta, który przyjechał zabrać jej siostrzyczkę.

Zygmunt ucałował jej obydwie małe, napracowane rączki.

— Nie bądź dzieckiem, Aneczko — rzekł łagodnie. — Rozumiesz przecież, że to dla niej potrzebne. Nie wyobrażaj sobie, że Celinka będzie kiedyś skromną nauczycielką muzyki i poprzestanie na ciężkim zarobku, zdobytym mozolną pracą. To artystka całą duszą i jeśli pragniesz jej szczęścia, nie możesz zamykać jej w klatce codziennych potrzeb i nawyknień.

— Ale my nie mamy na to.

— Nie troszcz się o nią, słyszałem sąd znawców ojej grze: chwila, iskra — a wzleci wysoko, bardzo wysoko.

Ańdzia była wzruszona.

— Jednakże — szepnęła — nawet ażeby wzlecieć, potrzeba pieniędzy. Póki jest dzieckiem, może przyjąć to i owo chociażby od was...

— Posłuchaj, Aneczko, dawno chciałem cię o coś prosić, bardzo prosić... Przypomnij sobie, żeśmy już starzy znajomi, nosiłem cię na ręku, czy pamiętasz?

— Nie — rzekła Ańdzia — ale byłeś zawsze dobrym, bardzo dobrym, broniłeś mię nieraz od Witka.

— Co do mnie, kocham was, jakbym był waszym rodzonym bratem i nie możesz mieć mi za złe, że pragnę sam pokierować talentem Celinki.

To znaczyło, że będzie płacił jej nauczycieli. Ańdzia się rozpłakała, lecz odmówić nie mogła. Chodziło przecież o przyszłość Celinki, a prócz tego rozumiała, jak przykrą dla Zygmunta byłaby odmowa. Ona nie mogła wyrządzić mu takiej przykrości, temu dobremu, prawdziwemu bratu.

I Celinka brała lekcye od najlepszych mistrzów.

Cóż dziwnego, że Ańdzia zmieszała się, usłyszawszy, że to dziś piątek i Celinka wybiera się do pani Eli.

— Czy nie mogłabyś nie iść? — zapytała jednak nieśmiało po krótkiej chwili.

Celinka ze zdziwieniem spojrzała na siostrę.

— Nie iść?... — powtórzyła.

— Bo widzisz, duszko, Stefan wziął bilety do teatru na tę nową operę. Chciał nam zrobić przyjemność, — zapłacono mu dziś za jego książkę...

— Wiesz co, Ańdziu — bardzo mi przykro, ale — doprawdy — ty mię przed nim usprawiedliwisz. Pani Ela jeszcze wczoraj prosiła, żebym przyszła.

— Gdybyś napisała, dlaczego nie będziesz?... — nieśmiało szepnęła Ańdzia. — Moglibyśmy wstąpić do nich po teatrze...

Celinka potrząsnęła głową energicznie.

— Niepodobna — rzekła stanowczo — tam się rozchodzą wszyscy o 12-tej. Mam grać dzisiaj.

— Stefanowi będzie bardzo przykro.

Lekkie zniecierpliwienie przemknęło po twarzy Celinki.

— I mnie przykro — odparła — ale — sama wiesz, ile winniśmy Zygmuntom. Zresztą pójdziesz ze Stefanem, będziecie we dwoje.

Ańdzia wyszła cichutko. Teraz już pragnęła, żeby Celinka poszła sobie jak najprędzej, czuła, że sama lepiej będzie umiała mówić do Stefana; a tak się bała sprawić mu przykrości. Celinka ma grać dzisiaj, może chodzi o zdanie jakiego znawcy, — dla przyszłej artystki opinia tyle znaczy...

Celinka rzeczywiście wyszła dziś wcześniej niż zwykle, może i ona nie chciała widzieć się ze Stefanem. Na pożegnanie serdecznie uścisnęła siostrę.

W salonie pani Eli ludno, znanych nazwisk tu nie brakuje, są malarze, muzycy, literaci i krytycy, nawet paru siwych panów, którzy bardzo pokornie przepraszali panią domu za przedwczesną barwę swych włosów. Oprócz Wiktora, dość częstego gościa na tych zebraniach, przyszła i Hania z Witoldem, ogłosić — jak utrzymywał ten ostatni — że Stefan napisał książkę.

Wieść ta nie sprawiła jednak piorunującego wrażenia, przyjęto ją dość obojętnie. Co za przyjemność rozmawiać z takimi ludźmi? Hania miała ochotę posprzeczać się dziś ze wszystkimi.

Na nieszczęście wszyscy mówią tylko o tej sztuce, której ona nie rozumie, lekceważy i która nudzi ją niesłychanie. Przyjemnie jest zobaczyć piękny obraz, posłuchać melodyjnej muzyki, ale żeby o tem tyle mówić...

Hania tłumi ziewanie. Sama nie posiada żadnego talentu i gniewa ją to wyróżnianie się jednostek, często istotnie dość miernej moralnej wartości.

Ona mierzy ludzi tylko moralną skalą.

Tacy malarze naprzykład. Im się zdaje, że świat cały dla nich "został urządzony". Piękno w naturze na to, aby mieli co malować, brzydota dla kontrastu, nędza dla efektu, wszystko potrzebne. Nie dadzą jeść głodnemu, żeby nie utył przypadkiem, jeśli potrzebują chudego modela.

Celinka grać zaczęła: w saloniku cisza, znawcy i nieznawcy oczy mają na nią zwrócone. Hania siada na krześle dosyć hałaśliwie.

Niema zarozumialszych ludzi nad muzyków. Wielka rzecz brzdąkać, — tem nie zbawią ludzkości, a każdy sobie wyobraża, że jest półbogiem, przed którym kwiaty sypać należy. Taka Celinka naprzykład. Wszyscy w niej coś upatrzyli; kiedy gra, możnaby myśleć, że ma serce. A to sobie najzwyczajniejsza egoistka, jak oni wszyscy zresztą...

Dla literatów Hania jest dziś łaskawsza trochę, zapewne z powodu Stefana, którego wkrótce do nich może zaliczy. Tylko nie dowierza tym, którzy tutaj bywają. Co tu pociągać może? Sami należą widać do ludzi próżnych i chodzi im tylko o sławę.

— Dlaczego Stefan nie przyszedł? — Pyta szorstko nieco, przystępując do Celinki, która wśród oklasków wstała od fortepianu. Rozmawiają teraz o niej, wie o tem, ale nie gniewa ją pytanie Hani, — owszem.

— Poszedł do teatru z Ańdzią — odpowiada uprzejmie.

— Taak!

To coś bardzo niezwykłego, Hania jest tak zdziwiona... Czemu o tym projekcie nie powiedział im wczoraj ? byliby wszyscy poszli.

— Zaczyna być artystą — odzywa się z przekąsem.

— Cóż to złego?

— Samolubstwo i zarozumiałość.

— Jak to pani rozumie? — odzywa się sąsiad z przeciwnej strony, gładząc młodziutkie wąsy i poprawiając binokle.

— Tak rozumiem, iż artysta wyobraża sobie, że jest centrem wszechświata: wszystko dla niego, on dla nikogo!

— Ależ pani, któż więcej daje światu nad artystę?

— Barw, tonów i wyrazów, wielkie skarby! Wszystkie te dzieła sztuki razem wzięte, nie nakarmią jednego głodnego biedaka.

— Nakarmiły już wielu.

— Nie samym chlebem człowiek żyje.

Kilka osób się zbliża, aby wziąć udział w rozmowie, lecz Hanię to nie przestrasza.

— Frazesy — odpowiada — cóż mi da chociażby najpiękniejszy poemat, kiedy jestem głodna?

— Za pozwoleniem: dał coś najprzód temu, który go napisał, prawda?

— Niezawsze.

— Choćby nawet, — a ludzkości dał garść nowych wzruszeń i wiązankę nowych myśli. Czy to mało?

— Mało, ażeby zrobić z człowieka półboga. Szewc pracuje całe życie, abyśmy nie chodzili boso, i nie czujemy dla niego wdzięczności. A nie wiem, kto jest większym dobrodziejem.

— Haniu!

— Artysta, Haniu — odzywa się Zygmunt łagodnie. — Dlaczego mówisz to, czego nie myślisz? Jaka osa cię ukłuła?

— Myślę tak — odpowiada uparta dziewczyna. — Dlaczego pracę jednych przeceniamy, a drugich nie oceniamy zupełnie? To jest niesprawiedliwość. Im kto więcej otrzymał, tem więcej dać powinien, a artyści...

— Słuchaj, Haniu, musisz rozumieć to przecie, że praca, w której nas nikt nie zastąpi, która od woli ludzkiej nie zależy, ma wyjątkową, ma najwyższą wartość, więc artysta...

— Mój drogi, Mickiewicz był przecież poetą, a nie zasklepił się w sztuce, nietylko myślą, lecz czynem brał udział w pracy społecznej...

— Aa! więc o to ci chodzi.

— Dlaczegóż pani przypuszcza, że artyści dzisiaj usuwają się od udziału w pracy, którą pani nazywa społeczną?

— Bo nie spotkałam artysty, któregoby te rzeczy żywiej interesowały.

— I w tem się pani myli, ja znam wielu takich. Zresztą sama ich artystyczna działalność jest także społeczną pracą, która pochłania może wszystkie siły. Nie wymagajmy od ludzi za wiele.

— Pani jest przeciwniczką przywileju?

— Bezwzględną.

— A jednak niema równości na świecie, niema i nie będzie nigdy. Sama natura stwarza arystokracyę ludzkości.

— Arystokracyę talentu?

— Nietylko; — moralną, umysłową, arystokracyę serca.

— I smaku — dorzuca Hania, podnosząc się z miejsca.

Nie, w tem kółku nie znajdzie ona pewno przyjaciół, przynajmniej do czasu, póki nie przestanie być "dziką".

Tak ją tu przezwali nawet.

Krajewscy w wojowniczem dziś usposobieniu. Hania słyszy głos Witolda i zbliża się, aby posłuchać, co on mówi.

— Sztuka dla sztuki — woła wysoki blondyn w odpowiedzi na jakąś zbyt praktyczną uwagę Witolda.

— W takim razie malarzowi powinno być wszystko jedno, co maluje.

— Nie odmówisz mu pan chyba prawa wolnego wyboru ?

— Wyborem musi coś kierować.

— Gust, upodobanie, kaprys.

— Myśl — podsuwa Wiktor.

— Sztuka nie może być sługą tendencyi — dowodzi blondyn.

— Dla artysty jest narzędziem.

— Dlaczego nie celem?

— Jako cel jest zimną.

— Więc czegóż pan chcesz od niej? — Myśli.

— Sztuka dla sztuki jest tylko techniką — wtrąca Wiktor.

— Sztuka dla tendencyi jest kaleczeniem prawdy — parodyuje blondyn.

— Sztuka jako forma myśli jest wyrazem ducha — dowodzi Wiktor. — Wtedy tylko porywa, to jej siła, potęga.

— Przepraszam pana...

Krajewscy stanowczo nie nadają się do tych ludzi. To świat inny. Świat Celinki, w którym ona oddycha swobodnie, żyje. Ona rozumie tu wszystko, odczuwa, jest jedną z barw tej tęczy.

— Stefan — szepce zdziwiona, spostrzegłszy go obok Hani, z twarzy której zniknęło cierpkie rozdrażnienie. Teraz i dla artystów może łaskawszą będzie.

— Przyszedłeś po mnie? Dobry jesteś, myślałam, że przyślecie. A Ańdzia?

— Odprowadziłem ją do domu.

W godzinę potem Stefan i Celinka znaleźli się na ulicy. Ubrał ją bardzo troskliwie, a teraz podał jej rękę. Czyżby nareszcie przestał uważać ją za dziecko?

Przez chwilę szli w milczeniu, Stefan odezwał się pierwszy.

— Powiedz mi, Celinko, szczerze, dlaczego nie chciałaś iść dziś z nami do teatru? Czy dlatego, żeby pani Eli nie zrobić przykrości, czy dlatego — że nie lubisz chodzić na galeryę?

— Nie lubię galeryi — spokojnie chociaż cicho odpowiedziało dziewczę.

— Dziękuję ci za szczerość. Mieliśmy dziś krzesła, ale nie o to chodzi. W teatrze bywasz często z Zygmuntami, mogłaś nie dbać o tę przyjemność. Zastanów się jednak, Celinko, nad sobą. Nie od dzisiaj już widzę, że zanadto przywiązujesz się do rzeczy, których może mieć nie będziesz w późniejszem życiu i dlatego będziesz nieszczęśliwą. Nie dlatego, żeś uboga, ale że kochasz zbytek, że zbyt cenisz formę. Czy mnie zrozumiałaś?

— Zupełnie, Stefanie, i wiem, że będę nieszczęśliwa, jeśli nic się nie zmieni. Ja nie umiem, nie mogę żyć tak, jak wy żyjecie. Możesz mię potępić za to, ale ja — nie mogę. Ja zawsze pragnąć będę bogactw, świetności, sławy; ja chcę się skąpać w blasku, choćbym zginąć miała. Mnie przeraża ta szara dola, ciasne kąty, oszczędność, praca... Nie mogę, nie mogę...

— Biednaś ty — szepnął Stefan.

— Kto wie — mówią przecież, że do śmiałych świat należy, a mnie odwagi, energii nie braknie. Zdobędę, czego pragnę, zobaczysz, zobaczysz...

— Żebyś się tylko nie przekonała zapóźno, że pragnęłaś bańki mydlanej; żebyś w pogoni za pozorem szczęścia — nie straciła go w rzeczywistości. Na złej drodze jesteś, Celinko. Żal mi ciebie.

— Bądź spokojny. Nie wszyscy na świecie mają jednakowe potrzeby, tak nas już Pan Bóg stworzył.

Ryba musi żyć w wodzie, ptak tylko w powietrzu, — ja czuję, że mam skrzydła.

— Dziecko! Zuchwałe dziecko! Posłuchaj, Celinko: szczęścia ci nie da majątek i sława, uciechy i przyjemności, jeśli nic nie ukochasz. Czy myślisz, że ja nie zwracam uwagi na twój stosunek do ojca, do Ańdzi? Zamało dajesz, Celinko, zamało, — zamało serca. Strzeż się, aby ono nie zwiędło w tobie i pamiętaj, dziecko, że to jedyne źródło prawdziwego szczęścia.

— Niesprawiedliwym jesteś w tej chwili, Stefanie.

— Jeżeli tak jest, tem lepiej dla ciebie. Pomyśl czasem o tej rozmowie. Przyrzeknij mi, że pomyślisz. Ja wiem, że ty myśleć umiesz, żeś pod wielu względami naturą niepospolitą i bogatą i dlatego żal mi ciebie, bo puste uciechy nie zapełnią ci życia, prędzej czy później ocenisz ich wartość istotną, a wówczas, jeśli spojrzysz poza siebie, może ogarnąć cię trwoga i smutek, przed tobą — będzie nuda tylko. Jeśli nic nie ukochasz.

— Bądź spokojny, Stefanie. Kocham bardzo wiele rzeczy, kocham wszystko, co piękne. I ludzi przecież. Jak mogłeś przypuścić... Nie, nie lękam się przyszłości. Pan Krajewski mi opowiedział przypowieść o dobrze użytych talentach i nie zakopię w ziemię tych, które mi dano. Ale jeżeli dostałam pięć choćby, muszę drugie pięć zdobyć.

— Tak, Celinko, musisz, ja obawiam się tylko, czy nie sięgasz po szych zamiast złota.

XI.

"Ze światem, który w ciemność już zachodzi
Wraz z całą tęczą idealnych snów,
Prawdziwa mądrość niechaj was pogodzi —
I wasze gwiazdy, o zdobywcy młodzi,
W ciemnościach pogasną znów !"

El...y.

— Co ci jest, Reginko? Dziewczynka drgnęła.

— Nic — odparła cicho.

Ańdzia badać nie śmiała. Wpadła na chwilkę do Hani z jakiemś poleceniem od Stefana, lecz zamiast niej zastała oczekującą Reginkę, wzburzoną, ze spalonemi ustami i wypiekami na twarzy.

— Gdybym ci mogła w czem pomódz — zaczęła po chwili nieśmiało.

Regina brwi zsunęła.

— Nic — rzekła, patrząc daleko przed siebie.

— Dzisiaj czytanka u nas. Reginka zadrżała powtórnie.

— Nie wiem, czy przyjdę — szepnęła — nie wiem. Zdaje mi się, że jestem podłą — dodała po chwili gwałtownie i opuściła pokój.

Hania nadeszła wkrótce. Sprawdzała w szwalni miesięczne rachunki. Nie mogła uwierzyć, że Reginka poszła, nie widząc się z nią wcale.

— Musiałaś ją czem dotknąć.

— Ja? — spytała Ańdzia z takim przestrachem, że Hania rozśmiała się z własnego przypuszczenia.

— Musiała w domu mieć jakąś nieprzyjemność! Nie dobrały się z ciotką.

— To taka dobra kobieta, Celinka...

— Dobra? hm, rzeczywiście jest dobra. Ma serce i bardzo wiele łagodności, ale — nie chciałabym, żeby była moją matką. To świat zupełnie inny. Ja czuję, że dobrocią wszystko z nią zrobić można, doprawdy wszystko; lecz Reginka jest gwałtowną, nie ustępuje w niczem, jest często lekceważącą, aż przykro patrzeć.

— Czemu jej nie powiesz?

— Próbowałam, ale — nie chcę się narzucać, to zanadto drażliwe. A gniewa mię Reginka; zawsze wiele zawdzięcza ciotce i kocha ją w gruncie rzeczy...

— A z wujaszkiem jakże ona sobie radzi. To straszny człowiek.

— Tylko krzykliwy i próżny; Reginka go unika, boi go się widocznie, choć nie rozumiem dlaczego, bo do lękliwych nie należy wcale.

— Może nie chce słuchać przykrych rzeczy o rodzicach. Uważałaś, że pan Zieliński zawsze z pogardą mówi o jej ojcu. Musiał to być zły człowiek, kiedy przehulał majątek i dzieci zostawił w nędzy. Dla niej to okropne.

— Niebardzo ja tam wierzę wyrokom pana Zielińskiego, ale może istotnie Reginka dlatego tak unika wujaszka. Biedna.

— Biedna — powtórzyła Ańdzia z głębokiem współczuciem.

— Kazio i Krysia będą dzisiaj — rzekła Hania — umyślnie ich namówiłam, ponieważ zaczynamy nową książkę; niech się dowiedzą trochę o ekonomii społecznej, to im bardzo potrzebne.

— Czy myślisz, że ja będę rozumiała?

— Czego nie zrozumiesz, pytaj, — po to czytamy razem. Stefan mówi, że powinnyśmy poznać zasady tej nauki.

O siódmej rozpoczynały się czytanki, młodzi jak zwykle byli punktualni, Reginki tylko brakowało. Witek kazał powiedzieć, że nie przyjdzie.

— Czekajmy — radził Stefan — ona nigdy nie opuszcza, a przedmiot dla was nowy.

— Nie przyjdzie — odparła Hania.

— Dała ci znać?

Hania skinęła głową. Stefan otworzył książkę, przeczytał dwa pierwsze zdania i zaczął mówić, aby trochę przygotować słuchaczy do zrozumienia autora. Słuchano go w milczeniu, Hania była tylko dziwnie niespokojną: zamyślała się, wstawała, nie mogła uważać.

— Co ty wyrabiasz, Haniu? — spytał Wiktor. — Chora jesteś?

— Daj mi pokój — odparła szorstko i spojrzała na Stefana, jakby u niego szukając pomocy.

— Co ci jest, Haniu? — powtórzył Stefan zdziwiony.

W jej oczach malowało się jeszcze wahanie, lecz widząc wszystkie spojrzenia zwrócone na siebie, zdecydowała się nagle.

— Chciałabym z tobą pomówić, Stefanie.

— Sekret? Tajemnica? — zawołało kilka głosów

— Tak, tajemnica — dumnie odparła Hania.

— To chodźmy do jadalnego pokoju.

— Tam się kręcą, możeby Celinka ustąpiła nam na chwilę?

— Ależ najchętniej — zawołała Ańdzia, spiesząc do pokoju siostry.

Celinka nie należała do czytanek, a przynajmniej niezawsze. Niekiedy Stefan ją zapraszał na rzeczy lżejsze, historyczne, opisy, dziś nikt jej nie proponował.

Wkrótce Hania ze Stefanem znaleźli się sami.

— Może źle robię, że ci o tem mówię — zaczęła Hania — ale niechtam się gniewa. Chciałam z początku poradzić się mamy, potem postanowiłam nie mówić nikomu, ale teraz nagle...

— Czy to co o Regince?

— Przeczytaj.

Wyjęła list z za stanika i podała Stefanowi, który usiadł i w milczeniu przebiegał go oczyma. List brzmiał, jak następuje.

Droga Haniu!

Piszę do Ciebie, bo muszę wezwać czyjejś rady, pomocy; Tobie już tyle winnam. Tyś mię obudziła, Ty powiedziałaś mi pierwsza, czem jestem, a czem być powinnam; ratuj mię teraz, naucz, co mam począć. Przecież nie skarżyłam się nigdy, nikomu, i teraz milczałabym, gdybym się nie lękała — samej siebie. Czuję, że stoję nad przepaścią, zdaje mi się, że rok ten stanowić będzie w mojem życiu najważniejszą chwilę, że stanę się albo podłą, strasznie podłą, albo dobrą, człowiekiem, jak ty, Stefan, Ańdzia, jak wy wszyscy... Ja widzę tę drogę waszą, taką piękną, jasną, pragnę iść z wami, ale zarazem tyle widzę przeciwności, że boję się — zostać podłą, — a na tę myśl, ja nie wiem, co się ze mną robi.

Chwilami tracę pojęcie o wszystkiem i nie wiem, co jest moim obowiązkiem; ciocia, Tadzio, ja sama, społeczeństwo — wszystko to walczy we mnie, miesza się, dręczy, sprzeciwia nawzajem i nic już nie wiem, nie wiem.

Haniu droga, czy każdy tak walczyć musi z sobą i z innymi, aby zostać czemś porządnem? Tyś szczęśliwa pod tym względem. Czy ty wyjątkiem jesteś, czy ja, powiedz mi, proszę. Powiedz, czy ja zginąć muszę? powiedz, co mam robić, jaką bronią walczyć z sobą, ze wszystkimi?

Z sobą najtrudniej: tyle wad widzę w sobie, z których powinnam, muszę się wyleczyć, jeżeli nie chcę — utonąć w nicości. Ach, Ty mię nie znasz, Ty się nie domyślasz, jak jestem słaba, nędzna, jak łatwo podlegam tym nawet wpływom, które za szkodliwe uznaję. Znasz ciocię, jej poglądy, jej zamiary. Ja jej nie krytykuję, bo wiem, w jakich warunkach była wychowaną, wiem, że inną być nie może, że cierpiała dużo, że jest dobrą, że przymioty większe są od wad jej; wiem o tem, ale nie chcę być do niej podobną. Słyszysz: nie chcę. Ją cenię, sobą musiałabym gardzić, och, gardzić strasznie, brzydzić się sama sobą!

Ratuj mię, Haniu, bo ja może taką będę. Wyście wszyscy daleko i nie macie władzy wyrwać mię stąd, a tu piętrzą się nowe pokusy, coraz nowe... Ty wiesz dawniej nieraz przychodziło mi na myśl uciec z tego domu, Bóg wie, jakie niedorzeczności. Ganiłaś mię, że nie umiem być wyrozumiałą, sprawiedliwą, ale nie to mię wiązało: Tadzio, Tadzio mój drogi, taki wątły, taki potrzebujący opieki, wygód, nauki, wszystkiego od nich. I mówiłam sobie, że zostaję dla Tadzia, choć to nie było prawdą: ja zostawałam także i dla siebie, dla tych samych wygód, przez podłe tchórzostwo... Dziś ciocia oznajmiła mi stanowczo, że w tym roku dom otwiera dla mnie, że dosyć już tej nauki i muszę rozpocząć inne życie. To znacz}' życie lalki salonowej: zabawa, stroje, przyjemności i nic poza tem, nic — bo i czasu niema.

Doprowadza mię to do rozpaczy, bo — Haniu, Haniu, nie odwróć się ode mnie — bo mię to pociąga, porywa... Ja znam siebie: jestem słabą, świat ten pusty, wesoły, rozbawiony, pociąga mię, odurza. — skoro w ten wir wpadnę, utonę w nim... A nie chcę, nie chcę w nim utonąć!

Co mam począć: ucz, ratuj.

Nie przyjdę dzisiaj na czytankę, bo musiałabym o to stoczyć wojnę, a nie mam siły. Poróżniłyśmy się z ciocią i prosić jej nie mogę: mamy gości i muszę pozować w salonie.

Haniu, Haniu, zdaje mi się, że jestem rozdartą, że są we mnie dwie istoty: jedna bardzo biedna, bardzo godna litości, pomocy, ratunku, coś warta, ale druga...

Ja tak pogardzam tą drugą, a zabić jej w sobie nie mogę, nie umiem...

Moja Haniu, zniszcz ten list zaraz; musiałam go napisać i posyłam, żeby się nie rozmyślić. Ty mnie nie odepchniesz, prawda? Przecież jestem Twojem dziełem, Waszem dziełem; przecież mogę przydać się na coś, jeśli mię poratujecie. Może niejasno piszę, ale czyż podobna zamknąć całą duszę w liście? Domyśl się reszty, odgadnij i pomóż, bądź mi lekarzem. O, czemuż ja nie mam brata starszego?... Nikogo, nikogo, oprócz was!

Haniu, Haniu, ja nie chcę być bezmyślną lalką, podłą egoistką!

Twoja Regina.

Stefan list przeczytał i zamyślił się nad nim. Hania patrzyła na niego uważnie.

— Biedna dziewczyna — szepnął wreszcie.

— Więc myślisz?...

— Myślę, że jest w przykrych warunkach pomimo całej przesady.

— Alboż to ona jedna! Miałam na pensyi dosyć koleżanek, przekonałam się też wówczas, jak rzadko się rozumieją dzieci z rodzicami. A to jest wprost okropne: sądzić tych, których się kocha, sądzić i... potępiać często.

— Potępiać? Za co, Haniu?

— Jakto za co? Za to, że nas lekceważą, że nie chcą zrozumieć ani ocenić naszych ideałów, że sami często nie idą drogą przekonania, zawsze praktyczne względy na pierwszym stawiając planie.

Stefan uśmiechnął się smutnie.

— Dzieciak jesteś — rzeki wreszcie. — Czy myślisz, że twoje dzieci pójdą drogą, którą im wskażesz?

— Spodziewam się!

— A widzisz. One tymczasem znajdą sobie inną i będą się starały cię przekonać, że jest lepszą od twojej; jeśli zaś im nie uwierzysz, powiedzą o tobie to samo, co ty przed chwilą powiedziałaś o rodzicach twoich "nieszczęśliwych" koleżanek.

— Ależ Stefanie, ja przecież pracując życie całe, zdobędę pewne doświadczenie, które...

— Które im się wyda przestarzałym poglądem i zbyteczną praktycznością.

Każda epoka ma swe własne cele
I zapomina o wczorajszych snach...

powiedział poeta i w tem jest wielka prawda. Wszakże warunkiem postępu jest, ażeby każde nowe pokolenie wyżej sięgało, — chociaż niezawsze tak bywa...

— Lecz jeżeli tak jest, to starsi...

— Powinni iść za nami, prawda? Uwierzyć zaraz, żeśmy się nie pomylili, że nie błądzimy? — oni, którzy wiedzą przecież, co to jest młodość, zapał i błędy? Nie, Haniu, najpobłażliwsi patrzą i czekają w spokoju, by czas pokazał, jaką wartość mają nasza praca i ideały. Ci przeszkód nam nie stawiają, ostrzegają jednak, bo mają więcej doświadczenia, ale iść za nami ci nawet nie mogą.

— Dlaczegóż więcej niema chociaż takich?

— Bo inni są mniej ufni w nasze młode siły; może sami więcej błądzili, może dotkliwiej odczuli następstwa własnych błędów i pragną chociażby przemocą uchronić dzieci swoje od tych skutków. A młodość krytykuje. i potępia łatwo, w najbliższych pragnie widzieć doskonałość i dlatego jest surową. Nie zastanawia się nad tem, że to, co jej się wydaje upadkiem i słabością, jest często brakiem sił, już starganych w walce. Gdy człowiek spełni wszystko, co mógł spełnić, ma też prawo odpocząć, a my chcemy, aby szedł dalej. On wie, że łódź lodowa stopnieje od słońca; a my wierzymy w potęgę nowego zaklęcia, które uczyni ją trwałą. I wypływamy na ocean. Lecz czyż możemy żądać, aby nam ufano, póki nie przetrwamy próby? my, dzieci?

— Ach, Stefanie, ty wszystko umiesz usprawiedliwić, przyznaj jednakże, że te właśnie domowe przeszkody najwięcej wyrządzają krzywdy jednostkom i społeczeństwu, powstrzymując przynajmniej połowę sił młodych od użytecznej pracy, od wypróbowania własnych skrzydeł, zniechęcając, odbierając zapał i odwagę. Taka Regina...

— Taka Regina wypłynie, nie lękaj się o nią, a te pierwsze przeszkody na progu domowym, choć czasem bardzo przykre, są przecież w gruncie rzeczy pierwszem sitem, co oddziela ciężkie ziarno. Czegóżby mogła dokazać jednostka, która cofa się już przed tą walką? Tak samo powstrzymałaby ją każda poważna przeszkoda; a na brak przeszkód w życiu liczyć nie możemy. Lepiej się nie łudzić księżycowym blaskiem.

— I księżyc bywa jednak pożyteczny.

— Biada, kto mu zaufa, puszczając się w daleką drogę, — do przechadzki, i owszem. Lecz mv mówimy o poważnej pracy. Praca wymaga hartu; ta pierwsza walka nietylko hartuje, lecz jest najlepszą próbą przymiotów jednostki: jej wytrwałości, taktu, siły przekonania, umiejętnego pokonywania przeszkód różnorodnych. To szkoła. W tem wyrabia się duch i serce.

— Stefanie. Stefanie, jakiś ty rozumny! Jakież to szczęście, żeś ty moim przyjacielem!

— Haniu, kochana Haniu, jaki z ciebie dzieciak! Ale cóż zrobisz z Reginą?

— Muszę jej odpowiedzieć, ale jak? co? Poradź. Może ona naprawdę zginie w tyra wirze zabaw? A Krysia? Znałam takie.

— Regina jest inną. Jej trwoga — to wrażliwość. Może upoić się tym karnawałem, ona się wszystkiem przejmuje zbyt żywo, zbyt gorąco, lecz to minie. Możesz ją uspokoić pod tym względem. Niech się bawi, niech szaleje nawet, jeśli jej to sprawia przyjemność. Tylko tym sposobem pozna wartość tych wrażeń. U niej to nie potrwa długo. Zbyt jest krytyczną, głękoką naturą, aby jej wystarczyły zapały balowe. To także próba bardzo pożyteczna; zresztą, będziemy ją trzeźwili.

— To najgorsze, że ona z ciotką tak wojuje. Widziałam nieraz.

— Na to, Haniu, wpłynąć powinnaś koniecznie. Reginka bardzo źle robi, bardzo złą obrała drogę... Niech nie kryje swoich przekonań, ale niech ich nie narzuca starszym; niechaj się uczy godzić swoje upodobania z wymaganiami ciotki, niech ulega w drobiazgach, a prędzej zyska głos w rzeczach poważnych, a przedewszystkiem niech będzie taktowną. Człowiek bez taktu zawsze błądzi. Niech umie sobie zdobyć szacunek swoich opiekunów, a może mieć w tym domu wpływ ogromny.

— Wpływ? Na pana Zielińskiego?

— Nawet na niego. To człowiek bardzo próżny i wrażliwy na opinię.

— Na opinię Reginki?

— Reginka nie jest już dzieckiem, a z chwilą, kiedy się nauczy ją szanować...

— Czyż on szanuje zdanie własnej żony?

— A ty bardzo je szanujesz? To trudno. Bardzo zacna kobieta, ale egzaltacyą zastępuje u niej wszystko... Regina wiele, bardzo wiele może i powinna zrobić w tym domu, choćby przez wzgląd na rodzeństwo. Napisz jej to wszystko. Każdy walczyć musi, walka ćwiczy siły, wyrabia moralnie, zaprawia do życia. Niech się tam uczy w tym maleńkim świecie.

— Szanowni państwo, nam już brakło cierpliwości. Przed kim wy się kryjecie?

— Czytaliście bez nas?

— Także myśl! Rozmowa, to rozmowa.

— Wolno zapytać, o czem?

— My sekretów nie mamy, a karnawał blizko.

— Słowo ci daję, Kaziu, mówiliśmy o karnawale.

— Dlaczegóż w tajemnicy?

— Radziła mi się Hania, czy prawdziwie poważnej pannie wolno tańczyć.

— Ach, ty zdrajco, oszczerco, poczekaj, nie doprosisz się nigdy kontredansa.

Ale w mazurze sama wybierać mię będziesz.

— Niedoczekanie twoje. Swoją drogą cieszę się na ten karnawał. Mamy po lat 18 i należy nam się pobawić wreszcie jako dorosłe panny.

— Tańczyłyśmy przecież nieraz — rzekła Ańdzia.

— E, moja droga, mnie chodzi o bal prawdziwy: długa suknia, kwiaty, muzyka — to zupełnie co innego.

— Ja byłam już w resursie — chwaliła się Krysia.

— Mama mówi. że przyjemniejsze są zabawy prywatne.

— I skakanie ludziom nad głową — mruknął Wiktor.

— To prawda, pamiętam, kiedy Ela była taka rozdrażniona, a u państwa mecenasów całą noc tańczyli nad nimi. Biedny Zygmunt, co on wycierpiał.

— Więcej się litujesz nad nim, niż nad Elą — zauważyła Krysia.

— Bo on cierpiał za dwoje, a ona tylko za siebie.

— Dobra logika — zaśmiał się wesoło Stefan.

— Czy i ty tańczyć będziesz? — spytał Kazio.

— Dla przyjaźni, jak to mówią, dał się cygan powiesić.

— Ale nie masz ochoty?

— To zależy: gdzie? z kim?

— Wiesz, Stefanie, mówię zupełnie szczerze: podziwiam cię. Skąd ty bierzesz tyle czasu, sił i energii? Bo zastanówmy się tylko: uniwersytet czyli prawo — to jedno, literatura — drugie, szewcy...

— Jakie szewcy? — zapytała Krysia.

— Nie wiesz? Otworzył szkołę szewctwa. Najformalniejszą, patentowaną. A sam terminował przedtem.

— Nie może być!

— Najprawdziwsza prawda, niech wszyscy świadczą. Trzyma do nich majstra, płaci mu, sam dogląda, zna się na wszystkiem, chłopaków żywi, połowę chowa w swojej sławnej pracowni i robią buty.

— I cóż z tego będzie?

— Nauczą się rzemiosła i zostaną porządnymi rzemieślnikami bez terminu, który jest okrucieństwem i marnowaniem czasu — odparł Stefan.

— I nauczył się już chociaż z jeden.

— Dziesięciu.

— Cóż teraz robią?

— Buty.

— A Stefan je sprzedaje.

— Nie żartuj, Kaziu — prosiła Krysia zaciekawiona.

— Kazio ma trochę słuszności. Służyłem im za pośrednika, rekomendowałem kolegom, sam pilnowałem, żeby robota była dobra i mają dość obstalunków. Już mię dziś nie kosztują.

— Tylko inni — dopełnił Kazio ironicznie.

— I każdego pan przyjmuje?

— Nie, mam prawo wyboru.

— A odrzuceni?

— Dla każdego znajdzie się praca na świecie.

— Ale dlaczegóż szewcy?

— Trzeba było od czegoś zacząć, teraz się uczę introligatorstwa.

— Więc pan sam musi umieć pierwej każde rzemiosło?

— Muszę umieć to, czego uczę.

— Ależ pan sam nie uczy?

— Kontroluję, to wszystko jedno.

— I wszystkich rzemiosł chce pan w ten sposób uczyć ?

— Gdybym miał na to...

— To olbrzymie zadanie.

— Jedno z dostępniejszych dla jednostki.

— Ale któż będzie kupował wszystkie te wyroby?

— Założymy z czasem bazar i biuro pośrednictwa pracy. Niech tylko będą doskonałe.

— Po cóż pan w takim razie uczęszcza na prawo?

— To mi bardzo potrzebne. Zresztą nie mam zamiaru sam być kierownikiem całego tego przedsięwzięcia; gdy będę niezależnym materyalnie, a ludzie trochę więcej dowiedzą się o mnie, śmielej zwrócę się do ogółu. Tymczasem wśród znajomych tylko szukam pomocników.

— Pan Wiktor pomaga panu?

— Obiecał w przyszłości, tymczasem — ile może.

— A ty, Kaziu?

— Nie obiecuję.

— Ty nic nie robisz.

— Używam młodości, drugi raz nie będę młody.

— Powiedz: marnuję młodość — poprawiła Hania.

— Jeżeli to dla ciebie milsze wyrażenie... Krysia się zamyśliła.

— I ja chciałabym coś robić — odezwała się po chwili — ale nie wiem. co?

Hania mocno ścisnęła jej rękę.

— Poczekaj — rzekła — i my nie będziemy próżnowały. Dopóki się uczymy, niema czasu pomyśleć o czemś poważniejszem, pracujemy zresztą nad sobą, to rzecz bardzo, bardzo ważna. Trzeba zgromadzić skarby, nim je zaczniemy rozdawać, ale za rok... za rok. Będziemy pamiętały i o tobie.

— Tylko nic bardzo trudnego, wiesz — mama męczyć mi się nie pozwoli.

— Zobaczysz, że ci jaśniej będzie w życiu.

— Szkoda, że to za rok dopiero.

— Nie chcesz tak długo czekać, zajmij się swoją Anusią: naucz ją czytać, jeżeli nie umie; jeżeli umie, staraj się rozwinąć ją moralnie przez odpowiednie czytanie. Książeczki takie tanie. Mogę ci pomódz w wyborze.

— Mama nie chwali waszego postępowania ze służbą.

Hania się uśmiechnęła. Służbę państwa Krajewskich uważano za zepsutą, ponieważ miała własny duży pokój, pismo tygodniowe, prawo przyjmowania gości, a sama pani Krajewska wtajemniczoną była w rodzinne i towarzyskie stosunki każdego ze swych domowników. Służące też w tym domu zmieniały się bardzo rzadko, najczęściej z powodu wyjścia za mąż, a i wtedy nie zrywały się jeszcze serdeczne między niemi i państwem stosunki.Łączyło to dwa światy i pani Krajewska nieraz wskazywała córce na korzyści, wynikające z tej wzajemnej życzliwości.

— Czy nie będziemy dziś czytali? — spytał poważnie Wiktor.

— Dajmy pokój — rzekła Hania — Reginki niema, ona nigdy nie opuszcza, ma prawo do względności, a przytem późno.

Spojrzano na zegarki. Było wpół do dziesiątej.

— To proszę państwa na herbatę — odezwała się Ańdzia — przegawędzimy wieczór w jadalnym pokoju.

XII.

Oj, żebyś ty, jasne słonko, wiedziało,
Co na ziemi jeszcze cieniów zostało,
Nie padałobyś tak rychło za góry,
Za te lasy, w płaszczu tkanym z purpury.

M. Konopnicka.

Pierwszy karnawał! Jakieś wesołe tchnienie owiało całe kółko bez wyjątku. Pani Zielińska otworzyła sezon świetnym balem trzeciego stycznia, aby młodzież miała czas odpocząć po Sylwestrze. Potem była zabawa u państwa Krajewskich, u Zabrowskich, Zygmuntów, dalej należało "odtańczyć" u tych osób, które były zaproszone, słowem bale ciągnęły się nieprzerwanym szeregiem i nie było teraz czasu na rozmyślania ani filozofie.

Hania bawiła się z całym zapałem, Reginka z upojeniem, obie więcej, niż chciały. Tego nie można uniknąć. Hania zaniedbała nawet trochę obowiązki, ale pani Krajewska była wyrozumiałą.

— Baw się — mówiła — już drugi raz w życiu tak bawić się nie będziesz.

— I nie chciałabym, mamo, teraz nawet wstyd mi trochę, ale powiedziałam sobie: pierwsza wiosna. Przed dwudziestką trzeba wyszumieć, wszak prawda?

— Niech tam zostanie jeszcze trochę i na później.

— Zostanie, mamo, ale nie zawiele.

Reginka upajała się zabawą. Rozgrzeszona przez Hanię i Stefana, dała porwać się wrażeniom i zamykała oczy, zatykała uszy na wszelkie poważniejsze kwestye.

— Nie mogę razem, nie mogę — mówiła. Hania się uśmiechała. Gniewały się cały tydzień o pokazanie listu Stefanowi, do czego Hania otwarcie przyznała się w odpowiedzi, lecz po tygodniu Reginka przyszła skruszona prosić o przebaczenie i zgodę.

No i była zgoda, jeszcze lepsza.

Ogromnie to zbliżyło Reginkę ze Stefanem. On starał jej się stale okazywać, że nie ma o niej złego wyobrażenia; ona — że nie ma żalu o poznanie jej skrytych myśli.

— Niechże mię pan broni teraz podług obietnicy — mówiła przed pierwszym balem. — Rzucam się w morze z zamkniętemi oczyma.

— Niech pani oczu nigdy nie zamyka.

— Dlaczego?

— Dla dwóch celów: aby widziały i były widziane.

— Nie rozumiem.

— Trzeba się uczyć domyślności, na balu to bardzo potrzebne.

Gdy przychodząc na lekcye z Tadziem, widywał ją później rozmarzoną, z piosnką na ustach, uśmiechniętą lub znużoną po nieprzespanej nocy, przemawiał znów inaczej.

— A szara ziemia?

— Nie chcę o niej wiedzieć.

— To żegnam panią.

— Dlaczego?

— Bośmy z różnych światów.

— Ja tam wrócę.

— Z żalem?

— Może.

— To niech pani nie wraca.

— Jaki pan niedobry! Jeszcze troszeczkę tylko. Szaleństwo ten karnawał, lecz miłe szaleństwo. Nie chciałabym wykreślić tych wrażeń z mego życia.

— Może je pani odnawiać co roku.

— Nie mogę i nie pragnę — w takim stopniu. Muszę być śmieszną czasem.

— Jak dla kogo.

— To się skończy... to się skończy... — powtarzała.

Pod koniec czuła nawet istotne znużenie — tańczyła 19 razy!

Ańdzia tańczyła także, chociaż nie tak wiele; musiała sprawić sobie jasną, lekką suknię i towarzyszyć siostrze. Z młodszego pokolenia jedna Celinka tylko bawiła się w tym roku i chociaż Ańdzia wcale nie była temu rada, nie umiała odmówić ani swojej pieszczotce upragnionej przyjemności ani zapraszającym. Pani Ela pierwsza przemówiła za tem, że Celinka u niej być musi, — pani Krajewska wiedziała, że Ańdzia nie przyjdzie bez niej, — pani Zielińska sama odwiedziła panny Brodzkie, aby je mieć u siebie. Tak się wszystko składało. Ańdzi przykro było tylko, że pani Zielińska nie zaprosiła ojca; tłómaczyła się, że nie śmie narażać go na noc bezsenną, ale zawsze... ale zawsze... Ańdzia nie byłaby poszła. Celinka jednak tak marzyła o tym balu, taka była uszczęśliwiona. Pani Ela koniecznie chciała ubrać ją sama, lecz Ańdzia znalazła odwagę nie zgodzić się na to. Nie pozwoli jej wystroić.

Strój był niepotrzebny: świeża biała sukienka i kilka kwiatków zrobiły z niej królową balu. Stała się od razu przedmiotem powszechnego zajęcia, ciekawości. Dopytywano o nią, ubiegano się o taniec, otaczano, psuto grzecznemi słówkami.

Ańdzia patrzyła na to z nietajoną trwogą, Stefan z gniewem, Celince zawróciło się w głowie.

I gdzież te trudne walki? O co tyle obaw? Świat otwiera się przed nią sam gościnnie, szeroko, niby państwo przed swoją panią. Tam jej miejsce, takiem życiem żyć pragnie, tym oddychać czarem.

Cztery razy tańczyła tylko w tej samej białej sukience, lecz to najzupełniej wystarczyło, aby olśnić jej wyobraźnię, zapełnić ją obrazami, nic wspólnego nie mającymi z pracą i codziennem życiem. Nauka jej obrzydła, fortepian nawet stał zamknięty i dla fantazyi tylko otwierała go niekiedy. Do gam. etiudów wstręt czuła nieprzezwyciężony.Życie szczęśliwych ludzi wyobrażała sobie jak szereg nieprzerwany zabaw i przyjemności. I ona tak żyć musi, oby tylko prędko!

Drażniło ją teraz wszystko, czuła się uwięzioną, jak ptak w klatce. Byłaby płakała nieraz, gdyby nie obawa o powieki. O, Celinka była rozważną, przezorną.

— Wiesz, co pan Roman mówił o tobie, Celinko? — pytał Witek.

— Nie wiem — odpowiadała, a w oczach malowało się zaciekawienie.

— Radził, żebyś się strzegła naturalnej ospy, podobno twój organizm ma skłonność do tej choroby.

Celinka była oburzona. Szczepiła ospę dwa razy i nie lękała się jej wcale, lecz po co jej dokuczać? Dziwny człowiek z tego Witolda; — bo zresztą jest przekonana, że mu się bardzo podoba i zamiast ją zaprosić do mazura, drażni się z nią tylko.

A chyba nikt nie tańczy mazura jak Witold. Tyle sympatyi powzięła dla niego za tę umiejętność, a on niewdzięcznik...

Wiktor znów drugie dziwadło: wcale tańczyć nie chce. Jest, co prawda, trochę niezgrabny w tańcu z powodu dość powolnych ruchów, lecz zamiast się do tego przyznać, prawi jej o wielkim smutku, jaki w nim budzi widok bawiących się, o porównaniu, jakie mimowolnie przeprowadza pomiędzy tym świetnym salonem a gromadą nędzarzy, pracujących w pocie czoła lub zapełniających szpitale.

Także wybrał sobie przedmiot do rozmowy ' na balu!...

Ci Krajewscy to dobrzy tylko przy warsztacie, w salonie — niech Bóg broni.

A jednakże wesoło bawiono się u nich. Nic nie raziło, nawet Witek nie dokuczał, nawet Wiktor tańczył. Umieją być przyjemni, kiedy tego pragną, tylko nie mają miłych upodobań.

Kto wie, czy po raz drugi nie urządziliby tańców w ostatki, tak, bez wielkich ceremonii, jak to u nich bywa. Hania miała ochotę i Witek z pewnością, lecz choroba pani Eli popsuła wszystkie plany.

Zaziębiła się znowu. To fatalne. Zygmunt rozpacza, cały dom w żałobie, jak gdyby już umarła, a przecież nie uwielbiają jej tam bardzo, — to tylko przez współczucie dla Zygmunta.

Celinka była głęboko zmartwiona: dla niej skończyło się wszystko na długo. Pani Ela napewno nie wyjdzie do końca zimy, więc będzie post prawdziwy. Żegnajcie przyjemności! koncerty, teatr,. "młode piątki", przejażdżki powozem w alee, wszystko, wszystko stracone na długie miesiące.

Celinka oceniła teraz, jak znikomem, jak zależnem jest "szczęście" od okoliczności, od zewnętrznych warunków. Rozmowa ze Stefanem przyszła jej na myśl... Ale te warunki przecież można sobie stworzyć, trzeba tylko mieć pieniądze. Pieniądz jest duszą, jest warunkiem szczęścia... Pani Ela ma pieniądz, jednakże.. To jej wina po części: była nierozsądną... a zresztą od choroby nic nie zabezpieczy, żadne poglądy i zapatrywania.

Nuda i zniechęcenie ogarniały Celinkę coraz bardziej. Witek wyjechał, Wiktor był posępniejszy i cichszy niż kiedykolwiek, Stefan prawie nie pokazywał się w domu, Ańdzia patrzyła na nią takim drażniącym, niespokojnym wzrokiem — i nic. Co dzień to samo: lekcya, przechadzka, muzyka, jedzenie, rozbieranie się i ubieranie w te same pospolite, codzienne sukienki.

A tam jest inne życie, jest, tylko nie dla niej...

Nie dla niej teraz.

Nudziły ją rozmowy koleżanek: jakie one jeszcze dziecinne! I to mają być jej rówieśnice, jej, która królowała na czterech balach, której najlepsi tancerze tyle powiedzieli grzeczności!

Ha, trzeba być cierpliwą, i to skończyć się musi.

Skończyło się nareszcie.

Pewnego dnia o zmroku Ańdzia jak zwykle cicho wsunęła się do jej pokoju.

Celinka stała przy otwartem oknie i patrzyła na szare niebo, szare jak jej teraźniejszość.

— Odebrałam list od pani Zielińskiej — odezwała się cicho Ańdzia — urządza jakiś koncert dobroczynny i życzy sobie, żebyś na nim grała i należała do żywych obrazów.

Celinka klasnęła w dłonie.

— Ja nie mam na to ochoty — szepnęła Ańdzia z wielką nieśmiałością, błagalnie patrząc siostrze w oczy.

— Dlaczego?!

— Najprzód: jesteś tak młoda, — grasz ładnie, ale na występ publiczny... A przytem — to kosztuje.

— Znowu te okropne pieniądze! Ańdziulku droga, publiczność będzie pobłażliwą, przecież to cel dobroczynny, a dla mnie — to takie szczęście! taki odpoczynek!

— Odpoczynek, Celinko?

— Po tych nudach, Ańdziu. Umieram z nudów.

— Musiałabym sprawić ci nową sukienkę...

— Wielka rzecz! Moja droga, ja gotowani nie jeść, jeśli ci o to idzie. Ja potrzebuję zmiany i rozrywki. Nie odmawiaj mi tego, Ańdziu. nie odmawiaj! Widzisz, ja wiem, ja czuję, że prędzej czy później wypłynę przecież z tej nędzy, a wówczas...

— Nędzy, Celinko?...

— Więc niedostatku, jeśli wolisz.

— Celinko, czego ci brakuje w domu?

— Czego? Tysiąca rzeczy: chociażby sukienki na ten koncert dobroczynny. Przyznaj, że takie życie...

— Tylu ludzi mniej ma od nas.

— Mają też mniejsze wymagania, albo — muszą być nieszczęśliwi.

— A ja myślałam... Ja nie przypuszczałam... Mnie się zdawało, że ci powinno być dobrze...

Powiedziała to cicho, głosem od łez drżącym.

— Nie narzekam przecież, Ańdziu, — wiem, że robisz, co możesz, ale... Wieczna walka i troska, daremne pragnienia — czyż to może wystarczać? Ja chcę być szczęśliwą.

— Nie jesteś nią? Czy myślisz, że przyjemności życia dają szczęście trwale?

— Nie wiem, Ańdziu, ale tak żyć nie chcę. Każda istota potrzebuje odpowiedniego żywiołu: lew pustyni, jaskółka powietrza do lotu, a ja — dostatku, bogactw. Tak, bogactw. Niedostatek to pęta, okropne pęta. Ja zerwać je muszę, albo — zginę. Ja wiem, że ty się dziwisz, że wam przykro nieraz, gdy nie biorę udziału W waszych mrówczych zabiegach. Bóg mię nie stworzył mrówką. Daj mi władzę, a zobaczysz, że umiem pamiętać o drugich. Gdybym była panią świata, nie byłoby na nim nędzy, nie byłoby nieszczęśliwych.

— Ale nie jesteś panią świata, Celinko, i nigdy nią nie będziesz. Musisz się przystosować do istniejących warunków, inaczej będziesz nieszczęśliwa, och, jak nieszczęśliwa!... I to może z mojej winy...

— Z twojej winy, Ańdziu ?... Cóż ty poradzisz na to? Ja cię oceniam i nic nie zarzucani, tylko bądź przygotowaną, że do tych warunków ja się nie przystosuję. Muszę wypłynąć, a wtedy — a wtedy i wam będzie lepiej.

— Myśmy zadowoleni.

— Ja wiem, ty masz tak małe wymagania, Stefan oddałby wszystko, a ojciec!...

— Ojciec lat tyle pracuje dla innych i nie skarży się nigdy...

— Na cóż ma się skarżyć? Praca jest żywiołem ojca, bez niej nie umiałby oddychać, nie umiałby żyć...

— A czy pewną jesteś, Celinko, że nie szuka w niej zapomnienia?

— Czego ?

— Wszystkiego, co boli. Mnie się zdaje, Celinko, że ty wcale nie znasz ojca. On uważa cię za dziecko, zresztą tak mało mówi, a ty się do niego nie zbliżasz...

— Tak mało jest wspólnego między nami...

— Czy nie z twojej winy, Celinko? My z ojcem rozumiemy się wybornie.

— Bo macie więcej pobłażania.

— Pobłażania?!

— Tak, jabym nie umiała się powstrzymać od powiedzenia ojcu, że lepszym jest dla obcych niż dla własnych dzieci. O, nie zaprzeczaj, Ańdzin. Jeżeli praca jest dla niego potrzebą, niechby pracował dla nas, zamiast dla kolegów. Gdyby myślał o dzieciach, znalazłby zajęcie płatne na te godziny, chociażby w fabryce, ale...

— Celinko! Celinko!

— To prawda, Ańdziu. Ty zabijasz się przepisywaniem po nocach, a on ci pensyi całej nie oddaje. Myślisz, że nie wiem? Ja nie wymagam przecież, aby pracował więcej, tylko żeby pamiętał o własnej rodzinie. Przypomnij sobie, ile razy darował zimowe palto i trzeba było sprawiać nowe...

— Celinko! Litości!... Nie mów więcej, nie mów!... Nie masz prawa tak mówić!

— Mam prawo, skoro dla mnie brak kilku rubli na sukienkę. No, nie płacz, Ańdziu, ja nie chciałam sprawić ci przykrości, ale widzisz — to boli, to oburza. Gdybym nie potrzebowała niczego, gdybym bogatą była, otworzyłabym przed nim skrzynię złota: czerp, ojcze, rozrzucaj, bądź hojnym... Ale ja pragnę — a nie mam!

Ańdzia zamknęła oczy i oparła głowę o ścianę. Była straszliwie blada. Łzy dusiły ją w gardle, ale nie mogła płakać, w uszach jej szumiało, serce ściskało się bólem okropnym. Ona nie wiedziała dzisiaj, kto ma słuszność, ale cierpiała, o, jak cierpiała!... Ojciec był świętym, lecz Celinka... Czyż można młode orlę karmić owadami?... Ona cierpiała także — inne miała potrzeby, — zwiędnie jak kwiat bez słońca w tej atmosferze walki i czyż skarżyć się nie ma prawa?

Ale czemu na ojca? Na ojca!...

Celinka przestraszyła się, spojrzawszy na siostrę, pierwszy raz wżyciu widziała ją taką bladą, tak tragiczną.

— Nie chciałam sprawić ci przykrości, Ańdziu — szepnęła cicho, całując ją w czoło. — Niepotrzebnie to mówiłam...

Ale Ańdzia nie mogła oddać jej pocałunku, pierwszy raz w życiu — nie mogła.

— Głowa mię bardzo boli — odrzekła znękanym głosem — chodź na herbatę. Ojciec ze Stefanem poszli do Krajewskich, chcę położyć się jak najprędzej.

Rzeczywiście ledwie mogła utrzymać się na nogach, lecz panowała nad sobą. Od rana bolała ją głowa, a teraz to wzruszenie wstrząsnęło nią tak głęboko. Nie, nie ma siły, nie ma siły tak cierpieć...

Piła jednak herbatę i spokojnie powiedziała dobranoc siostrze. Potem zgasiła światło, położyła się na swoim wązkim szezlongu i wcisnąwszy głowę w poduszki, płakać zaczęła cicho a boleśnie.

Pierwszy raz w życiu płakała w ten sposób, pierwszy raz w życiu ból tak dziwnie gorzki szarpał jej serce. Coś się działo z nią okropnego.

A głowa bolała bardzo, coraz bardziej...

Upływały minuty, a może godziny, łzy zwolna płynąć przestały, ogarniała ją niemoc, senność.

Wtem w przyległym pokoju zabrzmiały harmonijne i dźwięczne akordy. Celinka grała. Lubiła grać w nocy przy otwartem oknie. Dźwięki płynęły z pod jej palców czyste, donośne, pełne, jak wezbrana rzeka, i pośród ciszy nocnej zalewały falą potężnych tonów pokój i podwórze. Przestrzeń ograniczona murami sprzyjała rezonansowi głosu, wzmagając siłę uderzenia.

Celinka grała. Była to skarga jakaś wielka i głośna, czy wyzwanie, rzucone światu. Burza tonów... Akordy się łączyły, zlewały, splatały i, rozlegały z coraz większą siłą, coraz pełniej i śmielej...

Ańdzia leżała cicho z przymkniętemi oczyma. Ona czuła dziś w głowie każde trącenie klawisza, tony jak palące iskry mózg jej przeszywały, to znów uderzały iak kamiennym młotem. Z oczu łzy płynąć zaczęły na nowo, łzy fizycznego bólu.

Celinka zapomniała o jej bólu głowy, zapomniała z pewnością... Dlaczego jednak zapomniała?...

W tej chwili przeraźliwy świst przeszył powietrze, mącąc harmonię tonów. — za nim drugi, trzeci...

Nocna muzyka jeszcze komuś przeszkadzała, a ten bronił się barbarzyńsko. Cała gama dzikiego wycia rozległa się na podwórzu. Celinka zatrzasnęła fortepian.

I ona miała łzy w oczach: otóż to jej życie! I cóż jej wolno? Długoż jeszcze będzie jęczała w tych pętach?

XIII.

Nie skarż się, bracie! Ostatnie westchnienie,
Które bez jęku, bez szmeru, bez skargi,
Rozchyla blade, konające wargi,
Nie leci w nicość i wieczne milczenie...

M. Konopnicka.

Nazajutrz przestraszona służąca obudziła Celinkę.

— Proszę panienki, panna Anna nie wstała, zdaje się — chora.

Ańdzia nie wstała? Dziewiąta. Chora? Boże drogi, tożby to było prawdziwe nieszczęście! Koniec świata.

Celinka coraz bardziej niespokojna wsunęła nóżki w miękkie pantofelki, zarzuciła ciepłą spódniczkę i udała się zaraz do jadalnego pokoju.

Tak, Ańdzia była chora: nie poznała jej wcale. Nieprzytomna i pałająca gorączką, leżała na wązkim szezlongu, z otwartemi oczyma.

Celinka drżąc, pobiegła do ojca i brata. Co to będzie, co to będzie? Czuła, że choroba Ańdzi to przewrót w domu niesłychany. Miała do niej żal o to i obawę wielką, że stan ten potrwa długo. Była też blizką rozpaczy.

Wkrótce zjawił się doktór a z nim rewolucya. Przeniesiono Ańdzię do pokoju siostry, umieszczono na jej łóżku. Pousuwano kwiaty, graciki i sprzęty, zapuszczono rolety, na stoliku umieszczono flaszki z lekarstwami. W pokoju zapanowała atmosfera duszna, półmrok i cisza.

O Celinkę nikt nie pytał, co z sobą zrobi i gdzie się podzieje; w pierwszej chwili ona sama nie pomyślała o tem, ale zoryentowała się prędko, że w sercu ojca i brata niema dla niej ani iskierki uczucia. Nie żałowała Ańdzi swego łóżka, o, nie, nawet ten pokój... ale niechby przynajmniej oceniono jej ofiarę, niechby widziała jakieś współczucie serdeczne. Przecież była rozbitkiem bez własnego kąta, nieszczęśliwszą od Ańdzi, bo cierpiała podwójnie: za siebie i za siostrę.

I zaczęło się życie obozowe: spało się, gdzie i kiedy było można, jadło się, co służąca domyśliła się podać. Nikt o niej nie pamiętał, nikt się o nią nie troszczył. Pani Krajewska przychodziła co dzień, niekiedy nocowała, ale nie przyszło jej na myśl zaopiekować się choć trochę Celinką.

Teraz okazało się dowodnie, czem ona jest dla tych ludzi: — niczem. Mogłaby zniknąć i nie zauważyliby tego. Jedna Ańdzia miała dla niej trochę serca, o, nawet bardzo wiele, lecz gdyby jej brakło, dom ten obcym stanie się dla niej. Ach. czuła, jakby chętnie stąd uciekła. Ale dokąd?

Ańdzia tymczasem walczyła ze śmiercią. Organizm wyczerpany latami całemi, poddał się biernie gwałtownej gorączce, która tkwić w niej musiała od dłuższego czasu.

Pani Krajewska dawno zwracała uwagę, że Ańdzia staje się bardzo mizerną, ona sama czuła, że coś się z nią dzieje, że sił jej braknie, głowa ciąży dziwnie, wstrząsa nią dreszcz lub gorąco płynie w żyłach niby ukrop. Przypisywała to zmęczeniu, postanowiła nawet wcześniej spać chodzić, skoro tylko skończy ostatnią robotę.

Skończyła ją nareszcie w przeddzień swej choroby, a musiała być o to niespokojną w ostatnich czasach, bo w gorączce rozpaczała, że przepisuje tak wolno, tak wolno, że tyle pracy jeszcze przed nią. I modliła się o zdrowie, o siły; wzywała pomocy i opieki matki. To znów desperowała, że jej zabrano Celinkę. Trzymając rękę siostry, pytała, gdzie ona, tak boleśnie, tak rozpacznie, że przytomni od łez wstrzymać się nie mogli.

Tak, Ańdzia ją kochała. Ona jedna.

Po tygodniu pani Krajewska przestała wracać do domu: może bała się przenieść chorobę. Spała na szezlongu lub w dużym fotelu, lecz nie rozbierała się wcale.

Wszyscy przesuwali się cicho jak cienie, nie zamieniając z sobą ani słowa, a jednakże musiało być niebezpieczeństwo, skoro ojciec powracał tak wcześnie z fabryki, a Stefan, którego przedtem nie widywano w domu, przesiadywał dnie całe w pokoju chorej siostry.

Ją kochali tu wszyscy, o tem nie można wątpić.

Męcząca jest ta cisza. Celinka chce szczerze wziąć udział w czuwaniu nad Ańdzia, lecz trochę się obawia zarazić. Tyfus jest zaraźliwy, a i dla nich przecież dość kłopotu z tą jedną. Nie miałby jej kto pielęgnować...

Weszła do pokoju chorej i usiadła przy oknie, tu cokolwiek lepsze powietrze. Pani Krajewska z pomocą

Stefana zmienia zimny okład na głowie Ańdzi, potem wlewa jej w usta łyżeczkę lekarstwa. I znów oczekiwanie, miczenie i cisza.

— Wyjdź, Celinko — szepce Stefan — duszno tutaj, i tak mało ma powietrza.

Więc mu o Andzię chodzi! A ona przez chwilę łudziła się, że o nią i tak mu wdzięczną była.

Wychodzi zaraz, sama czuje, że nie znosi tej atmosfery lekarstw i gorączki, — niedobrze jej się robi, choć siedziała przy lufciku, a lufcik otwarty ciągle, nawet w nocy.

Nie może się narażać na chorobę, tembardziej teraz. Gdyby o niej kto pomyślał, byliby ją od razu usunęli z domu, mogła te parę tygodni przebyć u Krajewskich, i tak jest tu zbyteczną.

A jak męczy ta niepewność! Żeby chociaż wiedziała, jak to długo potrwa. Ale nie śmie zapytać. Nie śmie spytać o stan siostry: powinni przecież sami jej powiedzieć, powinni się domyślić, że jest niespokojną, że potrzebuje choć słówka pociechy...

Ale nikt się nie domyślał, nikt nie odgadywał, nie zważano na nią wcale.

Chwilami mówiła sobie, że wolałaby być na miejscu Ańdzi, chorą i nieprzytomną. Wtedy nie cierpiałaby, i musieliby się nią zająć.

Tylko ta głowa ogolona... Ańdzia niewiele straciła, nie miała ładnych włosów, ale ona...

Już drugi tydzień i najmniejszej zmiany, — przecież powinno być nareszcie lepiej. Celinka czuje, że i jej sił braknie, a jest przecież cierpliwą. Boże, Boże, czy być może coś okropniejszego od choroby!

Wieczorem położyła się raz na szezlongu. We śnie przynajmniej zapomni o wszystkiem; nikt jej nie potrzebuje, niechże się choć snem pokrzepi, — to jedyny jej teraz wypoczynek.

Biedna Ańdzia, coby ona powiedziała, gdyby była przytomną i mogła zobaczyć, jak obchodzono się z tą jej pieszczotką!

Ale to się musi skończyć, wszystko się kończy na świecie...

Jasno już było, kiedy otworzyła oczy, obudził ją głos jakiś. Naprzeciw niej, łokcie oparłszy na stole, z twarzą ukrytą w dłoniach, ojciec płakał głośno. To łkanie właśnie musiało ją zbudzić. Przez chwilę jak nieprzytomna patrzyła na chude, żylaste jego ręce i siwe włosy — nagle coś ją zabolało w sercu, zerwała się przestraszona z pytaniem na ustach, z pytaniem w oczach.

Teraz dopiero spostrzegła Stefana. Stał w oknie ze skrzyżowanemi rękoma i patrzył gdzieś wysoko, ale usta mu drżały i łzy drżały na powiekach.

— Stefanie! — zawołała głosem tak zmienionym, że nie poznała go sama.

On odwrócił się i łagodnie położył jej rękę na głowie, lecz nie zaraz przemówił.

— Śpi — żyje — szepnął wreszcie.

Nie powiedział jej, jaką noc przebyli, nie powiedział jej, że stracili nadzieję.

Pan Brodzki przestał płakać głośno, wstał, otarł oczy i niepewnym krokiem wyszedł z pokoju.

— Muszę namówić ojca, żeby się położył — szepnął Stefan, idąc za nim — już trzy noce nie zmrużył oka.

Więc tylko ona jedna dzisiaj spała. Traktowali ją jak dziecko i nie powiedzieli: czuwaj. Cóż ona dla nich znaczy ?

Skierowała się zwolna do pokoju chorej: pani Krajewska śpi może... chciała też zobaczyć Ańdzię.

Ale pani Krajewska wybierała się do domu, widać było na niej ogromne zmęczenie i Stefan ubierał ją w płaszcz i chusteczkę prawie jak dziecko.

— Posiedź, Celinko, przy Ańdzi — rzekł cicho — odwiozę panią Krajewska do domu i wracam zaraz. Tylko nie stuknij. Ańdzia śpi spokojnie i zapewne nie obudzi się tak prędko.

Celinka skinęła głową.

Na białej poduszce Ańdzia leżała tak cicha i blada, jakby w niej nie było życia. Celinka z niepokojeni pochyliła się nad nią, aby usłyszeć oddech, lecz oddech był równy — spała. Zamiast pęcherza z lodem na nagą jej głowę zarzucono cienką chusteczkę, ręce leżały na kołdrze bezwładne, takie chude, takie małe, przezroczyste.Łzy stanęły w oczach Celinki i powoli stoczyły się po jej twarzy na poduszkę, a wraz z niemi z jej serca spadł wielki jakiś ciężar. Była szczęśliwą prawie: złe minęło nakoniec i teraz lepiej będzie... Jakieś nowe życie uczuła we własnej duszy: zniknęła z niej gorycz, smutek, zniechęcenie, zapomniała o wszystkiem, przebaczyła wszystko...

Inną też twarzą powitała Stefana i oznajmiła, że pragnie czuwać przy chorej, a także zająć się domem. Było to istotnie bardzo dobre postanowienie, bo ludzie jeść muszą.

Ańdzia niewiele teraz potrzebowała opieki: całymi dniami leżała nieruchoma i spokojna, albo spała. Celinka gospodarowała, Stefan dostarczał pieniędzy. Ach, tak ich dużo wychodziło! Nie miała pojęcia, że jedzenie tyle kosztuje. Ileż to sukien możnaby za to sprawić! Ańdzia też ogromnie jadła, powinna prędko powrócić do zdrowia.

Parę tygodni upłynęło jednak, zanim zdała sobie sprawę, że żyje i gdzie się znajduje. Wraz z siłami powracały dawne troski. Przepraszała Celinkę, że jej zajęła pokój, chciałaby się usunąć z niego jak najprędzej, ale nie może jeszcze, o, nie może... Taka jest osłabiona.

Celinka ją zapewnia, że jej to wszystko jedno. Rzeczywiście: zobojętniała na wszystko. Czuła, że w odzyskanym pokoiku nie będzie już tą samą. Co się w niej zmieniło, nie wiedziała sama, zdawało jej się wszakże, iż jest o kilka lat starszą.

Hania i Reginka odwiedzały często Ańdzię, Hania zwłaszcza codziennie przychodziła na parę godzin, żeby Celinka wyszła na świeże powietrze. Niekiedy wstępowała i pani Krajewska, uczyła Celinkę, jak z siostrą obchodzić się trzeba, co jeść dawać, jak czuwać.

Reginka przynosiła kwiaty i owoce, wszyscy tak się troskliwie dopytywali o chorą, jak gdyby wszystkim była drogą i potrzebną.

Raz Hania przyszła zapłakana.

— Co się stało? — spytała Celinka zdziwiona.

Hania spojrzała gniewnie, chciała wzruszyć ramionami, ale zmieniła zdanie: przystąpiła do lustra i spojrzała na swoje oczy.

— Czy znać po mnie, że płakałam?

— Naturalnie.

— Nie pójdę jeszcze do Ańdzi, — to od wiatru, przejdzie.

Potem swe przenikliwe, rozumne spojrzenie zwróciła na Celinkę.

— Może odwiedzisz Elę? — przemówiła cicho — Zygmunt pozwolił. Za kilka dni wyjeżdżają do Nicei.

— Na długo?

— Niewiadomo...

Głos Hani był bardzo smutny, Celinkę ogarnęło złe przeczucie.

— Przecież już dawno wstała? — zapytała cicho. Hania spojrzała na nią z boku, dziwnie i nie raczyła odpowiedzieć.

— Pójdę dzisiaj.

Był to już koniec kwietnia, dzień ciepły, pogodny, słońce uśmiechało się do ludzi. Celinka szła rozpromieniona i uśmiechnięta także. Cieszyły ją na drzewach zielone listeczki, ciepłe promienie i wietrzyk łagodny. Kupiła sobie bukiecik fiołków i jak prawdziwa wiosna weszła do pani Eli.

Lecz wyszła stamtąd dziwnie poważna, zmieniona. Dreszcz przebiegał ją od stóp do głowy. Jakież to życie straszne, jak niepewne! Ta wychudła, żółta, kaszląca istota miała być panią Elą? Celinka do końca nie mogła uwierzyć temu. Mówiły o Nicei, o przykrościach podróży, kiedy się jest " trochę słabą". Pani Ela tak wierzyła, że tam odzyska zdrowie! Z powrotem spieszyć się nie będzie wcale. Nigdy jej radykalnie nie pomogła kuracyą, bo zawsze się spieszyła, ale już dosyć tego: zdrowie pierwsze, pragnie żyć i być zdrową.

Zygmunt ją odwiezie i zabawi parę tygodni, dopóki nie odpocznie po podróży, — potem odwiedzi ją może w lecie.

Dla Celinki była dosyć obojętną, nie ucieszyła się jej widokiem, jak dawniej, nie prosiła, aby przyszła, — oprócz własnego zdrowia nic jej dziś nie zajmowało, nawet dzieci.

Dnia pewnego pani Krajewska przyniosła list od Leoni, najstarszej, zamężnej córki, która mieszkała na wsi i zapraszała na Zielone Świątki Stefana na chrzestnego ojca (według dawnej umowy), a obie panny na dłuższy pobyt do Zakącia.

Celinka ucieszyła się niezmiernie, — wsi nie lubiła bardzo, ale każda zmiana była teraz dla niej pożądaną. Ańdzia też była rada; Stefan ma egzamina, ale jakoś sobie poradzi, a państwo Krajewscy obiecali oboje zaopiekować się ojcem.

Wyjechali z Warszawy w ostatnich dniach maja. Pięknie było na świecie, zielono; wiosna, którą zaledwie odczuwa się w Warszawie, tu tchnęła całą pełnią świeżości i wdzięku. Droga od kolei bryczką ciągnęła się przez las stary, szumiący, pomiędzy polami, mieniącemi się barwą szmaragdu, złota i szafiru.

Ańdzia oddychała z rozkoszą, ożywcze powietrze karmiło ją i usypiało zarazem, czuła się obezwładnioną a lekką, delikatny rumieniec ożywił jej bladą twarzyczkę.

Celinka marzyła, milcząc. Świat taki bogaty, piękny, czemuż nie należy do niej? Ona czuła w duszy prawo do tych zielonych łanów, do tych złotych promieni, dlaczegóż jej niewolno korzystać ze skarbów, jakie daje natura? Zaproszono ją uprzejmie, aby na nie popatrzyła! Gdyby nie to zaproszenie, mogłaby nie wiedzieć, jak naprawdę wygląda wiosna. I to się nazywa życiem! Dlaczegóż to właśnie ona skazaną jest na byt taki? Dlaczegóż dano jej duszę królowej i ciało kwiatu, a rzucono — w śmiecie?

Stefan rozmawiał z woźnicą. Czego on się nie dowiedział, nim zajechali na miejsce!

— Ciekawy panicz — mówił potem Jędrek. Słońce zachodziło w złocie i purpurze, gdy stanęli przed zielonym gankiem obszernego dworu. Leonia, pan Kazimierz Łącki i brat jego, pan Bolesław, pospieszyli pomódz gościom wydostać się z bryczki, a czteroletni Wacio tańczył przed domem z uciechy.

— Mama upiekła ciastka, ja się nie napierałem, to dla wsystkich, dla wsystkich — wołał.

— Jak się masz, Wacek, nie poznałeś mię?

— Wujasek Stefan! Wisła ma dzieci.

— Nie może być!

— Naplawdę, chodźmy, ja pokazę. A ma wujasek cukielki?

— Zapomniałem! — zawołał Stefan zawstydzony. Na twarzy Wacia odmalował się zawód i wielkie rozczarowanie.

— Wstydź się, Waciu — mówiła mama — goście cukierków nie przywożą.

— A dziaduś? a babunia? a ciocia Hania?

— Słuchaj, Waciu, zapomniałem o cukierkach, ale ci narysuję za to prześlicznego, dużego konia.

Wacio zastanowił się chwilę nad wartością tej. obietnicy.

— Z ogonem? — spytał.

— Naturalnie! Jeszcze jakim!

Tymczasem pan Kazimierz i Bolesław odbierali pakunki, a Leonia zaprowadziła panny Brodzkie do gościnnego pokoju. Wszystko świadczyło tutaj, jak troskliwie o nich myślano: kwiatki na oknie, bukiet na stoliku, książki, pisma na stole.

— Jak tu ładnie! — zawołała radośnie Celinka.

— Podoba ci się? Bolek będzie zadowolony, on mi pomagał. Powiedziałam mu, że przyjedzie bardzo wybredna panna, a że to kawałek artysty, więc go zaciekawiłam. — Śmiać mi się chciało na myśl, jaką minę zrobi, zobaczywszy takiego podlotka.

Celinka przygryzła usta. Nie robiono sobie z nią tutaj ceremonii: dzieciak i rzecz skończona. Miłe położenie dla kogoś, kto nie czuje się już dzieckiem!

Stanęła przed nią śniada, opalona, ale dziwnie sympatyczna twarz pana Bolesława i głębokie czarne oczy, któremi tak badawczo spojrzał na nią. Pewno pomyślał sobie:

— Taki dzieciak!

A przecież ona bywała na balach i sukienkę miała "po kostki".

Wieczerza zgromadziła wszystkich u wspólnego stołu; przypatrywano się sobie nawzajem, jak zwykle przy pierwszem spotkaniu. Rozmowę prowadziła głównie Leonia i pan Kazimierz. Żałowano, że Stefan musi powracać tak prędko.

— Przyjedź na lato — proponował Łącki — znajdziemy tutaj dla ciebie zajęcie.

— Przyjadę czasem na niedzielę.

— Dlaczegóż nie na dłużej?

— Mam miejsce u adwokata od 1-go lipca, naturalnie, jeżeli zdam egzamina.

— To już ostatnie?

— Ostatnie, mundur zrzucam, ale — droga trudna jeszcze.

— To całe szczęście.

— Jakto?

— Bo twoim żywiołem walka i pokonywanie trudności.

— To prawda, nie umiałbym stąpać po aksamitach, wolę twarde kamienie.

— Ańdzia jest tem zachwycona — zauważyła Leonia, spotkawszy pełen miłości wzrok Ańdzi, zwrócony na brata.

— A cóż tu Bolek robi? — spytał Stefan.

— Uczy się, — już od zimy jest u nas. Kąty jeszcze w dzierżawie do Nowego Roku, ale Kazimierz był za tem, aby z nami przepędził to lato. Pozna tu gospodarstwo podobniejsze do tego, jakie sam prowadzić będzie, a i do Kątów blizko, musi mieć na nie oko przy zasiewach.

— Jakaż to brzydka nazwa — zauważyła Celinka — czy odpowiada okolicy?

— Najzupełniej — odparł właściciel. — Kąty moje tak ukryły się między lasami, że nie dochodzi tam żaden gwałt świata, żyje się tylko z Bogiem i naturą.

— To musi być okropne.

— To jest proste i piękne, jak prawda.

Celinka spojrzała ciekawie w poważną twarz sąsiada.

— Pan lubi swoje Kąty?

— Kocham je.

W wyrazie tym brzmiała siła skupiona, głęboka.

— Ja też kocham naturę, o ile jest piękną, lecz wyżej stawiam sztukę, która naturę samą podnosi i udoskonala.

W oczach pana Bolesława odmalowało się pewne zdziwienie, Celinka to spostrzegła i zapłoniła się gwałtownie, choć wszelkiemi siłami starała się zapanować nad sobą. Czuła, że ją obserwuje, zapewne w duszy zadaje sobie pytanie: dziecko, czy nie dziecko? a ten pensyonarski rumieniec!...

— Niezawsze sztuka udoskonala naturę — odparł spokojnie — a naśladuje ją zawsze, z niej czerpie, bierze wzory. Natura daje najszlachetniejsze podniety, sztuka jest tylko jej obrazem. Czyż obraz wyższym być może od oryginału? doskonalszym?

— Może, bo na nim mamy tylko piękno, a w naturze...

— Jest jeszcze prawda. Przypuśćmy, że człowiek wychowany w murach miasta zna naturę tylko z galeryi obrazów. Przenieśmy go następnie w góry, lasy, pola — - czyż nie zawoła: Boże, teraz cię poznaję!

— Pan nie lubi miasta ? — łagodnie wtrąciła Ańdzia.

— Nie, pani. Robi ono na mnie wrażenie olbrzymiej maszyny z przerażająco wielkiem kołem rozpędowem, które chwyta nieostrożnych, co się zbliżają zbyt śmiało; a kogo chwyci w swoje ostre tryby, zmiażdży go, zgniecie, wyciśnie i rzuci. Instynktownie boję się miasta. Żyćbym tam nie umiał.

— Tak — zawołała z zapałem Celinka — miasto bywa okrutnem, ale nie dla wszystkich. I ono ma wybrańców, którzy panują spokojnie nad tym chaosem. Oni nie słyszą zgrzytu trybów maszyny, oni się wznieśli ponad nią, w świat wymarzony, z blasku i zachwytów, w którym toną, wolni od wszelkiej tęsknoty, potężni jak bogowie.

— Złudzenie, złudzenie! — z wyrazem oburzenia zaprzeczył Bolesław. — Nie wierz im pani, to kłamstwo ohydne. Gdy słońce wejdzie, bledną te fałszywe blaski, opadają pozory, milknie chaos tonów, w którym niema harmonii, i zostaje pustka i — nędza ducha.

— Brawo, Bolesławie, tak czuć powinien rolnik, prawdziwy syn ziemi — zawołał gospodarz domu.

— Czyż mieszkańcy miast nie są jej dziećmi?

— Nie, to sieroty.

— Które budują sobie ojczyznę nad ziemią, w krainie ducha — wtrąciła Celinka.

— Rzadkie to wyjątki, ogół zasklepia się w ciasnych granicach potrzeb codziennych lub ściga złudzenia, świecące złotem.

— Pozwól, Bolesławie — zawołał Stefan — pojmuję, że możesz nie lubić miasta, byłeś zawsze marzycielem, takie jednostki tam się nie nadają, lecz jakiem prawem potępiasz mieszkańców?

— Prawem teoryi, obserwacji i doświadczenia.

— W takim razie teorya twoja wynikła z jednostronnej obserwacyi i niedostatecznego doświadczenia. Miasto ma przykre stron}-, ach, bolesne nawet, okropne, zgoda — ale czyż to nie pociąga właśnie, jak rana, którą leczyć trzeba? Ja umarłbym tutaj z wyrzutów sumienia, żem zamknął oczy i zasłonił uszy na krzyk, co ratunku wzywa. Wolę być z tymi, co walczą i cierpią, niż tylko wiedzieć o nich. Tam mam pole pracy.

— Która cię zużywa.

— Takie zużycie siły nazywa się życiem.

— Ja żyję także, pozostań i zobacz. Albo — wolę jeszcze, przyjedź do mnie za rok, a potem za lat dziesięć i wówczas dopiero będziesz miał prawo ocenić, czy żyję, czy marzę tylko samolubnie. Cała różnica, że ja wolę pracować w normalnych i naturalnych warunkach. Czy sądzisz, że tu niema pola?

— Nie przeczę i nie robiłem ci żadnego zarzutu, bronię tylko siebie i swoich. Ciebie miasto przestrasza i odwracasz oczy, a mnie ciągnie jak przepaść, jak niebezpieczeństwo, jak każda walka, w której ktoś wzywa pomocy.

— Więc nie spierajcież się, moi panowie — rzekła Leonia — każdy z was jest inny i każdy ma swoją wartość; ludzkość potrzebuje przecież rozmaitych sił i narzędzi. Pomyślcie tylko, jak nudno byłoby na świecie, gdyby wszyscy ludzie mieli jednakowe upodobania, jednakowe zajęcia, jednakowe przekonania! Nie chciałabym żyć wtedy.

— Ani ja! — potwierdziło kilka głosów.

— Przepraszam bardzo...

— Przepraszam, jako gospodyni czuję się obowiązaną zaproponować gościom spoczynek po drodze. Nadysputujemy się jeszcze, a dzisiaj Ańdzia musi być znużona.

— Jedenasta — rzekł pan Kazimierz — późno. Do zobaczenia jutro. Dobrej nocy pod nowym dachem.

Wkrótce pogasły światła w cichym dworku wiejskim; otaczające go drzewa i krzewy pogrążyły się w mroku, szepcąc coś cicho listkami, — może modlitwy, a może zaklęcia... I tylko gwiazdy na niebie czuwają, mrużąc łagodnie swe złote źrenice, jakby powiedzieć chciały: Śpij, ziemio znużona, piorun pański nie zakłóci twojego spokoju.

XIV.

Ja lecę z obłokiem, gdzie wiosna, gdzie maj,
Gdzie serca święto,
Nim ptaszki ucichną, nim zmierzchnie ten gaj,
Nim łąkę zżęto...

M. Konopnicka.

Nazajutrz jeszcze ludniej zrobiło się w Zakąciu: zjechało trochę najbliższej rodziny pana Kazimierza, sąsiedzi, Hania z Wiktorem z Warszawy. Pogoda była śliczna, chrzest odbył się uroczyście, wszyscy byli w prawdziwie świątecznych humorach. Nawet Wacio tryumfował, ponieważ "wujasek" Wiktor nie zapomniał o cukierkach.

— Ale ci nie dam — drażnił się wujaszek — dopóki się nie nauczysz porządnie mówić, ty Mazurze.

— A wujasek kontledas.

Wszyscy się rozśmieli.

— Znać, że twój syn, Kazimierzu — zauważył Stefan — tylko gdzie on w Zakąciu mógł widzieć kontredansa ?

— Bardzo niedawno widział go na imieninach u ciotki; tańczono całą noc, a syn Kazimierza wolał naturalnie patrzeć, niż spać spokojnie. Teraz mu co dzień muszę grywać polkę, walca, mazura i kontledasa, a on tańczy solo. Znakomicie takt chwyta — tłómaczyła matka.

Podziwiano "cudowne dziecko", które za ten dowcip otrzymało cukierki, ale okazało większe zdolności matematyczne niż gościnność, gdyż objąwszy bystrem okiem ilość osób i rozmiary pudełka, zaproponowało cioci Hani, aby wzięła "pól cukielka", bo nie wystarczy dla wszystkich.

Winszowano rodzicom tak roztropnego syna i życzono, by Jadzia okazała się godną brata.

Przy obiedzie Hania opowiadała siostrze o Warszawie, domu, rodzinie. Zmartwiono się stanem Eli, ubolewano nad Zygmuntem. Doktorzy nie robili podobno nadziei.

— Dwadzieścia cztery lata! — szepnęła Leonia.

— I dwoje dzieci — dodał Wiktor z westchnieniem.

— Gdzież one?

— U nas teraz, mama je zabiera do Piaseczka

— Zygmunta niema?

— Powróci za tydzień, jeśli — Eli będzie lepiej.

— To się przeciągnie jeszcze — rzekł pan Kazimierz — a kto wie, zdarzają się cudowne wypadki, sam znałem suchotnika, który...

— Nie wyjeżdżasz nigdzie prócz Piaseczka? — zwrócił się półgłosem Bolesław do Wiktora.

— Owszem, mam zamiar przejechać się trochę po kraju.

— W które strony?

— Nad Nurzec.

— Cóż to za projekt? — spytała zdziwiona Leonia. — Cóż cię tam ciągnie?

— Ksiądz Jakób — zaśmiała się Hania. — Wiktor jedzie się przekonać, czy nie ma powołania na księdza.

— Cóż to ma znaczyć? Cóż to za ksiądz Jakób?

— Może nawet stryj Jakób. Nigdy o nim nie słyszałaś i Stryjeczny brat mamy. W dzieciństwie podobno żyli bardzo blizko, potem poszedł do Seminaryum, oddalił się od stryjecznej rodziny, został księdzem, proboszczem i zapomniano o nim. Od lat 20 nie dawał znaku życia, a przed tygodniem zgłosił się listownie o zasiłek na kościół.

— I to zaciekawiło tak Wiktora, że go poznać zapragnął?

— List jego — przerwał Wiktor — bardzo oryginalny, szkoda, że go nie mam przy sobie. Spalił mu się kościół parafialny i postawił sobie za zadanie życia odbudować go z gruzów. Pieniędzy — jak pisze — nie miał ani żadnych większych funduszów i postawił kościół ze składek parafian i pobożnych ludzi. Brak mu jeszcze ołtarza i różnych przyborów, na które zbiera od dalszych znajomych, rodziny, — stąd przypomniał sobie i o nas. Pisze, że podziękuje i za rubla, lecz za sto serdeczniej. Przemawia w imię obowiązku, śmiało, — pisze, że w swej parafii ma przydomek "żebraka", ale że się tem szczyci, słowem, ciekawy człowiek. Widać, że rozumny, myślący i wielkiej siły przekonania; chcę go poznać.

— Na długo jedziesz?

— Nie wiem, może na dni parę, może na parę tygodni, to zależy od księdza czy stryja Jakóba. Mama odpisała, że przywiozę pieniądze.

— I kiedyż?

— Po egzaminach naturalnie.

Po południu młode kółko umyśliło wymknąć się na przechadzkę: trzeba pokazać przecież Warszawiakom wszystkie piękności Zakącia. Pan Bolesław chętnie podjął się tego zadania.

Wyruszono przez ogród, który był duży i ładny, z pięknym szpalerem grabowym, aleą bzów kwitnących, staremi lipami i starannie utrzymanym kwietnikiem. Pan Bolesław zerwał kilka różowych stokrotek, dwa ciemne bratki i podał Celince.

— Panowie, każdy bukiecik dla damy. Celinka się zarumieniła głównie z oburzenia na siebie samą, że musiała się zarumienić, Stefan uśmiechnął się pod wąsem, ale Wiktor już podał Ańdzi jakąś wiązankę, trzeba się było zająć bukiecikiem Hani.

Celinka śliczną była w różowej sukience, z warkoczem złotych włosów, sięgającym prawie do ziemi, w uroku 16 - tej wiosny, upojona świeżym powiewem natury: prawdziwy pączek polnej róży. Dobrze, że nie było Witka, pewnoby jej powiedział, że brzydko dziś wygląda.

Pan Bolesław zapytał gości, czy życzą sobie rozpocząć przegląd od lasu, czy od pola. Stefan zaśpiewał głośno, zawtórowano mu chórem.

Po drodze zrywano chabry i pleciono wieńce, zdobiąc nimi głowy dziewcząt i kapelusze panów. Na urwisku nad rzeką wypadł pierwszy odpoczynek. Ańdzia zobaczyła niezapominajki i aż krzyknęła z radości. Tak lubiła ten kwiatek! Nazbierano pęk ogromny, który niosła sama, z rozkoszą przypatrując się niebieskim oczkom.

Na brzegu lasu znalazły się jeszcze fiołki, potem Hania odkryła w gąszczu całą kępę przepysznej, świeżo rozkwitłej konwalii.

Celinka proponowała powrót przy księżycu, lecz ze względu na Ańdzię Stefan zaprotestował. Pan Bolesław okazał się przewidującym, gdyż w dąbrowie na polance oczekiwała jednokonna bryczka. Siwek gryzł sobie trawę, luźno uwiązany, nikogo nie było przy nim. Pomysł został oceniony, jak zasługiwał na to, panie zajęły miejsca na siedzeniu, Wiktor wziął lejce.

Bryczka się potoczyła po nierównej leśnej drodze.

— Cóż moja cicha siostrzyczka tak milczy? — pytał Stefan, gładząc chudą rękę Ańdzi.

Uśmiechnęła się i spojrzała mu w oczy.

— O ojca bądź spokojna, wiesz, że w potrzebie umiem być i niańką. A ty śpij, chodź do lasu, pij dużo mleka, żebyś mi wróciła zdrowa. Wpadnę tu kiedy po egzaminach Tadzia.

— Boisz się o niego?

— Trochę.

— Jakże się pani podoba Zakącie? — pytał Bolesław milczącej Celinki.

— Dziś bardzo, — jutro — nie wiem.

— Panna Celinka kapryśna?

Celinka zsunęła brwi ciemne: cóż to za poufałość?

— Jak dzień marcowy — odparła niedbale.

— Szkoda.

— Dlaczego?

— Bo to przymiot dzieci i tych kobiet, które nigdy nie przestają być dziećmi, ponieważ nie mają przekonań.

Celinka się zaczerwieniła.

— Wolę być dzieckiem niż nudną powagą, która czuje i myśli wiecznie jedno i toż samo.

Pan Bolesław patrzył na nią poważnie, uważnie, dopóki nie spuściła oczu.

— To znaczy: istotnie czuje i istotnie myśli — rzekł z naciskiem. — My wieśniacy pod tym względem ustalamy się wcześniej, dojrzewamy; jest to wpływ otoczenia. Mam nadzieję, że i pani zmieni się trochę na wsi, że ją pani polubi.

— Może, — na czas jakiś...

— Kto wie, życzę pani — pojednania z naturą. Życzenie to zdawało się spełniać istotnie. Celince było tutaj tak dobrze, tak dobrze... Nie pragnęła niczego, nie tęskniła za miastem, zapomniała nawet o swoich marzeniach. Poprostu oderwała się od całej przeszłości, od samej siebie i żyła tu innem, jakiemś cichem, błogiem życiem, które ją rozrzewniało.

Zrywała się nieraz wcześnie i wybiegała z domu. Zdawało jej się, że skrzydła ma u ramion, że uniesie się ponad ziemię, tę prześliczną ziemię, błyszczącą perłami rosy.

— To poezya — szeptała. — Nie wiem, czy w duszy mojej, czy na świecie?

I szła na przechadzkę, gdzie ją oczy poniosły, w różne strony świata. Wszystko ją zachwycało i łąki kwieciste i las i złote pola.

— Piękną jest natura? — pytał Bolesław z uśmiechem tryumfu, odczuwając te jej wrażenia.

— O, piękną! — odpowiadała bez wahania.

Raz wybiegła wczesnym rankiem. Dzień był słoneczny, a niezbyt gorący, na trawie lśniła rosa, powietrze tchnęło wonią i świeżością.

Minęła łąkę i weszła do lasu. Trafiła na nieznaną jeszcze jakąś ścieżkę, zieloną, cienistą, wijącą się między drzewami daleko, daleko, bez końca... Szła zwolna, zrywając dzwonki lila i różowe i strojąc nimi włosy. Ogarnęło ją pragnienie dojść do końca ścieżki, chociażby milę drogi. Z brzozowych gałązek padała na nią rosa, igiełki sosnowe czepiały się złotych włosów, ptactwo świergotało w górze, stąpała po miękkim, zielonym kobiercu, a w sercu czuła dziwne, niepojęte szczęście.

Szłaby tą dróżką do nieskończoności.

Wtem błysnęło światło pomiędzy drzewami: zaczynało się pole. Celinka stanęła pod wysmukłą brzozą; widok był stąd przepyszny: Pilica szeroką wstęgą przerzynała łąki, w dali kołysały się złotawe zboża i las czerniał, klinem spływając ze wzgórza. Na turkusowem niebie jaśniało promienne słońce, z wierzchołków drzew zrywały się mgliste obłoczki i rozpływały w coraz cieplejszem powietrzu.

Celinka wyciągnęła ręce ku obłokom, jakby je pochwycić chciała; bo też były tak nizko, tak nizko nad ziemią, przejrzyste, lekkie...

— Panna Celinka tutaj?

Drgnęła i obejrzała się, skąd głos pochodził. O parę kroków od niej stał pan Bolesław z książką w ręku. Nigdy nie wydał jej się tak przystojnym, świeżym, uśmiechniętym i rozpromienionym.

— Skąd się pani tu wzięła?

— Szukałam końca świata.

— Na leśnej dróżce?

— Na czarodziejskiej, cudownej drożynie.

— Prawda, że to kraj piękna?

— Przynajmniej na wiosnę.

— O, nietylko! Odwiedź nas pani zimą, a przekonasz się, jakie cudowne uroki roztacza biała uroczysta szata, sople lodowe i brylanty śniegu. Boża świątynia w zimie niemniej jest wspaniałą, niemniej godną kochania. Przyjedź pani tu w zimie.

— Po co?...

— Zobaczyć te czary...

— ... Nie chcę — szepnęła po chwili namysłu, — wolę zachować ten obraz w pamięci.

Bolesław milczał, stał pod zielonymi festonarni świerku zamyślony, lecz jasny.

— Co pan czytał? — rzekła Celinka, wyciągając rękę do książki.

Otworzył ją z uśmiechem: było to dzieło specyalne, agronomiczne. Na twarzy Celinki malowało się rozczarowanie.

— Panna Celinka posądzała mię o poezyę?

— Rozumie się.

— I to jest poezyą także.

— O, dziękuję!

— Poezyą jest życie i obcowanie z naturą, wszystko, co do niej zbliża, co pozwala ją poznawać, rozumieć, słyszeć. Poezya, panno Celino, to głos Boga w duszy ludzkiej; tu on przemawia do nas wszystkimi zmysłami, tu nic nie głuszy jego brzmienia. Prawda, i pani słyszy go w głębi serca?

— Słyszę — odparła Celinka z powagą, dziwnie wzruszona w tej chwili, patrząc na pana Bolesława przejrzystymi swymi szafirami.

Najmilsze jednak bywały wieczory. W dzień panowie i Leonia, zajęci gospodarstwem, mało zajmowali się gośćmi, ale wieczór łączył całe towarzystwo. Niekiedy pan Bolesław grał z Celinką na cztery ręce, czasem akompaniował jej na skrzypcach lub grał sam w swoim pokoju; wtedy nie rozmawiano; słuchano go z głębokiem, słodkiem, poważnem wzruszeniem.

Najczęściej jednak przechadzano się po ogrodzie. Pan Bolesław wskazywał paniom konstelacye, mówił o gwiazdach, o ich odległości, nieskończonej przestrzeni, ustroju wszechświata, olbrzymich słońcach, mgławicach, przeszłości i przyszłości planet.

Dziewczęta słuchały tego, niby poematu, a gdy spojrzały potem na pył ziemski, nicość człowieka w porównaniu z tym bezmiarem, ogarniał je niezmierny smutek i tęsknota.

Lecz on, jak mistrz prawdziwy, grał na strunach ich duszy "iskra i chwilka" razem zespolone były przecież cząstką Boga nieśmiertelną. Ten "proch" czuł, myślał, działał, sięgał tak wysoko — więc nie był niczem. Ten proch był świadomością: on z nicości swojej podniósł się przez zrozumienie porządku wszechświata i stanowiska swego w czasie i przestrzeni. Ten proch pojmował swoje obowiązki i szukał drogi ku Bogu...

To tylko nieznośnem było, że tak wcześnie spać wołano. Celinka nieraz zacinała usta, ażeby bez szemrania poddać się tej tyranii. Potem w swoim pokoju otwierała okno i oblana światłem księżyca, upojona wonią kwiatów i szmerem drzew starych, marzyła długo, długo...

O czem marzyła tu na wsi? Czy o wielkim świecie, zbytkach, przepychu, tryumfach ? Nie, — o tem wszystkiem zapomniała jakoś; w duszy jej brzmiała cicha, łagodna melodya, śpiew nieznany, a wzruszający głęboko, — i ona sama niby pieśń płynęła gdzieś ku górze, ku niebu... Nie tworzyła obrazów, czuła tylko, że pije piękno i piła je pełną duszą; czuła, że się przetwarza, że coś w niej zanika, a ona sama staje się cząstką natury, cząstką tego otoczenia, z którem jednoczyć się musi w harmonię jednego hymnu, porywającego ją z siłą nieznaną.

Słońce płoszyło wieczorne marzenia i otwierało jasną rzeczywistość. W sercach budziła się radość i życie. Z piosnką na ustach i kwiatkiem w warkoczu Celinka biegła w pole lub na łąkę. Słońce nie śmiało przyćmić białości jej cery, a ona wyzywała je zuchwale: stroiła się w złocistą koronę promieni, kąpała w jasnym blasku.

A śpiewała jak skowronek.

— Pani nie uczyła się śpiewać? — zapytał raz Bolesław.

— W chórach tylko — odparła i posmutniała nagle.

Zapomniane pragnienia, nadzieje, pokusy otoczyły ją kołem czarodziejskiemi usłyszała dalekie a znane wołanie, które ją budziło z letargu.

— O czem panna Celinka myśli?

— Że sny piękne bywają, lecz — kończą się zawsze.

— Spełniają się jednak czasem. Celinka westchnęła.

— Co pani snem nazywa?

— Choćby teraźniejszość.

— Własną?

— Naturalnie.

— Jeśli ten sen panią nęci, może stać się rzeczywistością.

— Jakto? Nie rozumiem.

— Życie pani obecne jest snem, bo jest spoczynkiem, brakuje w niem tylko pracy, aby stało się rzeczywistością.

— Tu niema dla mnie pola pracy.

— Pole pracy jest wszędzie, mamy prawo wyboru.

— Ja nie lubię pracować, pragnę używać tylko.

— Niema użycia bez pracy i zasługi.

— O, nie wierzę, nie wierzę! Znam takich, którzy tylko używają.

— Nie znasz pani, bierzesz pozory za prawdę. Co pani znać możesz? Jesteś pani dzieckiem, nie masz pojęcia o życiu, jego warunkach, prawach — i chcesz sądzić.

Celinka się obraziła.

W końcu czerwca przyjechał Wiktor zaprosić panny do Piaseczka, gdzie pani Krajewska z. Hanią już rezydowały. Leonia jednak oparła się temu stanowczo.

— Czy ci źle Ańdziu? — spytała poważnie.

— Jak w raju, ale...

— Niema żadnego "ale" zostaniecie tu na lipiec; na sierpień nie zatrzymuję, gdyż będą inni goście. Piaseczek nie ma lasu, to nie dla ciebie miejsce.

Celinki nie zapytano, czy życzy sobie pozostać i odczuła to bardzo. Jest dodatkiem do Ańdżi; nie dla niej ją zaproszono, nie ją tak serdecznie zatrzymują. Jej niewolno jeszcze mieć zdania, dla wszystkich jest dzieckiem tylko, dla wszystkich... Ciekawa rzecz, dlaczego? Ma przecież rok szesnasty, jest od Ańdzi wyższą, śmielszą i lepiej umie rozmawiać. Ale kto zważa na nią? Czy Leonia odezwie się kiedy poważnie? Czy pyta jej o zdanie w jakiej "kwestyi"? Pan Kazimierz z niej żartuje, bardzo grzecznie, ale żartuje. Cóż więc dziwnego, że i pan Bolesław... Ten przecież nie tak wiele nawet od niej starszy, ale zapatruje się na innych...

Chmurna była tego wieczora; Andzia poszła list pisać do Stefana, pan Bolesław nic nie mówił, Wiktor wpatrywał się w białe obłoki, zaróżowione lekko promieniami zachodzącego słońca.

Nagle tuż koło niej na białym, zwiniętym powoju usiadł przepyszny motyl. Chciała go pochwycić, lecz sfrunął; pogoniła za nim.

— Łaski, panno Celinko, darować mu życie!

— Przecież go nie zabiję.

— Więc po co mu zatruwać krótką chwilkę istnienia?

— To moje szczęście: pochwycę, czy ucieknie?

— Może pomódz?

— Nie, nie, sama!

Uwijała się lekko i schwytała "szczęście". Przyniosła je tryumfująca.

— Szkaradna ćma! — zawołał oburzony Wiktor. — Patrz, jaka gruba, włochata i brzydka.

Celinka była zasmucona.

— Ścigasz pani złudzenie — zauważył Bolesław. — Niech się panna Celinka wyrzeknie "tamtego" szczęścia.

Celinka nie odpowiedziała, było jej dziwnie przykro.

Lecz nazajutrz pogodne słońce rozproszyło wszystkie 'chmury. Celinka w różowej sukni, świeża jak jutrzenka, prawdziwym była promieniem wesela. Kończono sianokosy, więc młodzież pobiegła na łąki. Celinka ze współczuciem żegnała ginące kwiaty, których wdzięku. nikt nie widział i nikt nie ocenił. Zbierała ich pęki całe,. stroiła suknię i warkocze, zapełniła nimi pokoik. Wiktor gorliwie pomagał jej w pracy.

— Dobrze, że przyjechałeś — mówiła wesoło — nie będę cały dzień samą. Andzia zawsze z Leonią, Leonia z Waciem, a. ja nie lubię dzieci.. Pan Bolesław w odzień zajęty.

— A wieczorem miewa prelekcye.

— Skąd wiesz o tem?

— Znam go przecież.

— I cóż mu zarzucasz?

— Nic złego o nim nie powiedziałem.

— Lubisz z każdego szydzić.

— Ja? — zawołał Wiktor zdziwiony.

— A cóż masz do zarzucenia panu Bolesławowi? — Nic, — przypuszczałem tylko, że miewa tutaj prelekcye o pracy. Onby świat cały pragnął widzieć namaszczonym, pracującym, nastrojonym na hymn poważny. Zresztą lubię go za to.

— Jest bardzo sympatyczny, — trochę rzeczywiście zanadto przywiązany do ziemi, do pracy, obowiązków, które tworzy sobie bezustannie, lecz gdyby się od tego oderwał na chwilę, gdyby zamieszkał w mieście...

— Bolesław w mieście! Nie znasz go, Celinko, wcale. Onby tam żyć nie umiał. Czemby on był bez ziemi, bez tych swoich Kątów i wszystkiego, co stanowi jego duszę? On tylko tu żyć może, i nic, żadna siła nie oderwie go od roli. Nie poznałaś go, Celinko.

Celinka się zamyśliła. Gniewało ją to przywiązanie Bolesława do miejsca: nie był przecież rośliną, która wrasta w grunt korzeniami. Gniewało ją i drażniło.

— Jakaś ty szczęśliwa — rzekła raz do Ańdzi — wszędzie ci dobrze, wszystko ci wystarcza.

— Skąd wiesz o tem? — odpowiedziała z uśmiechem cicha dziewczyna. — Cóż tobie dolega tutaj?

— Wszystko, — przypuszczam, że jestem znudzona, bo czuję jakieś więzy. Może to ta cisza, może natura cała chce ujarzmić mię, opanować... A ja się nie dam.

— Nigdy? — zapytał Bolesław. — Czy nie nęci pani kapłaństwo w wielkiej świątyni natury?

— Wolę przybytek sztuki.

— A zna panna Celinka i jeden i drugi?

— Nie chcę badać i porówirywać. — Dlaczego ?

— Bo nie chcę... Może obawiam się trochę uroku — dodała jakby w zamyśleniu. — Tak lubię wszystko, co wielkie i piękne...

Pan Bolesław mówił o Kątach, tem najpiękniejszem ustroniu na ziemi. O cichem życiu na wsi, jego obowiązkach. Tam spodziewał się znaleźć szczęście, gdy pracą życia całego każdą myśl Bożą w czyn zamieniać będzie, w rosę rzeźwiącą każdą kroplę potu, w hymn uroczysty każde uderzenie serca...

— Poezya — szepnął Wiktor. — Praca jest czarnym trudem, praca szczęścia nie daje.

— Daje, gdy ją kochamy.

— Samą tylko pracę?

— Wszystko, co się z nią łączy: cel, środki, otoczenie.

— Więc ludzi. Musisz kochać tych. dla których pracujesz; musisz kochać tych, z którymi pracujesz i musisz być kochanym za to, że pracujesz. Wtedy będziesz szczęśliwy.

— To możeby lepiej odmienić słowo "kocham" bez rzeczownika "praca" — zauważyła Celinka.

— Wtedy nie byłoby szczęścia — rzekł Bolesław smutnie.

Wstał i poszedł do fortepianu.

Jak on grał dzisiaj! Celinie się zdawało, że tony płyną prosto do jej duszy... Żal jej będzie stąd odjechać i — nie słyszeć więcej gry jego... Gdyby się wyrzekł Kątów i tych marzeń...

Ale nie teraz, później... Teraz tak dobrze tutaj z tą naturą, ciszą i dziwnem, łagodnem wzruszeniem. Teraz nic psuć nie chciała.

XV.

Pójdź ze mną! Słuchaj, wiem, że ideały
Można widomie sprowadzić na ziemię,

I w czynie prawa odzwierciedlić Boga...
Wiem, że trud życia tak leży przede mną,
Jak nieodzowna przed wędrowcem droga...
Lecz siły moje mdleją... O, pójdź ze mną!

M. Konopnicka.

Lipiec zbliżał się ku końcowi, dni pobytu w Zakąciu były policzone i wszyscy czuli to bardziej, niż okazać chcieli. Celinkę ogarniało czasem zamyślenie i smutek wielki, jakby żegnając tę wioskę, rozstawała się z czemś bardzo drogiem; Andzia, cicha jak zwykle, nierozłączną była z Leonią, pan Bolesław bardzo poważnie mówił wieczorami przy świetle gwiazd o szczęściu, zadaniu człowieka, miłości ziemi i ludzi, życiu na wsi i w mieście. Niekiedy mówił o sobie. Obejmował Kąty w zimie i cały kapitał po matce wkładał w ziemię i ulepszenia; cóż to znaczyło jednak w porównaniu z życiem, z duszą własną, które wkładał w ten zagon ojczysty. Zrośnie się z nim tak blizko, że nic ich odtąd nie rozdzieli.

Wiktor wyjechał wreszcie do księdza czy stryja Jakóba. Obiecał Ańdzi, że napisze stamtąd, ale kto wie, czy dotrzyma słowa. Egzamina powiodły mu się bardzo dobrze, nie przywiązał się jednak wcale do medycyny, nie ma w tem zamiłowania.

Witek powrócił; skończył swój instytut, wpadł na trzy dni do Piaseczka, na dwa do Zakącia i pracuje z ojcem w Warszawie. Po wakacyach chce jechać jeszcze za granicę, lecz pragnie przedtem poznać miejscowe warunki. Dzielny to chłopiec, chociaż szorstki czasem; pan Krajewski utrzymuje, że zdolniejszy od Zygmunta, a nadewszystko energiczniejszy. Praca pali mu się w ręku, a obejmuje wszystko jednym rzutem oka. Zastąpi go tu kiedyś na tem stanowisku i nie pozwoli zmarnieć temu, co zaczęte.

Stefan dostał urlop na tydzień i przyjechał po siostry. Radość była ogromna i wzajemny podziw. Zaledwie poznał Ańdzię, tak zmężniała, urosła, nabrała sił i cery. Celinka dowodzi, że zyskała na tyfusie: wyładniała, a zamiast cienkiego warkocza ma las cały ciemnych, wijących się włosów.

Stefan zmienił się także w cywilnem ubraniu; przy wieśniakach wygląda blado, mizerny jest rzeczywiście, lecz jaki ogień w oczach.

Wkrótce po powitaniu zabrał Ańdzię i poszedł z nią do jej pokoju. Tu z uśmiechem tryumfu wyjął z kieszeni książkę i położył na stole. Swoją książkę.

Andzia zarumieniła się z radości i łzy miała w oczach, Stefan promieniał szczęściem. Uścisnęli się w milczeniu, serdecznie, długo.

— Przemówiłem — rzekł wreszcie. — Co mi odpowiedzą?

Dowiedziano się prędko o wielkiej nowinie: Stefan nie miał zamiaru robić z niej tajemnicy, przywiózł nawet drugi egzemplarz pracy swej dla Leoni. Kolejno oglądali go wszyscy. "Zbłąkani, powieść, napisał Stefan Brodzki" Całe nazwisko. Andzia patrzyła na brata, jak na wielkiego człowieka. Mimo braku czasu Andzia i Leonia tegoż wieczora jeszcze czytać " Zbłąkanych" zaczęły, a pan Bolesław nazajutrz wziął z sobą książkę w pole.

Przy obiedzie już dysputowano z zapałem o rozmaitych kwestyach, poruszonych w tem dziełku; poglądy młodego autora znajdowały tu silne i życzliwe echo, choć każdy w inny sposób je wyrażał.

— Posłałeś Hani? — zapytała Andzia.

— Sam zawiozłem w niedzielę.

— Cóż ona?

— Jeszcze się z nią nie widziałem.

— A Regina?

— Pisała ostatni raz ze Szwajcaryi. Hania chciała posiać jej książkę, ale nie pozwoliłem. Niedługo wróci. Szkoły zaczynają się w połowie sierpnia.

— Ciekawam bardzo, co krytyka powie.

— I ja również. Naturalnie, chodzi mi przedewszystkiem o paru krytyków. To może wpłynąć na całą przyszłość moją.

— Jak to rozumiesz?

— Wolałbym pracować piórem. To daje większą niezależność. Jeśli mam talent...

Ańdzia spojrzała mu w oczy: nie wątpili o tem oboje.

Na niedzielę ułożono wycieczkę do Kątów, pan Bolesław chciał koniecznie pokazać je Warszawiakom. Umówił się z dzierżawcą o przyjęcie, bo odległość nie pozwalała powrócić na obiad, ani wyjechać po południu. Obawiano się tylko deszczu.

Ale słońce wstało dnia tego tak uśmiechnięte i wyspane, iż zdawało się przemawiać do ludzi: bawcie się, dzieci, ja wam nie przeszkodzę.

Kościół parafialny leżał na drodze do Kątów, stąd więc po nabożeństwie wyruszono bryczką; Bolesław tylko jechał konno.

Na milę przed Kątami zaczynał się las stary, w części tylko należący do tego majątku. Droga dość szeroka, pełna szumu i cienia, wiła się między sosnami, brzeziną o białej korze, malowniczymi świerkami, wśród których rozpierał się dąb stary albo buk poważny.

Była do Kątów jeszcze inna droga, przez pola nad Pilicą, lecz tamtędy lepiej powracać, bo wieczorem smutno w lesie, w gąszczu płaczą echa przebrzmiałych skarg i jęków.

Nie był to jednak wcale las posępny, a gdy minąwszy młode zagajenie, bryczka wjechała na otwarte pole, okolica stała się tak malowniczą i wesołą zarazem, że pan Kazimierz nie mógł powstrzymać westchnienia.

— Nigdy ci nie przestanę zazdrościć tych Kątów.

— Trzeba je było wybrać.

— Inne były czasy — westchnął brat starszy — nie miałem wtedy kapitału i mogłem wszystko stracić.

Minąwszy chat kilkanaście, skupionych z tej strony rzeki, wjechano w bardzo piękną topolową aleę, która prowadziła do dużego dworu, zbudowanego na wzgórzu. Otaczał go ogród piękny, chociaż zaniedbany, spływając}' po pochyłości wzgórza do Pilicy, która niebieską wstęgą przerzynała łąki i pola. Z przed domu był widok rozległy na wieś, pola, kopami pokryte, młyn w dali i las, ciemną linią zamykający horyzont.

Pan Bolesław oprowadzał panie po całym dworze, modrzewiowym dworze, jak powtarzał z dumą, a taki był rozpromieniony! Każdy pokój znał tutaj, każdy w jego myśli miał już swoje przeznaczenie. Widać było, jak bardzo tęskni do tego gniazda, jak o niem marzy i w duszy urządza je sobie. Miejsca nie braknie, będzie nawet biblioteka, koniecznie biblioteka, a raczej czytelnia z dużą, wiszącą lampą i kominkiem. Nie zapomniał i o gościnnych pokojach i gospodarskich na specyalne rady i przyjęcia. Świat zamknie w tych czterech ścianach.Świat rodzinny, lecz poza nim nie brak planów i projektów, byle starczyło życia na wykonanie wszystkiego.

Stefan słuchał z zajęciem tych marzeń na jawie i nie nazywał teraz Bolesława marzycielem, przebaczył mu widocznie jego niechęć do miasta. Ziemia i ludzkość różnych potrzebują pracowników. A tymczasem podano obiad.

Po obiedzie poszli wszyscy na przechadzkę wzdłuż Pilicy. Rozmawiano o sąsiedztwach, wioskach okolicznych. Najbliższą były Lipowce, lecz tu nikt teraz nie mieszkał, a wioska była opuszczona.

— Gdzież właściciel? — spytał Stefan.

— Dawny? Nie żyje podobno. Teraz niewiadomo nawet, do kogo to należy; chłopi dzierżawią grunta, ale to nie gospodarka.

— Czyjeż to było?

— Lipowskich.

— Lipowskich?

— Znasz kogo? Zostały dzieci.

— Regina — szepnął Stefan. — Jest ich troje?

— Może; — smutna historya.

— Powiedzże mi, cóż to za jeden był ten Lipowski. Waryat jakiś? Marnotrawca?

— Kto? Lipowski? Kto ci to powiedział?

— Opiekun dzieci, które... ale ja nie wiem nawet, czy to o nim. On mi tego zresztą nie mówił wyraźnie, tylko tak się domyślam ze słów kilku.

Celinka wiła wianek z polnego powoju, który sam jeden pozostał na rżysku; pan Bolesław pomagał jej zrywać go z ziemi i tym sposobem odłączyli się od towarzystwa, które wyprzedziło ich znacznie. Wianek był już bardzo długi, gdy Celinka to zauważyła.

— Musimy ich gonić — rzekła, wskazując siedzących na ławeczce koło młyna.

— Dogonimy. Proszę o rękę.

Celinka z pewną dumą oparła się na ręku pana Bolesława: niech tamci widzą, jak jest prowadzoną. Z dziećmi nikt tak nie postępuje.

Serce biło jej mocniej i nie gniewała się wcale, że pan Bolesław nie przyspiesza kroku. Tamci pod młynem czekali na nich też cierpliwie, widocznie bawili się Wybornie rozmową.

— Jakże się pani podobają Kąty? — odezwał się nareszcie pan Bolesław.

— Bardzo, lepiej nawet od Zieliniec, choć tam pałac ładniejszy i park i ogród...

— Niechże pani teraz powie, panno Celinko, proszę, czy umiałaby pani pokochać taki kawałek ziemi, gdyby należał do ciebie?

— Gdyby należał do mnie? O, z pewnością! — kochałabym go bardzo. To tak miło coś posiadać, a jeszcze rzecz tak piękną.

— Nieprawdaż? Można wtedy zapomnieć o mieście, gdy się ma swoją, swoją własną ziemię?

— Nie wiem... — szepnęło dziewczę zamyślone.

— To mnie nie dziwi. Jesteś pani dzieckiem, panno Celinko, muszę to pani powiedzieć, chociaż wiem, że nie lubisz, aby tak ludzie myśleli. Dlatego jednak, że jesteś dzieckiem jeszcze, mogę dziś powiedzieć tylko: Pokochaj Kąty. Kiedy stąd odjedziesz, myśl o nich czasem i wiedz, że są twoje, jeśli tylko zapragniesz...

— Kąty? — zawołało prawie przestraszone dziewczę, cofając się mimowolnie.

Ale pan Bolesław zatrzymał jej rękę i patrzył na nią bardzo, bardzo poważnym wzrokiem.

— Jeśli tylko zapragniesz pani zostać tutaj. Nie mówiłbym ci tego dzisiaj, gdyby nie to, że odjeżdżasz, że nie wiem, kogo spotkasz i co cię spotkać może, nim rok upłynie, — chcę więc, abyś wiedziała, że czeka tutaj na ciebie królestwo i bardzo, bardzo wierny ci przyjaciel, jeżeli — zechcesz los jego podzielić.

Celinka była tak wzruszona, że musiała się oprzeć o pień starej, wypróchniałej wierzby. Ręce jej drżały i łzy miała w oczach. Mówić nie mogła, nie wiedziała zresztą, co ma powiedzieć. Pan Bolesław ją uspakajał.

— Przestraszyłem pannę Celinkę, nieprawdaż? Proszę się uspokoić i zapomnieć. Wszystko będzie jak dawniej, jesteśmy znowu przyjaciółmi. Ja nic dziś nie chcę od panny Celinki, ani jednego słówka. Chcę tylko, żeby wiedziała, że tu ktoś czeka na nią, ktoś bardzo, bardzo życzliwy. I królestwo — które kochać trzeba.

— Co pani będzie robiła tej zimy w Warszawie? Uspokoił ją rzeczywiście łagodny ton jego głosu; oparła się znowu na jego ramieniu i tak doszli do młyna. Ale już nie była dumną z tego, że idzie pod rękę, zapomniała o tem nawet, — była wzruszona, tak wzruszona, że nie mogła myśleć. Miała ochotę płakać i stała się bardzo poważną. Ańdzia poznała zaraz, że jej się coś stało i niespokojna chciała wypytywać, ale pan Bolesław jednem cichem słówkiem sam przyznał się do winy.

— Nie mogłem zrobić inaczej — rzekł, tłómacząc się bardzo. — Obawiałem się spóźnić.

XVI.

Ludzkość się zrywa jak ptak z ponad ziemi
Skrzydłami skrępowanemi...
Przed nią dzień jasny i słońc nowych zorze,
Lecz czy doleci, o Boże!...

M. Konopnicka.

W Warszawie dawne życie rozpoczęło się na nowo, ale już nie to samo: wszystko zmieniło się jakoś przez te kilka miesięcy. Ańdzia nawet promieniała, słońce miała w duszy. Co to będzie, gdy Celinka zostanie panią Łącką? Jak to miło pomyśleć, że ją weźmie pan Bolesław, a nie żaden obcy. Tak się obawiała dla niej chleba nauczycielskiego, a tymczasem pieszczotka droga przejdzie sobie spokojnie z domu ojca w dom męża. To najwłaściwsze dla niej. Bo co to jest artystka? Choćby grała jak anioł, nie może dawać koncertu co miesiąc, a kto żyć potrzebuje — musi dawać lekcye. Lekcye muzyki!...

Ańdzia przypomniała sobie pannę Maryę i westchnęła. I jej pieszczotka droga byłaby zależną od kaprysu niejednego zepsutego dziecka, a tak... Jaki ten pan Bolesław dobry! Ańdzia teraz dopiero widziała

W nim wszystkie przymioty, których nie zauważyła podczas pobytu w Zakąciu. Lubiła go wprawdzie zawsze, ale inaczej jakoś, teraz dopiero poznała, że to człowiek niepospolity, jedyny dla Celinki, — taki delikatny, dobry, wykształcony, muzykalny, a przystojny — o, przystojny !

Piękna z nich będzie para.

I wyobrażała sobie swoją Celinkę w Kątach, panią domu, panią tego ślicznego ustronia. Czyż mogła się spodziewać dla niej takiego szczęścia? Matka niezawodnie czuwała nad niemi.

Pani Krajewska również ucieszyła się tą wiadomością, ale zamyśliła zaraz.

— Szkoda, że Celinka nie skosztowała pracy — rzekła bardzo poważnie.

— Dlaczego ?

— Umiałaby lepiej cenić szczęście.

— I tak będzie umiała, będą szczęśliwi oboje, bardzo szczęśliwi!

— Nie wydacie jej chyba tak prędko, chociaż — jeśli ma mieszkać na wsi, może lepiej byłoby usunąć ją wcześnie od miejskich pokus i gwaru. Przyjemności miejskie źle wpływają na Celinkę: powiększają wymagania, podniecają próżność.

Ańdzi przykro było, ona zapomniała nawet o "tamtej" rozmowie z siostrą.

— Nie są jeszcze zaręczeni — szepnęła cichutko.

— W każdym razie, jeżeli Celinka myśli przyjąć propozycyę pana Bolesława, powinna zastanowić się nad sobą poważnie i przygotować do nowego życia. Ty, Ańdziu. też jak dziecko: widzisz tylko, że są młodzi, zdaje ci się, że się kochają, byt mają zapewniony — więc będą szczęśliwi. A to nie dosyć; znam pana Bolesława; piękność Celinki jemu nie wystarczy i gdyby się przekonał z czasem, że nie jest taką, jaką wymarzył sobie, los obojga byłby smutny, bardzo smutny.

— Cóż jej zarzucić może?

— Nie wiem. On powiedział wam jasno, czego szuka w przyszłej towarzyszce życia. Wiecie obie, że chce, aby z nim dzieliła pracę, która wymaga poświęcenia wielu rzeczy, chce, aby go rozumiała, kochała, co on kocha, żyła jego życiem.

— Nie jest przecież tyranem.

— Ani trochę, tylko szuka żony. Małżeństwo, Ańdziu, łączy losy ludzkie na całe życie, pomyśl: na cale życie. Ja nie wiem, czy Celinka potrafi się wyrzec chęci błyszczenia, rozrywek światowych, — a wyrzec się tego musi lub przynajmniej bardzo ograniczyć dotychczasowe swoje wymagania. To poważna strona tej kwestyi, Ańdziu, niezmiernie poważna, — pomów o tem z Celinką i ja z nią pomówię, — niech zrobi z sobą rachunek sumienia. Uczucie uszlachetnia, ona jest tak młodą, jeśli prawdziwie kocha...

Ańdzia zaczęła płakać.

— Cóż to znaczy?

— Pani tak mówi o Celince, jakby — jakby...

— Moje dziecko, kocham was obydwie, ale znam wasze wady. Ludźmi jesteśmy. Mówię to, co dyktuje mi serce i obowiązek. Ani słówka za wiele ci nie powiedziałam.

Ańdzia ucałowała ręce pani Krajewskiej, lecz odeszła zasmucona.

A jeżeli to prawda? Jeżeli zamiast szczęścia Celinka w tem małżeństwie znalazłaby nowe pęta, a pan Bolesław zawód?...

Nieśmiałem spojrzeniem śledziła Celinkę, która z zapałem porządkowała swój pokoik. Nic dziwnego, że pragnie uporządkować sobie to gniazdeczko, tembardziej teraz.

Celinka nuciła piosnkę, wesoła jak ptaszek krzątała się po całym domu. Tak jej lekko było na sercu. Zwątpienie, zniechęcenie, gorycz — zniknęły bez śladu — jakże tryumfowała! Wiedziała, że wypłynie, że nie dla niej to szare życie, którego się obawiała, którem ją tak straszono, — wiedziała, lecz czyż mogła się spodziewać, że jasna przyszłość tak prędko otworzy się przed nią?

Przyszłość!...

Marzyła o niej, jak o rozkosznej drodze przez pola, kwieciste łąki, las zielony, pod rękę z panem Bolesławem. Ona może zamknąć oczy, nie troszczyć się o nic, a skoro je otworzy, ujrzy zawsze obok siebie tę twarz sympatyczną, drogą...

O tak, drogą. Któż równać mógł się z panem Bolesławem? Przebiegała skrzętnie myślą wszystkie znane twarze i żadna nie wytrzymywała porównania. Nawet Stefan bladł przy nim. I ten człowiek będzie jej mężem, przyjacielem, towarzyszem — do końca życia!

Czuła, że go bardzo kocha.

Z jakąż dumą spoglądała teraz na koleżanki, na całe swoje otoczenie. Niech się wstydzą ci, którzy jeszcze tak niedawno uważali ją za dziecko. Niech się wstydzą. Hania, Regina, Ańdzia, takie panny, a żadna nie idzie za mąż, — o tamtych nie mówi nawet, cóż taka Anielka? — Dzieciak skończony. Albo Wańdzia, Genia...

Musi je zaprosić wszystkie kiedy do "swego domu", niech zobaczą, jak mieszka. I panią Zielińską także. Szkoda, że Ela... Tylko czy im się podoba ten duży dwór modrzewiowy? Wygodny jest, to prawda, ale — Bolesławowi teraz się podoba, jeśli go poprosi jednak, później, nie tak zaraz, nie odmówi jej chyba... W takim majątku pałac byłby prawdziwą ozdobą, tego tam brakuje tylko... I park naturalnie... Wszystko sobie urządzą według swego gustu. Zygmunt z pewnością nie miał także artystycznych upodobań, gdy się żenił z panią Elą. Wpływ żony dużo znaczy.

Niepodobna też przecie, aby tam mieli siedzieć, jak zaklęci. Nie, nie. Nie miałby serca patrzeć na nią, więdnącą w tem ukryciu, niby kwiat skoszony. I państwo Zielińscy lato spędzają w swoim majątku, ale zima... Cóż w zimie jest do roboty na wsi? Tak sobie zostaną czasem dla fantazyi kilka tygodni, a potem na karnawał do Warszawy... Kto wie, czy do Warszawy, może nieraz i dalej, — musi poznać Paryż, góry, morze, Rzym, Wenecyę...

Marzyła, marzyła, marzyła...

Krótka rozmowa z Ańdzią oblała ją zimną wodą. Co oni sobie myślą? Jak oni sobie wyobrażają to wszystko? Obowiązki! Poświęcenie! Poważne przygotowanie do nowego życia... Może to i nie żarty, skoro pani Krajewska uznała za stosowne sama z nią mówić w tej sprawie.

Najlepiej będzie otwarcie pomówić z panem Bolesławem. Obiecał jej, że przyjedzie po kopaniu kartofli. Czemuż, ach, czemu nie jest on mieszkańcem miasta! Wszystkoby się ułożyło samo przez się. Ona nie wątpi, że z czasem i tak się ułoży, ale nie potrzebowałaby nawet mówić o tem, a tak — musi, o, musi! Niech jej nikt nie wymawia, że nie była szczerą, — powie mu od razu, że nigdy, przenigdy nie zgodziłaby się na takie życie, jak Leoni. Nie byłaby szczęśliwą.

W połowie sierpnia wróciła Regina i już nazajutrz jak burza wpadła do mieszkania Brodzkich. Zastała wszystkich. Była tak uszczęśliwiona! Śmiała się co minuta radosnym, nerwowym śmiechem i wymawiała słowa oderwane, jak gdyby się zmęczyła.

— Jestem! jestem! jestem! Czytałam! Wiem! Witano ją, rozpytywano.

— Takam rada, że przyjechałam — mówiła. — Że widzę was wszystkich znowu. Cóż nowego? Cóż autor? Zdaje mi się, że widzę pana mówiącego. Cóż krytyka?

— A pani?

— Ja? Czytam w tem własne myśli i własne uczucia, więc jestem zachwycona. Zdaje mi się, że to streszczenie wszystkich naszych dusz razem. Jak gdyby pan powiedział: Patrzcie, tacy jesteśmy; patrzcie, czego chcemy — i pójdźcie z nami, zbłąkani! Niektóre ustępy ślicznie napisane, odczytywałam je głośno. Winszuję, winszuję!

Ścisnęli się za ręce.

— Niech pani powie co o sobie, o podróż}-.

— Cóż powiem? Świat piękny, podziwiałam go do upojenia, zapominałam, gdzie jestem, że jestem, a tęskniłam. Tęskniłam za tym naszym małym światkiem, brzydkim i szarym. Tu mi lepiej.

— Dziękuję pani.

Regina zaśmiała się głośno.

— Za co mi pan dziękuje? Czy to moja zasługa? Taką jestem.

— A mnie to uszczęśliwia i dlatego pani dziękuję. Roześmieli się wszyscy.

— Pysznie wyglądasz, Ańdziu. Wiesz, teraz dopiero stałaś się podobną do dorosłej panny.

— A przedtem?

— Hm, wyglądałaś czasem jak młodsza siostra Celinki.Śmieli się znowu.

— Dawno widziałaś się z Hanią?

— Wczoraj. Wiktor wrócił. Ogromnie przejęty stryjem Jakóbem, bardziej jeszcze milczący, zamyślony, kto wie, czy nie usłyszał głosu powołania.

— Żartujesz! On?

— Nic nie wiem, tylko się zapala, kiedy mówi o zasługach stryja Jakóba. Dowodzi także, iż ksiądz ma olbrzymie, olbrzymie pole pracy, drogę otwartą wszędzie. Słowem — jest pod wrażeniem.

— Bardzom ciekawa Wiktora, zapalonego do jakiegoś zadania.

— Zobaczysz go pewno wkrótce.

— Właśnie chciałam, żebyśmy się umówiły na który wieczór do Hani. Czas pogadać o ważnych sprawach.

— Samodzielnie? — spytał Stefan.

— Najzupełniej samodzielnie. Sam pan nieraz mówił, że pracę każdy sobie sam wybrać powinien, sam znaleźć, obrachować się z własnemi siłami, inaczej będzie to tylko zabawka albo próba mniej lub więcej niefortunna, — my też już dawno postanowiłyśmy, że same sobie coś obmyślić musimy.

— Dlaczegóż teraz?

— Proszę nie żartować. Pan wie, że karnawał winien, potem choroba pani Eli, Ańdzi, lato...

— A teraz jesień...

— Ej, panie Stefanie! Otóż to jesień właśnie jest porą owocu.

— Bardzo się cieszę.

— Jeszcze zawcześnie, ale — kiedy przed dwoma laty chciałyśmy obie z Hanią zabrać się do czego, sam pan powiedział: pracujcie nad sobą, to dla was najważniejsze, to wasz jedyny dzisiaj obowiązek.

— Przed dwoma laty...

— No, tak, rok się zmarnował, ale zdałyśmy za to w karnawale egzamin dojrzałości.

— Hm, hm — i patenta panie otrzymały?

— Od najlepszych tancerzy.

— Na mocy zatem takiego świadectwa...

— Postanowiłyśmy zabrać się niezwłocznie do bardzo poważnej pracy.

— Winszuję.

— Czy pan się zaraził złośliwością od Witolda? Kiedy tak, to uciekam.

— Niech pani zostanie.

— Ani myślę. Ańdziu, kiedyż się zejdziemy?

— Może jutro, jeśli Hania nie ma innych planów?

— A ciocia? — spytał Stefan. Reginka spoważniała.

— Ciocia kazała pana prosić o lekcye dla Tadzia.

— Cóż Tadzio, do książki nie nabrał zapału? Reginka westchnęła cicho.

— Czy on niezdolny? -- spytała może po raz setny w życiu.

— Przeciwnie, — ale nie chce mu się.

— A ja go tak kocham!

— Czy za to, co będzie umiał?

— Myślę, że po części przynajmniej...

— To źle go pani kocha.

Nazajutrz w pokoju Hani odbyła się wielka narada, — panom wstęp został stanowczo wzbroniony, "żeby im się nie zdawało, że bez ich pomocy nic uradzić nie potrafimy". Zaproszono i Krysię. Hania przemówiła pierwsza:

— Kochane koleżanki, kiedyśmy się uczyły, marzyłyśmy ciągle o tem, żeby zabrać się do jakiej pracy, pożytecznej dla społeczeństwa. Nie mogłyśmy się doczekać godziny, w której skończymy własne obowiązkowe lekcye, co miało być stosowną chwilą do rozpoczęcia naszej działalności. Lata całe nam zbiegły na tem oczekiwaniu, a gdy pora nadeszła i nic nas już nie krępuje, zmarnowałyśmy rok czasu. Przyznaję, że ten początek zaszczytu nam nie przynosi.

— Były jednak okoliczności — szepnęła Regina. — Tak: karnawał — odparła Hania. — Niema co kręcić, zawróciły nam się głowy.

— A gdyby która wyszła za mąż — zauważyła Krysia — piękne plany zostałyby zapomniane.

— Jeśli wyobrażasz sobie, że chcemy pracować tylko do chwili wyjścia za mąż — z oburzeniem zawołała Hania — to mylisz się bardzo, Krysiu.

— Tak się to mówi, ale — mąż może później nie zgodzić się na to, — przychodzą inne obowiązki.

— Nie idzie się za człowieka, który nie rozumie takich rzeczy, a co do obowiązków rodzinnych, wszystko pogodzić można: nas było siedmioro w domu, a mama całe życie pomagała ojcu w jego zamiarach i pracy.

— Twoja mama — rzekła Ańdzia — miała na służbę, na bony, pomocnice etc. — nie każda zamężna kobieta jest w tak Szczęśliwem położeniu.

— To prawda — rzekła Regina — i ja nieraz myślałam o tem, że inne są obowiązki bogatych ludzi, a inne niezamożnych.

— Naturalnie, któż przeczy! — zawołała Hania. — Przypuśćmy, że która z nas wychodzi za mąż za człowieka, mającego zaledwie utrzymanie. No, póki są we dwoje — mogą przecież coś robić?

— Tak, póki są we dwoje — potwierdziła Ańdzia. — Matka ma dosyć obowiązków w domu.

— Doświadczona kobieta! — zaśmiały się koleżanki.

— Darować matkom! — zawołała Hania. — Niech dobrze wychowują dzieci, a spełnią swoje społeczne zadanie. Tylko niech je wychowują.

— Lecz zamążpójście nie uwalnia od niczego — zdecydowała Regina.

— Jeżeli mąż się zgodzi — poprawiła Krysia.

— O takich się nie mówi — przerwała szorstko Hania.

— Skądże możesz wiedzieć, jaki będzie?

— A to mi się podoba! Więc jabym poszła za mąż za człowieka, o którym nie wiedziałabym nawet, czy podziela moje przekonania?

— Trudno poznać przed ślubem.

— Krysiu, jesteś niemożliwa! Co ty wygadujesz?

— Moje drogie, nie będziecie przecież utrzymywały, że nie pragniecie wyjść za mąż?

— Co do mnie, pragnę bardzo — zawołała Hania — bo nie wyobrażani sobie szczęścia bez rodzin}', ale wyszłabym tylko za człowieka, z którymbym się doskonale rozumiała, nie mówiąc już o uczuciu.

— Tak się to mówi przed 20-tym rokiem.

— Ach, niedowiarku! — zawołała z oburzeniem Regina — wiedz o tem, że gdybym chciała, byłabym może zaręczoną.

— Ty? Z kim? Kiedy? — zawołały wszystkie naraz.

— Z bratankiem wuja. Poznał nas w Paryżu. Bardzo bogaty człowiek, ciocia tego ogromnie pragnęła, wuj również, no — i widać dosyć mu się podobałam, ale...

— I dlaczegóż nie chciałaś?

— Czyż jabym tani żyć potrafiła, z daleka od wszystkich swoich! Wolę zostać starą panną tutaj między wami.

— Bo ci się nie podobał.

— Nie mogę powiedzieć, żebym go nie lubiła. Wykształcony, dowcipny, przytem do pieniędzy nie przywiązuje wielkiego znaczenia. Przyjedzie do Warszawy, bo ciocia z wujaszkiem nie dali jeszcze za wygraną. Wymyślili jakiś interes.

— No, to masz drugą, Krysiu, — o Ańdzi nie wątpisz chyba, że męża nie potrzebuje: komużby powierzyła swoich wychowańców?

— Moje kochane — spytała Regina — czyśmy się po to zeszły, żeby o mężach rozprawiać?

— To prawda — rzekła Ańdzia.

— Za pozwoleniem — odezwała się Hania — szło nam o to, że wyjście za mąż nie uwalnia od obowiązków, których się podjąć pragniemy na życie całe. Zgoda?

— Ja odpowiadam za siebie tylko do wyjścia za mąż.

— Niech i tak będzie, wyjątek dla Krysi. A teraz co ?

— Otóż to!

— Wiecie co, moje panie — zauważyła Regina — my bardzo dobrze wiemy, czego chcemy, pojmujemy cel pracy, od dzieciństwa prawie wpatrujemy się w tę odległą metę, wzdychamy do niej, rwiemy się sercem i duszą, ale nie mamy pojęcia o drogach, wiodących do tego celu. Chcemy pracować, ale jak pracować.

— Wszystko jedno, byle pożytecznie. Każde zdrowe ziarnko plon przyniesie.

— Przepraszam cię, Haniu, mnie się zdaje, że kto może więcej zrobić, a poprzestaje na byle czem dlatego, że to lepiej, niż nic — źle robi.

— Zgadzam się na wszystko, lecz porzućmy raz teorye. Cóż ty możesz?

— Mogę, chcę i powinnam — czy wyście pogodziły z sobą te trzy czasowniki?

— Przekonałaś przecie ciotkę, że każda jednostka, nie zmuszona do pracy na chleb, ma inne obowiązki względem społeczeństwa, których zaniedbanie poniża człowieka?

— Tak, ale od teoryi do praktyki...

— Zacznijże więc ty, Ańdziu.

— Ja tylko czas wam dać mogę, głowa moja nieszczególna, pieniędzy nie mam.

— Dużo czasu?

— Dwie, trzy godziny dziennie, potem — może więcej.

— Potem — to znaczy, skoro Celinka wyjedzie? Ańdzia skinęła głową.

— A ty, Krysiu?

— Najwyżej godzinę dziennie, a co do pieniędzy — rodzice mają tyle wydatków...

— Dobrze, dobrze. Ja będę miała trochę czasu, bo mama bierze sobie Anielkę do pomocy. Pieniędzy nie mam, ale gdyby było potrzeba... ksiądz Jakób postawił kościół, choć nic nie miał...

— Ja o czasie nie mówię, a pieniędzy nie mam, ale możeby ciocia...

— Ciocia się nie uchyli, jeżeli inni dadzą, — ale na co?

— Możeby otworzyć jaką szkołę dla służących?

— Tych, które służą?

— Ale.

— Nie mają czasu.

— Niedzielną.

— To dobre na dodatek. Niech każda panienka uczy swoją służącą.

— Prawda. A więc szkółkę dla dzieci. Hania ma patent.

— Tak — rzekła Hania — ale — raz, że jest dużo szkółek...

— Tego nigdy zawiele.

— Dla mnie to niedość praktyczne: dla ubogiej ludności nauka jest to rzecz krótka, dodatkowa, która nie daje chleba. Dajmy na to, uczymy dzieci przez trzy lata, a potem żal porzucać... I co z niemi robić? One same nie wiedzą i rodzice także.

— Hania ma słuszność.

— A gdybyśmy tak na wzór Stefana założyły szkołę rzemiosł dla ubogich dziewcząt? — odezwała się Regina.

— Naśladownictwo? — rzekła Krysia.

— Na bok próżność, jeśli myśl dobra — z zapałem podchwyciła Hania.

— Ależ to kosztowne, nie podołamy.

— Stefan podołał własnemi siłami. Zacznijmy jak on, od jednego. Naprzykład szycia.

— To szwalnia.

— Niech będzie sobie szwalnia na początek, jeśli nam nie wystarczy na nic więcej. Od zwykłych szwalni tem się różnić będzie, że wychodzące uczenice powinny być zupełnie wydoskonalone w szyciu i kroju, ażeby znalazły zajęcie płatne w magazynie.

— Projekt dobry, lecz pieniądze?

— Najważniejsza rzecz mieszkanie, choćby dwa pokoje na początek, 20 — 30 rs. miesięcznie; — zresztą uczyłybyśmy same, tylko do sukien i kroju wzięłybyśmy pannę może na godziny, — to znów nie tak wielkie rzeczy. Nauka bezpłatna, sprzedaż wyrobów na pokrycie kosztów...

— Brawo, Regina! Właśnie myślałam o tem, żeby dać początek jakiej instytucyi trwałej, któraby i nam na całe życie wystarczyła i dla dzieci naszych jeszcze pozostała.

— Trzeba teraz pomówić z ciocią.

— A ja z mamą. Może kilka pań znajomych zechce zostać opiekunkami z niewielką opłatą roczną, to dałoby dochód stały.

— Jeżeli twoja mama projekt pochwali, mamy szkołę. Ona ją potrafi stworzyć.

— A my utrzymać.

— Pomagasz, Krysiu ?

— Haftu chyba uczyć będę i znaczenia.

— I to dobre, — Ańdzia początków szycia, bo najcierpliwsza.

Szczegóły planu zapełniły wieczór, o północy kwestya wcale nie była jeszcze wyczerpaną, lecz dziewczęta się rozeszły, ożywione nową nadzieją, że lata nie będą odtąd upływały im marnie, że każdy dzień przyniesie ludziom prawdziwą korzyść.

Marzyły o tem niemniej słodko, jak o balu.

XVII.

Ty, głębio życia! Ty mnie pój na ziemi
Przepaści twoich wodami gorzkiemi,
Słona łez fala o pierś niech mi bije,
Niech piję gorycz — lecz niech z morza piję!

M. Konopnicka.

Dziwnie ciężka atmosfera panowała tego roku w tak ożywionym zwykle salonie państwa Krajewskich. Przyjęcie było uroczyste, półurzędowe nawet, z powodu rozpoczęcia nowego roku w zakładach dobroczynnych przy fabryce, na którem obecni byli naturalnie wszyscy ich opiekunowie. Z zapadnięciem zmroku goście zgromadzili się w salonie, gdzie, jak zwykle, towarzystwo rozpadło się na grupy.

Daremnie wszakże gospodarz i gospodyni domu starają się nastroić na ton zwykłej wesołości: pan Krajewski mimowolnie marszczy czoło, ile razy spojrzy w kierunku stolika pod palmą, gdzie zwykle królowała Ela i jaśniała cichem szczęściem dobrotliwa twarz Zygmunta.

Zygmunta w Warszawie niema, wyjechał na tydzień, lecz trzeci już upływa, a on nie powraca: dał znać, że pozostaje na czas nieokreślony i odtąd ani słówka. Łatwo zgadnąć, co to znaczy.

A tutaj przyjęcie doroczne, niema powodu odłożyć. Lepiej, że się odbędzie przed jego powrotem...

Pani Krajewska przy pomocy Hani zabawia starsze panie. Dziwna rzecz, że się Hania nie łączy dziś z młodemi, pomaga matce. Niewielka to jednak pomoc, bo chodzi sztywna, posępna i dumna, jakby pół świata zdeptać chciała wzrokiem.

Co jej się stało?

Anielka przynajmniej szczęśliwą jest w długiej sukni. Z jaką powagą rozmawia z panami, ani na chwilę widocznie nie zapominając o ilości centimetrów swej spódniczki. W spojrzeniu Wańdzi wprawdzie czyta wyraźnie szyderstwo, lecz od dnia dzisiejszego czuje się o tyle wyższą, iż opinia "tego bębna" dotknąć jej nie może.

"Bęben" tymczasem wygląda bardzo przyzwoicie. Ubrano go w długą suknię, ale on "kpi sobie" z tego; gdyby nie obawiała się cioci, zatańczyłaby solo wobec całego zgromadzenia. Dopierożby wszystkie panie spoglądały na nią! Na pociechę bawi się kotkiem, który jej drapie ręce. Wie, że to nie wypada, że jest niewłaściwem dla zupełnie dorosłej panny, ale ona nie pragnie wcale być dorosłą. Na złość wszystkim zostanie dzieckiem do 20-go roku, pomimo długiej sukni i upiętych włosów.

Tych upiętych włosów wstydzi się ogromnie, tak jej dobrze było ze spuszczonym warkoczem. O, przykre są obowiązki dojrzałości!

Figlów jednak się nie wyrzeknie, na to niech już nikt nie liczy.

Celinka zajęła miejsce pani Eli; bardzo to efektowne miejsce pod tą palmą, ale lepiej go było może nie zajmować jeszcze... Genia jej nie odstępuje; w najmodniejszej sukni siedzi wyprostowana na krzesełku i rozmyśla: czy jednak stanik nie jest trochę ciasny?

Panowie otaczają tę najweselszą grupę. Kazio drażni Anielkę.

— Więc pani zamierza teraz pobawić się w pracę?

— U nas nikt się nie bawi w takie rzeczy — odpowiada mu z wyniosłem spojrzeniem. — To państwo ze wszystkiego robicie zabawę.

— U kogo pani brała lekcye złośliwości?

— Pan nie zna tej osoby — wtrąca Wańdzia ze znaczącem spojrzeniem,

— Właśnie pragnę ją poznać, wiem, że jestem za dobry.

— Chciałabym bardzo zobaczyć jaki dowód pańskiej dobroci.

— Nie dokuczam nikomu.

— Może pan nie umie. Koń nie drapie.

— Anielko! — ostrzega Wiktor, oparty w milczeniu o framugę okna.

Witek dowodzi Celince, że jej nie do twarzy w blado-niebieskiej sukni, którą niegdyś dostała od pani Eli. W rzeczywistości jest w niej idealną, trudno od niej oderwać oczu.

I Witek nie odrywa. Wcale nie dlatego, żeby go zajmowała, ale lubi ją drażnić, lubi jej gniewne i dumne spojrzenie, lekko rozdęte nozdrza, cięte odpowiedzi. Niech gryzie trochę.

Krysia przysiadła się tutaj. Nie ma dzisiaj co robić między Ańdzia i Reginką, siedzą jak dwie sowy, niewiadomo o co, i słowa z nich wydobyć trudno. Tu przynajmniej wesoło, cala młodzież stół otacza, śmieją się. Tylko ona nie może jakoś wplątać się do tej rozmowy — siedzi, słucha i milczy.

Wiktor uznał za stosowne w roli wicegospodarza zająć się nią wyłącznie, rozpoczyna rozmowę o literaturze, pyta o Sienkiewicza, Orzeszkową. — Młodsze panny pragną dowieść, że i one "dużo" czytały, sypią się zdania, argumenty, sądy; panowie gryzą usta i zamieniają spojrzenia, wkońcu Wandzia wyznaje, że czytała "Lamparcie życie", ale jej się nie podobało.

— Anielka mi pożyczyła — dodaje niewinnie. Anielka oblewa się rumieńcem oburzenia.

— Sama sobie wzięłaś z Witka biblioteki — poprawia — ja nie czytuję tego, czego mi nie pozwalają.

Tutaj wesoło, stanowczo wesoło — i temat nie wyczerpie się tak prędko.

Lecz co się stało dzisiaj starszym pannom? Stefana niema; — czy się pogniewali?

Ańdzia na małej pluszowej kanapce siedzi blada i cicha, jak na śmierć skazana ofiara, Regina ma tragiczny wyraz twarzy, a Hania przypomina Junonę w chwili niehumoru.

Ten i ów nawet przysuwał się do nich, lecz krótkie odpowiedzi zrażają każdego; widocznie chcą być sanie. Nic do siebie nie mówią, przerzucają albumy. Hania siada nareszcie obok Ańdzi.

— Kiedy przeczytał? — pyta cicho.

— Pewno wczoraj wieczorem, ale ojciec...

— Cóż ojciec?

— Ktoś pokazał mu w fabryce; wrócił taki zmieniony. Całą noc chodził po pokoju...

— Nikczemnik — szepce Hania z błyszczącem spojrzeniem. — Wiesz, odpisałam.

— Kiedy?

— Haniu, coś ty zrobiła!

— Dobrze zrobiłam. Odpisałam dzisiaj. To jest niesprawiedliwe, niegodziwe! Podpisałam się imieniem i nazwiskiem i wypowiedziałam mu wszystko, co myślę. Dodałam też, że jest cały zastęp takich, którzy gotowi zaraz podpisać się na tym liście.

— O, źle zrobiłaś, Haniu, Stefan będzie oburzony.

— Po co ma wiedzieć?

— A jeśli to prawda?

— Co prawda? I ty, ty, siostra!... To są u nas zdania! Zachwycałaś się przed miesiącem, a że jeden półgłówek krzyknął głośno: głupstwo, już i ty nie śmiesz mieć własnego sądu. Zresztą — nie o to chodzi. Może mu się rzecz nie podobać, może być innych przekonań, ale co znaczą te niby dowcipy, te przekręcane zdania, to szyderstwo? Ha, gdybym ja go znała! Biedny Stefan! wrzało we mnie, kiedy czytałam, a cóż z nim się dziać musiało? Ciągle myślałam o tem, ciągle. Tyle szczęścia, tyle nadziei! To oburzające.

— Możnaby żartować z tego — odezwała się Regina — gdyby w tem wszystkiem nie było jednej prawdy.

— Prawdy? Jakiej prawdy?

— Że to jest rozprawa, ale nie powieść. Tam ludzi niema. Każda osoba przedstawia jakąś ideę, ale jest sztuczną, lalką. W Ateneum jest dzisiaj i druga krytyka, bardzo poważna i spokojna, ale mówi to samo. Mnie nie tyle bolały te wszystkie szyderstwa, ile ta jedna prawda... Ja tak wierzyłam w jego talent...

— Więc mu go odmawiasz?

— Sądzić nie śmiem, lecz porównaj tylko którą chcesz z jego postaci z postaciami Prusa, Sienkiewicza. Tamte żyją naprawdę, możemy je widzieć, — te — mówią tylko, co im Stefan kazał. Mówią pięknie, ale to nie ludzie. On jest mówcą, dziennikarzem, lecz niech nie pisze powieści.

— A ty jesteś nędzną gazetą, bez zdania, bez sądu! — woła oburzona Hania i odchodzi.

Staś i Tadzio we framudze za firanką rozmawiają z zapałem, słychać wyrazy: profesor, gimnazyum — nasza klasa. I to już świat.

W sąsiednim pokoju panowie grają w wista. Brakuje tu Zygmunta i pana Brodzkiego, który ma jakąś nader pilną dziś robotę. Wysoki, łysawy blondyn wstał przed chwilą od stolika i stanął we drzwiach. Może mieć lat 30 — 40, jest przystojny, przez binokle w złotej oprawie widać oczy niebieskie, trochę już wyblakłe, lecz żywość ruchów i mowy świadczy na korzyść młodości.

To pan Henryk Zieliński; ciocia o nim właśnie rozmawia z panią Krajewską koło stołu na kanapie.

— Chciałam, żeby Henryk poznał nasze towarzystwo; w Paryżu służył nam za Cicerone. Zacności chłopiec, Paryżanin prawdziwy! — Ojciec na emigracyi ożenił się z Francuzką, bardzo bogatą panną, więc i on majętny; — po polsku niepoprawnie mówi, można mu wybaczyć. Bardzo rada jestem, żeśmy się z nim spotkali i Karol także; syn rodzonego brata. Poróżnili się niegdyś, ale zawsze to rodzina, a z umarłymi rachunki skończone. Bardzo miły młody człowiek, bardzo miły. A co za głowa! Prawdziwie francuska, — u nas tak myśleć nie umieją i tak pracować. To dziś milioner, proszę pani.

— Czy zamierza wrócić do kraju?

— O, nie! Cóż znowu. Tu go nic nie wiąże. Karol namawiał tylko, ażeby przyjechał rozejrzeć się w naszych stosunkach, gdzie wielki kapitał daje jeszcze wielki procent. Biorą cudzoziemcy różne przedsiębiorstwa, niech lepiej swój zarobi.

— Z tego, co od pani słyszę, sądziłam, że pan Henryk jest cudzoziemcem.

— Jakto pani? Rodzony bratanek mego męża, Zieliński ?

— Ależ z krajem go nic nie wiąże.

— Naturalnie... w tej chwili... kto wie jednak... to jest we krwi. Gdyby się tu ożenił... Warszawianki słyną z urody, niechże zwabią sobie bogatego chłopca.

Zaśmiała się żartobliwie.

— Ja sądzę, że dla niego stosowniejszą będzie Paryżanka.

— Ach, tak, zapewne, Paryżanki ubiegają się o niego, szalone szczęście ma ten chłopiec! Mógłby się ożenić z hrabianką, gdyby okiem mrugnął, ale nie spieszy jakoś. Powiem pani szczerze, że Reginka bardzo mu się podobała, zrobił nam propozycyę, ale — dziwna dziewczyna... Taki zacny chłopiec, taka partya!... Może się namyśli jeszcze, chociaż ta dziewczyna, powiem pani otwarcie, martwi mię okropnie. Nic na siebie nie zważa, — co to za maniery!

— Niech też pani nie grzeszy, Reginka jest tak naturalną, sympatyczną, a przytem tyle ma wdzięku...

— Ależ ułożenie, droga pani, ułożenie! Cała młodzież dzisiaj lekceważy ułożenie.

— Może my niegdyś zbyt wielką przywiązywałyśmy doń wagę. Reginkę kocham i cenię, jej szlachetny charakter...

— Ach, tak, ona jest zanadto szlachetną, zapewniam panią, że to egzaltacya. Nic o sobie nie myśli, nie pamięta. Obowiązek, społeczeństwo — to jej ideały. Otwarcie pani powiem, że mię to niepokoi. Młodzież nie lubi panien przesadzonych pod tym względem; panienka w jej wieku przedewszystkiem powinna być wesoła, znać literaturę, grać, śpiewać, to otacza ją pewną poezyą.

— Niech mi pani wierzy, że dziś nawet w salonie inne są wymagania. Musimy się z tem pogodzić, że każde pokolenie jest odmiennem. Taki pomysł naprzykład szkoły rzemiosł dla dziewcząt, czyż to nie szlachetny początek życia naszych panien?

— Pani tę myśl pochwala?

— Całem sercem, a oto nasze sąsiadki również zainteresowały się nią szczerze. Myślę, że nie pozwolimy zmarnieć dobrym chęciom.

— Karol mówił, że jeśli pani przyłoży do tego rękę, i on się nie usunie. Chciałby tylko, żeby z tego zrobić rodzaj przedsiębiorstwa, które byłoby w stanie egzystować o własnych siłach. Reginka mogłaby z czasem objąć kierownictwo tak pięknej instytucyi...

— Tylko na to trzeba pieniędzy.

Rozmowa stała się wkrótce ogólną. Kilka pań zainteresowało się żywo projektem, obmyślano sposoby doprowadzenia go do skutku, podziwiano dziewczęta, ich dobre chęci, myśl zacną.

— Kto jest ta panienka tam pod palmą, w niebieskiej sukni? — pyta blondyn w binoklach gospodarza domu.

— Mogę pana przedstawić — odparł pan Krajewski, ujmując gościa pod ramię.

— O, nie, merci. — Któż to taki?

— Przyszła piękność warszawska, panna Brodzka, panna Cela. Przypatrz jej się pan uważnie, żebyś miało czem opowiadać Paryżankom. Warto! Ale z daleka, z daleka, już prawie zaręczona.

— Doprawdy? Z kimże?

Ale pana Krajewskiego już nie było; śmiał się i uciekał, a pan Henryk Zieliński, idąc za jego radą, podszedł bliżej i zajął miejsce Wiktora we drzwiach, wprost Celinki.

Rozmowa przy stoliku ciągle ożywiona, przeplatana śmiechem, żartami, dowcipem. Mówiono o wielkich ludziach i talentach, sztuce, prawach jednostki, najnowszych utworach. Celinka królowała pięknością i słowem; jej trafne odpowiedzi padały co chwila jak iskry albo maty, śmiała się swym srebrnym, porywającym śmiechem, w oczach grały jej blaski prawdziwych szafirów.

Proszono, żeby grała. Usiadła do fortepianu, tony jak perły sypały się z pod jej paluszków. Potem śpiewano chórem, — - w sąsiednim pokoju panowie wstali od zielonego stolika.

Podano kolacyę. Przy "młodym stole" pan Henryk znalazł się obok Celinki. Przedstawiono go na żądanie. Młodzież krzywiła się trochę na obcego, który dotąd grał w wista, a teraz ciśnie się do nich, lecz pan Henryk był tak uprzejmy, tak ujmujący, wesoły, dowcipny, że prócz Wiktora prędko zjednał sobie wszystkich. Nawet Witek był oczarowany, choć gniewały go makaronizmy.

Ańdzia i Reginka usiadły z daleka i nie brały udziału w ogólnej rozmowie; smutny to był dla nich wieczór, smutny i męczący bardzo. Hania przynajmniej musiała być czynną, ale one...

Pod koniec, przy toastach pan Zieliński wstał także i wzniósł zdrowie "rozumnych ludzi", którzy umieją cenić wartość praktycznych dróg życia.

Było to skierowane do pana Henryka, który w odpowiedzi musiał wypowiedzieć się trochę pod względem swoich poglądów na życie, jego cele i obowiązki.

Wywiązała się gorąca dysputa na temat owej praktyczności, ale wkrótce sami tylko starsi panowie spierali się między sobą. Młodzi rzucali słówko od czasu do czasu, pan Henryk półgłosem rozmawiał z Celinką: opowiadał jej o Paryżu, tamtejszych stosunkach, zabawach, sposobie życia.

— Ach, jak cię znudzić musiał przy kolacyi ten stan"! — złośliwie trochę odezwała się Wandzia.

— Nie nudziłam się wcale, mówił takie ciekawe rzeczy.

— Bardzo miły młodzieniec?

— Czyż tylko do lat dwudziestu ma się przywilej być zajmującym i wesołym?

Pani Zielińska zapraszała na raut z powodu bytności kuzyna; miał odbyć się w końcu przyszłego tygodnia.

Pani Krajewska nie odmawiała stanowczo: czyż ona przewidzieć mogła, co się stanie do tego czasu?

— Panienek nie będę prosiła już listownie — zwróciła się do Ańdzi — proszę mi ładnie wyglądać i być w dobrym humorze.

— Nie wiem — szepnęła Ańdzia, nieśmiałe spojrzenie zwracając na Celinkę.

— Nie przyjmuję żadnej wymówki, ojca niema dzisiaj, więc nie mogę go prosić, by swoją powagą poparł moje życzenie. Mąż sam prosić go będzie. Z panem Stefanem widujemy się codziennie.

Ańdzia uścisnęła w milczeniu podaną rękę: wiedziała, że iść musi dla Celinki, chociażby... chociażby... Gdyby pan Bolesław był bliżej, możeby jej to jakoś wytłómaczył. Biedna Ela! — Krajewscy z pewnością nie będą, — raut niby, ale zawsze...

I co za łaska, że ojca prosili?

Celinka powracała rozmarzona: powzięły z Wańdzią zamiar urządzenia żywych obrazów. Wiktor odmówił, lecz Kazio i Krysia przyjęli projekt, — pójdzie zaraz jutro rozmówić się o szczegóły. Trzeba pomyśleć o próbie, kostyumach, nowej sukience — i znów te pieniądze, których niema!

Gdyby Stefan był inny, — lecz on woli swoich szewców!

XVIII.

Jeruzalem! O jeślibym ja ciebie
Niepomnieć miał od zmierzchu do zarania,
Niechaj mię Pan zapomni też na niebie,
Prawica ma niech będzie zapomniana!

M. Konopnicka.

Nazajutrz niespodziewanie przyjechał pan Bolesław. Celinka na jego widok zarumieniła się jak pączek róży, Ańdzia witała go radośnie, nawet pan Brodzki nie zasiadł dzisiaj do roboty, ale rozmawiał z gościem. Wychował on się na wsi, więc gospodarstwo i stosunki wiejskie interesowały go zawsze i rozmowa ta zbudziła w nim tysiące wspomnień. Ożywił się, odmłodniał, oczy nabrały blasku; wypytywał z ciekawością o różne szczegóły, a pan Bolesław, mając takiego słuchacza, sam zapalił się, zapomniał, że ulubiony przedmiot może być nie dla wszystkich jednakowo zajmującym.

Celinka posmutniała, — wzięła jakąś robótkę i niby nią zajęta, siedząc ze spuszczoną głową, myślała sobie, że takie byłyby wieczory w jej "królestwie", ile razy odwiedziłby ich kto z gości. Bo o czemże mówić na wsi? Nie, dzisiaj stanowczo mu powie, że nie myśli zamykać się w Kątach. Niech i on dla niej także coś poświęci, — czyż tego nie warta?

— A gdzie Stefan? — spytał Bolesław, gdy usiedli do herbaty.

— Zajęty — na mieście — cicho odpowiedziała Ańdzia.

Pan Brodzki machnął ręką i stracił ochotę do rozmowy. Gość zrozumiał, że mimowolnie dotknął jakiejś rany i posmutniał także. Musiało to być coś bolesnego, sądząc po nagłej zmianie w twarzy gospodarza domu, na której miejsce ożywienia zajął wyraz bólu i milczącej, lękliwej obawy. Powieki poczerwieniały mu, jakby od płaczu, oczy rzucały nizkie, nieśmiałe spojrzenia, — wkrótce powstał i odszedł: męczył go wzrok ludzki. W drugim pokoju zabrał się do pracy. Rachuje, pisze.

Stefan od dni paru prawie nie pokazywał się w domu, spędzając czas na mieście lub w swojej pracowni. Starał się bezustannie być zajętym, nie myśleć, wyczerpywać się pracą. Ale gdzież jest ucieczka przed własnemi myślami? Tłómacząc uczniom algebrę, oczyma duszy widział jednocześnie czarne zgłoski, wyrazy i całe frazesy złośliwej krytyki, która dotknęła go tak boleśnie. Zdawało mu się, że cały artykuł ma wypalony na mózgu i nigdy, nigdy nie zdoła pozbyć się tego wrażenia. Czytał ją, musiał czytać bezustannie i odczuwać bez końca to samo, to samo. Zdawało mu się, że jest pod pręgierzem i kat znęca się nad nim wobec tłumu widzów. Szyderstwo recenzenta bolało jak razy, — bo za co? za co? Mógł nie mieć talentu, mógł tę i ową linię narysować krzywo, lecz czyż za to wolno go deptać dla śmiechu? Recenzent był dowcipny i pragnął widocznie okrasić swój artykuł tym przymiotem, zaczął też od wyrażenia głębokiego żalu, że dotąd nie napisał powieści pod tytułem "Niepowołani". Był pewnym, iż jakkolwiek nie rości pretensyi do autorskiego talentu, utwór ten miałby zawsze większą wartość od " ramoty" pana Brodzkiego i oddałby społeczeństwu poważną przysługę. Nie brakowało dalej szczerego współczucia dla "naiwnych złudzeń" autora co do własnego talentu, ani pobłażliwej krytyki, "studenckiego zapału", "dziecinnych dowodzeń", "zabawnej zarozumiałości"; dalej było kazanie na temat lekceważenia dojrzałej publiki i bezinteresowna rada dla nakładcy, ofiarowania książki nierozciętej do sklepu z tanim towarem, którego niema w co zawijać.

Stefan odczytał to wszystko, nie raz, setki razy. Wiedział, że czytał ojciec, przyjaciele, Hania, koledzy, wszyscy. A on był bezbronny. Nie miał prawa i nie mógł odpierać zarzutów: pochwalono przecież "uczciwą tendencyę", znęcano się nad formą tylko. Uwagi krytyki przyjąć trzeba z pokorą.

Jakaś litościwa dusza przysłała mu wprawdzie nazajutrz poważniejszą ocenę w jednym z miesięczników. Spojrzawszy na podpis, nie miał odwagi przeczytać tego drugiego sądu, a jednakże był on dla niego kojącym balsamem. I tu mu odmawiano talentu, a jednak — to bolało inaczej. Krytyk podnosił bardzo etyczną wartość książki, przyznawał jej nawet pewne znaczenie społeczne, a oceniając siłę wymowy autora, radził mu nie porzucać pióra, lecz użyć go w innym kierunku.

Pióra? teraz? Nie czuł się zdolnym do pisania; wątpi, czy kiedykolwiek będzie miał odwagę przemówić znów do ludzi. A tak mu pilno było, tak wyglądał tej chwili... Dokonano mu w duszy jakiejś operacyi: wypalono nadzieje, na których budował całe światy. To już nie powstanie nigdy; — zagoi się rana i on żyć będzie dalej, pracować, oddawać, co nagromadził w sercu, ale już inaczej, już tym samym nie będzie. Może to dojrzałość, a może...

W każdym razie jedyną drogą dzisiaj praca; jak najdalej od wielkich, tym nie ma nic do powiedzenia, lecz wśród maluczkich czuje się potrzebnym: tu wartość mają jego dobre chęci, tu cel osiąga i widzi owoce wysiłków. Tutaj wie, że nie błądzi; tu czuje się siłą.

I z zaciętością bólu pracuje w swej szkole; te proste dusze szanują go jeszcze, uważają za coś wyższego, w ich oczach nic nie stracił i dlatego czuje się tu swobodnym. Jakiś nowy, serdeczny węzeł połączył go z tą gromadką, czuje, że ich kocha bardziej, niż przed kilku dniami. To wielkie szczęście: człowiek musi kochać i być kochanym.

Najtrudniej mu z najbliższymi: unika spotkania z ojcem, nie śmie mu spojrzeć w oczy. Jest upokorzony, a zarazem tak mu żal tego starca, który cierpi przez niego. Czuje sam, że źle robi, stroniąc od nich, a nie umiał się jeszcze przezwyciężyć. Biedne ojczysko, wczoraj zaszedł sam do niego aż na strych, do pracowni. I nie zastał go jeszcze.

Ańdzia się ogromnie boi tych spacerów po ciemnych, niewygodnych schodach: ojciec ma chód niepewny i tchu brakuje mu często. Rozmówi się też ze Stefanem, — tylko kiedy? Tak krótko i przelotnie widują się teraz, że nie zdąży nigdy powiedzieć mu, co myśli.

I Regina go nie widuje, chociaż bywa co dzień u Tadzia, — nie śmie go spotkać, boi się, nie chce sprawić mu przykrości.

A to właśnie najgorsze: takie osamotnienie czyni go ofiarą własnej wyobraźni; trzeba się raz otrząsnąć. Hania umyślnie przyszła w tym celu do Ańdzi, ażeby wpłynąć przez nią na Stefana. Trzeba go zmusić do zapomnienia o "tamtem", do wyjścia z błędnego koła gorzkich myśli. Cóż znowu, warto dręczyć tak siebie i drugich dla kilku słów niedopieczonego krytyka! Niech sobie dowcipkuje, skoro mu za to płacą, — szkoda życia na podobne troski.

Lecz Stefan tak nie myśli. I on powiedział sobie, że postąpiono z nim niesprawiedliwie, że nie powinien czynić odpowiedzialnym ogółu za temperament jednostki, jednakże czuje, że z dawną ufnością nie umiałby teraz zbliżyć się do ludzi, że stał się nieśmiałym, że stracił wiarę w siebie i wiarę w nich, — a wiara, to połowa siły.

Na raucie u Zielińskich nie był naturalnie, lecz pan Brodzki iść musiał: pan Zieliński osobiście był u niego dwa razy, Ańdzia nawet prosiła: chodziło jej o Celinkę. Miała jej za złe, że tak pragnie tej zabawy, a nie umiała odmówić: może to już rok ostatni...

Nazajutrz przecież Ańdzia bardzo rano weszła do pracowni brata. Przestraszył się. spojrzawszy na nią.

— Co się stało ?

Usiadła na jedynem krześle i zaczęła płakać cicho.

— Nie dręcz mię! — wybuchnął Stefan. Spojrzała na niego i otarła oczy.

— Zmartwisz się — rzekła. — Mie wiem, jak ci to powiedzieć — Celinka przyjęła wczoraj pierścionek od tego Francuza i utrzymuje, że jest zaręczona.

— Z kim?

— Z tym Francuzem, Henrykiem Zielińskim.

— Oszalała?

— Utrzymuje, że my jesteśmy szaleni, zagradzając jej drogę do szczęścia.

— A Bolesław?

— Płakała, kiedy mówiłam o nim, lecz dowodzi, że nie może "zakopać się na wsi"..

— Ależ ona go kocha.

— I ja tak myślałam.

— Ańdziu — zawołał Stefan, stając nagle przed siostrą — czy ty rozumiesz — czy ty rozumiesz, co to znaczy?...

Ańdzia płakała cicho.

— To podłość, to odstępstwo, to — nikczemny handel!

— Stefanie, może ona — może jej się podobał...

— Ha, ha, ha! Ile razy go widziała?

— Nie wiem, kilka razy, — bywała u Wandzi... urządzały żywe obrazy...

— A ty pozwalałaś na to!

— Ja ? — Czyż mogłam przewidzieć ?...

— I to moja siostra! Moja siostra! Nie, — ja zwaryuję!

— Ja do ciebie przyszłam po radę, Stefanie.

— Po radę! A cóż ojciec?

— Nie wie jeszcze.

— No, to jej wyperswaduje. Sięgnął po kapelusz, palto.

— Gdzie idziesz, Stefanie?

— Do mieszkania, trzeba rozmówić się z ojcem.

— Ojca już niema.

— Pójdę do fabryki. Ańdzia się rozpłakała.

— Więc cóż chcesz, żebym zrobił?

— Taki jesteś straszny, boję się ciebie, nikogo nie mam, z kim mogłabym pomówić spokojnie.

Stefan powiesił palto, usiadł na koszyku.

— Słuchani.

— Widzisz, Celinka zacięła się okropnie, gwałtem nic nie zrobimy, ona jest uparta, o, uparta!... Mówi, że to los wielki na loteryi życia, że się go nie wyrzeknie...

— Waryatka!

— Ja się o ojca boję, — wiesz, jak każde wzruszenie męczy go, rozstraja i tak teraz...

— Ależ ojciec musi wiedzieć: zabroni i rzecz skończona.

— I rozchoruje się i będą sceny, rozpacz Celinki — upór...

— Cóż ja na to poradzę?

— Możebyś z nią pomówił?... Tylko spokojnie i bardzo łagodnie... Ode mnie ona wie, że jest mądrzejsza, ja nie umiem przemawiać, ale może twoje słowo...

— Pomówię z nią — rzekł Stefan, wstając szybko z miejsca.

— Tylko bądź dobrym!

— Będę sprawiedliwym.

Rozmowa trwała krótko i Stefan wyszedł blady, z zaciętemi ustami i pałającym wzrokiem. Ańdzia załamała ręce.

— Gdzie ojciec?

— W fabryce.

Postąpił ku drzwiom i zatrzymał się nagle.

— Słuchaj, Ańdziu — ten dzieciak to grzech twego życia!

Ańdzia zbladła, zachwiała się, pociemniało jej w oczach. Stefan poskoczył ku niej, chwycił ją w ramiona i gwałtownie, w milczeniu przycisnął do serca.

— Przebacz mi —. szeptał drżącemi ustami, widząc, że otwiera oczy i patrzy na niego błędnym wzrokiem. — Przebacz, to zawiele na mnie!

— Któż będzie silnym? — szepnęła cichutko.

— Masz słuszność, ty masz zawsze słuszność, Ańdziu — mówił łagodnie, całując jej ręce, — tyś najlepsza z nas wszystkich, najdzielniejsza, najrozunmiejsza...

Ona zarzuciła mu ręce na szyję i ucałowała serdecznie.

— Nie mów z ojcem, Stefanie, aż będziesz spokojny — rzekła nieśmiało.

— Dobrze — odparł z powagą — z nią źle się rozmówiłem.

— Powiem pani Krajewskiej o tem wszystkiem — rzekła — i tak muszę być u niej?

— Po co?

— Nikogo od nich nie było wczoraj u Zielińskich, obawiam się, że — że...

— Masz słuszność — powiedz wszystko. Wychodząc, Ańdzia zapukała do Celinki, a nie odbierając żadnej odpowiedzi, uchyliła drzwi ostrożnie. Celinka spała. Rolety były starannie spuszczone, a ona spokojnie spała na bielutkiem swem łóżeczku, — usta uśmiechał się nawet. Porządnie na krzesełku ułożone suknie świadczyły, że Celinka nie straciła zwykłej równowagi. W mieszkaniu państwa Krajewskich panowała cisza, Hania nawet nie wyszła naprzeciw przybyłej. Pani Krajewska w sypialnym pokoju siedziała z córką; z jednego spojrzenia Ańdzia odgadła wszystko.

— Był list? — spytała cicho.

— Telegram, — wiezie ciało...

— Dawno ? Wzruszenie ramion.

Ańdzia się rozpłakała, pani Krajewska także; Hania panowała nad sobą.

— Co u was słychać? Blada jesteś — rzekła, chcąc zmienić przedmiot rozmowy.

Ańdzia spojrzała na panią Krajewską, usta jej drgnęły.

— U was coś się stało także! — zawołała Hania. Ańdzia mówiła cicho, pani Krajewską słuchała, patrząc na nią uważnie.

— Tego się nie spodziewałam — rzekła wreszcie -gdyby nie Bolesław — w każdym razie to straszny dzieciak, całe jej postępowanie świadczy o tem, sama nie wie, co robi i zamiast się oburzać, lepiej byłoby może zostawić wszystko czasowi. Przecież jej nie weźmie zaraz. Odjedzie.

— Ona sobie ułożyła, że ślub wezmą w ciągu miesiąca.

Pani Krajewska uśmiechnęła się mimo zmartwienia.

— Sama widzisz, jakie dziecko.

— Ale skoro mu dała słowo i on się odwoła do ojca...

— Ojciec powie mu grzecznie, że dzieci za mąż nic- wychodzą.

— A jeśli zechce czekać?

— Niechaj czeka. Przez rok wiele zmienić się może. Celince zawróciły w głowie opowiadania o Paryżu. Skoro go tu nie będzie, zastanowi się nad sobą, nad własnem sercem, dojrzeje i — wybierze.

— A jeżeli tego wybierze?

— Myślę, że pan Bolesław nic na tem nie straci.

— Ale my, ale ona.

— Ona będzie miała to, czego pragnie: uciechy światowe. Może za późno pozna, że to mało, — lecz konsekwencya czynów jest nieubłaganą.

— A ojciec? — drżącym głosem wyszeptała Ańdzia.

— Żal mi go bardzo, — straci dziecko. Ten Francuz nie ma z nami nic wspólnego.

— Możeby jednak położyć mu jakiś warunek — wtrąciła Hania — żeby się tu przeniósł naprzykład — albo przyjeżdżał co rok. Bo zresztą nic złego o nim nie wiemy.

— Obcy, który ją oderwie od rodziny. Ale jeżeli ona nie ma nic przeciw temu. — Co do warunków, Haniu, to Celinka tylko stawiać je może, pan Brodzki targować się nie będzie.

— Ona nie postawi żadnego, ona boi się tylko, żeby się to "szczęście" nie rozwiało.

— Szczególna dziewczyna, bo przecież nie miała czasu się nim zająć.

— Sercem nie, lecz wyobraźnią, — imponuje jej Paryż, majątek. Materyalnie dobra partya, może nawet niezły człowiek, ale muszę powiedzieć, że o Celince źle to świadczy: ta dziewczyna nie ma serca. Egoistka w całem znaczeniu.

— Mnie głównie o ojca chodzi — zaczęła znów Ańdzia ze łzami. — Jego to okropnie dotknie, okropnie! On już polubił pana Bolesława, obawiam się strasznych rzeczy.

— Serce ludzkie znieść może wiele — rzekła pani Krajewska z westchnieniem — wy mu pozostaniecie.

Stefan nie poszedł z rana do fabryki: pragnął się też uspokoić, zapanować nad sobą, ułożyć sobie, jak przemówi do ojca.

Spotkał go na ulicy, gdy wracał do domu, ale nie miał odwagi zacząć. Niech spokojnie zje obiad. Po obiedzie wychodził na korepetycyę, więc już nie było pretekstu do zwłoki.

— Chciałbym pomówić z ojcem — rzekł poważnie, lecz miękko.

Pan Brodzki był uszczęśliwiony, że odzyskał go znowu i tak nadspodziewanie spokojnym. I jego to uspakajało: "złośliwy gryzipiórek" nie zgnębił mu syna.

— Chodźmy — rzekł i poszedł do swego pokoju.

— Cóż mi powiesz, mój chłopcze? — zaczął sam, co było oznaką rozczulenia i dobrego humoru.

Rozmowa nie trwała długo; wychodząc, Stefan wezwał do ojca Celinkę. Sam był zgorączkowany, ale napozór spokojny. Poszedł do Tadzia.

Był to jednak dla niego najwidoczniej dzień feralny: Tadzio dostał pałkę z dyktanda i cała rodzina zgromadziła się w jego pokoju. Na stole leżał kajet rozłożony, fatalny stopień raził w oczy czerwoną barwą. Reginka zapłakana siedziała obok brata: zapewne usiłowała przed chwilą usprawiedliwić go z ciężkich zarzutów: pani Zielińska była tak zakłopotana, że milczała, co zdarzało się dość rzadko; a pan rejent perorował.

— Próżniactwo - mówił w dalszym ciągu — brak poszanowania obowiązków, lekceważenie starszych. Cóż go obchodzi, że dostanie zły stopień, że go zatrzymają w klasie? Jego to nic nie kosztuje, wujaszek zapłaci. Z cudzej kieszeni lekko czerpać. Idź, idź w ślady swego ojca, marnotrawcy, rozbójnika, który własnym dzieciom kawałka chleba nie zostawił i...

— Karolu!

— Wuju! — rozległo się jednocześnie.

— Przepraszam pana — odezwał się Stefan, w którym wszystko wrzało. — Miałem zaszczyt w tym roku poznać sąsiadów pana Andrzeja Lipowskiego z Lipowic nad Pilicą i słyszałem o nim bardzo wiele. Otóż mojem zdaniem, kto o tym człowieku śmie mówić źle, zwłaszcza wobec jego dzieci, ten jest — ten jest — oszczercą. Cześć nieszczęściu i nieszczęśliwym!

Ukłonił się i wyszedł. Widział tylko, przechodząc, zmienioną twarz Reginy i jej oczy wielkie, czarne, — potem z daleka słyszał krzyk jakiś, ale już zbiegał ze schodów.

Wiedział, że po raz ostatni.

W domu Ańdzia spotkała go blada i cicha, ale nic nie wiedziała; nie śmiała wejść do ojca, a Celinka zamknęła się na klucz.

Stefan wszedł spokojnie. Zastał ojca z głową opartą na ręku, zamyślonego głęboko. Ucałował w milczeniu tę żylastą rękę i czekał.

Pan Brodzki podniósł na niego spłowiałe, zmęczone oczy starca, tak podobne do oczu dziecka.

— Straciłem ją — rzekł głuchym, zerwałam głosem.

— Jakto, ojcze? Masz władzę.

— Władza nie odmieni duszy...

— Więc zezwoliłeś? Milczał.

— Ojcze, ja chcę wiedzieć.

— Niechaj ją bierze — za rok — jeśli jej — nic tu nie wiąże..,.

Głos złamał mu się przy ostatnich słowach, zadrżał.

— Za rok — powtórzył Stefan i odetchnął.

— Nie łudź się — szepnął pan Brodzki — spełniłem tylko obowiązek, ale to wszystko jedno: tam — nic niema!

I uderzył się w piersi, aż jęknęło głucho.

XIX.

Więc nie miej urazy do mnie, sionko moje,
Że ja w blaskach twoich zachmurzona stoję;
Nie patrz na mnie z dziwem oczyma złotemi...
Ty chodzisz po niebie, ja — po smutnej ziemi!

M. Konopnicka.

Pogrzeb pani Eli odbył się bardzo uroczyście. Po przebyciu granicy, w pierwszych dniach listopada Zygmunt telegrafował po raz drugi i natychmiast Hania z Wiktorem wyjechali naprzeciw brata. Witold zajął się tymczasem załatwieniem wszelkich formalności i przygotowań na miejscu. Przyjechała Leonia z mężem. Jakkolwiek pani Ela nie cieszyła się gorącą sympatyą w rodzinie męża, śmierć jej była dla tych ludzi prawdziwie bolesnym ciosem. Ubolewano nad Zygmuntem i nad dziećmi. Hania gotowa była zamieszkać przy bracie: Zosia i Janek mniej odczują stratę; ale Zygmunt, biedny Zygmunt!

Najczęściej powtarzała to Leonia, — nie umiała cierpieć ani kochać cicho, potrzebowała wypowiedzieć, co czuje.

— Wy jej żałujecie tylko przez wzgląd na Zygmunta — rzekła z wyrzutem Krysia, która przyszła właśnie dowiedzieć się o jakiś szczegół, odnoszący się do pogrzebu.

— Ona nie cierpi — odparła Leonia poważnie. — Płacząc po umarłych, zawsze żałujemy siebie lub tych, co pozostali, osieroceni i smutni.

Mimo zajęcia tym ważnym wypadkiem sprawa Celinki wytoczyła się zaraz nazajutrz. Leonia wierzyć nie mogła, nie mogła zrozumieć, — wybuchnęła oburzeniem i słów jej brakowało na określenie " występku" Celinki. Ańdzia nie mogła słuchać tych zarzutów i uciekła do domu. Przyszła zapłakana, uspokoić się nie mogła.

— Co ci jest? — pytała zdziwiona Celinka. Ańdzia szepnęła cicho o Bolesławie, Leoni — Celinka odgadła resztę.

— Czego wy ode mnie chcecie? — zawołała nagle z niezwykłem u niej rozdrażnieniem. — Świat cały ma do mnie prawo, a tylko ja jedna rozporządzać sobą nie mogę! Nie byłam przecież zaręczona, nie dawałam słowa, — a że się komuś podobało ofiarować mi dom i nazwisko, ja nie mam prawa sięgać już po inne szczęście! To jest oburzające! To wy egoistami jesteście!

Zamknęła się u siebie i zacięła mocniej w obrażonej dumie i miłości własnej. Celinka nie lubiła, aby ją sądzono. Na pogrzebie wzrok Leoni spotkała z urazą i zaledwie raczyła powitać ją lekkiem skinieniem głowy. Lecz Leonia nie oddała jej ukłonu, patrzyła na nią zimno i surowo, a widok nowej czarnej sukni wywołał na jej usta ironiczny uśmiech.

Och, uwolnić się z pod tej kontroli! Więc niewolno jej nawet ubrać się, jak uważa za stosowne? Czyż miała w jasnej sukni iść na pogrzeb Eli? Dokądże będą na niej oceniać każdy gałganek?

Suknia jest ładna, bo tembardziej teraz nie może sprawiać sobie byle czego, lecz tę wieśniaczkę kole nawet modny kapelusz.

Dzień był pogodny, — lekki przymrozek od rana ściął białym śniegiem przyprószoną ziemię. Dzieci zostały w domu; obawiano się o nie, takie były delikatne; Zygmunt szedł sam za trumną z głową pochyloną, białą także od przedwczesnej siwizny, a w piersi niósł kamień twardy, jak ta zmarzła ziemia.

Wydawał się spokojnym, tylko trudno było poznać tę twarz, uśmiechniętą zwykle dobrotliwie.

Leonia na jego widok wybuchnęła płaczem.

— Nie ma jeszcze lat 30-tu — mówiła do męża — patrz, jaki siwy, pochylony, stary!

Poważnie i w milczeniu posuwał się orszak za trumną, obsypaną kwiatami, wieńcami, otoczoną światłem posępnych pochodni; poważnie i w milczeniu opuszczono ciało do rodzinnego grobu. Matka i siostry zapłakały głośniej, lecz Zygmunt stał jak posąg, jak kamień bez życia.

Wszak dla niego ten pogrzeb trwał już parę tygodni.

Tylko odejść nie umiał. Grób zamknięto, życzliwi uprowadzili płaczącą rodzinę, rozchodzili się zwolna znajomi i przyjaciele, a on stał nieporuszony, jak gdyby nie wiedział, co zrobić z sobą.

Skończyło się jego zadanie.

Nakoniec ojciec lekko dotknął ramienia syna.

— Pójdźmy — rzekł cicho.

Zygmunt spojrzał na niego dziwnym, martwym wzrokiem.

— Dokąd? — spytał.

— Do domu — do nas.

I poszedł do domu rodziców.

Nie miał odwagi wrócić do dawnego mieszkania: on już pochował wszystko i nad własnem sercem zamknął kamień grobowy, a tam tyle pamiątek, wspomnień...

Zrozumiała to matka. W obszernem, bardzo obszernem mieszkaniu państwa Krajewskich znalazły się trzy pokoje, które zajął z dziećmi. "Tam" nie powróci, chyba kiedyś, kiedyś...

— A gdzie tamte — tamte rzeczy? — zapytał raz Hani, oglądając się po nowem mieszkaniu.

— Wszystko ułożone w "małym domku", a klucz u mnie — odpowiedziała.

"Mały domek" był to drewniany budynek w głębi ogrodu, niegdyś ulubiona letnia rezydencya chłopców. W ostatnich czasach domek stał pustkami i Hania umyśliła użyć te dwa pokoiki na skład sprzętów, obrazów i różnych drobiazgów, pozostałych po pani Eli. Były tutaj w porządku i poszanowaniu, a nie narzucały się zbyt Zygmuntowi.

— Chciałbym mieć tu jej portret — rzekł znowu po chwili. — Niech dzieci pamiętają matkę.

Hania przyniosła portret pani Eli, przez nią samą bardzo trafnie wykonany, i zawiesiła w gabinecie brata. Gdy go ujrzał wieczorem, uśmiechnął się po raz pierwszy od powrotu do kraju; potem stanął przed nim i patrzył długo, długo. Kiedy twarz odwrócił, była zalana łzami, lecz odtąd cieplej i mniej pusto jakoś było mu w tem mieszkaniu.

W parę dni po pogrzebie przyjechał Bolesław. Nie uwierzył Leoni, nie zrozumiał jej nawet i przyjechał sam sprawdzić, przekonać się, zobaczyć, czy to być może...

-— Nie miałem od niej żadnej obietnicy! — powiedział do Leoni w pierwszej chwili, stając w obronie tej drogiej, chociaż potępianej; lecz teraz wydawało mu się ciągle, że miał prawo liczyć trochę na Celinkę, że łączyło ich nieme jakieś zobowiązanie, silniejsze może, niż słowa przysięgi.

Tak się spieszył z kolei, że nie wstąpił nawet do hotelu, aby zmienić podróżne ubranie, oczyścić się trochę z kurzu. Dopiero na schodach odbiegła go odwaga, przyszło zastanowienie. Chciał się cofnąć, a nie mógł, nie mógł już ani chwili znieść tej niepewności, tych sprzecznych, męczących uczuć. Zadzwonił.

Ańdzia powitała go twarzą tak bladą, tak przerażonym, pełnym litości wzrokiem, że pytać nie potrzebował już o nic, a jednakże... jednakże...

Stał we drzwiach jak przykuty, — wiedział, że wejść nie ma po co, a odejść nie mógł, nie mógł, — jakiś promyk nadziei pozostał mu w sercu i drżał, a zgasnąć nie chciał.

— Pragnę widzieć się z panną Celiną — przemówił wreszcie cichym i zdławionym głosem."

Andzia coś szepnęła blademi ustami, ale nic nie było słychać. Wskazała drzwi saloniku, a sama zapukała nieśmiało do pokoju siostry.

Chwilę czekał pan Bolesław, chwilę, która jemu wiekiem się wydawała. Nie wyszła od razu, więc się waha, — kto wie, — takie dziecko — zbłądzić mogła lekkomyślnością, ale serce — serce...

Drzwi otworzyły się wreszcie spokojnie i spokojną choć blada weszła do pokoju Celinka. Może nigdy tak piękną nie wydała mu się jeszcze, jak teraz z tą bladością i powagą, — a jednak nie śmiał, czuł, że nie ma prawa powitać ją, jak dawniej.

Brwi miała lekko, leciuchno zsunięte, te brwi czarne, niby dwa skrzydła jaskółki, a w oczach zapytanie dumne i spokojne.

— Więc to prawda! — zawołał nagle pan Bolesław. — Powiedz pani, że prawda.

Zdawało mu się, że usta jej drgnęły, że błyskawica jakaś przemknęła po twarzy, ale to trwało jedno mgnienie oka, śmiało spotkała znów jego spojrzenie.

— Prawda — odparła spokojnie i chłodno.

Pan Bolesław chciał coś powiedzieć widocznie, otworzył usta, lecz głos z nich nie wyszedł. Nagle zaśmiał się śmiechem tak dziwnym, tak dziwnym — i wybiegł bez pożegnania.

I nie widział, że Celinka stała na tem samem miejscu, — stała długo, bardzo długo. Na coś czekała i odejść nie mogła. Twarz jej straciła wyraz dumny i surowy, była to znów twarz dziecka, twarz biednego dziecka nad stłuczoną zabawką...

Usłyszała czyjeś kroki i uciekła do siebie. Drzwi zamknęła na klucz i płakała Wszyscy jej dokuczają, — nie dość jest nieszczęśliwa, jeszcze ją wszyscy dręczą: ojciec, Stefan, Ańdzia, nawet pan Bolesław. O, ten najwięcej winien! Gdyby nie był samolubem, dziwakiem bez serca, nie byłoby tego wszystkiego: byliby się porozumieli, byłaby wiedziała, że będzie dla niej dobry, a tak — a tak. — I teraz jeszcze jej się pokazuje!... I nie zobaczy go już nigdy, nigdy!... O, bo go też nienawidzi! Nienawidzi z całej duszy.

I tak płakała, że wieczorem nietylko oczy, ale i powieki zapuchnięte były i czerwone. Ale nie zważała na to, zagniewaną była na świat cały i na siebie; czuła się pokrzywdzoną i ktoś za to cierpieć musiał, ktoś zapłaci jej za te wszystkie udręczenia.

Widząc ją tak wzruszoną, Ańdzia usiłowała zbliżyć się do niej z pieszczotą, w nadziei, że dobroć łatwiej upór jej przełamie. Bo to był upór tylko, — nikt nie umiał do niej przemówić i zacięła się w uporze, ale...

Tymczasem najlepiej było od początku nic nie mówić, niech minie rozdrażnienie. Po co ten pan Bolesław przyjeżdżał! — Ach, po co!

Ogromnie żal jej było pana Bolesława, bo choćby się Celinka rozmyśliła, teraz on już pewno nie wróci...

Smutne nastały czasy dla całego kółka, co za różnica od zeszłego roku. Prawdę przepowiedziały Hania i Reginka, że po raz drugi w życiu tak się bawić nie będą. Wróci karnawał, wróci i wesołość, lecz nie wróci wiosna życia bez troski i smutnych wspomnień. Tymczasem zaś żałoba. Nawet u Zabrowskich niema mowy o zabawach, u Krajewskich cicho, Zielińscy wyjechali podobno za granicę, choć złośliwy Witek utrzymuje, że tylko do Zieliniec.

Chodziło im przedewszystkiem o uniknienie skandalu; pan Zieliński kochał dwie rzeczy, bez których istnieć nie mógł: majątek swój i opinię. Cień skandalu równał się dla niego śmierci: on, obywatel zasłużony, wzór dla przyszłych pokoleń — pod pręgierzem opinii publicznej! Nigdy, nigdy! Wiadomo, skoro ludzie zaczną szperać w czyjem życiu, sądzić, krytykować, przypominąć sobie — pan Zieliński był pewnym, że nie popełnił w życiu nic zdrożnego, jednakże — wolał uniknąć sądów, krytyki, gadania. On sani wygłaszał opinię o sobie i świat powinien był poprzestać na tem. Prawdopodobnie poprzestałby nawet, gdyby nie ten zuchwalec i Regina.

Po fatalnej scenie ze Stefanem Regina zapragnęła, poznać życie i błędy ojca, a następnie oświadczyła, ze ani jednej godziny nie zostanie pod dachem wuja i Tadzia mu nie zostawi. Gotowa iść do służby albo życie sobie odebrać.

Niepodobna było dopuścić do ostateczności, tembardziej, że i "tamten " nie milczałby wtedy, a chociaż pan Zieliński czuł się zupełnie niewinnym, wolał cierpieć, niż narazić na skazę swoje nazwisko. Cóż może szkodzić więcej nad ludzkie języki?

Ciotka upełnomocnioną została do układów z siostrzenicą, a on w pilnym interesie opuścił niezwłocznie Warszawę. Regina się upierała, ale ciotka miała prawo do jej wdzięczności, — cóż jej zawiniła wreszcie ta kobieta, rodzona siostra jej matki?

Spłakały się obydwie, poczem przyszło do układów. Pani Zielińska dopełniała sumy, potrzebnej na utrzymanie szkoły rzemiosł, z warunkiem, że Reginie powierzonem będzie kierownictwo pod opieką pani Krajewskiej. Ma zamieszkać przy szkole razem z Tadziem i nie zrywać stosunku z ciotką, która zabiera Wandzię.

Regina słuchać nie chciała z początku o pomocy ze strony wuja. Będzie dawała lekcye i zarobi na życie; i Tadzio pracować zacznie, jest już w czwartej klasie, niejeden chłopiec w jego wieku utrzymuje się z korepetycja. Ciotka jednak nie zgadzała się na takie plany, — błagała, zaklinała. Utrzymanie Reginka zdobywać będzie pracą: cały czas poświęci szkole, ale dla ludzi niech to będzie filantropia.

Dziewczę się oburzało; postanowiono wreszcie wezwać rady pani Krajewskiej.

Stanęło na tem, że dla dobra szkoły Reginka przyjmuje ofiarowane warunki. Tym sposobem ma od razu pole użytecznej pracy, a korzyść, jaką daje społeczeństwu, warta poświęcenia uczuć osobistych, z których nie wszystkie może były bez zarzutu.

Szkoła stanęła zatem nadspodziewanie prędko, nad wszelkie spodziewanie. Hania nie marzyła o niej już w tym roku, który miał być przeznaczony na zbieranie funduszu i prace przygotowawcze. Tymczasem z Nowym Rokiem otworzono "Szkołę rzemiosł dla niezamożnych dziewcząt" pod kierunkiem panny Reginy Zielińskiej.

Na początek zapisało się ośm uczenie, a z tych tylko dwie płatne. Zaczęto od szycia. Te, które nic nie umiały, powierzono Ańdzi, inne brała w opiekę Krysia albo Hania, Reginka czuwała nad uczenicami i nauczycielkami. Płatnych nauczycielek nie było z początku wcale, gdyż nie było uczenie, przygotowanych dostatecznie do nauki kroju, strojów albo sukien.

Nie trwało to jednak długo: już w lutym liczba uczenie wzrosła do 20, rozpoczęto naukę szycia i ubierania kapeluszy; zgłaszały się kandydatki do introligatorstwa, kwiatów, pończosznictwa, tym jednak obiecywano otworzenie działów odpowiednich w roku przyszłym, gdyż i mieszkanie okazało się za ciasne.

W maju już było 40 uczenie; praca coraz większa, powodzenie szkoły niezaprzeczone, ale brak funduszów coraz bardziej dotkliwy. Zygmunt ofiarował wprawdzie 3000 rs. jako fundusz żelazny, pan Krajewski 1000 rs. i pani Zielińska tyleż, lecz ta suma dawała procent zaledwie wystarczając}- na komorne: resztę dopełniały składki opiekunek i praca dziewcząt, ale skąd wziąć na maszyny, niezbędne narzędzia, materyały itp.

Reginka i Hania dobrze suszyły sobie nad tem głowy. Bo jeżeli szkoła nie będzie mogła rozwinąć się odpowiednio do potrzeb — to upaść musi. A one już ją pokochały, już tak się zrosły z nią i jej zadaniem, że krew przelałyby w nią własną. Hania podała projekt, aby każda z nich jeszcze nauczyła się jednego rzemiosła, — miało to cel podwójny: dla kontroli, a w potrzebie mogły i uczyć same. Poświęcą więcej czasu, niech tam, byle szkoła nie upadła.

— Choćby upadła — rzekła na pociechę Krysia — to każda z was może we własnem mieszkaniu uczyć kilka dziewcząt jednego rzemiosła.

Oburzyły się na nią: szkoła nie upadnie, one nie pozwolą na to.

I Ańdzia zajęta była teraz dosyć poza domem, cale ranki Celinka przepędzała sama: grywała zwykle. Czuła się jednakże niezmiernie rozdrażnioną, zmizerniała nawet; poczucie doznanej krzywdy nie ustępowało z jej serca, tylko nie wiedziała o tem, że skrzywdziła je sama. W jej oczach winien był ojciec, że jej nie dał majątku, pan Bolesław, że nie był takim, jak ona chciała, i pan Henryk, że to wszystko posiadał, czego ona pragnęła, o czem marzyła zawsze.

Zwolna jednakże odzyskiwała równowagę i wówczas winszowała sobie, że umiała wytrwać przy radach rozumu. A czuła, że mogła uledz "słabości", jak nazywała głos serca, i prysnęłaby cała przyszłość świetna, marzenia całego życia.

Widząc ją zmienioną, cichą i pobladłą, Ańdzia próbowała niekiedy wzruszyć siostrę obrazem własnej tęsknoty, opuszczenia ojca; — rozmowy takie wszakże drażniły tylko Celinkę.

— Czego wy ode mnie chcecie? — powtarzała. — Co ja wam zawiniłam? Dlaczego mię dręczycie?

— Kochamy cię — szeptała Ańdzia — i mamy cię stracić...

— Dlaczego stracić? Co za śmieszna przesada. Jak gdyby nie istniały poczty i koleje. Zatruliście mi pierwsze chwile szczęścia, zdeptali marzenia moje, obchodzicie się ze mną, jakbym była zbrodniarzem i jeszcze wymawiacie mi, że was nie kocham i dziwicie się, że pragnę stąd uciec. Cóż mię tu wiązać może?

— A pan Bolesław? — pytała Ańdzia głosem drżącym.

— Nie byłam jego narzeczoną.

— Ojciec!

— Każde dziecko porzuca rodziców, kiedy za mąż wychodzi.

— Tak daleko!

— I dalej, jeśli los wypadnie.

— Kochając.

— Skąd wiesz, że ja nie kocham?

Oburzyła się tem przypuszczeniem, bo przecież nie poszłaby tak za byle kogo, ale pan Henryk! — Usiłowała przypomnieć go sobie, wpatrywała się w fotografię. Podobał jej się niezawodnie, była tego pewną, tylko — tak krótko się znali...

Pan Henryk pisywał co parę tygodni, stylem dosyć urzędowym, ale przy każdym liście przychodziła paczka z kosztownymi podarunkami. Były to klejnoty, kwiaty, bagatelki, paryskie wyroby, zdradzające zarówno wybredny gust kupującego, jak bogactwo i delikatność. Niekiedy pozwalał sobie obdarzać i Ańdzię, lecz jej sprawiały przykrość te prezenty.

Gdy przyjechał jednakże, umiał ją zjednać sobie: tak był uprzedzający, tak uprzejmy dla ojca. Przywiózł mu cenne dzieła, o których raz jeden rozmawiali przed rokiem. To dowód uczucia taka pamięć.

Pan Henryk nie musiał być rzeczywiście złym człowiekiem, — Celinkę kochał bardzo, to widać z każdego słowa, z każdego spojrzenia. I ona ożywiła się znów przy nim, powrócił}' rumieńce na bladą twarzyczkę, oczy blask odzyskały. Może będzie szczęśliwa. Trochę za stary dla niej ten pan Henryk, trochę za łysy, lecz jeśli go kocha — a dobry człowiek...

Bogaty i dobry, niezmiernie dobry! Dowiedział się o owej szkole i w dniu ślubu ofiarował na nią 10. 000 rs. od Celinki. To wspaniale! Ańdzia była wzruszona, Hania mu przebaczyła, Reginka miała łzy w oczach.

Byt szkoły zapewniony.

— A pamiętasz? — z ślicznym uśmiechem pytała Celinka. — Powiedziałam ci niegdyś, że nie jestem obojętną dla biednych i cierpiących, lecz nie umiem być mrówką. Każdy daje, co może.

Celinka dała dużo, zaprzeczyć trudno — chociaż — czy to ona?

Po ślubie państwo młodzi zaprosili rodzinę i przyiaciół do siebie na dzień następny, gdyż pragnęli przed wyjazdem przyjąć wszystkich choć raz jeden. Przyjęcie kosztowne, w hotelu Europejskim, lecz wśród gości nie było szczerego humoru. Pan Brodzki chciał coś powiedzieć, odchodząc, ale nie mógł, — machnął ręką i wyszedł w milczeniu.

Nazajutrz państwo Henrykowie wyjechali do Paryża.

Co się potem z Ańdzią działo, ona nie wiedziała sama. Chodziła jak nieprzytomna, jak obłąkana, nie wiedziała, co mówi, co robi. Noce spędzała we łzach, życie stało się dla niej męczarnią. Nie wiedziała dotąd, co to znaczy tęsknić. Zobojętniało jej wszystko i wszyscy; listy Celinki jedynemi były gwiazdkami w tej ciemnej nocy, lecz blademi gwiazdkami. Straciła rachubę czasu. Hania i Reginka nadaremnie usiłowały ją zbudzić, ocucić; — niecierpliwiły ją tylko, męczyły; — zdawało jej się, że gdyby świat runął, nie spojrzałaby za siebie.

Drgnęła jednakże, kiedy dnia pewnego przyniesiono ojca z fabryki. Atak sercowy sprowadził rodzaj paraliżu, chwilowo nawet pozbawił go mowy. Pełne dziecinnej trwogi, wypłowiałe źrenice starca wzruszyły serce Ańdzi, odzyskała siły. Zapomniała o sobie i swojem cierpieniu, aby pamiętać o nim, czuwać nad nim, pocieszać, budzić nadzieję, dodawać odwagi.

Pan Brodzki zwolna powracał do zdrowia, przyczem stawało się bardzo widocznem osłabienie władz umysłowych. O poważnej pracy nadal myśleć nie można wcale, lecz ciągle teraz przebywając z ojcem, Ańdzia nauczyła się odgadywać jego myśli i czytać w sercu, gdzie skarby uczucia pozostały nietknięte i niewyczerpane. I coraz silniejsze węzły zespalały to budzące się i gasnące życie.

W tem uczuciu i obowiązku znalazła Ańdzia ocalenie: opieka nad chorym ojcem wyczerpywała ją fizycznie, lecz wzmacniała moralnie.

Z czasem Brodzki odzyskał zdrowie i pan Krajewski dał mu "lżejsze zajęcie" w fabryce. Odtąd starzec jedynie wyobrażał sobie, że pracuje dla dzieci. Było to dla nich wzruszające złudzenie.

Ańdzia powróciła do swych zatrudnień w szkole. Czas jest wszechmocnym lekarzem na rany, zabliźnia je i uspakaja nawet wtedy, gdy uleczyć nie może. Ańdzia się uspokoiła: ojciec jej potrzebował, Hania i Reginka były takie dobre, Stefan taki serdeczny — czyż mogła być niewdzięczną?

Więc choć listy Celinki stawały się coraz rzadsze, ona nie traciła pogody umysłu, a łagodny i cichy smutek stał się naturalnym wdziękiem tej bladej, nieśmiałej dziewczynki.

XX.

O, wiem, my słońca nie zdejmiemy z nieba,
By rozwiać cienie po przepaściach nocy.
Nie rozmnożymy, jako Chrystus, chleba...
O, wiem! Nie wszystko jest tu w ludzkiej mocy,
A najmniej w naszej...
Jedno przecie
Każdy z nas zrobić powinien, więc może:

M. Konopnicka.

Upłynęło lat parę.

W domu państwa Krajewskich opustoszało, posmutniało nawet: zabrakło dzieci. Anielka wyszła za mąż, Wiktor wstąpił do Seminaryum, porzuciwszy medycynę, Staś, utrapienie rodziny, wyjechał do Akademii Sztuk Pięknych. Daremnie mu perswadowano, przekładano, — nie wyrzeknie się ołówka i pendzla.

— Więc zostań budowniczym — namawiał go Witek — będziesz projektował, rysował, a zda się to ludziom na co i tobie chleba nie zabraknie. Artysta! — co za przyszłość ?...

Ale chłopiec był uparty jak prawdziwy Krajewski. I skąd mu się to wzięło, takie zamiłowanie? Talenta nie kwitnęły w tej rodzinie, rozumnej, zacnej, pracowitej; żartowano w dzieciństwie z jego karykatur i zapewnień, że zostanie malarzem, — jedna Ela rozmawiała z nim o tem poważnie, uczyła go trochę, tak, dla przyjemności. Nie widziano w tem nic złego: rysunek przyda się w każdym zawodzie, — aż tutaj niespodzianka: artysta.

Kukułcze pisklę!

Pan Krajewski pocieszał się jeszcze nadzieją, że on to rzuci, skoro przyjdzie do rozumu. Straci lat parę, prawda, zawsze lepiej, niż gdyby został, ot tak, artystą jakimś. Bo gdyby to chodziło o rysunki techniczne, miałby i w samej fabryce zajęcie, lecz jeśli zacznie malować fantazye, Greki, bohatery — kto to kupi?...

I z Zygmuntem zmartwienie: biedny on, biedne dzieci. Wyjechał tak daleko i domu nawet nie ma. Czuje się pożytecznym na swoim posterunku: taka filia nad Dnieprem zapewnia fabryce znaczenie i przewagę, a powierzyć jej byle komu szkoda: to poważne pod każdym względem stanowisko godnego potrzebuje kierownika, — ale dla niego... Jużby został odludkiem, kapłanem pracy, ale dzieci... Ile opiekunek zmienił w ciągu tego czasu, liczyć przykro. Z początku miał Anielkę, ta jednak prędko jakoś znalazła sobie towarzysza; potem były rozmaite: młode i stare, niesumienne i niedołężne, lekkomyślne i pedantki — a każde rozstanie — to nowa katastrofa i dla niego i dla dzieci. Raz trafił dobrze, lecz młoda, serdeczna, milutka opiekunka była zaręczoną, narzeczony dostał posadę i porzuciła dom obcy dla swego.

Kto inny byłby może mniej wymagającym, powiedziałby sobie: trudno, taki los, — gorzej bywa dzieciom i przy matce; — ale Zygmunt żył przecież tylko dla tych dzieci, one były mu wszystkiem; — a takie to śliczne i takie wątłe... Nie był też wyrozumiałym, zrażony — bez namysłu usuwał z domu opiekunkę, do której stracił zaufanie, — a potem rozpacz, nowe próby.

— Ożeń się — radzili mu rodzice i przyjaciele, lecz on potrząsał głową.

Czy to łatwiej dla sierot znaleźć dobrą matkę, niż dobrą opiekunkę? Tę ostatnią zmienić można, ale cóżby począł z żoną, gdyby nie kochała dzieci, tak jak on je kochał?

Pan Krajewski osiwiał i pochylił się nieco, ale nie stracił cery, ani dawnego humoru; energia i praca Witka ożywia go, nowe siły w krew mu wlewa: spokojnie umrzeć może, powierzając mu wszystko.

To syn jego ukochany, ojcowska duma, chociaż przyznać się do tego nie chce.

Pani Krajewska więcej się zmieniła: osłabła, posmutniała. Rzadko mówi o tem, ale w duszy się martwi, że Hania za mąż nie wychodzi. Mogła już nieraz, dobrze i stosownie, nie brak jej szczęścia do ludzi, a przecież — niedługo będzie można nazwać ją starą panną.

— To już taka czwórka, mamo — śmieje się, gdy o tem mowa — młodsze powychodziły, nawet Genia, a z nas żadna. Dlaczegóż ja mam rozpoczynać? Niech Krysia zacznie, nie będzie się gniewała.

Ona się z tego śmieje, ale dla matki to smutne. Póki rodzice żyją, dobrze jej i w domu, lecz zostać kiedyś samą, bez rodziny... I czego ona szuka, na co czeka ?

— Moja mateczko droga, mam jeszcze dosyć czasu — perswaduje Hania, zmartwiona poważnie tą ciągłą troską matki. — A choćbym nie wyszła wcale...

— Dlaczego masz się wyrzekać własnej rodziny? — z oburzeniem pyta matka. — Czem jest życie kobiety samotnej na świecie? Zrozumiesz to, gdy rodzice zamkną oczy, lecz wtedy późno będzie.

Hania uspakajała matkę bardzo poważnie. Nie wyrzeka się swego domu, o, przeciwnie, zawsze marzyła o nim. Lubi niezależność i dom własny mieć musi, tylko — po cóż się spieszyć? Staropanieństwa nie lęka się wcale, to jeszcze tak daleko, a powtóre — umiałaby wybornie zapełnić sobie życie. A gdyby wyszła za mąż za człowieka, z którymby się nie zgadzała i nie rozumiała, no — matka zna ją przecież i powinna wiedzieć, że to byłoby prawdziwe nieszczęście! Ona nie umiałaby być cierpliwą i ustępować komuś tak sobie, dla spokoju, dla miłej zgody — nigdy!

Ale nie wyrzeka się wcale małżeństwa, tylko — po swojej myśli.

— Ja nie dożyję tego — wzdycha pani Krajewska.

— Dożyjesz, mateczko droga. Czy to mało masz wnuków? Takbyś nas wszystkich chciała prędko pozbyć się z domu?

I cóż z nią było robić? Utrzymywała, że jest zupełnie szczęśliwa, dni zapełniała pracą użyteczną, myśl — dążeniem szlachetnem, umiłowanym celem. Powtarzała matce nieraz, że jest dumną z siebie i z roli swej na świecie.

Zarozumiałą nie była, ale znała wartość swoją.

— Bo pomyśl tylko, mamo, gdyby każda jednostka, która może, zrobiła choć połowę tego, co ja zrobiłam w życiu... A przecież mam dopiero lat dwadzieścia kilka. I takie mrówki, mamo, są potrzebne i jeśli mi z tem dobrze. — No, no, już nie będę!...

Szkoła rozwijała się świetnie przy pomocy kapitału, ofiarowanego przez pana Henryka; zakres jej rozszerzano z każdym rokiem, obecnie oprócz wszelkiego rodzaju szycia i strojów obejmowała ona: szewctwo, rękawicznictwo, kwiaty, pończosznictwo, introligatorstwo; a wszystkiego uczono dokładnie, tak, aby opuszczająca zakład uczenica miała chleb w ręku. Wkrótce okazało się koniecznem otworzenie przy szkole "Taniego bazaru ", gdzie po cenach bardzo przystępnych sprzedawano wyroby uczenie i przyjmowano obstalunki, wchodzące w zakres wykładanych rzemiosł. W bazarze podzielono towar na dwa działy: tak zwane braki t.j.: rzeczy wykonane przez początkujące pracownice, odstępowano po niezmiernie nizkich cenach, a prócz tego sprzedawano wyroby doskonale odrobione, za które odpowiadała firma szkoły. Nadzwyczajny porządek, punktualność, sumienność w przyjmowaniu i oddawaniu obstalunków zyskiwały dla bazaru zwolna zaufanie, a tem samem i szkole zapewniały silne poparcie. Uczenice z zapałem garnęły się do niej, wiedząc, że oprócz nauki, bezpłatnej dla najbiedniejszych, znajdą tu zawsze pewny punkt oparcia, a opuszczając zakład, umiały ocenić wyświadczone im dobrodziejstwo i odróżnić je od zwykłej jałmużny.

Regina na stanowisku kierowniczki była niezmordowaną. Z każdym rokiem więcej nabywała doświadczenia, a nie traciła zapału ani gorliwości. Ktokolwiek patrzył na nią, podziwiać ją musiał, tembardziej że poza szkołą życie jej nie było wolne od poważnych trosk i zmartwień.

Martwiło ją, że Wandzia nawet wyszedłszy za mąż, nic a nic nie spoważniała i pomimo dobrej głowy i zacnego serca prowadziła życie puste, wesołe, przyjemne, rzadko kiedy zakłócone poważniejszą myślą lub pożytecznym czynem. I nie było nadziei, aby się to zmienić mogło, gdyż wesoły i poczciwy w gruncie jej małżonek — jak chmury na majówce bał się każdej myśli poważnej i najlepszą rzecz w żart obracał.

Gorzej jednak było z Tadziem, tym jej ukochanym Tadziem. Chłopiec, czy mało zdolny, czy leniwy, nie umiejący nagiąć bujnej wyobraźni do systematycznej pracy szkolnej, mimo najlepszego serca ciągłe sprawiał jej zmartwienia. Nie było awantury w klasie, do którejby nie należał, jeśli nie stał na czele, — hardy, niepoprawny, naraził sobie wszystkich; a stopnie!... Boże drogi, jakby nie pamiętał, że wpis kosztuje drogo...

Biedna Reginka, ileż łez wylała nad tym kochanym, niepoprawnym chłopcem!

Nakoniec po dwóch latach pobytu w piątej klasie wydalono go za awanturę. Nie było apelacyi. Nie można się nawet dziwić, ani uskarżać na srogość: wojował i wywojował. Reginka rozpaczała, była niepocieszoną. Tadzio, jej pociecha, duma!... Tyle marzyła o nim i jego przyszłości, tak pragnęła go widzieć rozumnym, zacnym, wykształconym, a tymczasem... Gdyby był złym człowiekiem, mogłaby przynajmniej mieć do niego urazę, mniej go kochać, ale on był tak dobry, tak szlachetny, zacny i przywiązany do niej... Tylko to lenistwo i gorący temperament. Sam się gubił, a ona musiała patrzeć na to i ratować nie mogła, nie umiała.

Stefan ją pocieszał, potem się gniewać zaczął. Grzech rozpaczać, gdy niema o co. Chłopiec zdrów, niegłupi, serce na właściwem miejscu — nie zginie przecież. Że nabroił trochę — niechaj pokutuje. I tak żyć jeszcze można i być prawdziwym człowiekiem. Patent o wykształceniu nie stanowi; lepiej może. że raz weźmie się do jakiej praktycznej pracy i obierze sobie drogę życia.

Ale jaką? Trudno kierować chłopcem, który nie ma ojca, Regina odczuwała to ogromnie. Żal. gniew wzbierał w jej sercu, a musiała jeszcze pocieszać i uspakajać winowajcę, bo się lękała, że co złego sobie zrobi. Tadzio istotnie gorąco kochał siostrę i to jedno powstrzymywało go trochę od szaleństwa i zupełnego zaniedbania; ale nie wystarczało. Gdyby ona mogła być z nim między kolegami, znać ich, rozumieć, gdyby była chłopcem...

Jakoś wkrótce po tej rozmowie staią się rzecz niespodziana: Stefan zaręczył się z Reginą. Zaprosili Ańdzię i Hanię i prosili ich o błogosławieństwo. One musiały wiedzieć, ale zresztą wszystko jeszcze czas jakiś niech zostanie w tajemnicy. Pobrać się nie mogą prędko, najwcześniej za rok, po pierwsze — dla ojca, a powtóre — chociaż Stefan był już adwokatem i zarabiał dosyć przy pomocy pióra, choć wymagania miał niezmiernie skromne, trzeba jednak zebrać trochę grosza na początek, trzeba się urządzić jakoś.

Ańdzia rozpłakała się z radości na tę wieść nieprzewidzianą, a Hania ze wzruszenia przemówić nie mogła. Ale wszyscy byli szczęśliwi, o, wszyscy! Któżby mógł o tem wątpić? I Stefan promieniejący i niezwykle miękki i niezwykle uśmiechnięty, — i Reginka, trochę jakby spłoszona, niepewna, nieśmiała, skłonna do łez i śmiechu, — i poważna Hania w uroczystym jakimś i wzniosłym nastroju, i Ańdzia cicha, a taka pogodna.

Z ojcem tylko będzie niemało kłopotu. Od owego ataku pan Brodzki zdziecinniał bardzo, -a przedewszystkiem stał się niezmiernie wrażliwy i skłonny do sercowych zaburzeń. Doktór uprzedził, że każde wzruszenie jest dla niego niebezpiecznem, silniejszych zaś wrażeń oszczędzać mu należy z wielką troskliwością/

Postarano się zatem, aby w trybie jego życia nic się nie zmieniło. Pan Krajewski po rozmowie ze Stefanem powierzył mu w fabryce "nader ważne zajęcie" kopiowania listów w swoim gabinecie. Była to praca lżejsza i nieterminowa, a choć dochody zmniejszyły się przez to, były jednak wystarczające zupełnie, zarówno z powodu zaprowadzonych w domu oszczędności, jak zarobków Stefana.

Przecież to już mężczyzna, adwokat. Pan Brodzki rad jednakże, że mu nie będzie ciężarem; ani przypuszcza, że pobierana pensya w części zapisaną zostaje w rachunkach jako rodzaj emerytury wysłużonego urzędnika, w części zaś pochodzi wprost z kieszeni syna.

Wszakże to w każdym razie powraca do domu, a jakżeby żyć umiał bez zajęcia ten człowiek pracowity, a już niezdolny do istotnej pracy?

Małżeństwo Stefana nie sprowadzi żadnej ważniejszej zmiany w jego życiu, lecz trzeba go powoli oswoić z tą myślą. Tak jest teraz osłabiony, tak głęboko i chorobliwie przejmuje się wszystkiem. Możnaby mniemać, że w miarę słabnięcia władz miastowych egzaltuje się w nim uczucie i to właśnie jest groźnem.

Zamiary też Stefana muszą zostać tajemnicą, póki Ańdzia nie przygotuje ojca do tej myśli. Nie wydaje się to trudnem: zbudzi w nim najprzód życzenie, potem będzie z nim razem marzyć, planować, pragnąć, aż rzeczywistość nic nowego nie przyniesie.

Hania popiera ten projekt gorliwie, — rodzicom nawet nie wspomni tymczasem o niczem: jedno słówko nieostrożne mogłoby zrobić wiele złego.

Tak upłynęła zima. Hania tego roku zeszczuplała bardzo i pobladła, ale bo też pracuje! Najuboższa dziewczyna więcej od niej ma odpoczynku, zabawi się chociaż w święto, a Hanię ogarnęła taka gorączka pracy, że pani Krajewska lękać się o nią zaczęła. Wyobraziła sobie, że się pod tem coś kryje i dręczyła się sama Czekała tylko czerwca, żeby opuścić Warszawę i wyjechać z córką do Piaseczka. Tam odżywi ją mlekiem i świeżem powietrzem.

Hania żartowała głośno z obaw matki, a od Piaseczka wypraszała się, jak mogła. Co ona tam robić będzie? Dostanie melancholii.

Stanęło na tem, że zabiorą Ańdzię i pana Brodzkiego. Trzeba tylko zawczasu przygotować go do tej podróży. Potem przyjedzie Staś, dzieci Zygmunta, dom się zaludni.

— Pojedziemy, ojczulku, tego roku do Piaseczka — mówi Ańdzia, siedząc z ojcem przy herbacie. — Nie teraz jeszcze, ale potem, w lecie. Świeże powietrze wzmocni cię, wróci siły.

— Koleją? — z pewną trwogą zapytuje starzec.

— Tylko godzina drogi, — przecież ojciec jeździł w zeszłym roku. Przyślą po nas wygodną bryczkę.

— Z tą koleją — to — tego — żeby się nie spóźnić — oni zawsze tak spieszą z dzwonkami...

— Pojedziemy zawczasu, w dzień powszedni, drugą klasą.

— Bo to teraz tyle bywa tych wypadków...

— Tylko w nocy, ojczulku, w dzień niema obawy.

— Ja się też nie obawiam, ale o ciebie — tego...

— Nic nam się nie stanie, ojcze. Stefanowi tylko przykro będzie tu samemu.

— A tak, przykro. Możeby lepiej nie jechać?

— Nie można, ojcze, — doktór mówił, że wypoczynek bardzo ci potrzebny.

— Ale bo widzisz, i fabryka...

— Stefan zastąpi ojca, a ojciec ran za to będzie tam przepisywał akta.

— Aha, — poczciwy chłopiec. — I sam tu zostanie...

— Któż mu winien? Niech się żeni.

— Żeni? Z kim się żeni? Co ty mówisz?

— Nie żeni się, ojczulku — i to właśnie bieda. Trzebaby na niego wpłynąć. I jemu byłoby lepiej i nam też przyjemnie.

Starzec westchnął.

— Czy on to posłucha mię — szepnął — młodzi... A przytem: z kimże się tu żenić?

— Alboż to mało panien?

— Tak, ale w domu — obca osoba — zamieszanie. — Toby trzeba bardzo ostrożnie wybierać...

— Niech mu ojciec wybierze. Ale najprzód niech ojciec pogodzi go z tą myślą.

— Pogodzić się z tą myślą — mówisz. Tak, trzeba się pogodzić powolutku, bo to, widzisz, synowa, stary ojciec, niedołężny...

— A co też ojciec mówi! Gdzież tu niedołęstwo? W takim wieku, mój ojczulku. — Wybierzemy mu zresztą taką, co i ojca kochać będzie.

Wrócił Stefan, rozmowa przeszła na inny temat, wspomniano o małżeństwie, Stefan się zarumienił, pan Brodzki go zapewniał, że to ważna chwila w życiu człowieka, bardzo ważna i dlatego trzeba wybierać długo i ostrożnie, trzeba się zastanawiać.

Bał się tego widocznie. Dwie rzeczy niepokoiły go teraz: wyjazd do Piaseczka i małżeństwo syna. Wyjazd do Piaseczka wydawał mu się trudną i daleką podróżą; byłby się chętnie wyrzekł świeżego powietrza i odpoczynku, ale — doktór kazał. Małżeństwo syna także nie schodziło mu z myśli, bo gdzieby znaleźć taką, któraby zupełnie do Ańdzi podobną była? Taka tylko w jego mniemaniu mogła uszczęśliwić syna.

XXI.

Ucisz się serce! swoich strat
Już nie opłakuj, stroskane,
Ale wschodzący pozdrów świat
I jego jutrznie różane.
Wzleć ponad drogi własnej kres
Z błogosławieństwem dla świata,
Co w pasmo błędów, walk i łez
Szlachetne dążenia wplata.

El...y.

— Więc nie chcesz nawet i pomyśleć o tem, Ańdziu ?

— Mój Zygmuncie!...

— A jednak zastanów się, proszę, moja siostrzyczko dobra. Znamy się od tak dawna, że możemy przecież mówić zupełnie szczerze bez obrazy. Ty wiesz, co ci dać mogę i nie chcę cię zwodzić: szukam matki dla swoich dzieci. Od dzieciństwa cię kochałem, a kiedy cię widzę z Jankiem i Zosią, zdaje mi się, że Bóg sam sprowadził nas tu razem, aby moje sierotki sierotami być przestały. Ańdziu, Andziu moja, nie odmawiaj mi stanowczo!

Wziął jej rękę łagodnie i do ust przycisnął, patrząc w oczy z prośbą wielką. Ańdzia milczała.

— Ty je pokochasz — zaczął Zygmunt serdecznie — ty już je kochasz. Ja nie znajdę także stosowniejsze] dla siebie towarzyszki życia, przez które przejść możemy smutnie trochę może, ale spokojnie. Ty tak lubisz spokój...

Głos mu zadrżał, Ańdzi łzy w oczach stanęły.

— Ale ojciec — szepnęła.

— Będzie z nami, — zabierzemy go...

— Nie znasz go, Zygmuncie. On przyrósł tutaj wszystkiem, co go łączy z życiem. Ojca zabrać stąd nie można, - nie można.

— Więc zostanie ze Stefanem i Reginą. Uśmiechnęła się smutnie.

— Dopiero się z nią oswaja, a beze mnie obejść się nie umie. Nie, Zygmuncie, na rozstanie ze mną narażać go nie moge, to byłoby... Lata jego i tak policzone, z dniem każdym słabnie. Pamiętasz ten atak po wyjeździe Celinki?... A ja mu droższą jestem, jestem mu jak matka, wszystkiem prawie. To także sierota...

— Wszyscy ojcowie rozstają się z dziećmi.

— Nie wszyscy tak czują i tyle cierpieli. Przebacz mi, Zygmuncie, mój dobry Zygmuncie, takbym chciała choć trochę osłodzić ci życie, ale — nie mogę, nie opuszczę ojca.

— Jestem pewien jednakże, iż byłby szczęśliwy, gdybyś została moją żoną.

— Tak — pewno — taka wiadomość ucieszyłaby go, ale — wzruszenie... Nie kuś mię, Zygmuncie, ty znajdziesz inną żonę, a on innej córki nie znajdzie.

— Nie chcesz spróbować nawet z nim pomówić?

— Czyż mam prawo, wiedząc, że każde wzruszenie skraca mu życie? A on do tego życia taki przywiązany, więcej niż kiedykolwiek, — cieszy się niem, jak dziecko. Nie, Zygmuncie, jestem dziś własnoscią ojca, póki on żyje, ja z nim pozostanę.

— Więc będę czekał.

— Na co? Zygmuncie, Zygmuncie, coś ty powiedział! To okropne, to potworne! Ja nie chcę, nie chcę Słyszysz? Nigdy, nigdy w życiu nie zostanę twoją żoną.

— Przebacz mi, Ańdziu, nie chciałem cię dotknąć, nie zastanowiłem się, co mówię. Takiej jak ty, nie znajdę — dodał z głębokim smutkiem — więc zostaniemy nadal rozbitkami...

Ańdzia się rozpłakała. Tak jej go żal było, tego przyjaciela z lat dziecinnych, tego najlepszego, szlachetnego Zygmunta.

— Tak mi przykro — szeptała — tak mię to boli, ale. — Nie bierz mi za złe... Ja ci wdzięczną jestem, pragnęłabym ci dogodzić, ale...

— Nie martw się, Ańdziu, rozumiem, że inaczej być nie może. Nic sobie nie wyrzucaj, moja dobra siostrzyczko, ja cię rozumiem.

— I nie masz żalu do mnie?

— Dziecko jesteś.

— Nie mów nic Stefanowi.

Uśmiechnął się smutnie.

— Pójdźmy — rzekł.

Zbliżyli się do werendy, gdzie pod opieką ciotek bawili się Janek i Zosia. Dzieciom dobrze było przez lato w Piaseczku, lecz Zygmunt tem więcej może czuł osamotnienie pośród obcych. Teraz przyjechał po nie, , zabierał także dla nich nową opiekunkę, osobę już niemłodą, łagodną i cichą, może się przywiąże choć trochę do sierot i dobrą dla nich będzie.

Wszyscy się zabierają do odlotu: po niedzieli wyjeżdża i pan Brodzki z Ańdzią, a za nimi i reszta. Lato się skończyło, coraz mniej zieloności, coraz więcej suchych, szeleszczących liści na ścieżkach. W ogródku widać jesień na grządkach kwiatowych, na owocowych drzewach, czuć ją w blasku słońca, w tchnieniu wiatru.

Pan Brodzki wypoczął w Piaseczku, lecz w Warszawie zamierza rozpocząć kuracyę: boi się zniedołężnieć. Ręka drży mu tak mocno, że zaledwie pisać może. Trzeba się koniecznie wzmocnić.

Niepokoi go także małżeństwo Stefana. Wprawdzie rad z tego bardzo, o, bardzo! — Regina taka dla niego dobra i serdeczna, ale zawsze... Zdaje mu się chwilami, że za prędko się zaręczyli, bez namysłu... W Piaseczku był to dzień wesoły: dawno nie widziano Hani w tak dobrym humorze, śmiała się, żartowała, wróżyła przyszłość młodej parze. To też pani Krajewska, którą z początku dotknęła tajemnica Stefana i Reginki, pogodziła się z nią prędko: Hania widocznie nic na tem nie cierpi. Może lepiej, że się tak stało, kto wie, czy nie liczyła w duszy na Stefana, zawsze się tak przyjaźnili... Teraz prędzej zdecyduje się na kogo innego. Zacnych chłopców niebrak wpośród ich przyjaciół.

Lecz i w Warszawie pan Brodzki nie znalazł spokoju, jakiego się spodziewał: odwykł ód ruchu, wrzawy, a tu taki hałas. Myśli zebrać nie można, nawet w nocy jeżdżą. Przytem Ańdzia zajęta małżeństwem Stefana, poszukują mieszkania: ma być razem ze szkołą; tak wiele o tem mówią... Żeby się już raz pobrali, byłoby ciszej w domu; Ańdzia nikomu nie zamąci spokoju.

A jego to już męczy, wszystko go męczy bardzo, potrzebuje wypoczynku. Bardzo dobrze, że Stefan żeni się nakoniec, tylko czemu nie prędzej ? po co czekać do stycznia?

Ale młodzi mają zawsze swoje wyrachowania: postanowili, że w styczniu, to w styczniu. Tymczasem co niedziela schodzą się tu wszyscy i — to bardzo przyjemnie, ale zawsze męczy, — tak wiele opowiadają. I coraz nowa historya.

Tej niedzieli przyjechał Tadzio. Bardzo sympatyczny chłopiec, brat Reginki, ale za głośno mówi. Przywykł do tego na wsi, gdyż od wiosny pracuje u pana Bolesława.

Po wydaleniu ze szkół Stefan wziął go z początku na pomocnika do warsztatów, w których mimo innych zajęć główny kierunek zawsze zachował dla siebie. Tadzio skruszony uznaniem swej winy, widokiem zmartwienia siostry, dobrocią Stefana wreszcie, energicznie wziął się do pracy. Zbliżenie ze Stefanem silny wpływ miało na niego: wobec tej wytrwałości, woli, żelaznej pracy, zapału w czyn przekutego — uczuł się nagle śmiesznym i maluczkim ze swą donkiszoteryą hałaśliwą, na słowach opartą tylko. Zrozumiał bardzo wiele, ocenił się surowo i zapragnął iść w ślady swego przewodnika.

Pod względem wiedzy nie odpowie nigdy marzeniom ukochanej siostry, przekona ją jednakże, iż nawet bez wielkiej nauki zdobyć można szacunek ludzi i być użytecznym na świecie. Użyteczniejszym od wielu doktorów filozofii.

I pracował. Uczył siebie, uczył innych wytrwałości, rzemiosła, milczenia przy pracy. Zmizerniał przytem, pobladł, ucichł dziwnie, sposępniał. Reginka się zatrwożyła, Stefan zaczął obserwować go uważniej.

— Czy zajęcie nie daje ci zadowolenia? — dopytywał.

— Owszem.

— Pragniesz czego ?

— Sam nie wiem, serce mam pełne, a dusza mi więdnie. Duszę się. Nie stworzony jestem na człowieka... ale zginę, a nie ustąpię.

I pracował z większą jeszcze zaciętością.

Zaziębił się kilka razy, zaczął kasłać. Reginka z trwogą patrzyła mu w oczy, niemem pytaniem radząc się Stefana.

— Wyślemy go z wiosną na wieś — pocieszał ją Stefan.

Napisał do Kazimierza, Łącki zgodził się chętnie. Tadzio na wsi od razu uczuł się w swoim żywiole: praca nabrała dla niego uroku, on — miłości dla pracy.

— Będę gospodarzem — powiedział do Reginy, kiedy się znowu spotkali — choćby na jednej włóce. Tyle zdobyć muszę.

Teraz przyjechał z nowymi planami: zima, długie wieczory — książka mu nie wystarcza; taką już ma głowę, że niewiele teoryi się w nią zmieści: dość jednak zmarnował czasu w życiu swojem, i teraz, gdy ma cel jasny przed sobą, nie chce tracić godziny. Będąc w warsztatach, polubił stolarkę, obecnie powziął zamiar sprowadzenia potrzebnych narzędzi i zamierza fabrykować sprzęty domowe własnego pomysłu. Wyciąga z kieszeni plany, modele krzeseł, stolików; z czasem udoskonali to wszystko, pomocników sobie znajdzie, a to i dochód dać może. On zaś musi zbierać pieniądze na dzierżawę lub własny kawałek ziemi. I zbierze. Z gospodarstwem taka praca godzi się doskonale; wyzyskiwać nie myśli nikogo, przeciwnie, chce być użytecznym, naśladować Stefana. Stworzy przemysł miejscowy.

Teraz przeniósł się do Bolesława: doskonale się rozumieją i bardzo im dobrze razem. Bolesław pracuje nad nim, jak nad rodzonym bratem, a Tadzio umie to ocenić. Nie zawiodą się ludzie na nim, nie, nie zawiodą.

W pierwszych dniach stycznia nastąpił ślub Reginki i Stefana. Ze względu na zdrowie ojca odbył się jak najciszej, z rana, w obecności kilku tylko najlepszych przyjaciół. Stefan obawiał się trochę, że Regince przykrem będzie to zaniedbanie zwykłych przy tem uroczystości, lecz ona sama uprzedziła jego chęci. Rozumna jest i dobra.

Niepodobna było jednak uniknąć zupełnie wzruszeń: podczas błogosławieństwa pan Brodzki zapłakał, wspomniał Celinkę, potem osłabł bardzo, wzmogło się drżenie ręki, nawet w mowie doznał pewnego utrudnienia. Ustąpiło to przecież po paru godzinach, a wieczorem był swobodny, jak za najlepszych czasów.

Od Celinki przyszedł telegram i prezent dla państwa młodych: serwis kosztowny z bardzo pięknej porcelany. To znowu wywołało wspomnienia z przeszłości i Ańdzia z trwogą patrzyła na ojca.

Ale zdawał się być spokojny, chociaż od lat paru imię Celinki nie było wspomniane w tym domu. Nie zrywała ona korespondencyi z rodzeństwem, lecz ją ograniczyła do paru listów na rok. Tym sposobem stosunek był czysto formalny, bo nawzajem niewiele o sobie wiedziano. Ańdzia nawet odczuła, że siostrę mało obchodzą ich warszawskie sprawy i przestała o nich pisać, a listy Celinki wydawały jej się takie puste i bez treści.

Wszystko nakoniec minęło szczęśliwie i Ańdzia odetchnęła; nie na długo przecież: w tydzień po ślubie przyszedł nowy atak, po którym już pan Brodzki nie odzyskał mowy i umarł w ciągu doby. Smierć zaskoczyła go we śnie, nagła i cicha.

Ańdzia przyjęła ją w milczeniu; szła za trumną ojca jak uśpiona: nie mogła wierzyć.

Po pogrzebie Stefanowie zabrali ją do siebie, Hania energicznie wprzęgła ją do pracy, i ciche, smutne dziewczę prawie nie miało czasu myśleć o swoim smutku. Pusto jej było jednak, o, pusto na świecie. Po raz pierwszy od lat dziecięcych uczuła, że nikomu ze swoich najbliższych nie jest nieodzownie, niezbędnie potrzebną. Obowiązki, jakie matka włożyła na nią niegdyś, skończyły się. Czy je wypełnić umiała? " Kochała ich", ale — czy umiała kochać?

Celinka jej ciążyła, jak wyrzut sumienia: stracona. a dlaczego? Czy nie ona temu winna? Czy umiała być dla niej matką i zastąpić matkę? Może tą winą i ojcu skróciła życie mimowolnie, a ci, którzy tego nie wiedzą, czy nie rozumieją, uważają ją za wzór córki!

Wyrzucała to sobie, lecz cóż miała począć? W gorliwej pracy szukała pociechy, przywiązywała się z każdym dniem silniej do Reginki i Stefana. Zawsze ich kochała, ale to uczucie nie było dotąd tak wyłącznem. Potrzebą jej natury była miłość i poświęcenie: kochać miała jeszcze kogo, ale poświęcenia nikt od niej nie potrzebował, — to też nie była szczęśliwą.

— Nikt już ode mnie nic nie potrzebuje — rzekła raz smutnie do Stefana.

Lecz on uśmiechnął się wesoło.

— Napisz do Celinki, żeby przysłała ci swego chłopca, jestem pewny, że bardzo zdałaby mu się cioteczka. Ciotki, widzisz, Ańdziu, ogromnie potrzebne na świecie.Śmieli się wszyscy, lecz w Ańdzię wstąpiła otucha: siostrzeńcom będzie napewno potrzebną. Już postara się o to, żeby jej nikt nie zastąpił.

XXII.

Lecz nad chmurami widać błękit nieba,
Tylko wznieść się nad chmury potrzeba.

El... y.

— Marno, mamo, ktoś dzwoni.

— "Ciocik"! ciocia Hania! ciocia Hania!

— Tiotia Hania! tiotia Hania!

I trzy pary małych nóżek tupią z niecierpliwości, wyprawiają pocieszne skoki i minio przestróg matki ani myślą ustąpić z przedpokoju, dopóki ich posiadacze nie przywitają " złotego ciocika".

Bo też w domu Stefana ciocia Hania — to słońce; dzieciaki przepadają za nią, a ona bawi się z niemi, jakby nie miała jeszcze lat dziesięciu.

Gdyby Ańdzia była zdolną do zazdrości, mogłaby jej zazdrościć, chociaż nie ma prawa, bo jako pani Zygmuntowa, oprócz Janka i Zosi, ma własne pieszczotki swoje. Jest szczęśliwa, bo czuje się znowu potrzebną i ma dla kogo się poświęcać.

W domu Stefana Hania zajęła jej miejsce w sercach dzieci i starszych. Jest tu jak u siebie, żyje z niemi wspólnem życiem, dzieli radość i smutek, każdą pracę i dążenie.

A przytem łączy ich szkoła, która z każdym rokiem zdobywa sobie coraz większe uznanie i rozwija się wzorowo. Reginka nie może wprawdzie kierować nią już sama, ważniejsze obowiązki nie pozwalają na to, lecz jako opiekunka razem z Hanią czuwa nad wszystkiem i wgląda troskliwie w najdrobniejsze nawet szczegóły.

Właśnie przed chwilą skończono zajęcia na górze, dziewczęta się rozeszły, a Hania, wracając do domu, wstąpiła do Stefanów.

— Bardzo jestem zadowolona z Karpowskiej — odzywa się, siadając na najbliższej sofie i biorąc na kolana dwuletnią dziewczynkę. — Rozumna jest i energiczna, ty sama lepiej nie prowadziłaś szkoły.

— Dryn, dryn, dryn! — rozlega się w tej samej chwili i siedmioletni Jurek zasiada na koźle powozu, ustawionego z krzeseł.

— Ciociu, ciociu, cioteczko! Słyszy ciocia? Wsiądziemy wszyscy do powozu, Jurek nas zawiezie daleko, do lasu — woła pięcioletnia Haneczka.

— Do powozu! do powozu! proszę państwa — krzyczy Jurek, zatrzymując rumaki i dzielnie trzaskając z bicza.

Hania machinalnie wsiada do powozu, lecz Regina się oburza.

— Bawcie się, dzieci, same, ciocia przyszła pomówić z mamą.

— To niech panie porozmawiają w powozie — prosi Jurek, figlarnie patrząc ciotce w oczy.

Hania przyciąga chłopca, gładzi ciemną główkę, okrywa go pieszczotami.

— Pojedziemy, Jureczku, pojedziemy, tylko nas nie wywróć.

— Niech się ciocik nie boi, — siadaj Anka, Haneczko. Wio, stary! Dryn, dryn, dryn...

— Z bazarem będzie kłopot — odzywa się Reginka.

— Dlaczego?

— Topola idzie za mąż do Radomska.

— Tem lepiej, — dzielna dziewczyna, założy tam filię bazaru i będziemy miały nowy rynek zbytu.

— Ale kto ją zastąpi? To bardzo ważne miejsce. Trzeba się znać na towarze i być systematyczną, inaczej zginie sama, a bazarowi szkodzi.

— Możeby Emilka...

— Która?

— Fraczek.

— Taka niepozorna.

— Tem lepiej, nie wymknie nam się prędko za mąż. A porządna, pamięć ma dobrą, obeznana z robotami — można jej zaufać.

— Czy tylko nie zamało energiczna?

— Nie poznałaś się na niej, to cicha woda, klejnot dla bazaru.

— Zawsze się tych zmian obawiam.

— Zupełnie niesłusznie; tyle mamy sił młodych, świeżych, potrzebujących odpowiedniego spożytkowania, że niema się czego lękać.

— Tak się to mówi: musimy wymagać bardzo wiele, a to proste dziewczęta.

— Tem praktyczniejsze.

— Niezawsze, moja droga.

— Mamy z czego wybierać, kilkadziesiąt ich co rok wychodzi ze szkoły, przygotowanych do pracy i życia.

— Przyznaj jednak, że trzy czwarte nie nadają się do wyboru.

— Na kierowniczki? zgoda. Ale w tej jednej czwartej zawsze jest dość materjału. Wy nie macie pojęcia, jaka to rozkosz dla mnie wytwarzać takie rodzime bogactwa. Mówię sobie: oto znowu garstka pracowników Bożych w świat idzie... Idźcie! idźcie, ja wam błogosławię... Już ich dzieci nie będą tem, czem one były w dzieciństwie... Biorę materyał twardy, czarny, surowy i rzeźbię i rzeźbię w nim duszę i ciało... To się nazywa żyć!

Hania żyje pełnem życiem i nawet pani Krajewska, widząc, że jej to wystarcza zupełnie, że jest zadowolona i szczęśliwa, przestała troszczyć się o nią. Taki już chłopak w spódnicy był zawsze.

— Widzisz, mateczko — perswaduje Hania — żon i matek nigdy nie zbraknie na świecie, po cóż mam zabierać innym to, co dla mnie jest bez wartości? Dawniej panna mówiła, że ma "powołanie", wstępowała do klasztoru i nikt jej tego nie miał za złe, — dziś ja mam powołanie do takiej właśnie służby Bożej. Nie można się, mateczko, sprzeciwiać powołaniu. Wiktor mię popiera nawet.

Istotnie, Wiktor, gorliwy już proboszcz, zawsze popiera Hanię, więc i pani Krajewska zaczyna w tem widzieć wolę Bożą, z którą się zgadzać należy.

Skoro sama chce tego i jest szczęśliwa...

Wszyscy zresztą tak cenią Hanię, takim otaczają szacunkiem, uznaniem; ci nawet, którzy nie znają jej osobiście, z czcią i powagą wymawiają jej imię. Pani Krajewskiej sprawia to wielką przyjemność — i Hani także, chociaż z innego powodu.

Rzeczywiście dobrze jej jakoś na świecie: zawsze pogodna, przyjaciół ma tylu, w rodzinie Stefana czuje się jak w domu, dla wszystkich jest tam siostrą. W domu ma swoje oddzielne pokoje, z oddzieliłem wejściem, bo przyjmuje nieraz ludzi mało znanych rodzicom, lub dzieci, które hałasują bardzo. A państwo Krajewscy także potrzebują już wygody, ciszy, spokoju; każdy wiek ma odmienne potrzeby i prawa.

Prawdę mówiąc, strasznie pusto teraz w tym tak ludnym niegdyś domu, a bez Hani okropnie byłoby rodzicom; jeśli ma u siebie gości i nie siada z nimi wieczorem do stołu, już czują się osieroceni, a cóż dopiero gdyby zbrakło jej zupełnie? Któż pozostał? Witek nawet zaręczony, czas przepędza u "swojej pani", — Staś gościem w domu, raz, dwa razy do roku.

Buja po szerokim świecie ten artysta i zadziwia całą rodzinę: kupują jego obrazy! Za pierwszy, nagrodzony na konkursie, ofiarowano mu zaraz 3000 rs.; ale nie chciał go sprzedać, ofiarował ojcu.

Wiktor najbardziej oderwany został od swoich, gdyż parafię dostał aż za Bugiem; rozległą, ubogą, a wikaryusza nie ma, więc praca ogromna. Nie zraża się tem przecież, przeciwnie wygląda na człowieka, który znalazł swoją drogę. Stanowisko to istotnie odpowiedniem jest dla niego; wszystkie jego dziwactwa, wszystko, co w studencie było przesadą, abstrakcyą, raziło brakiem łączności z życiem, — w tem jego powołaniu znalazło swój wyraz i prawo bytu. Ksiądz, sługa Boży i pasterz ludzkości — często musi być więcej, niż człowiekiem, więc ludzie zwykłej miary niezawsze odpowiedzieć mogą obowiązkom, do których trzeba namaszczenia. Ale Wiktor był właśnie takim, wybrańcem, pomazańcem Bożym, pełnym świętego zapału, zupełnego zaparcia siebie i najwyższej prostoty, która jest wyrazem prawdy.

W rodzinie wyrażano się o nim z czcią pewną, jak o istocie wyższej, choć niezupełnie zrozumiałej; nawet Witek poważniał przy nim, co nie wpływało przecież ani trochę na osłabienie węzłów braterskiej miłości. Najlepiej jednak rozumieli się z Hanią i z nią też najściślejsze łączyły go węzły. Nie mogąc się widywać, pisywali często i Hania z pewną dumą zapewniała, że przed Wiktorem nie ukrywa ani jednej myśli.

Tego roku niezwykłą uroczystością będą święta Wielkanocne w rodzinie Krajewskich: zjeżdża do rodziców całe młode pokolenie. Od wielu lat już razem nie byli w tym domu, to też gwarno tu będzie, miejsca zbraknąć może, chociaż Hania zawczasu rozmieszcza ich w myśli. Wyprzątnięto "mały domek" dla Anielki, żeby jej pięcioro pociech zbytecznie nie ożywiało dziadkom każdej chwili. Zygmuntowie ze swoją trójką mieścić się muszą w dwóch pokojach, Wiktor będzie miał własny, a Witold przyjmuje Stasia. Górę zajmie Leonia ze swoją rodziną.

Wszyscy cieszą się bardzo, że w parafii Wiktora święta o trzy tygodnie przypadają później; gdyby nie to, nie wziąłby udziału w tym zjeździe.

Hania szaleje poprostu z radości, uwija się i krząta, jakby miała lat 16, wyśpiewuje, śmieje się, skacze, ściska matkę i powtarza co parę godzili:

— Czternaście "bąków" w domu ! Pomyśl tylko, mateczko, w samym domu czternaścioro caluteńki tydzień! A kto wie — może dłużej, choć parę dni...

— Dobrą matką byłabyś, Haniu — mówi pani Krajewska z westchnieniem. — Tak lubisz dzieci, tak umiesz z niemi postępować.

— Lubię, to prawda, lecz czyż mi ich braknie? Takich moich, kochanych! A będzie tego z czasem jeszcze więcej: Witek się żeni, kiedyś i Staś pewno, — a Stefanowa trójka! Jest kogo kochać. Co zaś do postępowania, to zdaje mi się, mamo, że jestem za "popularną": krzyczę, dokazuję z niemi, aż się ściany trzęsą, czy to przystoi matce ?

— Byłabyś inną jako matka.

— To już wolę być "jako ciotka". A przytem, wiesz mamo, mnie się zdaje, że bardzo złą byłabym żoną.

— Dlaczego ?!

— Taka jestem samowolna, tak lubię niezależność, a żona musi przecież stosować się do męża.

— Moja droga, gdyby wszystkie energiczniejsze natury tak myślały...

— O to niema obawy, mamo, pomyśl tylko: ze wszystkich naszych krewnych i znajomych ja iedna znalazłam się taka. I bardzo słusznie, że za mąż nie wyszłam, niech idą te, które inaczej byłyby nieszczęśliwe; takich nie braknie nigdy, bo każda kobieta pragnie mieć dom i rodzinę. A przecież i "Hanie", mamo, są potrzebne: ileż to dziewcząt straciłoby na tem, gdybym swoją energię skupiła przy dzieciach i domowem ognisku? Reginka była także energiczna, dzielna natura, małżeństwo jej jest idealne, nie zmieniła się też wcale, a jednakże — cóż ona może w porównaniu ze mną?

— Robi jednak bardzo wiele.

— Bo jest żoną Stefana.

— I to prawda; matkę dzieciom łatwiej zastąpić, niż ciebie; dla społeczeństwa tyś więcej warta od najlepszej matki, ale takich niewiele, niewiele być może... Bo ty jesteś szczęśliwą, prawda?

W głosie pani Krajewskiej Hania odczuła obawę, to też spoważniała nagle.

— Tak, mateczko — odparła — a czy wiesz, dlaczego? Powiem ci tę tajemnicę: bo umiem kochać. Kochać jest większem szczęściem, niźli być kochaną; podług mnie nawet tylko to jest szczęściem. Być kochaną — bardzo przyjemnie i miło, ale to nie daje siły, dopiero kochać samej coś albo kogoś, więcej niż siebie — dopiero to jest szczęściem wielkiem, siłą, źródłem życia.

Pani Krajewska ze wzruszeniem patrzy na Hanię, dziwnie rozpromienioną i piękną w tej chwili. Nie może wątpić: ona iest szczęśliwą i szczęście nosi w sobie, pełne, bogate, wielkie; — tego jej nikt nie odbierze.

Ale na to trzeba być Hanią.

Zajaśniały święta pogodne, wesołe. W salonie rozstawiono stół ogromny, długi, a otacza go wieniec różowych twarzyczek, jasnych i ciemnych główek, przeplatany tu i owdzie poważniejszą twarzą młodej matki. Panowie zasiedli razem obok siebie na przeciwległym końcu.

Stefan jest między nimi, zresztą pięciu Krajewskich, Łącki i mąż Anielki; każdy z innego świata, ale wszyscy spokrewnieni i zbratani duchem. Napadają na Stefana, że zaniedbał adwokaturę i chce się całkowicie przerzucić do dziennikarstwa; taka już ruchliwa natura: marzy o nowem piśmie, które będzie redagował w duchu swoich przekonań. Witek mu dowodzi, że był i pozostanie utopistą, przewiduje, że pismo nie da mu chleba dla dzieci.

Stefan temu nie wierzy: literatura poważną rubrykę stanowi w jego dochodach, jest znany na tem polu i ma ustaloną opinię jako zdolny ekonomista i bardzo bystry obserwator. Wiktor broni go także, przypomina warsztaty, które rozwinęły się bardzo praktycznie, a początek istnienia zawdzięczają Stefanowi.

— Niech zrobi tyle jeden na dziesięciu — dowodzi Zygmunt. — Trudno od każdego wymagać, aby był człowiekiem czynu i idei zarazem. Takie drogi wymagają poświęcenia i wielkiej siły moralnej.

— No, no, no! — łagodzi Stefan.

— Nie prawię ci grzeczności, ale sam wiesz, że nie jesteś przeciętnym filistrem.

— To nie moja zasługa: takim się urodziłem i nie mogę być innym, wyjątkiem zaś nie jestem, bo zdaje mi się, że wszyscy podzielacie moje przekonania.

— Ale każdy z nas żyje przedewszystkiem dla siebie, a potem dla społeczeństwa.

— Oprócz Wiktora — przeczy Zygmunt.

— Tak być musi — twierdzi Witek. — Niechaj tylko nie żyje wyłącznie dla siebie.

— To nieprawda — odzywa się milczący Wiktor — i ty takim nie jesteś. Ale w codziennych warunkach rzadko ta najlepsza strona pracy naszej wyraźnie jako cel występuje. Szczęście zbudzonej, świadomej jednostki możliwem jest tylko na tle szczęścia powszechnego, a dopóki ten ideał ziszczonym nie będzie, jedynem prawdziwem szczęściem jest dążenie do niego wszystkiemi siłami ducha. Droga zaś wiedzie prosta: miłość chrześcijańska, obejmująca świat cały. Im goręcej kochamy, tem silniej i wytrwałej dążymy do tego celu, tem większem i głębszem szczęściem jest dla nas przekonanie, że posuwamy naprzód wielkie zadanie ludzkości, szerzymy królestwo Boże na tej ziemi. Czyż który z was —

Pisk przeraźliwy z przeciwnego końca stołu przerywa dysputę panów: to mała Julcia Łącka podrapała Kazię Brzeską za przywłaszczenie sobie rodzynka z jej babki. W zapale walki rozlało się wino na świeżutkie sukienki; mamy pospieszyły zaraz doprowadzić do rozejmu, ale obie patrzą surowo i kto wie, co nastąpi.

Na szczęście ciocia Hania spieszy na ratunek: dzieciom nudno przy stole, w sąsiednim pokoju zabawią się swobodniej, ona z niemi.

Gwałtowne suwanie krzeseł jest wyraźną odpowiedzią; za chwilę Hania maszeruje na czele śpiewającej gromadki. Będzie wojsko, potem ptaki, następnie poczta, wkońcu bal dla lalek. Co zabawek u cioci, pełna szafa! Czyje to wszystko? Siostrzeńców, żeby lubiły do cioci przychodzić. Wszystkiem bawić się wolno, a jakie tu śliczne rzeczy! Lalki ogromne, gry towarzyskie, zbroje dla rycerzy, broń, konie, pajace, piłki, — jak w najpiękniejszym sklepie.

Mamy przeszły za dziećmi; trochę kierują zabawą, trochę bawią się z niemi, rozmawiając przytem. Tylko matki tak umieją.

Ańdzia rok przeszło nie była w Warszawie, to też wszystko ją dziwi i rozrzewnia: dzieci Stefana tak urosły, Jurek już czytać umie, Reginka zeszczuplała, Hania tylko nic się nie zmienia. Ma talizman wiecznej młodości.

Rozmawiają o znajomych: Krysia wyszła za mąż i wycofała się ze szkoły, nie ma już na to czasu; Hania nie zrywa jednak z nią stosunku, bo ma nadzieję wpłynąć na wychowanie dzieci dawnej koleżanki. Nie chce, aby powiększyły liczbę "Kaziów" na świecie i nie pozwala w słabem sercu Krysi wygasnąć zapalonej tam niegdyś iskierce.

— A cóż Kazio? — Zero bez jedynki. Ożenił się bogato, utył, wyłysiał trochę, grywa w resursie trzy razy na tydzień, wydaje świetne bale. Krajewscy mu się nie kłaniają, a on w zaufanem kółku nazywa ich waryatami.

Ańdzia, jak zawsze, cicha i nieśmiała, rumieni się co chwila i Hania zgaduje wreszcie, że ma coś do powiedzenia.

— Cóż nowego? — pyta serdecznie. — Powiedz nam, co cię tak wzrusza?

— Was to nie obchodzi może — szepce Ańdzia — ale ja bardzo się cieszę: Celinka przyjeżdża.

— Powracają do kraju?!

— Tego nie wiem, lecz pisała, że parę tygodni może zabawi w Warszawie, a jutro ma przyjechać.

— Sama?

— Cóż znowu! Z Henrykiem. Taka jestem szczęśliwa! Zobaczyć ją po tylu latach... I cieszę się i boję.

Hania z Reginką zamieniają wymowne spojrzenia: żal im Ańdzi, przeczuwają, że ta radość niedługo potrwa. Dla nich Celinka istnieć przestała od dawna, ale — siostra Ańdzi...

Przez delikatność milczą.

— A co się dzieje z panem Bolesławem? — pyta Anielka.

— Bolek? Ma czworo i dobrą żonę. Prawdziwy raj w tych Kątach. Kochają się, są szczęśliwi, dzieci rosną zdrowo. Ślicznie u nich w starym dworze: oboje lubią piękno, to też wdzięk i prostota łączą się tam w każdym drobiazgu. Bolkowa gra cudownie i najczęściej wieczorem można zastać ich przy fortepianie. Dobrali się. Nie znam domu, któryby sprawiał wrażenie tak sympatyczne i poetyczne zarazem. A pracują przytem wszystkiemi siłami.

Ańdzia posmutniała i spuściła głowę.

— Ciociu Haniu — można przeczytać tę książkę?

— Można, Jureczku. A kto będzie czytał?

— Wado, Adaś, ja. Basia i Zosia.

— Bardzo dobrze, usiądźcie sobie tutaj przy oknie, na tych małych krzesełkach. Moje dzieciny drogie, i to już po książkę sięga!

XXIII.

Wierzę w orli lot ducha, co nigdy nie stoi,
I niechaj mi się stanie według wiary mojej.

M. Konopnicka.

Ciepłe promienie majowego słońca pomino spuszczonych rolet wcisnęły się do wielkiego, hotelowego pokoju, który na czas pobytu w Warszawie pani Celiny Zielińskiej stanowił jej buduar i sypialnię.

Spała jeszcze, lecz zbudziło ją wrażenie światła i blasku; otworzyła oczy i niepewnym wzrokiem powiodła dokoła siebie, jakby chciała zrozumieć, gdzie jest, co ją otacza. Za chwilę blady uśmiech na pięknych usteczkach był świadectwem powrotu świadomości.

Musiało być już późno, ale nie miała ochoty się podnieść. Po co?

Otóż i dzień ostatni pobytu w Warszawie. Wie, co wiedzieć pragnęła, doświadczenie skończone... Jutro wsiądzie do wagonu, by powrócić do Paryża, jego uciech i świetności, przepychu, rozrywek, zabaw...

Ziewnęła i wzrok utkwiła w arabeskach malowanego sufitu.

Ha, woli to w każdym razie niż los Ańdzi, Reginy, Hani. — Takie życie!

W gruncie rzeczy wszystko na świecie jest nudne, niesłychanie, straszliwie nudne!...

Ale przed tem niema ucieczki.

Zamyśliła się nad ostatniem zdaniem. Przecież niepodobna przypuścić, aby ich nie nudziła ta bezbarwna, szara, pospolita egzystencya, to monotonne życie bez żadnych wrażeń estetycznych, bez żadnych blasków... Nie, nie, to niepodobna, a jednakże — nie przyznałyby się do tego nigdy, — żadna z nich, — nawet Ańdzia. No, Ańdzia jest wyjątkiem, ona rzeczywiście nie miała nigdy żadnych osobistych pragnień, nic nie potrzebowała od życia dla siebie, takie już usposobienie szczególne. Ale Regina, Hania? Te miały wyobraźnię, te roiły, marzyły... A dzisiaj? Gdyby mniej były dumne, powiedziałyby może szczerze: masz słuszność, wszystko głupstwo, męczymy się, niewiedzieć po co; — szkoda życia, szkoda młodości!

Bo i co im dało życie? Jednej tytuł starej panny, drugiej przedwczesną siwiznę, troje hałaśliwych dzieci, nudnego męża, pracę i codzienne troski. Brrr!

Widok ten powinien był wyleczyć ją zupełnie ze wszelkich wątpliwości, które tam w Paryżu w ostatnich czasach... Dziwne to było i niewiadomo skąd przyszło, — prawdopodobnie z nudów. Zaczęła jakoś myśleć o przeszłości, o rodzeństwie, ludziach, miejscach, pośród których spędziła wiosnę życia, — wszystko to w jej wyobraźni stroić się zaczęło w fantastyczne, złudne blaski, w urok oddalenia... taki ponętny, taki pociągając}-... Bawiła się obrazami, które coraz żywsze, świeższe, piękniejsze powstawały przed nią, niby pokusy, niby...

To była zła zabawa, która ją denerwowała, doprowadzała do tego, że nieraz pytała sama siebie z przerażeniem, czy istotnie nie sięgnęła po szych zamiast złota?

Dawno zapomniane, poblakłe wspomnienia powracały do życia, jak po ulewnym deszczu rośliny omdlałe od letniego skwaru. Postacie Ańdzi, Stefana, Zygmunta coraz częściej otaczały ją, jak żywe, — słyszała głos ich, zdania, zdania przebrzmiałe dawno, z których śmiała się niegdyś pobłażliwie, lekceważąco, a dzisiaj — Skąd dziś te echa odzywały się w jej pamięci? Dlaczego ją prześladował}-.

"Żadna z moich córek nie będzie nigdy egoistką, prawda ?"

"Egoista, korzystając z wszelkich przyjemności życia, może nie wiedzieć nawet, co to szczęście... "

To głos matki. Widzi ją, widzi jej spojrzenie, twarz bladą, chudą i ten wieczór... Ona była małą dziewczynką...

A teraz Stefan; stoi przed nią i patrzy wzrokiem przenikliwym, patrzy jej prosto w oczy:

"Pamiętaj, żebyś w pogoni za pozorem szczęścia, nie straciła rzeczywistości".

"Strzeż się, by serce nie zwiędło w tobie, bo to jedyne źródło prawdziwego szczęścia".

Albo:

"Pomyśl czasem o tej rozmowie, przyrzeknij mi, że pomyślisz".

Pamięta, o, pamięta! Prowadził ją pod rękę wieczorem od pani Eli. Nie poszła wtedy z nimi do teatru, choć mu to przykro było... Pamięta, pamięta!...Żałuje, że sprawiła mu tę przykrość.

Zmęczyły ją nakoniec te halucynacye: była naturą trzeźwą. Najlepsza na nie rada: rzeczywistość. Pojechać i zobaczyć. Własnemi oczyma przekonać się, kto miał słuszność. Jak wyglądają tamci, prorocy miłości, poświęcenia? Co znaleźli na obranej drodze? Co nazywają szczęściem, dziś, po latach tylu? Czy wierzą w dawne swoje ideały?

To istotnie ciekawe. Przekonaną była, że widok rzeczywistości będzie dla niej najskuteczniejszem lekarstwem na chorobę wyobraźni, oznajmiła zatem mężowi, iż pragnie odwiedzić swoich, zobaczyć Warszawę.

Spełniać życzenia żony było szczęściem pana Henryka. Celinka napisała natychmiast do Ańdzi, a w kilka dni później z uczuciem zdziwienia znalazła się na dworcu kolei wiedeńskiej.

Dwa tygodnie upłynęły od chwili przyjazdu i sama już wracać pragnie. Rzeczywistość dała jej miejsca i ludzi, — ale wie teraz napewno, że nic jej tu nie wiąże... To świat zupełnie inny, niepodobna się z nim porozumieć, — nie, nie, mostu niema...

Szkoda tylko, że tam również nic nie widzi przed sobą... Bale? Na tylu już błyszczała! Te same wiecznie rozrywki, zabawy? to samo towarzystwo? Wszystko powszednie, znane, od lat tylu codzienne. A ona pragnie czegoś zupełnie nowego, może czegoś, co nie istnieje... Pewne nie istnieje.

"Przed tobą nuda tylko, jeśli nic nie ukochasz" — powiedział jej niegdyś Stefan. Pamięta, pamięta dobrze! Dlaczego tak zapamiętała?

Choć to nieprawda, bo przecież i ona kocha męża, syna i wszystko, co piękne. Żyćby nie chciała wcale bez estetycznych wrażeń. Więc kocha — i dlaczegóż jej to nie wystarcza?

Pomylił się mądry Stefan.

Westchnęła i nacisnęła dzwonek. Trzeba wstać wreszcie, — dzień pogodny, mają wszyscy raz ostatni zjechać się w Wilanowie. Pożegnalną wycieczka, przez Henryka projektowana, — spóźnić się nie wypada.

Panna Luiza zarzuciła na nią biały negliż i zaczęła przed lustrem czesać jej przepyszne jeszcze, złote włosy.

Pani Celina sięgnęła po małe, w perłowej oprawie ręczne zwierciadełko i uważnie przypatruje się swej twarzy. Powieki cokolwiek, cokolwieczek zaróżowione — Jakież to przykre dla niej, — tego tylko brakuje, żeby została straszydłem... A ta kresa nad nosem ? Ańdzia spostrzegła ją nawet. To fatalne. Co będzie, gdy odbiorą jej berło piękności? Żyć z tymi samymi ludźmi, jako zdetronizowana królowa, — zejść na plan drugi, trzeci...

Zsunęła brwi, spojrzała i nagle lusterko upadło na podłogę, rozpryskując się w kawałki.

Panna Luiza załamała ręce: Takie drogie, takie piękne lustro!

Celina milczała, twarz miała już pogodną: przekonała się, że surowość szpeci ją niesłychanie i postarza zarazem.

Spojrzała na potłuczone kawałki szkła i przyszła jej na myśl Ańdzia. Ta byłaby zdziwiona tym wypadkiem! Najszlachetniejsze serce, ale porozumieć się z nią niema sposobu. Ona wolałaby dostać naturalnej ospy, gdyby za taką cenę mogła uratować od kataru którego ze swych gagatków.

O czemże z nią rozmawiać? w czem się zgodzić? To świat zupełnie inny, zupełnie dla niej obcy. Dobrzy są, zacni, Regina ma wiele taktu i delikatności, ale zostać z nimi — na długo — na zawsze —

Wyobrazić sobie tego nie potrafi. Coby ona tu robiła? W każdym domu pełno dzieci, hałas, — każda z kobiet pół duszy im oddaje. — A ta szkoła? — Była w niej raz, okropność: duszno, gwarno, pospolite twarze i rozmowy — I nikogo, nikogo dla niej... Zygmunt zamknął się między dziećmi i fabryką, — Stefan? — ten zna tylko społeczeństwo, jednostka nie istnieje dla niego. Zaprzągłby ją do pracy lub usunął z szachownicy. Nie, nie, niema tutaj miejsca dla niej, niema roli. Dobrze zrobiła, że się o tem przekonała, nie będzie tęskniła teraz.

Tęsknić? Alboż tęskniła? Skąd jej to przyszło na myśl? — Śmieszne przypuszczenie.

Tymczasem panna Luiza skończyła ją ubierać, zadzwoniła o śniadanie, — zjawił się pan Henryk.

Celinka powitała go uprzejmie, pan Henryk ucałował ręce żony. Państwo Zielińscy słyną jako wzorowe małżeństwo. On kocha ją, jak w dniu ślubu, ona jest zawsze tą samą pogodną, pełną słodkiej uprzejmości, wdzięczną za okazywane uczucie. W głębi duszy uważa je wprawdzie za słabość, trochę śmieszną, wolałaby widzieć w mężu spokojne przywiązanie, jakie daje mu sama, nudzi ją często swoją troskliwością przesadzoną, ale — jest dość delikatna, by mu tego nie okazać.

Nie kryje tylko przekonania, że miłości nie uważa wcale za źródło szczęścia. Co do tego — mylą się wszyscy ci państwo.

Pan Henryk zmienił się bardzo: postarzał, wyłysiał, sieć drobnych zmarszczek pokryła mu twarz rumianą; ale zmęczone oczy osłaniają złote binokle, w uśmiechu świecą zdrowe, białe zęby, trzyma się prosto, ruchy zachowały młodzieńczą elastyczność, a pod względem ożywienia i wymowy rywalizować może z najmłodszymi.

— Pani moja gotowa? pyta po francusku. Ślicznie wyglądasz dzisiaj, prawdziwa wieszczka czaru. Pogodę mamy pyszną, powóz czeka.

— Już?

— Dwunasta. Dobrze spałaś? Łatwo zgadnąć po oczach. Ja wróciłem wczoraj późno, mieliśmy znakomitą partyę. Ale co za ludzie ci Krajewscy! Oryginały, powiadam pani, oryginały.

Uśmiech Celinki całą odpowiedzią.

— święci ludzie, słowo honoru, asceci, męczenicy. Tylko kto im za to zapłaci? Nie znają życia, nie znają użycia. I dobrze im! Lecz nie chciałbym mieniąc się z nimi. Raz człowiek żyje.

— Może oni szczęśliwsi od nas — szepnęła Celina. Pan Henryk rozśmiał się głośno.

— Szczęśliwsi, tak, szczęśliwsi, wierzę. I męczenicy byli szczęśliwi na stosie, ale ja nie zazdroszczę: wolę życie. Człowiek jestem, nie bohater, człowiek.

Celina uśmiechnęła się z lekkim grymasem.

— Wyobraź sobie, zgadało się i o Ludwiku. Żałuję, żeśmy nie przywieźli chłopca.

— Po co?

— Niechby go też poznali. Wstydzić się syna nie potrzebujemy. Dobra głowa.

Oczy mu świeciły dumą i radością, ucałował ręce żony.

— Odrywać go od nauki przed egzaminami nie uważam za dobre — odparła Celina. Kiedyś, skoro dorośnie...

— Ty zawsze masz słuszność, — to samo im mówiłem, tylko widzisz — widzisz — my się bardzo różnimy w zdaniu z tymi ludźmi, zasadniczo, jednakże — chciałbym im pokazać chłopca, chciałbym, żeby go ocenili.

Celina lekko skrzywiła usteczka.

— Mógłbyś doznać niespodzianki, może przykrej — rzekła. Oni inaczej cenią i inaczej sądzą, niezawsze ma wartość dla nich, co dla nas jest drogiem.

— No, no, królowo moja! Ludwik —

Celina odsunęła filiżankę i wstała. Wiedziała z doświadczenia, że temat doskonałości Ludwika nigdy nie był wyczerpanym, a czas istotnie jechać.

— Jestem gotowa — rzekła z uprzejmym spokojem.

Minęli wkrótce aleje, rogatki i znaleźli się na królewskiej drodze. Pogoda była istotnie cudowna, natura całą piersią śpiewała hymn wiosny, ten najpiękniejszy z hymnów, który z równą siłą wstrząsa pył ziemi jak serce człowieka, hymn życia i młodości, miłości i szczęścia.

Ziemia, łąki i pola, wody i drzewa kąpały się w potokach złota, spływającego w promieniach słonecznych; świeża, młoda zieloność nęciła wzrok blaskiem i barwą majową; niebo było przejrzyste; na powierzchni wody grało tysiące iskier w bezustannym ruchu; skowronek śpiewał w górze, — z tchnieniem wiatru płynął silny a słodki zapach ziemi, wiosny — pragnień...

Celina czuła się dziwnie wzruszoną: coś działo się z nią niezwykłego, źle jej było i dobrze. Ale przedewszystkiem czuła, że żyje, żyć pragnie i kąpać się w tem bogactwie blasków, piękności, barw, tonów, melodyi, — że się z tem wszystkiem łączy w jeden zgodny akord.

Coś jej porywało duszę, czuła u ramion skrzydła, czuła się lekką, młodą, wiosenną młodością, pełną nadziei, marzeń, prostej wiary... Ogarnęło ją z dziwną potęgą przeczucie czegoś wielkiego, silnego, świętego, co było blizko niej, było, istniało!

O, tak, wiedziała teraz, że istnieje coś jeszcze, coś nieznanego dla niej, o czem wątpiła, czego szukała daremnie — Jest, jest!

Przenikało ją to wielkiem szczęściem i wielkim bólem, — przestała być sobą, — otoczył ją czar wspomnień, — dawno zapomniane echa zbudziły się w jej duszy, zmartwychwstały obrazy dalekiej przeszłości...

Zdawało jej się, że ma lat 15, że po raz pierwszy w życiu wita wiosnę wśród pól zielonych, w otwartej przestrzeni... Tak samo było, tak samo zupełnie... zboża i kwiaty i skowronek w górze, — to samo tchnienie wiosennego wiatru, upajające i pełne obietnic, — ta sama pieśń w jej duszy, pieśń przeczuć, nadziei...

Gdzież to wszystko?...

Dlaczego dziś dopiero czuje, dzisiaj pije z tej czary, którą tylokrotnie życie podawało jej do ust? Dlaczego? Czemże ta wiosna różni się od innych? Dlaczego dzisiaj przemówiła do niej?

Cierpiała, a zarazem czuła się szczęśliwą, tak jest: szczęśliwą. Więc istnieje szczęście?! Więc jest!

O Boże, o Boże, o Boże!

Mogła jak dziecko płakać, wyciągać ramiona, modlić się głośno — gdyby samą była; — siedziała jednak prosta, blada, nieruchoma, z sercem ściśniętem, zapartym oddechem. — A obok Henryk.

On milczał dyskretnie, widząc, iż żona nie ma chęci do rozmowy; palił cygaro i myślał o synu, o powrocie do domu.

A Celina piła, piła wrażenia, których tak była spragnioną, upajała się ich istnieniem. Tego dotąd nie znała, nie zakosztowała...

Dlaczego ? Dlaczego ?...

Co z taką siłą wielką i bolesną wzbiera w jej duszy? Co to jest? Czy szczęście? Miłość?

Miłość czego ? Tej ziemi ? Tej wiosny ?...Źle jej, źle bardzo, lecz za przeszłość całą nie oddałaby tej jednej godziny... Nie, nie!

Jakże inną czuje się zupełnie! Kto jej powiedział wielką tajemnicę, której nie znała dotąd? Tajemnicę świętą. To chrzest nowy — Spóźniony...

Dlaczego spóźniony?

— Cóż pani moja dzisiaj tak milcząca? pyta na koniec Henryk, zaniepokojony jej niezwykłym wyrazem twarzy.

Odrzuca niedopalone cygaro i zwraca się do żony. Celina sięga po ciemne binokle, zawieszone na złotym weneckim łańcuszku i osłania lekko nabrzmiałe powieki. Uśmiecha się też bladym, konwencyonalnym uśmiechem.

Nie ma żalu do męża, że ją sprowadził na ziemię; wszakże na niej żyć musi. Za chwilę spotka wzrok pełen zapytań, serdecznej życzliwości, ale ciekawy, badawczy, nie chce, ażeby sięgnął jej w głąb duszy.

Na umówionem miejscu czeka już cała gromadka. Brakuje tylko dzieci: zostały dziś w domu ze względu na Celinę, którą denerwuje ten mały światek. Ańdzia i Regina najwięcej na tem cierpią; z ich strony to ofiara, co chwila im się zdaje, że któreś nadbiega, że słyszą głos kochany. Spoglądają na siebie wzrokiem pełnym porozumienia.

Rozmowa, jak zazwyczaj, toczy się ożywiona. Witek dowodzi głośno.

— Przyznaję, że jest piękna do zdumienia. Piękniejsza, niż ją sobie wyobrażałem, tylko te powieki czerwone.

— Wstydź się — z oburzeniem woła pani Witoldowa — przywidzenie twoje, — na słońcu znalazłbyś plamę.

— Dajno pokój, Kociu, wiem ja, co mówię.

— Mnie się zdaje — szepce Ańdzia — że gdyby tak było nawet, to pamiątka tylko smutnego wypadku w Zielińcach. Ona może mieć żal do nas.

Witek wzrusza ramionami.

— Zaręczani ci, moja droga, że to pamiątka z balów, dusznej atmosfery, suchego powietrza, blasku kinkietów, gazowego światła, bezsennych nocy. Takie życie —

— Idą! odzywa się Regina, niespokojne spojrzenie rzucając na męża, który z czołem zmarszczonem stoi blady i milczący.

— Ot, patrz, od blasku słońca zakłada binokle.

— Cóż ci to szkodzi?

— Nic, tylko mię gniewa, że nie chce spojrzeć czystem okiem na to, czego już może nie zobaczy w życiu: wiosny we własnym kraju.

— Biedna — rzekł cicho Zygmunt.

— Ma, czego chciała.

— Daj pokój, ja nie czytam szczęścia na jej twarzy.

— Może go nie była warta.

— O tem wyrokować trudno — odzywa się Stefan. W każdym razie natura to niepospolita: bogata, silna. Szkoda jej. Gdyby była mniej inteligentną, fraszki, gałganki, przyjemności może zapełniłyby jej życie, nie dały w niem uczuć pustki. Tyle innych tak żyje... Ale jej to nie wystarcza, nie wystarcza. Ona pragnęła więcej, więcej znaleźć mogła.

Ańdzia z wdzięcznością tuli się do brata, ściska mu rękę i dziękuje wzrokiem.

Za chwilę wszyscy witają przybyłych. Ańdzia w obecności siostry zapomniała nawet o dzieciach. Celinka zawsze wywiera na nią wpływ magnetyczny, hypnotyzuje ją wzrokiem i głosem; słuchając jej i patrząc na tę twarz prześliczną, Ańdzia czuje się zupełnie szczęśliwą, zapomina o świecie całym.

A jutro o tej porze będą znów daleko, coraz dalej od siebie.

— W Paryżu — słychać głos pana Henryka. Stefan coś peroruje o zasadach, Witek rzuca uwagi,

Zygmunt jest rozjemcą. Panie obejmują ster rozmowy. Celina mówi dziś niezwykle dużo, mówi zajmująco, barwnie, opowiada o Bretanii, piękności majątku, który tam kupili właśnie; o stosunkach paryskich, zabawach, wycieczkach; możnaby mniemać, że pragnie to wszystko uprzytomnić w swej wyobraźni.

Hania patrzy na nią uważnie, badawczo, — wzrok ten męczy Celinę, lecz duma dodaje jej siły, — śmieje się, jest dowcipną.

— Tak żałuję, żeś Ludwika z sobą nie przywiozła — odzywa się nieśmiało Ańdzia.

Celina wzrusza ramionami.

— Nie tęsknisz za nim?

— W Paryżu nie widuję go częściej: nie mieszka w domu; my też wyjeżdżamy często. Sposób wychowania młodzieży we Francyi zupełnie różny od waszego, o wiele racyonalniejszy: nie rozpieszcza, lecz hartuje. Rodzice najgorszymi są wychowawcami.

— Niech starają się być dobrymi, niech się uczą; ale rozstać się z dzieckiem, pozwalać, by inni stwarzali w niem człowieka, urabiali serce i charakter, nie patrzeć na budzenie się tej młodej duszy, młodzieńczych pojęć, pragnień i potem wszystko w nim znaleźć gotowe, obce, nieznane — to wyrzec się dziecka!

— Przesadzacie, entuzyastki, zasada jest taka: nim się weźmiesz do czego, zapytaj siebie, czy podołasz.

— Bardzo słuszna zasada — odzywa się Hania, nie patrząc na Celinę.

— Szkoda, żeś go nie przywiozła — powtarza Ańdzia machinalnie.

— Dla ciebie, czy dla niego?

— No, nietylko dla mnie, niechby poznał rodzinne miasto swojej matki.

Na twarzy Celiny maluje się walka chwilowa.

— Ma czas jeszcze — mówi wreszcie — przyznam ci się z przykrością, że Warszawa wydała mi się taką nędzną, brudną...

— Dla dzieci matka piękna i w łachmanach — rozlega się głos Hani ostry i donośny.

Stoi wyprostowana, z rumieńcem na twarzy, ze wzrokiem pałającym i mierzy Celinę dumnem, wyzywającem spojrzeniem.

Ale pan Henryk spieszy już zażegnać burzę: panna Hania nie zrozumiała, o co chodzi, Celina chciała powiedzieć jedynie...

— Daj pokój — przerywa Zygmunt — niema o czem mówić. Haniu, duszko, zaśpiewaj, — obiecałaś wczoraj. Patrz, ot "Wisełka szara". Zaśpiewamy chórem: Hej, flisacza dziatwo!

Pani Zielińska nie śpiewa. Zygmunt zwraca się do niej, pyta o śpiew, o muzykę.

— Zaniedbałam ją trochę — odpowiada z lekkim grymasem, który dość często krzywi jej śliczne usteczka.

— Dlaczego? — nalega Zygmunt.

— Sama nie wiem, — tak się złożyło. Muzyka wymaga czasu, nie miałam go dosyć.

— Ty? — szepce Ańdzia.

— Tak, ja. Życie towarzyskie nie zostawia nam go wiele, a chcąc stać na wysokości pewnych wymagań sztuki, trzeba jej się poświęcić. Słysząc prawdziwych mistrzów, zrozumiałam, że im nie dorównam nigdy i to mię zniechęciło, ostudziło do muzyki.

— Nie kochałaś jej — rzekła spokojnie Regina. Celina zwraca na nią swe ciemne binokle.

— Owszem — odpowiada srebrnym głosem — ale mam jej tak wiele — i lepszej, niż moja.

— Mnie się zdaje — nieśmiało odzywa się Ańdzia — że mistrz największy nie może dać nam tej rozkoszy, jaką sprawia prosta melodya, która jest pieśnią naszej własnej duszy.

— Nie wiedziałem, siostrzyczko Aniu, żeś taka poetyczna — żywo podchwytuje Henryk. — Masz najzupełniejszą słuszność, tylko widzisz, nie każdy potrzebuje snuć własne pieśni.

— Nie każdy ma o czem śpiewać — robi uwagę Hania, patrząc na wierzchołek drzewa.

— Taka potrzeba — ciągnie rzecz dalej pan Henryk — wytwarza się zazwyczaj pod wpływem cierpienia, jeśli zaś życie płynie szczęśliwie, spokojnie...

— Jak pączek po gorącem maśle — malowniczo określa Witek.

Pan Henryk pierwszy głośno śmieje się z porównania, śmieją się inni także, instynktownie czując, że rozmowa męczącą jest i niebezpieczną: którąkolwiek potrąci strunę, odpowiada jej zgrzytem.

A przecież nikt tego nie chce.

Panowie proponują wyprawę do Morysinka. Idą z Hanią po łódki, Ańdzia i Regina pozostaną z Celinką.

Usiadły na ławeczce, zwróconej ku Wiśle, — przed niemi łąki, drzewa stoją uroczyste, zielone, ciche; jakiś spokój błogi płynie z błękitnego nieba, koi, łagodzi bóle matki ziemi.

Ańdzia patrzy na Celinkę, zdaje się, że pragnie czytać w jej twarz}-, usta jej kilkakrotnie składają się, jakby chciały zapytać o coś, ale milczy. Ma łzy w oczach.

Nagle pochyla się szybko i gorące usta przyciska do ręki siostry.

Celina drgnęła i spojrzała na nią.

— Co ci jest, Aniu? Czego płaczesz?

Ańdzia ociera twarz chusteczką, ale nie puszcza drogiej ręki.

— Przebacz mi — prosi — nie gniewaj się, przebacz, ja muszę cię zapytać, — odpowiedz mi jednem słówkiem, jednem słówkiem...

— Na co?

— Powiedz mi — czy jesteś szczęśliwa. Powiedz prawdę!

— Co za pytanie!

— Powiedz — nalega Ańdzia gorączkowo. — Ty nie wiesz, jak mię to dręczy, jak mię boli. Ja nie wiem co ty masz w życiu? — Ja nie wiem.

— Wszystko, czego pragnęłam — z bezbarwnym uśmiechem odpowiada Celina, patrząc gdzieś daleko. Może odpowiada sobie.

— I — jesteś szczęśliwa? — W oczach Ańdzi maluje się miłość i trwoga.

— Jestem zadowoloną — odpowiada Celina spokojnie.

Może wczoraj byłaby powiedziała jeszcze, że szczęście nie istnieje, że to, co znalazła, jest wszystkiem, co nam życie dać może, — ale dzisiaj woli nie poruszać tej drażliwej kwestyi.

Pochyliła się ku siostrze i pocałowała ją w czoło.

— Jestem zadowoloną — powtarza z zupełnym spokojem.

W czarnych oczach Reginy zamigotał}' jakieś ciepłe blaski, rumieniec oblał jej bladą twarzyczkę.

— I ja też pragnę powiedzieć ci słówko, jak bratowa, jak siostra — rzekła drżącym trochę głosem. — Nie bierz mi tego za złe.

— Słucham — trochę sucho odpowiada Celina.

— Jesteś siostrą Stefana, nie możesz mi być obojętną — tłómaczy się Reginka z pewnem zakłopotaniem — i widzisz, chociaż dzisiaj jesteś zadowoloną, możesz z czasem zapragnąć czegoś innego w życiu... Gdybyś zapragnęła kochać, wracaj do nas; wracaj z tem przekonaniem, że cię nauczymy, że znajdziesz tu gorące, kochające serca... Gdybyś zapragnęła kiedy; — gdybyś uwierzyła, że to jest szczęściem. Przyrzeknij mi. Celinko, że zapamiętasz moją prośbę, że o niej pomyślisz czasem. Obiecujesz?

Celina milczała długo, nie cofając ręki, którą Regina trzyma w swojej dłoni. Wzrok jej osłaniają szkła ciemne, a twarz spokojna, nieruchoma. Czyżby się namyślała tak nad odpowiedzią?

— Panowie powracają — rzekła Ańdzia.

Wszystkie trzy wstał}-, by iść naprzeciwko. Celinka jednak przedtem uścisnęła dłoń bratowej.

— Dziękuję ci serdecznie — rzekła uprzejmym tonem. — Nie wątpię o twej życzliwości i obiecuję zapamiętać prośbę, tylko — tylko nie przypuszczam, abym kiedykolwiek zapragnąć mogła takiej zmiany w życiu. Jestem zadowoloną, zadowoloną zupełnie.

Nazajutrz Stefan z żoną i Ańdzia z Zygmuntem odprowadzili państwa Zielińskich na kolej. Pożegnanie było spokojne, może sztywne trochę; Ańdzia tylko miała łzy w oczach i tuliła się mocno do ręki Zygmunta.

Miała przeczucie, że więcej nie zobaczy siostry.

Celina uśmiechała się uprzejmie, wyrażała nadzieję spotkania w Paryżu, przesyłała pozdrowienie nieobecnym.

Była spokojną, tylko wyraz oczu osłaniały ciemne binokle.

Rozległ się trzeci dzwonek, pociąg ruszył — jeszcze skinienie głowy i zniknęła im z oczu.

Czy na zawsze?

— Stracona — szepnął Stefan smutnie. Żaden głos mu nie zaprzeczył.

KONIEC.