Soter Antoni Rozbicki

STRASZYDŁA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

OSOBY:

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

Scena XV.

Scena XVI.

Scena XVII.

Scena XVIII.

Scena XIX.

Scena XX.

Scena ostatnia

BALLADY

I

II.

III.

STRASZYDŁA

komedja w 1m. akcie oryginalnie wierszem napisana i ballady

Rozbicki Soter Antoni

"Czy to ty sztukałeś panie Kapitanie?
Broń Boże! sam niewiem co to za sztukanie
Czyby to już licho w zamku wojowało?
Nic niema Starosto, nam się coś zdawało"

Jaśnie Wielmożnym
i Wielmożnym
Obywatelom
Królestwa Polskiego
Tę pracę literacką poświęca.

Autor.

PRZEDMOWA

Dawnemi czasy w upiory wierzyli,

Że nieboszczyki żyjących straszyli,

I gdyby w nocy myszka chrobotała,

To już z pewnością duchem by został.

Teraz choć mamy świat mądrzejszy przecie

A jednak strachów jest pełno na świecie.

I tak naprzykład kto ma żonę ładną,

Pewno się boi, bo mu ją ukradną

Lub kiedy czasem djabli się usadzą,

I starą pannę żonę komu dadzą.—

Któż się nieboi stary sekutnicy,

Co plotki sieje w całej okolicy.

Któż się nie zlęknie kiedy los się zmieni,

Pustki w stodole i pustki w kieszeni.

Kto się nie straszy kto z domu nie zmyka,

Gdy zamiast gości ujrzy komornika.

Moje straszydła wesołość wzbudzają,

Bo dawne strachy w komedyi grają.

Przyjmijcie zatem tę pracę łaskawie,

Niechaj posłuży ku miłej zabawie. —

S. R. Rozbicki.

OSOBY:

STAROSTA.

STAROŚCINA.

KASIA córka.

CZEŚNIK KORONNY brat Starosty.

CZEŚNIKOWA.

KAPITAN rezydent Starosty.

JAN DOŁĘGA Chorąży Królewski.

MATEUSZ Marszałek dworu Starosty.

Scena we dworze Starosty.

Rzecz dzieje się za Stanisława Augusta Poniatowskiego.

(Ubiory dawne, scena wyobraża pokój Starosty, stół, pięć krzeseł, drzwi po bokach i we środku, okno po prawej stronie, lustro na stole)

Scena I.

Starosta — Starościna — Kasia — Rezydent i Mateusz.—

STAROSTA do żony.

Pani Starościno wielkie mam nowiny,

Co ma za znaczenie sam niewiem przyczyny.

Będziem dzisiaj mieli w zamku pana brata.

Jak już u uas nie był mija ze dwa lata. —

Teraz pisał do mnie, że dziś nad wieczorem,

Mam go się spodziewać przyjedzie ze dworem

Niechże więc Wać-pani jaki rubron włoży,

Czepiec brylantami i złotem ułoży,

A Kasię przystroić jak dla nas wypada,

Niechaj przecie pan brat wszystkim opowiada.

Że widział bogato, wspaniale i modnie,

Jak ród Senatorski odpowiedział godnie. —

STAROŚCINA

Dobrze mój mężulku wszystko uczyniemy,

I jak najbogatsze ubiory włożemy.

(odchodzi z córką)

STAROSTA DO KAPITANA

A Waćpan także panie kapitanie,

Nie popadnij przecie jakowej naganie —

Włożyć nowy mundur, szablę przypasować;

Czuprynę przygładzić wąsy powoskować.

(Kapitan z ukłonem odchodzi)

STAROSTA DO MATEUSZA.

Kucharz niechaj daje potrawy wyborne,

Sarny, marcypany i wina wytworne.

Służbę poprzystrajać salę przyozdobić,

I to wszystko natychmiast com kazał porobić.

(Mateusz z pokłonem odchodzi.)

Scena II.

STAROSTA sam

Na przeszłym sejmiku nieraz łyku, łyku,

Wśród wrzasku, hałasu, harmidru i krzyku,

Tak sobie tem wszystkiem głowę zakręciłem,

Ze dotąd niepomnę czem brata zraziłem.

Ale co go sprowadza?.. czyby z przeproszeniem!?

Lecz nie — to ja winny.— Może z doniesieniem:

Że Król wzruszony memi zasługami,

Podarował drugie starostwo z lasami.—

I to być może.— Lecz pewnie wizyta.—

(słucha) Ktoś zajechał, — to on. —

(patrzy przez okno) nietęga kareta. —

Scena III.

Mateusz — Starosta później Dołęga.

MATEUSZ

Pan Jan Dołęga Królewski chorąży,

Złożyć uniżoność Jaśnie panu dąży.

(Mateusz odchodzi Dołęga wchodzi.)

STAROSTA do Dołęgi.

Mówiłem już przecie, że pan Jan Dołęga,

Tak wysoko nad stan niech nigdy nie sięga.

Znasz Waćpan moją córkę, ona cię obchodzi,

I pewnie o jej rękę prosić Wać przychodzi.

Lecz pierw nieboszczyki z swych grobów powstaną,

Niczem Kasia Waćpanu zostanie oddaną.

DOŁĘGA

Cóż to za powody jakie są przyczyny.

Że tak cierpkie słucham pańskie odprawmy.

STAROSTA

Najprzód stan Waćpana?

DOŁĘGA

Chorąży Królewski.—

STAROSTA

A majątek jaki?— ani jednej deski.

Czem się pieczętujesz?— jakie urodzenie? —

Pan Stolnikiewicz! — piękne pochodzenie!

DOŁĘGA

Ależ Mości panie szlachcic na zagrodzie,

Od dawnych czasów równy Wojewodzie.

Mam młodość i męztwo to i awans będzie.

STAROSTA (rozgniewany)

Tymczasem Waćpan córki nie zdobędzie;

(Starosta odchodzi)

Scena IV.

Kasia i Dołęga

KASIA

Dzień dobry, dzień dobry,cóżto panie Janie?

Jak ja to uważam smutne przywitanie; —

Pewnie ojciec zmartwił, lecz ja mówię szczerze,

Że nikt mego serca tobie nie odbierze.—

DOŁĘGA

Gdy mnie pani sprzyja są jeszcze nadzieje,

Może jeszcze może szczęście zajaśnieje.—

Prosiłem pani stryja, obiecał się wstawić,

Ale teraz dłużej nie mogę, tu bawić.

Oto ojciec idzie, bywaj pani zdrowa,

I pomódz w potrzebie, bądź pani gotowa.

(Dołęga odchodzi.)

Scena V.

Starosta Starościna i Kasia.

STAROSTA do żony.

Ależ moja żono to szkoda mitręgi,

Bo jakem Starosta nie cierpię Dołęgi.

Chłystek, młokos, hulak, pędziwiatr i goły,

Nie zna retoryki, ani żadnej szkoły.

Trzyma się przy dworze, jak listek w jesieni,

Niech co zbłądzi, to go Król, na osła przemieni,

I piękną karjerę Starościanka zrobi,

Jak się zamiast mężem, osłem przyozdobi.

Do Kasi

Pewnieś z nim mówiła? nieraz powtarzałem,

Że za niego nie pójdziesz, słowo sobie dałem.

I wypełnię święcie, bo to nie jest szczęście,

Dla panny Starościanki z Chorążym zamęście.

KASIA (płacząc)

To ja pójdę do klasztoru,

STAROSTA

Idź sobie,

To daleko lepiej.— Ja cię Ksienią zrobię,—

A na to nie pozwolę.— Idź teraz do sali,

Ubrać się przystojnie, to cię stryj pochwali.

(Kasia odchodzi.)

Scena VI.

Starosta i Starościna

STAROSTA

Djabeł w młodych głowach zawsze na złość kręci,

Widzisz więc Waćpani, że to źle się święci.

Kasia jego kocha, lecz na to poradzę,

Młokosa wyfrycuje, ją w klasztorze wsadzę.—

STAROŚCINA

Ależ mężuleczku to szkoda dzieweczki,

Ach ja bym płakała dzień i noc Kasieczki.

Niebądź gołąbeczku mej córki tyranem,

Dołęga być może jeszcze Kasztelanem. —

STAROSTA

Ja niechcę, już rzekłem, ja mam swoją wolę,

Jak jestem Starostą na to nie pozwolę.

Lecz patrzno Waćpani, tam oto na prawo,

Bąbka wyzłacana, szpaki pędzą żwawo.

Kto wie, może pan brat idźmy na spotkanie,

Złożyć bratu honor szczere przywitanie. —

(odchodzą.)

Scena VII.

(Lokaj przynosi dwie świece stawia na stole,

później kapitan wchodzi wpatruje się w swój ubiór.)

KAPITAN

Pan Starosta sprawił, na honor gustownie,

Wcięto, spięto, kontent jestem nie wymownie. —

(przegląda się w lustrze.)

Wyglądam przystojnie, szabla wyzłacana,

Wąsy jak sznureczki, głowa uczesana.

Lecz już goście wchodzą, dobrze żem ubrany. —

Scena VIII.

(Kapitan, Cześnik, Cześnikowa, Starosta i Starościna,

po chwili siadają, a Mateusz stoi koło okna.)

CZEŚNIK

Umyślnie przybyłem, mój bracie kochany,

Donieść ci nowiny. — Od sześciu tygodni,

Bóg świadkiem, żem żadnej nie popełnił zbrodni. —

A tem czasem co dzień najwięcej nocami,

Przychodzą w gościnę duchy z upiorami. —

STAROSTA

Żarty panie bracie, któż da temu wiarę,

Żeby duchy były.— To są bajki stare.—

CZEŚNIKOWA

Kochany Starosto mąż mój nie żartuje,

Że u nas na zamku, duch jakiś plondruje.—

I to z takim hukiem, gdybyś go raz zoczył,

Tobyś ze strachu sam oknem wyskoczył. —

STAROSTA

I z Waćpani także uciesznie się śmieję,

Co wam się zrobiło mili dobrodzieje.—

CZEŚNIK

Oto słuchaj bracie.— Gdy się spać położę,

W tem cóś zacznie piszczyć straszliwie na dworze.

Wyjrzę oknem — nic nie ma — pójdę znów do łóżka.—

Zdrzy mnę się cokolwiek — na ziemi poduszka.—

Zrywam się czemprędzej patrzę na podwórze,

Słucham, a tu znowu trururu na górze.—

Ze strachu uklęknę, mówię Anioł Pański,

To troche ucichnie ten hugot szatański.—

Niech wstanę tylko i ruszę dwa kroki,

Aż tu buch buch w klamkę, cóś szturga pod boki. —

Patrzę się, — nic nie ma, a cały truchleję,

I tak muszę cierpieć, aż kogut zapieje. —

STAROSTA

To to jakiś figiel być musi koniecznie,

Raz go tylko złowić, to będzie bezpiecznie.—

Ja już żyję dawno, jeszcze dotąd przecie,

Nigdy nie Widziałem stracha na tym świecie.—

Mucha dobrodzieju! — zwołać służbę dworu,

Posłać po plebana, księży do klasztoru,

Mieć kilku pachołków, świecę zapaloną,

Na każdy wypadek i wodę święconą. —

CZEŚNIK

Alei panie bracie wszystko to robiłem,

Nawet gdzieindziej spać się położyłem.

Ogień dniem i nocą, palił się na sali,

I wszyscy dworzanie razem ze. mną spali.

Wszyscy to widzieli,

Wszyscy potruchleli.

A z tego wszystkiego, był rezultat taki,

Żem daleko gorsze dostawał kułaki.

I to licho przeklęte nigdzie nie zbłądziło,

Tylko do mnie jednego, jak na złość trafiło.

STAROŚCINA

Święty Benedykcie! przyczyń się za nami.

MATEUSZ

A zamknij bramę przed temi duchami.

KAPITAN

Bywa to i prawda, jak się pokazuje,

Że kto źle żył na ziemi wiecznie pokutuje.

Pewnie nieboszczyka pana kasztelana,

I z tamtego świata jest dusza wygnana.

Źle żył, nie ludzko, przygnębiał sieroty,

To go i w piekle trzymać nie mieli ochoty,—

STAROSTA

Mucha dobrodzieju, ja wam mówię szczerze, ,

Że tym wszystkim duchom nigdy nie uwierzę.—

STAROŚCINA

Ale mój mężulku, niebądźże uparty,

Co braterstwo mówią, to i nie są żarty.—

MATEUSZ

A bywało, jak moja babka powiadała,

Że raz jak z jarmarku do domu wracała,

To ją jakieś licho, jakby czarne psisko,

Zawiodło w kałuże i takie bagnisko,

Że rano jak przyszła, to się zlękło bydło,

Bo była tak czarna jak same straszydło.—

STAROSTA

Mucha dobrodzieju, tak jej się widziało,

Bo wódki wypiła kwaterek nie mało. —

CZESNIK

Albo panie bracie, te w nocy światełka,

Co się nam pokazują, jak jakie jasełka.

To znikną, to lecą, jakby to przestroga,

Że przyjdzie za grzechy, kara Pana Boga.—

STAROSTA

Mucha panic bracie, światełka co lecą,

To małe robaczki, co wśród nocy świecą.—

MATEUSZ

A bywało, jak moja babka powiadała,

Bo ona o wszystkiem najlepiej wiedziała,

Że to duszki metrów, co mierzyli pole,

I niesprawiedliwie podzielali rolę.

Za to muszą latać w zimie czy to w lecie,

Od końca do końca, aż po całym świecie.—

STAROSTA

Dajno Waspan pokój, już mnie Waspan gniewa,

Bo u mnie raz powiadam niech się strach spodziewa,

Że gdybym go dostał, to święcie przyrzekam,

Że moją szablicą, w kawałki posiekam. —

A teraz kapitanie, zaśpiewaj piosneczkę,

Albo dla humoru powiedz nam bajeczkę. —

Bo to panie bracie poeta nie lada,

A bajki wesołe ślicznie opowiada.—

KAPITAN

A więc na żądanie jaką wybrać powieść,

Aby o mej zdolności dostatecznie dowieść —

CZEŚNIK

Jaką bajkę dla humoru,

STAROSTA

O jędorze.

CZEŚNIKOWA

Lepiej o kogutku,

STAROŚCINA

Albo o gąsiąrze.—

KAPITAN

"A więc raz przed dworem,

Szły gęsi z gąsiorem.

A w tem jędor zawsze gniewny

Że ich zbije będąc pewny.

Zaczął puchać co miał siły.

Aż się gęsi obruszyły —

I taki mu morał dały

Że ledwo zemknął cały."

CZEŚNIK

Wybornie, wybornie, piękne rymowanie,

Powiedz że nam drugą panie kapitanie.—

KAPITAN

" Raz szlachta na sejmiku.

Popijała łyku, łyku,

A nad wieczorem,

Z dobrym humorem,

Pod stoliki fiku. fiku.—

Jak się pobudzili,

Długo znów radzili,

A nareszcie w swym koczyku,

Do wioseczek zmyku, zmyku.

Z tego się sens wywodzi,

Że winko pić nie szkodzi. —"

WSZYSCY

Ha... ha... ha... —

STAROSTA

Jakże panie bracie śliczne z bajki zdanie.

CZEŚNIK

Nie znam nic lepszego.—

MATEUSZ

Oj! joj! jasny panie.—

STAROSTA  (idąc do okna)

Cóż to tam nowego (wpatruje się) panie bracie! żono!

Czy mi się tylko zdaje, czy tam jest coś pono.—

CZEŚNIK  (przychodzi)

Nieżarty braciszku, tam pod samym lasem,

Ogień bucha, a duchy migają się czasem. —

KAPITAN  (przychodzi)

I straszne okropne, ot tam gdzie ogrody,

Wysokie jak sosny, po kolana brody.

Nie mucha dobrodzieju, aż strach patrzeć na nie.

CZEŚNIKOWA

Więc teraz Starosto masz już przekonanie.

STAROŚCINA

Widzisz mężuleczku. niechciałeś dać wiary,

Teraz za swą śmiałość, doznasz Boskiej kary.—

MATEUSZ

Oj... joj — jasny panie, żeby do nas nie przybyli,

Boby nas wszystkich z zaniku wypędzili.

STAROSTA. (biję się w piersi)

Boże bądź miłościw!.. panie kapitanie!

Ty jesteś najśmielszy, jedź na plebanie.

Sprowadź dobrodzieja, księży Bernardynów,

Bożo bądź miłościwi... ojców Kapucynów.

Niechaj msze żałobne w zamku odprawiają,

Niechaj w naszym dworze wszystko poświęcają.

KAPITAN

Nie pójdę, starosto, ja też sam się boję. —

STAROSTA

Weź służbę karetę, weź i konie moje.—

Kochany kapitanie! — z ciebie żołnierz tęgi,

Nie odwlekaj czasu, nie żałuj mitręgi.

Trzos złota nagroda i koń cały w rzędzie,

Jak tylko dobrodziej i zakon przybędzie.—

(Kapitan odchodzi)

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ostatnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BALLADY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej