Jadwiga Papi

STRACONY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

STRACONY

powieść obyczajowa dla młodzieży

Papi Jadwiga

I

Każdy kąt, w który oko niebios wziera,
mądremu — portem i szczęsną przystanią.

Szekspir.

Statek dobił do przystani, rzucał kłęby pary i dymu, huczał, zdawał się czegoś gniewać. Po pokładzie biegali majtkowie, naciągali sznury, jednem słowem, gotowali się do podróży. Do kasy tłoczyli się ludzie różnego wieku i stanu: kmiecie w grubych siermięgach, mieszczanie, wykwintni panowie, starzy i młodzi, kobiety i dzieci; każdy usiłował stanąć pierwszy przy okienku, gdzie chudy i łysy kasyer powoli podawał bilety, dziwiąc się w duszy, że się tak ludzie tłoczą i gorączkują, kiedy mają jeszcze cały kwadrans czasu do odejścia statku.

Nad brzegiem przystani stało mnóstwo pojazdów, bryczek i wózków kmiecych; szli też i piesi z węzełkami na plecach. Koło powozów uwijali się posługacze, chwytając kufry, kosze i tłumoki podróżnych, poczem, zarzuciwszy je na plecy, śpieszyli z ciężarem na pokład. Nie brakło też i ciekawych, którzy, stojąc nad rzeką, patrzyli obojętnie na tłoczących się do statku, a za każdym turkotem powozu zwracali zaraz spojrzenia ku gościńcowi, by zobaczyć, który z możnych panów, im znanych, wybiera się w podróż.

— Fabrykant z Jeżówki przyjechał — odezwał się naraz glos z pośród tej gromadki.

Właśnie u przystani zatrzymał się piękny powóz, ciągniony przez dwa rącze rumaki, które, parskając głośno, biły kopytami ziemię i szarpały wodze, jakiemi woźnica w biegu je poskromił. Dwóch posługaczy ze statku skoczyło natychmiast do drzwiczek powozu; jeden schwycił za klamkę, drugi sięgnął po tłumoczki, leżące na przedniem siedzeniu. Z powozu wysiadł mężczyzna wysoki, szczupły, brunet, o czarnych oczach, smagłej twarzy, za nim wykwintnie ubrana w suknię jedwabną kobieta, która podała rękę wyskakującemu z powozu chłopczykowi, mogącemu liczyć najwyżej lat dziesięć. Chłopiec miał rumianą, okrągłą twarzyczkę, oczy czarne, pełne życia i ciekawości.

Byli to państwo Jeżewscy, właściciele pięknego majątku w Płockiem i wielkiej przędzalni, którą na własnej ziemi zbudował pan Jeżewski, mówiąc do sąsiadów, że, ponieważ teraz rola często zawodzi, więc zbuduje fabrykę, aby nie potrzebował lękać się zbytecznie lat nieurodzaju.

Państwo Jeżewscy używali w okolicy dobrej opinii, jako ludzie zacni i rozumni, a przedewszystkiem chwalono pana Jeżewskiego za rozsądne postępowanie z synem. Jedynak, śliczny jak malowanie Kazio, nie należał do rozpieszczonych dzieci: dziesięć lat liczył dopiero, a już jechał do Warszawy po to, aby zdać egzamin do szkoły, gdyż pan Jeżewski lękał się, aby w domu nie nawykł zbytecznie do wygód, matka bowiem psuła nieco jedynaka.

Gdy państwo Jeżewscy zbliżyli się do mostu, prowadzącego na pokład, Kazio zatrzymał się, na jasną jego twarzyczkę wystąpił wyraz zdziwienia; pociągnął matkę za suknię i, wskazawszy na tłoczących się kmieci, zapytał:

— Czy wszyscy ci ludzie pojadą z nami?

— Zapewne — odparła pani Jeżewska — lecz bądź spokojny, razem nie pojedziemy.

W tej samej chwili mąż zwrócił się do niej.

— Pójdę kupić bilety i rzeczy oddać — rzekł — idź z Kaziem do altany, przyjdę tam do was.

Pani Jeżewska spełniła z ochotą życzenie męża, gdyż na pokładzie robił się coraz większy tłok, i poprowadziła syna do tak zwanej altany.

Wewnątrz, wzdłuż ścian stały miękkie kanapki, ponsowym aksamitem kryte, a w pośrodku był ustawiony stół; na nim leżały pisma peryodyczne. Kazio, rad, iż z zaduchu i ciżby się uwolnił, począł oglądać drzeworyty w "Tygodniku Illustrowanym", lecz wnet sprzykrzyła mu się ta rozrywka; rozejrzawszy się po altanie, spostrzegł, iż przez okna można widzieć pokład statku, nie narażając się jednakże na szturchańce tłoczących się; zapytał więc matkę, która zajęła się czytaniem jednej z gazet, czy może uklęknąć obok niej i oknem wyglądać. Otrzymawszy pozwolenie, począł przypatrywać się z zajęciem podróżnym, skupionym na dolnym pokładzie.

Kobiety, dzieci, starzy i młodzi, kmiecie, rzemieślnicy, Żydzi, wszystko to razem cisnęło się na ławkach, otaczających pokład; a kto na ławie nie znalazł miejsca, ten siadł na podłodze. Gwar głośny dobiegał do okien altany. Podróżni jakgdyby znali się wzajemnie, gdyż rozmawiali z sobą z ożywieniem i gestykulowali, co Kazia wielce bawiło. Kmiecie palili fajki, zażywali tabakę, posilali się ogórkami. Ruchliwi byli i weseli. Kilku drzemało. Żydzi przypatrywali się im i przysłuchiwali z wielką powagą; paru siedziało na uboczu i tajemniczo w żargonie rozprawiało o czemś bardzo żywo.

Kazio miał na co patrzeć, to też czas wyczekiwania, by statek odbił od brzegu, nie dłużył mu się wcale. Zdawało się przytem chłopcu, że wśród kmieci widzi znajome twarze; przypatrywał się im też pilnie.

Tymczasem pan Jeżewski powrócił z biletami. Już rzeczy oddał, więc usiadł obok żony, przeliczył resztę pieniędzy, schował do pugilaresu i, zapaliwszy cygaro, zapytał ją, co czyta. Lecz Kazio nie pozwolił jej odpowiedzieć.

— Mamo, spójrz w to okno, Antek tam stoi — rzekł, obróciwszy się do matki; jednocześnie palcem na pokład wskazywał.

— Czemu nie odkłonisz mu się? Antek grzeczniejszy od ciebie — odparł surowo pan Jeżewski. — Zawsze muszę ci przypominać, że powinieneś być uprzejmym dla naszych robotników, bo oni uczciwie dla nas pracują.

Chłopiec zaczerwienił się, zdjął szybko z głowy kapelusz i ukłonił się uprzejmie Antkowi. Ujęci jego grzecznością, kmiecie starzy i młodzi, znajomi i nieznajomi, nawzajem kłaniać mu się zaczęli.

Wtem statek zakołysał się, zahuczał głośniej, rzucił gęstsze kłęby pary i ruszył z miejsca. To zwróciło uwagę wszystkich w innym kierunku. Zaszumiała Wisła, podniosła srebrny wał w górę, jakgdyby chciała przeszkodzić w odjeździe podróżnym, rzuciła stojącym dalej na pokładzie zimne krople w twarz, jakgdyby straszyć ich chciała. Kmiecie śmiać się głośno poczęli, dzieci rękami wskazywały pieniące się bałwany, matki ciągnęły je za ramiona, by nie wpadły do wody. Kazio nie wiedział, czemu się przypatrywać. Rzeka go zachwycała, kmiecie bawili — od jednych do drugich wzrokiem przebiegał.

Mimo przeszkód, stawianych przez rzekę, statek posuwał się coraz szybciej, rozbijał śmiało stawiane przed nim wały, syczał i huczał głośno.

— Chodź ze mną na górny pokład, stamtąd lepiej zobaczysz, jak piękna jest Wisła, gdy walczy ze statkiem — odezwał się pan Jeżewski do syna.

Kazio porwał się z kanapki z błyszczącemi oczami.

— Chodźmy, tatusiu — rzekł.

I podał ojcu rękę.

— Czy na pokładzie nie będzie za chłodno dla Kazia? — odezwała się za nimi pani Jeżewska.

— Bądź spokojna, zajrzałem tam przed chwilą — odparł mąż.

Była to siódma rano; upał nie dokuczał jeszcze, a wietrzyk łagodny chłodził czoła. Fale Wisły toczyły się szybko, rozbijane piersiami statku, a w nich igrały ryby, wypływając pod samą powierzchnię, niepomne na rybitwy, co nad niemi krążyły.

Od krzewów, które rosły na brzegach, dolatywał śpiew ptasząt. Od pól, gdzie szumiały złote zboża, biegły pieśni żniwiarzy. Wspaniały krajobraz przedstawiał się oczom Kazia...

Gdy chłopiec napatrzył się dowoli na malowniczy krajobraz, pan Jeżewski oprowadził go następnie po całym statku: pokazał mu koło, czyli ster, którem sternik kierował, kajuty, gdzie kilku pasażerów drzemało, niższy pokład, na którym kmiecie jedli właśnie śniadanie. Rozwiązawszy węzełki, rozłożyli na grubych szmatach chleb razowy, ser, ogórki kwaszone i spożywali ze smakiem skromny ten posiłek.

Antek, ujrzawszy pana Jeżewskiego, podszedł doń, i z czapką w ręce, do nóg jego się chyląc, ukłonił się grzecznie.

— Dokąd jedziesz? — zapytał go pan Jeżewski.

— Do Warsiawy — odparł. — Tam mieszkają stryje, jeden szewcem-ci jest, drugi kowalem; matka kazała mi prosić, aby który rzemiosła swego nauczył młodszego mego brata.

— Czemuż nie oddaje go do przędzalni? — zapytał pan Jeżewski.

Antek się zakłopotał, a uczucie to objawił w ten sposób, iż podrapał się W głowę; poczem zdobył się na szczerość.

— Chłopak woli być szewcem — rzekł nieśmiało.

Uśmiechnął się pan Jeżewski.

— Ha, niechaj idzie za swojem powołaniem — odparł.

Kazio podał Antkowi rękę, lubił go bowiem bardzo. Chłopak był zręczny i uprzejmy, strugał mu często cacka z drzewa: to młynki, to łódki maleńkie.

— Do widzenia — rzekł.

— Do widzenia — odparł Antek.

— A pamiętaj, że masz urlop tylko na tydzień — dodał pan Jeżewski i pociągnął Kazia z powrotem na górny pokład.

Siedli teraz na jednej z ławek i wpatrzyli się w dal.

Wisła płynęła i płynęła bez końca, a płynąc, szumiała, jakby szeptała coś sama do siebie o przeszłości tych miast i wiosek, które się nad nią rozsiadły.

Wtem na schodach, wiodących na pokład górny, ukazał się chłopiec w wytartym surducie, w butach pokrzywionych; chciał dostać się na górny pokład; tuż za nim szedł człowiek bosy, obdarty, w siermiędze. Już stanęli obaj na najwyższym stopniu, gdy zagrodził im drogę jeden ze służących na statku.

— A wy czego tutaj chcecie? — rzeki — wasze miejsce na dolnym pokładzie.

Ująwszy niegrzecznie chłopca za ramię, pchnął go ku dolnemu pokładowi. Kazio spojrzał zdziwiony.

— Dlaczego on go wypędza? — zapytał ojca.

— Pewno ten chłopiec ma bilet drugiej klasy — odparł pan Jeżewski — to jest pokład pierwszej klasy.

— A czemuż ojciec jego nie kupił mu takiego biletu, jaki my mamy? — zapytał Kazio — tutaj o wiele ładniej, niż na dole.

— Ponieważ ładniej, więc nasze bilety drożej kosztują — odparł pan Jeżewski. — Może jego ojciec jest ubogi.

Kazio zamyślił się chwilę nad otrzymaną odpowiedzią, poczem chciał zapytać, czemu to Pan Bóg jednym daje dużo pieniędzy, a drugim mało, lecz spadająca z pod obłoków w nurty Wisły rybitwa zwróciła jego uwagę W innym kierunku. Nierozważna rybka wychyliła się nadto z wody, spostrzegł ją drapieżny ptak i pochwycił w swoje szpony. Kazio pogonił wzrokiem za rybitwą, a gdy ją stracił z oczu i znowu rozejrzał się po pokładzie, zobaczył na schodach tego samego chłopca, którego już tam raz widział.

Tym razem, zamiast bosego kmiecia, szedł za nim mężczyzna biały, jak gołąb, o twarzy, naznaczonej Wielką, czerwoną kresą, która szpeciła mu prawy policzek. Krzaczaste brwi starca i sterczące wąsy nadawały mu wyraz bardzo surowy; w czarnych jego oczach tlił tłumiony gniew.

Dotarłszy do górnego pokładu, ujął idącego przed nim chłopca za rękę, poprowadził do ławki, stojącej naprzeciw pana Jeżewskiego, i rozsiadł się na niej z dumną miną. Chłopiec tuż obok niego. Pan Jeżewski i Kazio przypatrywali się im ciekawie, starzec i chłopiec — wyzywająco.

Wtem na górnym pokładzie zjawił się znowu posługacz statku; spostrzegł chłopca, siedzącego na ławce, uśmiechnął się złośliwie i przystąpił do starszego jego towarzysza.

— Proszę o bilety — rzekł.

Stary dobył pugilares i pokazał dwa bilety drugiej klasy.

— Dla panów jest pokład dolny — rzekł posługacz, obejrzawszy bilety. — Proszę zejść na dół, gdyż pójdę na skargę do kapitana.

— To idź — odparł starzec — nie lękam się twego kapitana; ta wstążeczka zapewni mi jego szacunek.

Wskazał na swoją pierś.

W pętelce surduta miał W istocie zatkniętą czerwoną Wstążeczkę.

Posługacz mruknął coś pod wąsem i oddalił się. Starzec zaś zwrócił spojrzenie na pana Jeżewskiego i rzeki:

— Jestem Różycki, były kapitan; walczyłem za Bułgarów, a raczej za Chrystusa; ranny pod Plewną, tę oto wstążeczkę dostałem.

Pan Jeżewski pochylił przed nim czoło i nazwisko swoje wymienił.

Wtem Kazio porwał się z ławki i zbliżył do Różyckiego z biletem swoim w dłoni.

— Niech pan weźmie mój bilet; ja pójdę z pana chłopczykiem na dół. Tutaj mogą tylko ci siedzieć, którzy mają takie bilety, jak my; jeszcze pana wypędzi stąd posługacz.

W czarnych źrenicach kapitana gniew zapalił się ogniem.

— Co?! Mnie wypędzić, mnie, byłego kapitana? — rzekł drżącym głosem. — Smarkaczu jakiś, nie ubliżaj ludziom zasłużonym.

I trzęsąc się cały, zwrócił się do swego chłopca.

— Chodźmy stąd — rzekł przyciszonym głosem.

To powiedziawszy, podążył ku schodom, a za nim chłopiec w wytartej kurtce.

Kazio zmieszany, blizki płaczu, przysunął się do ojca.

— Ja nie chciałem go obrazić — szepnął.

— Wiem, iż mimowoli to uczyniłeś, więc przebaczam ci — odparł pan Jeżewski — niech się nieco uspokoi, pójdziemy go przeprosić.

Kazio usiadł zmartwiony obok ojca, i znowu W milczeniu patrzyli w dal, a fale rzeki płynęły równo i spokojnie; słońce przeglądało się w ich zwierciedle, rybitwy nad niemi szybowały.

— Chodźmy do pana Różyckiego — odezwał się po chwili pan Jeżewski.

Mówiąc to, podał synowi rękę i poczęli schodzić razem ku dolnemu pokładowi, pełnemu ludzi, gwaru i zaduchu; wieśniacy, posiliwszy się, zawiązywali napowrót węzełki, inni drzemali, gawędzili lub nucili półgłosem.

Rozejrzawszy się uważnie, pan Jeżewski spostrzegł kapitana Różyckiego, który, siedząc na ławie, przypatrywał się w zadumie szerokiej Wiśle; gniew ustąpił już z jego twarzy, cichy smutek malował się W jego oczach.

— Syn mój przyszedł pana przeprosić za nieuważne swoje odezwanie się — rzekł pan Jeżewski, zatrzymawszy się przed starcem. — Proszę mi wierzyć, iż ubliżyć panu nie chciał.

Były kapitan powstał i wyciągnął dłoń do pana Jeżewskiego.

— Wierzę, najzupełniej wierzę — odparł głosem wzruszonym i ścisnął serdecznie podaną sobie rękę, a twarz mu się rozjaśniła. — Za prędko się uniosłem, lecz zdawało mi się, że i pan z pogardą spogląda na mój surdut łatany; zwyczajny grzech u ludzi, których los poniżył: zawsze się im zdaje, iż ktoś chce im ubliżyć...

To powiedziawszy, uśmiechnął się smętnie. Pan Jeżewski uścisnął mu dłoń powtórnie, a kapitan, zwróciwszy się do Kazia, dodał:

— Pamiętaj, paniczu, że honor tych, którzy w łatanych butach chodzą, często jest drażliwszy, niż tych, co pojazdami jeżdżą, i bądź z nimi. uważniejszy; strzeż się najlżejszą niegrzeczność im sprawić; bo, gdy tamtych rozgniewasz tylko, tych zranisz boleśnie.

Czy Kazio dobrze zrozumiał jego słowa, tego nie mówi!, lecz pochylił się do ręki starca i ucałował ją z nieudanym szacunkiem, co rozbroiło ostatecznie kapitana.

— Wstań, Karolu — rzekł do siedzącego obok niego chłopca; a gdy ten spełnił jego rozkaz, rzekł, zwróciwszy się do p. Jeżewskiego — to mój prawnuk; może pan zajmie jego miejsce?

Karol skłonił się z miną zadąsaną i poszedł do balustrady; oparłszy się o poręcz, patrzył na srebrne fale Wisły. Kazio zbliżył się do niego, aby z nim porozmawiać, lecz nie wiedział, jak rozmowę rozpocząć, o co zapytać nieznajomego. Obejście Karola onieśmielało go; ani spojrzał na niego, nie miał widocznie ochoty zawierać z nim znajomości, więc przypatrywał mu się tylko zdaleka.

— Czy pan jedzie do Warszawy? — zapytał tymczasem dyrektor przędzalni kapitana, usiadłszy obok niego

— Do Warszawy — odparł starzec. — Chcę prawnuka umieścić w gimnazyum. W Płocku krewnych nie mam, trzebaby za stancyę płacić, a na to mnie nie stać. W Warszawie mieszka moja Wnuczka, siostra ojca Karolka, i ta obiecała darmo chłopca żywić.

Rzekłszy to, westchnął i zamilkł na chwilę.

— Nie zawsze tak bywało, mości dobrodzieju, nie zawsze — począł znowu. — Miałem ja kiedyś mój własny majątek, Malinówkę, cacko, mości dobrodzieju; miałem swój dwór, swoją służbę... wszystko przeszło, jak sen; marnotrawny syn winien temu...

Umilkł, sieć zmarszczek wystąpiła mu na czoło.

— Człek na starość sługą, mości dobrodzieju — szepnął — ekonomem jestem.

Bolesny uśmiech wykrzywi! mu usta, począł kiwać głową.

— Żadna praca nie hańbi, gdy uczciwie ją spełniamy — odezwał się pan Jeżewski — w naszym kraju to częste wypadki: strata fortuny.

— Jakaż tego przyczyna? — zapytał Różycki.

— Różne, a jedna z ważniejszych, iż w istocie lubimy żyć nad stan — odparł pan Jeżewski..

Kapitan coś mruknął, potem ręką machnął.

— Et, niewarto o tem mówić — rzekł — dawne to czasy, znudziłbym pana, a siebie rozdrażnił... A pan dokąd, panie dobrodzieju? — zapytał naraz.

— Ja też do Warszawy; również wiozę syna do szkoły — odparł pan Jeżewski. — Dziesiąty rok zaczął; mamusia pieści, boję się o chłopca.

Jakby na potwierdzenie tych słów, na dolnym pokładzie ukazała się pani Jeżewska i przystąpiła zarumieniona do męża.

— Gdzie Kazio? — zapytała tonem niezadowolenia..

Pan Jeżewski wskazał jej Wzrokiem syna, opartego o poręcz statku.

— Na takiem słońcu, w takim zaduchu — rzekła z wymówką i zbliżyła się do dziecka, dłoń, okrytą cienką rękawiczką, kładąc na jego ramieniu.

— Pójdź, Kaziu, do kajuty, tam chłodniej — dodała.

Chłopiec zwrócił się szybko do matki. Rad był, że go wzywa; ciężko mu było na sercu Powierzał jej zawsze swoje troski; ona umiała łagodzić je w sposób przedziwny. Matka odgadła natychmiast, iż pieszczoch jej ma jakieś zmartwienie.

— Tobie coś jest, synku — rzekła, gdy siedli obok siebie w altance, na kanapie, i przygarnęła go do siebie — możeś głodny, może ci się pić chce?

— O nie, mamusiu — odparł chłopczyk, tuląc się do niej, i westchnął.

— Masz jakieś zmartwienie, widzę to; wyspowiadaj się mamusi — badała dalej jedynaka pani Jeżewska i pochyliła się z pocałunkiem do jego czoła.

— Opowiem mamie Wszystko od początku — rzekł Kazio.

I począł opowiadać całą przygodę na górnym pokładzie i na dolnym.

Pani Jeżewska pogładziła jego jasne włosy, wijące się w pierścienie.

— I czegóż martwisz się jeszcze? — przerwała mu opowiadanie — wszakże kapitan zrozumiał już, żeś nie chciał mu ubliżyć, i nie gniewa się na ciebie.

W oczach Kazia zaświeciły się łzy.

— Ale Karolek! — szepnął.

— Jaki Karolek? — zapytała pani Jeżewska. Kazio zapomniał, iż rozpoczął swoje opowiadanie od chwili, jak posługacz statku upomniał się u kapitana o bilet, że o prawnuczku pana Różyckiego nic matce nie wspomniał, więc musiał uzupełnić swoje opowiadanie.

— I cóż ten Karolek? — zapytała znowu pani Jeżewska.

— Gniewa się jeszcze; nie chce nawet patrzeć na mnie — odparł Kazio.

— Może w szkole się spotkacie; wówczas postarasz się pozyskać go sobie — rzekła pani Jeżewska.

Myśl ta podobała się Kaziowi ogromnie; począł roić o Warszawie, o przyszłych kolegach, jak zaprosi ich której niedzieli na podwieczorek do siebie.

— Musisz mi zostawić trochę pieniędzy, mamusiu, i przysłać z Jeżówki jabłek, gruszek, śliwek — mówił z ożywieniem; a matka, widząc uśmiechniętą jego twarzyczkę, rada temu, przyrzekała mu wszystko, o co ją prosił.

Tymczasem pan Jeżewski gawędził dalej z eks-kapitanem.

— Odziedziczyłem po ojcu niewielką wioskę z ciężarami, gdyż rodzeństwo miałem spłacać — opowiadał — by sobie to zadanie ułatwić, założyłem przędzalnię; interes rozwinął się pomyślnie, dochodami z fabryki oczyściłem Jeżówkę. Dziś mam jednego tylko syna, lecz mogę mieć Więcej, więc wiozę chłopca do szkół, aby przygotował się do pracy; niech nie uszczupli z czasem majątku, ale go podniesie, tak jak ja.

— Tak, tak — przywtórzył Różycki — niestety, co do mnie, nie mogę powiedzieć, aby prawnuk mój nie uszczuplił majątku, tylko go powiększył, bo on, nieborak, nic nie odziedziczy po mnie; lecz pragnę także, aby się nauczył pracować i majątek zrobił...

Los nas zepchnął ze stanowiska, na jakiem staliśmy; ten chłopiec wydźwignie naszą rodzinę; musi być znowu tem, czem byli niegdyś Różyccy.

Gdy starzec wymawiał te słowa, Karol zwrócił się ku niemu i z oczyma błyszczącemi przysłuchiwał się; naraz przystąpił do dziadka i pocałował go w ramię.

— Wrócimy jeszcze do Malinówki — szepnął. Starzec ujął obu rękami jego głowę i w czoło pocałował.

— W tobie cala moja nadzieja — szepnął.

— Warszawa! Warszawa! — rozległo się nagle na statku, i ruch powstał na pokładzie; każdy porywał swój tłumoczek, każdy zwracał się z ciekawością w stronę, gdzie ukazały się smukłe wieżyce starych kościołów. Miasto występowało coraz wyraźniej, zdawało się wydobywać z fal rzeki; parostatek huczał i sapał głośno; majtkowie biegali to tu, to tam, spełniając otrzymane rozkazy.

Na dolnym pokładzie największy był tłok, gdyż podróżni zewsząd się tam cisnęli.

Pan Jeżewski powstał z ławki i podał rękę panu Różyckiemu.

— Naucz pan prawnuka pracować, lecz niechaj chłopiec nie myśli, że jedynym celem pracy jest zebrać majątek i że ten tylko szczęśliwy, kto majątek posiada — rzekł.

Eks-kapitan chciał coś odpowiedzieć, lecz podróżni tak cisnąć się poczęli, iż zdążył tylko uścisnąć dłoń pana Jeżewskiego, który do żony pośpieszył.

II.

Zakład naukowy pana Sumińskiego zaliczał się niegdyś do pierwszorzędnych. Położony był niedaleko od środka miasta, lecz w dzielnicy zdrowej, nie przeludnionej jeszcze, w pobliżu Alei Jerozolimskich, przy ulicy Kruczej. Mieścił się w obszernym gmachu, który pan Sumiński według własnego planu wybudować kazał.

Był to z powołania pedagog; całe życie swoje, cały majątek poświęci} zawodowi nauczycielskiemu, widząc W nim swój ideał. To też Wzorowo był urządzony jego zakład, wzorową opieka, jaką pensyonarzy otaczał, wzorowym program nauk.

Dziwić się trzeba było, jak wystarczało sił i czasu temu dzielnemu wychowawcy; on pierwszy Wstawał, on wszystkich budził, on wszędzie był w dzień. To też nigdzie taki porządek nie panował, jak u niego, nigdzie uczniowie tak z nauk nie korzystali i tak zdrowo się nie trzymali.

Klasy duże i jasne, wedle wszelkich wymagań hygieny nowoczesnej, sypialnie nie przeludnione zachwycały rodziców, którzy dzieci swoje w szkole pana Sumińskiego umieszczali.

Z gmachem szkolnym łączył się duży ogród, gdzie znajdowały się różne przyrządy gimnastyczne, i staw, na którym zimą chłopcy ślizgawki używali, latem uczyli się pływać i wiosłem robić. Synowie pierwszych rodzin wychowywali się w tym zakładzie, i pan Jeżewski syna tutaj umieścił. Surowym bywał w postępowaniu z jedynakiem; nieraz Kaziowi się zdawało, że ojciec go nie kocha; kochał go jednak gorąco, ale inaczej, niż matka: nie miękko, nie dla siebie, ale dla niego samego. Nigdy grosza nie pożałował, gdy szło o to, by mu ułatwić przyszłość.

Zrazu smutno było Kaziowi bez rodziców, tęskno za Jeżówką, za bułankiem i "Kruczkiem", pisywał smutne listy do domu i smutne, tęsknoty pełne, odbierał od matki. Ojciec nie rozżalał się nad nim.

"Nie ty pierwszy i nie jeden po naukę do szkoły odjechałeś — pisał — zamiast rozczulać się nad sobą, pracuj gorliwie, a wypędzisz tęsknotę z duszy; rok zbiegnie ci szybciej i weselej, powitasz nas, gdy na wakacye przyjedziesz." Karolowi te listy przykrość sprawiały. — Nie kocha mnie ojciec — mówił zawszę do siebie po przeczytaniu każdego.

Powoli jednakże przekonał się, iż w istocie tak godnym pożałowania, jak mu się zrazu zdawało, nie był; przy zajęciu ciągłem tęsknota za domem uciszyła się, przywykł do nowego życia i humor odzyskał; w godzinach rekreacyi bawił się zawsze bardzo wesoło z kolegami.

Minęła jesień, potem zima, wiosna potopiła lody i śniegi, osuszyła błota i ustroiła ogrody Warszawy świeżą zielonością; pięknie, jasno, słonecznie było na świecie.

Troskliwy o zdrowie swoich wychowańców, pan Sumiński często wysyłał ich na odległe spacery. W święta i niedziele z kościoła szli prosto na spacer dalszy, zabrawszy ze sobą puszki blaszane, wyładowane serdelkami, oraz bulkami, i wracali dopiero na późny obiad.

W dzień św. Stanisława gwarniej i głośniej było prawie już od świtu w zakładzie pana Sumińskiego; jeszcze bowiem dnia poprzedniego zapowiedział przełożony swoim wychowańcom, iż pójdą na cały ranek do zamiejskiego ogrodu na majówkę. Chłopcy więc już o szóstej pozrywali się z łóżek; żwawiej, niż zazwyczaj, poubierali się i poumywali, a zjadłszy śniadanie, zebrali się w sali rekreacyjnej, dokąd pani Sumińska przyniosła im Wyładowane prowiantami puszki.

Przewiesiwszy je przez ramiona, gwarząc i śmiejąc się wesoło, oczekiwali nauczycieli, którzy mieli im towarzyszyć na wycieczce. Nareszcie ukazał się pan Lembert, Francuz, wesoły i dowcipny, za nim ociężały i flegmatyczny Niemiec, Szulc, oraz bardziej od innych kochany przez chłopców pan Gorzewski.

Uczniowie ustawili się parami: wstępniaki na przedzie, na końcu piąto-klasiści, po bokach nauczyciele, i ruszono w przykładnym porządku ku Alejom Ujazdowskim. Około dziesiątej dotarli do celu podróży. Tutaj prysnął porządek, w wesołych podskokach, z głośnymi okrzykami wbiegli do ogrodu.

Było to miejsce jakby dla nich umyślnie urządzone.

Tyle źródeł rozrywki ujrzeli: staw, na nim dwie spore łodzie, karuzele, huśtawki, trawnik obszerny; dla tych zaś, dla których przysmak najprzyjemniejszą uciechą, była śmietana kwaśna, chleb razowy, pierniki, bo i tego tutaj dostać było można, a smakosze nie zapomnieli wziąć portmonetek ze sobą.

I różnie poczęli chłopcy używać swobody: jedni dopadli huśtawki i, chwyciwszy się mocnych lin, na wązkiej desce wsparłszy nogi, lecieli razem z ptakami pod obłoki, inni powsiadali do łódek i nucąc:

"Po pustym stepie szumny Wiatr wionął". puścili się po stawie pływać; inni, pędząc na drewnianych koniach karuzeli, zdobywali pierścienie; najmłodsi, zmuszeni ustąpić starszym huśtawki i karuzeli, za radą pana Gorzewskiego bawili się w piłkę, lub ścigali do mety, którą im naznaczył.

Gwarno było w ogrodzie; kto z mieszkańców Warszawy przyszedł użyć tutaj powietrza i ciszy, ten umykał wnet przed tą swawolną zgrają.

— Koledzy! zabawmy się W wojnę! — odezwał się naraz Kazio do wstępno i pierwszokla-

Wspomnienie starego kapitana budziło się w nim często, a w takich razach zwykle czuł ochotę do tej zabawy. Ojciec opowiadał mu, W jakiej sprawie pan Różycki walczył pod Plewną, żywi! skrytą cześć dla tego starca, blizną naznaczonego, który, broniąc uciśnionych, ranę otrzymał.

— Dobrze! dobrze! — wrzasnęli chłopcy i nuż czynić przygotowania do zabawy: ściągać ze wszystkich kątów folwarku deski, pale, suche gałęzie, by fortecę zbudować.

Troskliwy o swoje zdrowie Szulc na podobne wycieczki brał zawsze ze sobą pled; chłopcy poprosili go, aby im użyczył owego szala do przykrycia fortecy.

Starsi, ujrzawszy te przygotowania, przybiegli do młodszych.

— I my będziemy się z wami bawili! — zawołali.

Malcy z ochotą ich przyjęli; powiększyły się siły, podzielono się na dwie partyę: jedni, jak Kazio sobie życzył, mieli przedstawiać Turków; ci pozrzucali czapki z głów i chustkami je poobwiązywali; drudzy tworzyli Bułgarów i wojska, sprzymierzone z nimi.

Już nieprzyjaciele stanęli naprzeciwko siebie: Bułgarzy mieli napaść na skupionych około urządzonej świeżo fortecy, Plewną przez Kazia nazwanej. Wodzem Turków był szczupły blondynek, o siwych, pełnych życia oczach, Staś Górski, prymus piątej klasy. Ustawił on w pierwszej linii najmłodszych, za nimi starszych.

— Gdy nieprzyjaciel złamie pierwsze szeregi, następne stawią mu opór — tłómaczył swoją taktykę — gdy zaś malcy w drugim szeregu stać będą, to jak się starsi zachwieją, uciekną i nie będą popierać złamanych.

Przyznali mu wszyscy słuszność; tak Więc Kazio znalazł się w przednich szeregach tureckich; ponieważ dał pomysł do tej wojny, przeto dobrowolnie obrał sobie mniej pochlebną pozycyę, bo wszakże wolałby stanąć w szeregach Walczących w imię Chrystusa i uciśnionych.

Chłopcy czekali właśnie hasła do rozpoczęcia boju, gdy naraz przy bramie ogrodu jakiś gwar dał się słyszeć. Po chwili ukazała się cała gromadka gimnazyastów, którzy przyszli również użyć tutaj swobody.

Wbiegłszy hałaśliwie, spostrzegli naraz gotujących się do boju, więc przystąpili do nich.

— To Sumińszczaki — odezwał się jeden — mój bratanek musi być pomiędzy nimi. Hej, Józefie Korzelski, jesteś tutaj?

— Jestem — odezwał się jeden z pośród otaczających fortecę.

I z pomiędzy piętnastu głów, zbitych w masę, wysunęła się jedna o twarzy rumianej, wesołej i śmiejącej się.

— Połączcie się z nami, będzie nas Więcej — rzekł Józef Korzelski.

— A pozwoląż wasze belfry? — zapytali gimnazyaści.

— Pójdę zapytać — odparł Józio i pobiegł do stojących w pobliżu panów Lemberta i Gorzewskiego.

— Gimnazyaści chcą się z nami bawić; czy mogą? — zapytał.

— Nie znam ich — odparł pan Gorzewski. — Permettez — odezwał się pobłażliwy Francuz.

— Powiedz, że mogą; tylko niechaj grzecznie się bawią, bo w przeciwnym razie wyprawię ich — rzekł pan Gorzewski.

Józio wrócił z dobrą wieścią; gimnazyaści oświadczyli, iż sami stronę Bułgarów przedstawią.

— Wy wszyscy razem brońcie fortecy — rzekli,

— Zgoda, zgoda! — krzyknęli chłopcy i poczęli się stroić w turbany i zmieniać stanowiska.

Kazio pozostał wszakże na przedzie, gdyż najmniejszym był wśród kolegów. Nie miał on już na sobie marynarskiego ubrania, lecz, jak inni, czarny spencerek, spodnie i czapkę z daszkiem; ubiór ten zmienił go nieco: wyglądał mniej dziecinnie, jednakże przypominał zawsze pieszczoszka mamusi, i tak często przezywali go koledzy.

Gdy gimnazyaści ustawili się szeregiem naprzeciw i Kazio spojrzał na nich uważnie, zdało się mu, że spostrzegł twarz znajomą; lecz ktoby to był, przypomnieć sobie nie mógł. Jednocześnie, nie wiedzieć czemu, stanęła żywo w jego pamięci scena ze starym kapitanem podczas podroży do Warszawy. Ale nie było czasu na zastanawianie się nad tem wszystkiem, bo w powietrzu rozległo się już hasło do boju.

— Do ataku! — wrzasnął wódz Bułgarów, a był to chłopak ogromny, lat czternaście liczący.

Gimnazyaści rzucili się na otaczających mniemaną fortecę; niebawem starły się szeregi i bój na pięści zawrzał...

Staś dobrze przewidział: wstępno i pierwszoklasiści nie wytrzymali ataku; kiedy wróg natarł całą siłą, wszyscy pierzchli z okrzykiem trwogi; jeden Kazio pozostał, wsparli go drugo i trzecioklasiści, bój zacięty wrzał dalej. Drobnemi rękoma Kazio odpierał napastników, chwilami pomagał sobie kolanami, aż naraz uczuł, iż ktoś niezbyt grzecznie za szyję rękami go uchwycił i usłyszał:

— Ty paniczu jakiś, zapłacę ja ci dzisiaj za dawne upokorzenia!

Zdziwiony temi słowami, spojrzał na napastnika i spostrzegł znowu ową twarz, której zrazu przypomnieć nie mogł, czyją była, ale teraz już wiedział.

— Puść mnie! Za gardło ściskać nie można, my się przecież bawimy — wykrztusił stłumionym głosem.

— Wycisnę ja ci z gardła tę jałmużnę, którą dać nam chciałeś! — krzyczał tamten tymczasem i, powaliwszy Kazia na ziemię, siadł na nim i bić go począł.

Ból i wstyd z doznanej porażki sprawiły, iż Kazio rozplakał się głośno; lecz wśród panującego gwaru nikt go nie słyszał i nikt nie widział zrazu, co się z nim stało. Szczęściem Staś Górski, który śledził uważnie młodszych kolegów, gdyż był to bardzo dobry chłopiec, spostrzegł go nareszcie, więc przyskoczył do napastnika.

— A ty coś się tak zacietrzewił? — rzekł. — Precz mi zaraz, ty dziki muzułmaninie!

I pchnął tak silnie wielkiego chłopca, że ten aż koziołka wywrócił; porwał się jednakże natychmiast na nogi.

— Nic nie będzie paniczowi — rzekł hardo — dostał nauczkę, aby szanował tych, którzy noszą wytarte surduty, bo tacy czasami więcej warci od wykwintnych elegantów.

Obrócił się jeden i drugi z walczących. Widok płaczącego Kazia i słowa gimnazyasty sprawiły wrażenie. Coraz więcej przybywało widzów, bój ustał powoli, i zapanowała cisza wśród chłopców.

Jedni otoczyli gimnazyastę i badać go poczęli o powód zemsty, drudzy Kazia pytali, lecz ani jedni, ani drudzy niczego się nie dowiedzieli.

Kazio, zapłakany, zawalany kurzem, z zakrwawionym nosem, odpowiedzi dać nie był zdolny; poprowadzili go koledzy do studni, aby obmyć, a potem do pana Gorzewskiego, który, dowiedziawszy się o przygodzie, żądał, aby mu się przyznał, czem dał powód do takiego obejścia się z sobą obcemu chłopcu.

Głosem, przerywanym od łkań, pieszczoszek mamusi opowiedział przygodę na statku, kończąc temi słowy:

— Ten chłopiec to wnuk owego kapitana. Nazywa się on...

Tu mowę przerwał długotrwały wybuch płaczu. Nie chciał więc pan Gorzewski badaniami jątrzyć bólu chłopca.

— Otrzyj łzy i nie płacz, siniaki się pogoją, koledzy nie będą się śmieli z ciebie, boś został skrzywdzony — rzekł poważnie pan Gorzewski. — Chłopiec ten jest gbur, lecz przebacz mu; bo cóż on temu winien, że nie wpajają w niego dobrych zasad i że nie dano mu ogłady? Żal mi go, bo źle jest temu, co z losem swoim zgodzić się nie potrafi... Domyślam się, że w sercu jego jest gorycz i zawiść dla ludzi bogatych, jakgdyby dostatek koniecznym był szczęścia warunkiem.

Tu uśmiechnął się smętnie.

— Że też tak mało ludzi wie, gdzie się szczęście znajduje! — dodał ciszej, jakby sam do siebie.

Poczem Kazia po głowie pogłaskał.

— Idź się bawić, zapomnij o przygodzie — odezwał się głośniej.

Koledzy pociągnęli spłakanego "pieszczocha mamusi" ze sobą.

I znowu głośno i wesoło było na folwarku, tylko fortecy nikt już nie zdobywał, i gimnazyaści zniknęli z ogrodu.

Za to huśtawka, karuzel i lodzie były w ruchu ciągłym; jedni ścigali się na stawie, drudzy na huśtawce szli z sobą w zawody, który wy-żej odważy się wznieść, najmłodsi do piłki wrócili.

Nauczyciele przechadzali się po ogrodzie; Lembert z Szulcem sprzeczali się żywo o ostatnią wojnę francusko-pruską. Gorzewski śledził zabawy chłopców i półgłosem deklamował ładny wiersz Asnyka:

Siedzi ptaszek na drzewie

I ludziom się dziwuje,

Że też żaden z nich nie wie,

Gdzie się szczęście znajduje.

Wróciwszy ze spaceru, pan Gorzewski opowiedział przełożonemu wypadek, zaszły na folwarku. Pan Sumińskl przywołał Kazia do siebie.

— Jak się nazywa ów chłopiec, który cię obił? — zapytał go.

Kazio spuścił oczy i nie odpowiedział.

— Czemu milczysz; czy nie wiesz, jak się nazywa? — tonem ostrym odezwał się przełożony.

— Owszem, znam go — odparł chłopiec zwolna, głowę podniósłszy — lecz nie wiem, w jakim celu pan mnie pyta; lękam się, czy nie po to, aby był ukarany.

— Kto w miejscu publicznem urządza burdy, kto napada niewinnego i bije go, ubliża mu wobec innych, ten zasługuje na karę — rzekł pan Sumiński.

— Ja pierwszy względem niego zawiniłem — odparł Kazio — obraziłem jego dziadka, Wprawdzie nieumyślnie, ale on sądzi, że umyślnie.

Pan Sumiński popatrzył chwilę uważnie na Kazia.

— Więc nie chcesz, abym go oskarżył przed dyrektorem szkoły — zapytał — on powinien rózgi dostać; bil innych, obitym być powinien.

Białą twarzyczkę Kazia oblał rumieniec.

— Nie chcę! — wykrzyknął niemal. — On biedny, on nieszczęśliwy; tatko mówił mi jeszcze Wtedy na statku, kiedyśmy dziadka jego poznali, że najnieszczęśliwsi są ci ludzie, co nie mogą się pogodzić ze swym losem, a pan Gorzewski to samo dziś powtórzył.

Tu opowiedział przełożonemu wszystko, co słyszał od ojca o starym kapitanie; pan Jeżewski bowiem powtórzył żonie i synowi całą rozmowę, jaką miał na dolnym pokładzie z panem Różyckim.

— Ja pana bardzo, bardzo proszę, żeby on nie był karany — odezwał się Kazio, skończywszy opowiadanie.

— A jeśli w takim razie posądzę cię, że musiałeś czemś Ważniejszem zawinić względem niego, niż to, co powiadasz? — rzekł pan Sumiński.

— Pan mnie o to nie posądzi, gdyż nie kłamię nigdy — odparł Kazio.

Lecz gdy przełożony milczał i tylko surowo wpatrywał się w niego, wówczas dodał ciszej:

— Toby się pan przekonał później... — szepnął głosem, wezbranym płaczem.

Pan Sumiński wyciągnął do niego rękę.

— Szlachetny z ciebie chłopiec — rzekł — zasługujesz, bym twoją dłoń uścisnął; szanuję cię.Żywe rumieńce wybiegły na twarz Kazia, lecz tym razem rumieńce radości. Pochylił się do wyciągniętej ku sobie ręki i pocałunek na niej złożył, poczem podał przełożonemu dłoń. Pan Sumiński uścisnął ją mocno.

— Nie będę cię więcej pytał o nazwisko prawnuka kapitana — rzekł.

Kazio wpadł, jak szalony, pomiędzy kolegów, którzy byli zebrani w sali rekreacyjnej. Nigdy chyba jeszcze nie czuł się tak szczęśliwym, jak w tej chwili. Niczyja pochwała, żadna nagroda nie sprawiłyby mu takiej radości. Czuł się nie tylko szczęśliwym, lecz dumnym... Usłyszeć od przełożonego: "szanuję cię!" Tem nie lada kto mógł się poszczycić.

— Hej, koledzy, odnówmy ranne boje! — krzyknął — zdobywajmy fortecę!

— A gdzież forteca? — zapytało kilku. Kazio wskoczył na stół.

— Oto jest — rzekł, pokazując siebie. Chóralny śmiech był mu odpowiedzią.

— Oj ty forteco liliputów! — rzekł wesoło Staś Górski i, wskoczywszy na stół, postawił Kazia przed sobą.

— No, dalej, koledzy, przypuśćcie szturm! — zawołał.

Dwadzieścia par rąk wyciągnęło się do nich. Skacząc, śmiejąc się, chłopcy usiłowali ich Pochwycić i ściągnąć, lecz obaj bronili się nogami Gwar napełnił salę, młodzież używała swobody wesoło, korzystając ze święta. Nauczyciele nie bronili im bawić się wedle życzenia, lecz z uderzeniem siódmej godziny rozległ się dzwonek, który przypomniał Wszystkim w zakładzie, iż nazajutrz przypada dzień powszedni, że trzeba przepowiedzieć lekcye. Więc hałas ucichł, chłopcy przeszli do klas i w ławkach zasiedli. Jednostajne mruczenie rozlegało się teraz wśród ścian gmachu szkolnego.

Jeszcze kilka takich wycieczek odbyli uczniowie pana Sumińskiego, lecz Kazio nie widział ani razu więcej Karola Różyckiego. Wspomnienie przykrego wypadku zatarło się powoli w jego pamięci; miał teraz o czem myśleć: zbliżała się pora egzaminów, a on powiedział sobie, że musi z nagrodą powrócić do domu, więc pracował całą duszą i marzył o wakacyach, o Jeżówce, o matce, ojcu i o małej siostrzyczce, o której napisał mu ojciec, iż urodziła się w dzień Nowego Roku i że dali jej rodzice imię Haliny.

Nadszedł wreszcie dzień wyczekiwany. Kazio nie zawiódł rodziców, spełnił obietnicę, przywiózł nagrodę.

Pan Jeżewski uścisnął syna z radością, a matka obsypała go pieszczotami i podarunkami najrozmaitszymi.

— Nie psuj chłopca — rzekł z lekką nagana ojciec — nie dla podarków powinien się on uczyć lecz przez poczucie obowiązku.

Wesoło biegły wakacye szczęśliwemu chłopcu, tylu używał przyjemności: harcował na koniu, woził na spacer Halinkę, która szybko rozwijała się; niemal codzień czegoś nowego nauczyła ją niańka: już umiała śmiać się i doskonale znała Kazia.

Chodził też Kazio z ojcem na polowanie, z matką odwiedzał sąsiadów, a W dnie chmurne, dżdżyste rysował najczęściej, miał bowiem zdolności w tym kierunku.

Zaślepiona W pieszczochu pani Jeżewska widziała W nim wszakże wielki talent i nieraz mówiła doń:

— Może ty z czasem Matejce dorównasz?

Gniewał się zawsze o to pan Jeżewski i ściągał Kazia z obłoków marzeń na ziemię.

— Zwyczajne zdolności, a nie talent — mówił — Pamiętaj, chłopcze, że niema nic gorszego nad wmówienie w siebie talentu, podczas gdy się go nie posiada. W sztuce trzeba być — powiedział ojciec Balzaca (1) — albo królem, albo żebrakiem.

Dobrze było Kaziowi w domu rodziców; to też ciężko zrobiło mu się na sercu, gdy dwudziestego sierpnia ojciec kazał przynieść jego Walizkę i rzeki:

— Pakuj rzeczy, trzeba wracać do pracy; Wprawdzie u was lekcye rozpoczynają się dopiero pierwszego, lecz mam kilka interesów do załatwienia, muszę więc jechać, a tobie nie zaszkodzi, że, nim na ławie zasiądziesz, przepowiesz sobie to i owo.

Kazio zapakował rzeczy do walizki i siadł w oknie zamyślony, czekając wezwania ojca; matka przygotowywała dla niego przysmaki na drogę, Halinka spala.

Wtem rozległ się przed dworem trzask z bicza; jakiś gość niespodzianie zawitał do Jeżówki. Kaziowi mimowoli przebiegło przez myśl:

— Może dziś nie pojedziemy?...

Poszedł dowiedzieć się, kto przyjechał, lecz doznał zawodu. To nie goście nawiedzili Jeżówkę, lecz ktoś z interesem tylko.

— Wajgt, ten bogacz, sąsiad Jeżówki — objaśniła syna pana Jeżewska — interes osobisty ściągnął go do nas; rozmawia z ojcem w gabinecie, lecz pewnie niedługo zabawi.

— Niemiec? — spytał Kazio.

— Z niemieckiej pochodzi rodziny, lecz za Polaka się uważa. Ojciec jego dorobił się majątku na różnych interesach handlowych i kupił Orzelin. Dzisiejszy jego właściciel, pan Ferdynand Wajgt, już tylko rolą się zajmuje i przeważnie z zamożnymi żyje; wybudował w Orzelinie pałac i oranżeryę, założył park, mieszkanie wspaniale urządził, jednem słowem, ma wszystko, co do szczęścia pomaga. Jedyną ciemną stroną jego życia jest, jak mówią sąsiedzi, jego syn, Stefan, który uczyć się nie chce. Opowiadał mi pan Józef Olski, nasz sąsiad, że już kilku miał nauczycieli, lecz żaden dłużej niż pół roku nie wytrzymał w Orzelinie, gdyż Stefan nie tylko jest leniwy, lecz i niegrzeczny bardzo, a także nieposłuszny w najwyższym stopniu. Ucieka potajemnie z domu ze strzelbą do lasu, by nie mieć lekcyi, i cale dnie ugania się za ptactwem.

— Jak Rej z Nagłowić — odezwał się Kazio z uśmiechem.

Pani Jeżewska, zadowolona, iż pieszczoch jej Wie już coś o Reju z Nagłowić, pocałowała go w czoło.

— Niestety, nauczyciele nie wróżą synowi pana Wajgta, aby wyrósł na Reja — rzekła z uśmiechem.

Wtem ukazał się pan Jeżewski w jadalni.

— Ucieszysz się, chłopcze, dziś nie pojedziemy — rzeki.

Kazio poczerwieniał z radości.

— Czemu? — pytała równie zadowolona matka.

— Wyjdź, Kaziu — rzekł pan Jeżewski.

A gdy chłopczyk oddalił się, siadł obok żony i opowiadać począł:

— Był u mnie Wajgt; słyszałaś pewno o tem, iż ma ciągłe zmartwienie z synem.

— Słyszałam — odparła pani Jeżewska.

— Matka psuła jedynaka, aż zepsuła w końcu — rzekł znowu pan Jeżewski, korzystając ze sposobności, aby żonie dać naukę — ojciec chciał kilka razy odwieźć chłopca do szkól, nie pozwoliła; aż zdarzył się wypadek, który skłonił go do kroku stanowczego. Ekonomem u Wajgta był dawny wojskowy, mający wnuka, chłopca także pieszczonego, który również z góry patrzył na innych. Kilkakrotnie spotkał go Stefan, idąc na spacer z nauczycielem. Chłopiec nigdy mu się nie ukłonił. Raz spostrzegłszy go, Stefan zatrzymał się i zażądał od niego, aby mu przyniósł zapomnianą W domu szpicrutę, obiecując wynagrodzić go za to. Hardy chłopiec obraził się i odpowiedział, że nie ma zamiaru zostać z czasem posłańcem i do posług wprawiać się nie potrzebuje. Stefan nic mu tym razem nie odpowiedział, lecz zapisał sobie w pamięci niegrzeczną odpowiedź Wnuka ekonoma.

W kilka dni potem, jadąc konno, spotkał znowu owego chłopca, wówczas zeskoczył z siodła, ujął konia i zawołał na mijającego go właśnie:

— Hej, sprzykrzyła mi się jazda, odprowadź konia!

Lecz hardy wnuk ekonoma spojrzał wyniośle na panicza i rzekł:

— Stajennym twoim nie jestem; wprawdzie któryś tam z moich przodków był podobno koniuszym Jana III-go, lecz co Jan Sobieski, to nie Wajgt.

Obrażony Stefan podniósł szpicrutę, chciał uderzyć chłopaka w twarz, lecz ten poczuł w nogach rycerski animusz i...

W końcu przyszło jednakże między nimi do przykrzejszego zajścia. Pewnego ranka Stefan szedł polem; był sam, chmurny czegoś, zły, ze strzelbą na ramieniu. Idąc, spotkał wnuka ekonoma i już miał go minąć, gdy naraz się zatrzymał.

— Czemu ty mi się nigdy nie kłaniasz? — zapytał.

— Ukłoniłem się raz, nie odkłoniłeś się Więcej na niegrzeczności nie będę się narażał — odparł chłopiec.

— Nauczę cię pokory! — wrzasną! Stefan.

Zdiął strzelbę z ramienia, wycelował i strzelił; chłopiec zachwiał się i padł z jękiem na ziemię.

Przestraszony tem, co uczynił Wajgt uciekł do domu pod skrzydła matki i opowiedział jej całą przygodę.

Tymczasem ludzie, którzy na polu pracowali, posłyszawszy wystrzał i jęki, zbiegli się na miejsce katastrofy, a znalazłszy skrwawionego chłopca, zanieśli go do dziadka. Szczęściem, strzelba drobnym śrutem była nabita i strzał w nogę trafił.

Ekonom pośpieszył natychmiast ze skargą do pałacu. Wajgt postanowił pieszczochowi cugli ukrócić i wysłać go z domu; a ponieważ słyszał od naszych sąsiadów o wzorowym zakładzie pana Sumińskiego i o tem, że Kazio już rok cały tam spędził, przeto przyjechał do mnie radzić się, czy oddać Stefana do tej szkoły.

— I cóżeś mu powiedział? — zapytała pani Jeżewska niespokojnie.

— Naturalnie, że nie odradzałem — odparł mąż.

— A nie lękasz się wpływu tego zepsutego Panicza dla naszego chłopca?

— Zapowiem Kaziowi, aby się do Stefana nie zbliżal zbytecznie-rzekł pan Jeżewski. — Kazio powinien wiedzieć o tem, że Wśród kolegów są źli i dobrzy, cnotliwi i występni, iż zacnych tylko naśladować powinien. A ponieważ pani Jeżewska nic na to nie odpowiedziała, przeto ciągnął dalej:

— Po długiej rozmowie postanowiliśmy, iż razem do Warszawy podążymy; zamiast więc dziś, wyjedziemy dwudziestego siódmego.

Kazio zapoznał się ze Stefanem dopiero w podróży na parostatku. Dumny panicz bardzo mu się nie podobał, ledwie raczył podać mu rękę, na wszystko się krzywił; odsuwał się ze Wstrętem od kmieci, mrucząc, że są brudni; z pokładu dolnego uciekł, narzekając, że tam zaduch, na górnym było mu za gorąco, w kajucie nudno, w altanie ciasno... Obiad był niesmaczny, woda ciepła, chleb stary, łyżki niedogodne, serwety niedość czyste... i tak bez końca.

Kazio, patrząc na te kaprysy, nieznacznie uśmiechnął się i szepnął do ojca:

— Nauczą go koledzy rozumu, będą mu póty dokuczali, póki się nie zmieni.

I dokuczali w istocie koledzy Stefanowi u pana Sumińskiego. Najrozmaitsze przydomki mu nadawali: elegant z bibułki, francuski piesek, angielski charcik, ptaszek ołowiany i t.d. Tysiące psot mu płatali: chowali rękawiczki jego, gdy szedł na spacer, plamili białe kamizelki, gdy je przygotował sobie na niedzielę; do flakoników z perfumami dolewali nafty, zamiast mydła glicerynowego kładli kamienie.

Złościł się Stefan, skarżył na nich, ale się nie poprawiał. Zawsze z góry spoglądał na biedniejszych, przed bogatszymi przechwalał się, jakie jego ojciec ma konie, powozy, jaki majątek i pałac.

Bogaci i biedni gardzili nim i wyśmiewali się z niego. Nie miał on ani jednego przyjaciela. Nauczyciele nie lubili go również: próżniak, niegrzeczny, nie mogł serc ich pozyskać.

Gdy rok minął i pan Wajgt przyjechał po syna, Stefan ze łzami prosił, aby gdzieindziej go umieścił, bo tutaj Wszyscy mu dokuczają, a pan Sumiński radził, aby swego pieszczocha gdzieindziej oddał, twierdząc, iż dla Stefana trzeba surowszej ręki, niż jego.

Wajgt, zmartwiony, sam nie wiedział, co postanowić; wróciwszy na wieś, udał się znowu po radę do pana Jeżewskiego.

— Co myślisz sąsiad robić nadal ze swoim chłopcem? — zapytał go.

— Oddam go od roku szkolnego gdzieindziej — odparł pan Jeżewski. — Lękam się, iż u Sumińskiego wyrósłby na panicza; byłem bardzo zadowolony z opieki i nauki, lecz teraz chcę, by miał kolegów różnych warstw. Niechaj zawczasu zyskuje sobie przyjaciół wśród tych, z którymi żyć i pracować będzie.

Wajgt, który, słuchając, czyścił sobie paznogcie, bo taki miał zwyczaj, schował pilniczek do kieszeni.

— Słusznie, słusznie — rzekł — ja to samo zrobię, żony pytać nie będę, umieszczę syna w innej szkole i zamówię mu stancyę u surowego nauczyciela. Jutro w tym celu pojadę do Warszawy.

I wybrał się wistocie, nic nie mówiąc w domu Po co jedzie. Zamówił stół i mieszkanie u niejakiego Łazowskiego, który trzymał uczniów na stancyi.

Powróciwszy, oznajmił żonie o fakcie dokonanym, a potem uciekł do swego pokoju, lękając się, by go nie prosiła, ażeby Stefan w domu pozostał.

Kazio od września stać miał u krewnych. Mieszkaią w Warszawie siostra pana Jeżewskiego, pani Majewska, której mąż, prawnik zdolny, a przytem człowiek zacny, był nie tylko szwagrem, lecz i przyjacielem pana Jeżewskiego. Dwaj synowie państwa Majewskich, starsi o lat kilka od Kazia, uczęszczali do szkól. Obaj pilni i starannie wychowani, mogli być tylko dla Kazia dobrym przykładem. Chłopiec usłuchał postanowienia ojca. Tymczasem wakacye biegły mu podobnie do zeszłorocznych, z tą jedynie różnicą, iż woził teraz dwie siostrzyczki na spacer, gdyż W maju urodziła się państwu Jeżewskim druga córka, której dali imię Janina.

Wcześniej jednakże musiał w tym roku opuścić Jeżówkę, gdyż trzeba było zdać egzamin do szkoły. Już 20 sierpnia odwiózł go ojciec do państwa Majewskich i pozostał w Warszawie, dopóki nie dowiedział się, czy chłopca przyjęto.

Kazio zaliczał się do pierwszych uczniów u pana Sumińskiego, więc egzamin powiódł mu się, i chłopiec został przyjęty do drugiej klasy gimnazyum. Ojciec i syn rozstali się wesoło.

— Na letnie wakacye przywieziesz ze sobą do Jeżówki ciotkę, wuja, Jakóba i Jana, pamiętaj o tem — powiedział, całując go.

A Kazio odrzekł:

— Niech tatuś trzy siodła i trzy Wierzchowce nam przygotuje.

Był to szary, dżdżysty poranek, gdy pierwszego dnia po powrocie zjeżówki podążył Kazio, razem z braćmi ciotecznymi, z tornistrami na plecach do szkoły. Szedł milczący; wspomnienia wesołych Wakacyi jeszcze mu stały w pamięci, w sercu było trochę żalu za utraconą swobodą, trochę tęsknoty za rodzicami, za Haliną i Janka, za Jeżówką miłą i dawnymi kolegami. Nowi mieli dziś go otoczyć, wolałby dawnych powitać...

W owym czasie zarówno w prywatnych, jak w rządowych szkołach wykładano po rosyjsku, Więc poza kolegami otoczenie Kazia niezbyt się zmieniło.

Państwo Majewscy mieszkali przy ulicy Chmielnej, synowie ich chodzili do IV gimnazyum, do którego i Kazio uczęszczał; mieli więc chłopcy spory kawał drogi z domu do szkoły. Szli razem w jednej linii, bo szeroki chodnik Nowego Świata pozwalał na to. Gdy doszli do kamienicy, wznoszącej się na rogu Alei Jerozolimskich, Jakób począł coś szeptać do brata i wyprzedzili nieco Kazia.

Zrozumiawszy, iż nie chcą, by słyszał, co mówią, Kazio zwolnił kroku. Wtem zbliżył się do niego Jakób i rzekł:

— Zatrzymaj się przy bramie, my na chwilę wstąpimy do tego domu.

Kazio był ciekaw, po co idą do owej kamietlicy, lecz nie poszedł za nimi i nie zapytał; czekał cierpliwie na ulicy.

Jakób i Jan nie zabawili dłużej nad pięć minut; wrócili widocznie z czegoś zadowoleni i, skinąwszy na niego, ruszyli śpieszniej w kierunku placu Św. Aleksandra.

Ani się mógł domyśleć, po co wstępowali, a najwięcej go to zaciekawiło, że wybiegł za nimi jakiś brudny, bosy, odarty chłopczyna, lat sześciu może, i że pocałował obu w rękę.

Wreszcie dotarli do celu. Myśli Kazia pobiegły w innym kierunku.

Przy wielkiej sieni, wiodącej do wnętrza gmachu, w którym mieściło się gimnazyum czwarte, stał szwajcar, pilnujący porządku. Ujrzawszy chłopców, uśmiechnął się do nich, jak do dobrych znajomych, poczem, na Kazia palcem wskazawszy, rzekł:

— Tego jeszcze nie znam.

— To nasz brat cioteczny — odparł Jakób — Kazimierz Jeżewski.

— Z miny mu patrzy, że porządny chłopiec — rzekł szwajcar dobrodusznie, kładąc mu rękę na remieniu.

Wszedłszy do sieni, chłopcy rozstać się musieli, bo Majewscy udali się do czwartej klasy, a Kaziowi szwajcar pokazał, gdzie się znajduje druga.

Wchodząc, chłopiec rozglądał się ciekawie wśród nowych kolegów.

 — Może spotkam tutaj którego z Sumińszczaków — pomyślał.

— Proszę nie potrącać tych, co go nie zaczepiają — odezwał się naraz tuż nad jego uchem glos, który mu przypomniał niemiłe zdarzenie na folwarku Świętokrzyskim.

Obejrzał się.

Wistocie, przechodząc, potrącił nieuważnie jednego z kolegów, który stal tuż przy drzwiach. Był to Karol Różycki.

— Przepraszam — rzekł, rumieniąc się, i poszedł do ławki, by zdjąć tornister.

— Kolegować zatem będziemy — mruknął tymczasem tamten; a potem ciszej już, sam do siebie, dodał:

— Chyba współzawodnika w nim mieć nie będę; pieszczoch, paniczyk, pewno uczy się niechętnie, bo i po cóż ma się mozolić? Ja co innego, ja muszę!

— Czego mruczysz? — zapytał go jeden z bliżej stojących w wytartym, jak on, mundurze. — Wiecznie, jak sęp, spoglądasz na wszystkich...

— Na wszystkich nie, na tego oto tam tak — odparł Karol.

I wzrokiem wskazał na Kazia.

— A cóż to za jeden? Nowicyusz, w pierwszej klasie nie był z nami.

— Pan Kazimierz Jeżewski, syn jaśnie wielmożnego właściciela Jeżówki i wielkiej przędzalni — rzeki z goryczą Karol.

— Co masz do niego?

— Dawne rachunki; już mu trochę oddałem, ale jeszcze nie wszystko; mam wielką ochotę dziś resztę wypłacić.

— Dopomożemy ci. Nowicyusza przyjąć trzeba — odparł ze śmiechem tamten.

Karol podał mu dłoń.

— Słowo twoje, Mroczku — rzekł.

— Słowo! — odparł Mroczek.

Dzwonek się odezwał. Tłum uczniów wbiegł do klasy, poczęli ławki zajmować. Zawrzało, jak w ulu, ale na chwilę tylko, bo wnet drugi dzwonek się odezwał, i wszedł nauczyciel. W klasie ucichło.

Wstąpiwszy na katedrę, nauczyciel począł wykładać lekcye; Kazio skupił uwagę. Była to godzina geografii. Lubił ten przedmiot. U Sumińskiego miewał z niego zwykle czwórki lub piątki.

Pan Nażymski — tak zwał się nauczyciel — całe pół godziny mówił bez przerwy. Tłómaczył w sposób przystępny i zajmujący ciekawe rzeczy

O obrocie ziemi: jak starożytni go pojmowali, kto pierwszy począł o tem wątpić, aby ziemia była głównym punktem we wszechświecie, więc i nie dziw, że w klasie cisza uroczysta panowała. Jedynie kilku próżniaków na końcu szeptało:

— A to się Nażyś rozmachał! Nareszcie pan Nażymski przerwał wykład

I powiódł wzrokiem po uczniach.

— Jak się nazywasz? — zapytał, zatrzymawszy spojrzenie na Kaziu.

— Kazimierz Jeżewski — odparł chłopiec, podniósłszy się z ławki.

— Powtórz, co mówiłem.

Kazio powtórzy! jak najdokładniej całą lekcye. Nauczyciel pogładził łysinę, co było u niego oznaką wielkiego zadowolenia.

— Dobrze, bardzo dobrze! — rzekł.

Niełatwo było zdobyć sobie pochwalę u pana Nażymskiego. Był on bardzo wymagający; chłopcy poczęli oglądać się na szczęśliwca, ten i ów uśmiechnął się do niego, inni ruchem głowy okazywali podziwienie, niektórzy zasępili się, a Karol Różycki szepnął do siebie:

— Nie sztuka powtórzyć; zobaczymy potem, czy paniczowi będzie się chciało ślęczeć nad książką.

I skierował spojrzenie na Kazia, a wzrok jego wyrażał wielką pogardę i niechęć.

Właśnie w tej samej chwili zwrócił się ku niemu Kazio. Spojrzenia chłopców spotkały się, lecz Kazio nie wyczytał z oczu Karola powątpiewania o sobie; widział tylko, iż gniewa się jeszcze na niego.

— Gdy zadzwonią na pauzę, przeproszę go za ową nieszczęśliwą propozycyę, uczynioną jego dziadkowi — pomyślał.

Karol również nie zrozumiał niemej mowy Kazia; zdawało mu się, iż po to patrzy na niego, aby mu powiedzieć:

— Słyszałeś? Nauczyciel pochwalił mnie! Więc ściągnął brew gniewniej jeszcze i odwrócił się od niego.

Tymczasem pan Nażymski rzucał pytania temu i owemu. Odpowiadali różnie: jedni dobrze, drudzy źle.

Nareszcie rozległ się dzwonek, i chłopcy wybiegli z klasy, by choć na pięć minut nogi wyprostować.

Kazio wprost do Karola się zwróci!. Już chciał rękę wyciągnąć i powiedzieć:

— Nie gniewaj się dłużej, nie chciałem wam ubliżyć — gdy Karol szybko się oddalił.

— Na wielkiej pauzie będzie więcej czasu — rzekł Kazio półgłosem do siebie.

Dzwonek już wzywał, więc chłopiec podążył za innymi do klasy.

Wypadała teraz lekcya rosyjskiego, następna arytmetyki. Znowu skupił uwagę, lecz nie był pytany, nie mógł więc przekonać Karola, że i w tych przedmiotach nieźle stoi.

Nareszcie wielki dzwon zajęczał na dziedzińcu.

Z krzykiem, z hałasem, wśród skoków i poszturchiwań wzajemnych, biegli uczniowie na wielki dziedziniec. Kazio był głodny, więc stanął sobie pod parkanem, dobył z kieszeni bulkę z serdelkiem i zajadać począł, a przypomniawszy sobie braci ciotecznych, poszukał ich wzrokiem. Stali o kilka kroków od niego, gromadką kolegów otoczeni, i rozprawiali obaj żywo. Podszedł do nich.

— A wy nie jecie? — zapytał.

— My już zjedliśmy — odparł Jan.

— Oni zawsze mówią: "zjedliśmy", a nikt jedzących nie widzi ich nigdy — odezwał się jeden z pośród gromadki, rumiany i tłusty, jak pączek, Julek Ordęga.

— Znamy twoją słabą stronę, więc nie chcemy sprawiać ci przykrości — odparł Jakób.

Lecz Kazio już nie słyszał tej odpowiedzi, spostrzegł bowiem, że drugoklasiści zbili się na środku dziedzińca w jednę gromadkę i radzą nad czemś hałaśliwie, więc do nich podążył; lecz zaledwie się zbliżył, w powietrzu rozległ się świst, potem wołanie:

— Nowicyusz! paniczyk!

Z temi słowy koledzy otoczyli go ciasnem kołem, a potem porwali na ręce. Gniew zakipiał mu w sercu.

— Puśćcie mnie! — krzyknął. — Co to za żarty?

Lecz wrzaski chłopców stłumiły jego wołanie. Ani myśleli go puścić. Biegli z nim coraz prędzej; próżno Kazio silił się zgadnąć, co zamierzają z nim uczynić.

Dowiedział się dopiero wówczas, gdy strumień zimnej Wody poleciał mu za kołnierz... Koledzy zanieśli go bowiem pod wodociąg.

— Puśćcie mnie, idźcie precz! — wolał oburzony.

A chłopcy śmieli się.

— Paniczu, ja ciebie chrzczę w imię równości koleżeńskiej, braterstwa i jedności świętej... — słyszał głos nad sobą...

— Z pierworodnego grzechu pyszalkowatości obmywam cię — mówił ktoś drugi, krztusząc się od śmiechu.

— Co wy robicie? odstąpcie od niego natychmiast! — odezwał się naraz glos, dobrze znany Kaziowi.

To Jakób spostrzegł, co się z nim dzieje, i, nadbiegłszy z pomocą, ujął go pod ramię i wyciągnął z pomiędzy drugoklasistow.

— Królewiątko ma swoich rycerzy obrońców — syknął Karol.

Jakób, który własną chustką wycierał zmoczonego Kazia, rzucił Karolowi chmurne spojrzenie.

— Pewno, że nie pozwolę go krzywdzić — odparł — to mój brat. Za co mu dokuczasz, paniczykiem i królewiątkiem przezywasz drwiąco? on taki dobry, jak i ty.

— Ja nie mam ojca właściciela Jeżówki i fabryki, jam biedak — rzekł z goryczą Karol.

Jakób wzruszył ramionami

— Dziś nie masz majątku, gdy dorośniesz, może będziesz miał — odparł. — Wszystkim droga otwarta do wzniesienia się wyżej. Masz spryt, jesteś pracowity, dlaczego nie miałbyś z czasem zdobyć majątku?

— Pewno, że zdobędę — mruknął Karol. Jakób ujął czerwonego jeszcze z gniewu i blizkiego płaczu Kazia za rękę.

— Chodź stąd. Ten dziwak patrzy zawsze z podelba na każdego, co ma czyste ręce i mundur nie zniszczony — rzekł.

I pociągnął go do swoich kolegów. Otoczyli ich starsi, poczęli pocieszać Kazia. Chłopiec powoli odzyskał humor.

— Czyś ty mu zrobił kiedy co złego, że on taki na ciebie zawzięty? — zapytał go Jan.

Kazio opowiedział scenę na parostatku.

— To go przeproś i kwita — rzekł Jan.

— Kiedy nie chce; ucieka przede mną, gdy dłoń mu podaję — z miną znowu zafrasowaną odezwał się Kazio.

— Co to nie chce? musi! — odparł Jan — chodź ze mną, widzę go niedaleko, patrzy na nas, jak Wilk.

— Chodźmy wszyscy! — zawołali inni.

I popchnęli Kazia w stronę, gdzie stał Karol. Kazio przystąpił do niego i dłoń wyciągnął.

— Sprawiłem ci niegdyś przykrość, więc cię przepraszam — rzekł nieśmiało — wierzaj mi, iż nie chciałem ubliżyć twemu dziadkowi.

Karol cofnął się. Rzucał wzrokiem po twarzach kolegów.

— Najlepiej nie patrzmy na siebie — mruknął. — Ty pan, ja biedak, my nie dla siebie.

— Wstydź się, kolego, on dłoń ci podaje, a ty mu przykrość sprawiasz. To się nie godzi — odezwał się jeden z czwartoklasistów. — Wszyscy żądamy, byś mu rękę podał.

— Wszyscy żądamy! — rozległo się wołanie.

— On już do nas należy, ochrzciliśmy go wszakże! — wołali drudzy.

— To porządny chłopak, przyznał się do winy i przeprosił cię! — krzyczeli inni.

Karol coś mruknął, czego nikt nie zrozumiał, lecz wyciągnął rękę do Kazia. Na uścisk nie odpowiedział i coprędzej z dłoni jego wyciagnał swoją rękę, zimną, obojętną. Zaraz też odwrócił się i poszedł.

— Kto mu nakładł w głowę te wszystkie głupstwa? — odezwa! się Jan, goniąc go wzrokiem.

— Dwóch niemądrych jest pomiędzy nami — odparł Ordęga. — Różycki, który każdego, komu lepiej trochę na świecie, nienawidzi, i Stefan Wajgt, przeciwieństwo Karola, nadęty zawsze, jak paw, i sam jeden wiecznie. Temu zdaje się znowu, że, kto nie nosi glansowanych rękawiczek, ten nie człowiek,

— A raczej, że ten nie jest pawiem, jak on — odezwał się ktoś z gromady.

— Więc Wajgt jest Wtem gimnazyum? — zapytał zdziwiony Kazio. — Czy nie ten, który był W roku zeszłym u Sumińskiego?

— Ten sam — odparł Ordęga — miałem szczęście poznać się dziś z tym paniczem, gdyż los nas na jednej ławie posadził.

— W której klasie jesteście, kolego? — zapytał Kazio.

— W pierwszej — odparł Ordęga. — Patrzcie, patrzcie, oto idzie nasz paw — dodał wesoło. — Spożył swoję ciastka, pomarańcze i sardynki w klasie, by przypadkiem ktoś go nie poprosił o część śniadania. Chwalił się przede mną, co sobie kupi.

Zdala widać było chłopca z dumną miną, zbliżającego się do gromadki uczniów, nad którymi Jakób i Jan górowali.

Był to wielki elegant; świadczyły o tem glansowane rękawiczki, jasny krawat i lakierki.

— Pan paw! — szepnął Ordęga. Chłopcy chórem się rozśmieli.

— Słyszałem od tych, co go lepiej znają — odezwał się znowu Ordęga — że Wajgt, gdy ma się z kim zapoznać, to pyta najprzód, czy ten ktoś nie ma, broń Boże, łatanych bucików; następnie bada, ile przyszły znajomy posiada par skarpetek jedwabnych, mankietów, pólkoszulków, kołnierzyków. A rzecz najważniejsza: czy ma choć jeden krawat za sześć rubli. Z zasady nie zapoznaje się z tymi, którzy nie czeszą się gładziutko, z przedziałem. Wogóle, zloty młodzieniec najczystszej wody. A delikatny taki, że mdleje na widok razowego chleba. Jeżeli się umyje wodą bez domieszki esencyi różanej, to dostaje spazmów. Gdy zaś po przeładowaniu się ciastkami zrobi mu się niedobrze, to ledwie spojrzy na surdut Karola, jakgdyby emetyku zażył...

— Cicho, bratku! — przerwał ten wylew Jakób. — On nieuk, a tyś łakomca; tobie grozi, że przejesz majątek.

Julek się rozśmiał.

— Tak źle nie będzie — rzekł. I dodał: — Poczciwy Jakób, gdy rozpuścimy języka, zaraz wędzidło nakłada.

Dzwon, przypominający, że lekcye znowu maią się rozpocząć, rozległ się w powietrzu; chłopcy ruszyli do klas. Lekcya kaligrafii, która teraz rozpoczęła się W drugiej klasie, nie przedstawiała dla Kazia pola do popisu, gdyż pisał bardzo źle; lecz następna przekonała prymusa, iż przybył mu rywal niebezpieczny, który może go łatwo zepchnąć na drugie miejce.

Prymusem był niejaki Pstrokoński, syn obywatela średniej zamożności, najstarszy z licznej rodziny. Na lekcyi historyi Kazio znowu na pochwałę zasłużył.

Kiedy nauczyciel opuścił katedrę i chłopcy, pochowawszy książki, opuszczać poczęli ławy, prymus zbliżył się do Kazia.

— Jestem Marceli Pstrokoński — rzekł, wyciągnąwszy do niego rękę — podobno będziesz moim rywalem. Lubię rywali, chciałbym się z tobą zaprzyjaźnić.

Kazio uścisnął jego dłoń serdecznie.

— Moje nazwisko pewno już ci znane, bo nauczyciel wywoływał mnie kilkakrotnie, lecz powtórzę je — rzekł wesoło — Kazimierz Jeżewski. Mieszkam na Chmielnej pod numerem piętnastym, u wuja mego, adwokata Majewskiego. Przyjdź do mnie kiedy, zrobisz mi wielką przyjemność.

— Co do mnie, mieszkam u profesora Skierki, który daje u nas lekcye historyi powszechnej — odparł Marceli — przyszedłbym chętnie do ciebie, ale nie wiem, czy profesor pozwoli; stary ma minę bardzo surową. Będę go jednak prosił.

— Do widzenia, jutro mi powiesz, co Skierka ci odpowiedział — rzeki Kazio — ja prosić też będę wuja, by mi pozwolił bywać u ciebie.

Podali sobie ręce i uścisnęli się.

Na korytarzu spotkał Kazio Stefana, którego w klasie widzieć nie mógł, bo ten siedział za nim w ostatniej ławce; skinął mu głową obojętnie i do braci pośpieszył; wracając do domu, rozmawiał z nimi wesoło, opowiadał o znajomości z Pstrokońskim, o pochwałach, jakie otrzymał. Jan i Jakób odwzajemnili się mu i również opowiedzieli kilka epizodów z życia szkolnego.

— Żebyś ty wiedział, jakem ja się dziś uśmiał z Wajgta i Różyckiego — odezwał się naraz Jakób — zetknęli się twarz W twarz na korytarzu i obaj odskoczyli od siebie, jakby ich co sparzyło; zmierzyli się wzrokiem, widocznie czekali, który którego zaczepi. Potem, zacisnąwszy zęby, odwrócili się do siebie plecami.

— Jeden zląkł się wytartego surduta, drugi glansowanych rękawiczek — rzekł Kazio.

Jan rozśmiał się.

— Doprawdy, obaj zasługują, by ich głupcami nazwać — mruknął.

Tak gawędząc, minęli plac św. Aleksandra i weszli na Nowy Świat. Właśnie dotarli do tej kamienicy, do której, idąc do szkoły, wstępowali Jan i Jakób. Na słupku, tuż przy bramie, siedział teraz ten sam chłopiec, który był wybiegł wówczas za nimi, żeby ucałować ich ręce. Był bardzo blady i chudy. Mimo chłodnego ranka, prócz koszuli 1 spodni płóciennych, nie miał nic więcej na sobie, nawet butów na nogach. Twarzyczka jego była dziwnie pociągająca: w czarnych wielkich jego oczach widniało obok smutku tyle dobroci, że Kazio powziął dlań sympatyę. Obok chłopca stały dwie mniejsze od niego dziewczynki, równie biednie ubrane, równie smutne i blade. On młodszą z nich objął ramieniem i tulił do siebie, jakgdyby chciał ogrzać.

Ujrzawszy gimnazyastów, dzieci skinęły im głową. Jan i Jakób uśmiechnęli się do nich.

— Do widzenia! — rzekli, zwróciwszy się do dzieci.

— Co to za jeden ten chłopiec? — zapytał Kazio.

— Przyszły twój kolega — odparł Jakób.

— Et, powiedz prawdę — niezadowolonym tonem odezwał się Kazio.

— Janku, czyżem ja prawdy nie powiedział? — zwrócił się z pytaniem do brata Jakób.

— Najzupełniej — odparł Jan.

Kazio, niepewny, czy to prawda, czy żart, sądząc, iż nie chcą, by ich pytał, zaczął mówić o czem innem.

(1) Balzac — znakomity powieściopisarz francuski, Odznaczył się nadzwyczajną subtelnością spostrzegawczą ogromną pracowitością, którą chybaby z pracowitością Kraszewskiego można porównać.

Przypisek wydawcy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej