Ignacy Matuszewski

STUDJA O WYSPIAŃSKIM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WYSPIAŃSKI I HAMLET.

METAFIZYKA WYSPIAŃSKIEGO.

STUDJA O WYSPIAŃSKIM

Wyspiański i Hamlet. Metafizyka Wyspiańskiego.

Matuszewski Ignacy

WYSPIAŃSKI I HAMLET.

Zestawienie realnej żywej i blizkiej nam postaci wielkiego poety i patryoty polskiego z figurą ożywioną przez geniusz Szekspira, ale, bądź co bądź, fikcyjną — może się wydać nieco dziwnem. Zdziwienie to wzrośnie, jeżeli dodamy, iż zamiarem naszym, nie jest stosunek Wyspiańskiego do Hamleta, jako do kreacyi artystycznej, jako do bohatera teatralnego, lecz jako człowieka do człowieka, typu do typu, charakteru do charakteru.

Czy wolno robić takie zestawienia i przeprowadzać paralele podobnego rodzaju?

Gdyby mi z tego powodu robiono zarzut, mógłbym przejść nad nim do porządku dziennego, nietylko z tego względu, że rozmaite postaci symboliczne, jak Prometeusz, Don Kichot, Faust — służyły niejednokrotnie krytykom i niekrytykom do oświetlania pewnych cech psychicznych wybitnych ludzi, posiadających ciało, krew, kości, oraz twórczy rozum, uczucie i wolę.

W danym wypadku, do prawa, przysługującego każdemu pisarzowi, i na mocy precedensów i na zasadzie swobody wyzyskiwania wszelkich materjałów, jeżeli idzie o rozjaśnienie jakiegoś zawiłego a ważnego — czy to psychologicznie, czy narodowo — problema- tu, otóż do tego ogólnego prawa, można dodać specyalne niejako upoważnienie, pozostawione przez samego Wyspiańskiego, jako autora pracy krytycznej o Hamlecie*), zabarwionej, jak wszystko, co stwórzył Wyspiański, krańcowym subjektywizmem.

Czego w tej arcyciekawej i głębokiej książce niema? I uwagi o teatrze, i wskazówki inscenizatorsko reżyserskie, i analiza charakterów tragedyi angielskiej, i wynurzenia osobiste, ujawniające nietylko pogląd na dzieło Szekspira, ale i na wiele, wiele innych spraw i rzeczy, dokoła których, jak planety dokoła słońca, krążyły ciągle myśli i uczucia zgasłego przedwcześnie dramaturga polskiego.

Rozbierając charakter i sądząc czyny Hamleta, Wyspiański zlewa się chwilami tak silnie z fikcyjną osobą nieszczęśliwego królewicza duńskiego, że nie sposób oddzielić krytyka od bohatera tragedyi, a "desek scenicznych, mających oznaczać świat", od świata, w którym żył i cierpiał sam autor tej bolesnej książki.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Dziwne to zaiste dzieło ten "Hamlet" szekspirowski. Dla wielu jest on apokaliptyczną księgą, zamkniętą na siedem pieczęci, które trzeba łamać siłą, niwecząc przy tej brutalnej operacyi ducha, zawartego w najgenialniejszym dramacie, jaki ludzkość wydała.

Jeżeli idzie nietylko o stronę formalno -techniczną, lecz i o emocyjno ideową, to znam tylko dwa wytwory kunsztu poetyckiego, mogące stanąć na jednym, mniej więcej, poziomie z "Hamletem": staroindyjski poemat filozoficzny "Bhagavadgitę"*'), oraz cervantesowskiego "Don Kichota".

"Faust" Goethego, "Manfred" i "Kain" Byrona, "Księga Hjoba", "Improwizacya" Konrada z "Dziadów". "Król Duch", a nawet "Boska Komedja" Dantego, oraz "Comedie Humaine" Balzaca, "Prometeusz spętany" i "Oresteja" Ajschylosa, "Prometeusz wyzwolony" Shellleya, "Iliada", "Odyssea", "Pan Tadeusz" romanse Tołstoja, Dostojewskiego, dramaty Ibsena, cała tragiczna twórczość Nietzschego — to wszystko jest olbrzymie, wzniosłe, wyrzeźbione "nie na miarę krawca, lecz Fidjasza", ale szekspirowska "The tragicall History of Hamlet, Prince of Denmarke" przewyższa wymienione wyżej arcydzieła tem, że w mistrzowskiej formie a szczupłych stosunkowo ramach, zamyka niemal wszystkie najdonioślejsze problematy myśli i uczuć, wogóle życia naszego na ziemi.

Koncentracya artystyczna przeżyć duchowych człowieka, zmuszonego do bytowania wśród warunków, nieodpowiadających jego ideałowi wewnętrznemu; tęsknota do przyjaźni, miłości, wolności, szczęścia, sprawiedliwości, boskości wobec okropnych przeszkód, stojących na drodze do urzeczywistnienia świetlanych aspiracyi, i to przeszkód zarówno przedmiotowych, leżących w ustroju świata, jak i podmiotowych, tkwiących w każdej, nawet najszlachetniejszej, duszy, zakutej w pęta cielesności; walka z ludźmi, przypadkiem, losem— i samym sobą; zapasy przeczulonej do kresu świadomości, wysoko rozwiniętego umysłu i tkliwego serca z instynktami i emocjami, których korzenie czerpią soki z pierwotnych źródeł żywota; zmaganie się silnej, elastycznej, ale kontrolowanej przez rycerskie poczucie honoru, oraz subtelny rozum, woli z obowiązkami narzuconymi przez cudze zbrodnie i winy, oraz tradycyę; pragnienie bezwzględnej swobody w działaniu i konieczność ciągłego liczenia się z ciężarem tego, co było przed nami i co dzieje się dokoła nas, a nie "zależy od nikogo"; szukanie żywego Boga zarówno w samym sobie, jak i po za skorupą konwencyonalnych, nawpół martwych, ale czczonych przez ogół przeżytków, posągów i akcesoryów hieratycznych, — oto są cechy wspólne i Wyspiańskiemu i — Hamletowi.

Wobec zawiłości, oraz jakościowego i ilościowego bogactwa tych cech — i Hamlet, i Wyspiański domagają się i wywołują potrzebę ciągłych a sprzecznych ze sobą komentarzy.

Z nieskończonej ilości zdań i uwag o Hamlecie, zacytujemy jeden krótki a zapomniany aforyzm pióra Heinego:

"Znamy owego Hamleta, jak znamy własne nasze oblicze, które tak często oglądamy w zwierciadle, a które, pomimo to, wydaje nam się bardziej obcem, niźli by się tego spodziewać było można; gdybyśmy bowiem spotkali na ulicy kogoś zupełnie do nas podobnego, to patrzylibyśmy na oną dziwnie nam znajomą twarz z mistycznym strachem, nie zdając sobie nawet z tego sprawy, że mamy przed oczyma nasze własne rysy".

To nie komentarz — tylko impresya, ale impresya niezmiernie trafna.

W "Hamlecie" każdy wrażliwy i myślący człowiek odnajdzie coś z samego siebie, ze swoich najgłębszych, najskrytszych przeżyć wewnętrznych.

Intryga, akcya, fabuła — to tylko kunsztowne naczynie, w które wielki poeta brytański wlał napój czarodziejski. A kto owego trunku pokosztuje, tego oko widzi szerokie horyzonty, oraz przepastne otchłanie i labirynty bytu, a serce drga z trwogi przed spełnienieniem obowiązku, jaki na każdego człowieka może włożyć — los i własne serce...

A jak różni są ludzie i ich serca, tak i różne są ich losy. Inną też drogą dąży do analogicznego czynu szlachetny i przeczulony Hamlet, inną podstępny a krewki Laertes, i obaj, spełniwszy czyn — giną...

*) The Tragicall History of Hamlet, Prince of Denmarke, by William Shakespeare — przemyślana przez St. Wyspiańskiego, 1905 

**) Wpleciony w olbrzymi epos indyjski pod tytułem "Mahabharata".

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Wyspiański całe życie rozmyślał o "czynie" i pchał do niego naród i, jak Hamlet, policzkował i siebie i naród za nieudolność do "czynu".

Nic dziwnego, że Hamlet sprawiał tak silne wrażenie na autorze "Wesela", który w psychologii Hamleta widział odbicie swojego stanu duchowego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

"W Polsce — powiada Wyspiański — zagadką Hamleta jest to, co jest w Polsce do myślenia"*).

Jak to rozumieć?

Przeczytajmy "Wesele", gdzie poryw do czynu budzi się wśród odurzającej atmosfery, "bajecznie kolorowego" bałamuctwa, w którą wkraczają widma — omamy, ucieleśnione tęsknoty serca i wyrzuty sumienia...

A wszystko się kończy — kołowatym, współsennym tańcem, gdyż jedni "nie chcą chcieć" — inni, drużyna bez wodzów, nie wiedzą, co i jak robić...

W "Wyzwoleniu" Konrad — Wyspiański "hamletyzuje", rozważa, bada, decyduje się odegrać rolę Orestesa, lecz, zamiast wymierzyć cios, buntuje się przeciwko konwencyonalnym formom patryotyzmu, przeciwko solidarności narodowej, krzyżowi, dziejom, tradycyi i sztuce, któremi się naród rzekomo zatruł — i wytrąca "geniuszowi" poezyi i historyi złotą czarę z odurzającym napojem" — a:

Z głębin, gdzie zapadł złoły róg, Wylęgłe wstają widma trwóg.

To Erynie — mścicielki...

Konrad — Wyspiański, pragnąc wyzwolić naród i siebie, popełnił błąd, jak Hamlet, który, mniemając, że zabije uzurpatora -truciciela, zakłuł Poloniusza, odsłaniając przed chytrym przeciwnikiem swoje plany, i wskutek tego został na czas dłuższy obezwładniony, gdyż popełnił czyn, nietylko bezużyteczny, ale nawet szkodliwy, zbrodniczy niemal.

Przeprowadzając tę paralelę, nie zapominamy o fakcie, że nie można poniżać Geniusza, któremu sam Wyspiański daje przydomek szlachetnego czarodzieja, Prospera, z szekspirowskiej "Burzy". Idzie tu, nie o analogię figur drugorzędnych, lecz o analogię tragicznej sytuacyi, z której i Hamlet i Wyspiański szukają bezskutecznie wyjścia*.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

I Hamleta i Wyspiańskiego niepowodze nie przjfgniata na chwilę, ale ich nie zraża. Spełnienie "czynu" — pozostaje nadal celem ich życia. O czynie myślą, marzą i podniecają się do działania, chłoszcząc biczem ironii i sarkazmu siebie, oraz zgraję bezdusznych Rozenkranzów, Gildensternów, Ozryków i innych "Masek" czy "gąbek", wchłaniających "fawory" i miazmaty zgniłej atmosfery dworu Klaudyuszowego.

Obaj uginają się pod brzemieniem twardego i krwawego obowiązku, rozmyślają nad jego istotą, oraz drogami wiodącemi do spełnienia czynu, skarżą się ną swoją dolę, ale idą dalej — bo iść muszą.

Hamlet od samego początku sztuki wiedział, że czyn, który ma spełnić, jest czymś więcej, niż zwykłym aktem zemsty.

"Świat wyszedł z wiązania — woła królewicz. — O przeklęta złości losu, żem się zgoła rodził, aby go nastawiać"!... (Akt I).

I Wyspiański ma chwilę zwątpień i obaw: "Jakże ja się uspokoję — pełne strachu oczy moje, pełne grozy myśli moje, pełne trwogi serce moje, pełne drżenia piersi moje — jakże ja się uspokoją". (Wiersze, Fragmenty, str. 28).

Ale obok chwil upadku duchowego, trafiają się chwile gwałtownego podniecenia i pewności siebie, np. kiedy autor "Wyzwolenia" woła z dumą:

"Bądź jak meteor — jak błyskańce, które pociska Zeus i Bóg, — bądź, jak te gwiazdy opętańce, co same swych szukają dróg! — Zorze za tobą idą, zorze, Zorzana płynie krasa w róż... Chaosu lotem zmierz przestworze: i pal, i depc, i siecz, i płuż!"

A Hamlet po rozmowie z rotmistrzem armii Fortynbrasa (Akt IV scena IV), dochodzi do wniosku, że "Być prawdziwie wielkim, nie jest rwać się do czynu bez wielkiego powodu, lecz wielkodusznie znajdować przedmiot do sporu w źdźble nawet, kiedy cześć leży na szali! Jakoż tedy stoją rzeczy ze mną, co mam zabitego ojca, skalaną matkę — a pozwalam wszystkiemu spać? Gdy widzę, ku sromocie swojej, wiszącą tuż śmierć dwudziestu tysięcy ludzi, co dla fantazyi, dla widma sławy idą do mogił, jak do łóżek... Och! od tej pory nadal myśli me bądźcie krwawe, lub jesteście nic nie warte".

Jak łatwo spostrzedz z powyższych cytat, i Hamletowi i Wyspiańskiemu idzie, nie tyle o akt zgładzenia tego, czy owego zbrodniarza królobójcy, lecz o usunięcie samej niesprawiedliwości ze świata, który wydaje im się "nieopielonym ogrodem porosłym w bujnie krzewiące się chwasty". (Hamlet, Akt I, scena II).

Wyspiański podkreśla tę ogólno-ludzką tęsknotę, przewijającą się jak czerwona nić przez całą szekspirowską tragedye.

Co było złem w epoce renesansu w Anglii, czy Danii, to jest złem i u nas, w Polsce, a więc:

"Stroje widocznie w Hamlecie nic nie znaczą". Można go grać "i w stylu romańskim, i skandynawskim, archaicznym, i barokowym, rokokowym, i wczesno - renesansowym, i w manierach: włoskiej, francuskiej" i t. d.

"Nie można żadnym strojem Hamleta zdobyć, ani żadną dekoracyą stylową, bo nie strojem i malowaniem, i dekoracyą jest Hamlet do zdobycia — ale uczuciem.

"Graj Hamleta, gdziekolwiek zechcesz w Polsce. Wszędzie twe słowa: krzywda, fałsz, kradzież, szelmostwo, będą szelmostwo, fałsz, krzywdę oznaczać i wołać zemsty!

"Chyba, że nie widzisz: kto zbój i podlec, nikczemnik i rzezimieszek, który z wystawy ściągnął drogi Dyadem i w kieszeń schował?

"O prawach do Korony wie Hamlet, że je ma i to mu zupełnie wystarcza. Hamlet je ma i tych praw nie może mu nikt wydrzeć. " **)

Istotnie Hamlet (akt V sc. 2) wyraźnie mówi o stryju, że: "nietylko zabił mi ojca i skalał matkę, ale stanął na poprzek między elekcya, a prawami memi"*** — czyli, że skradł mu koronę.

Więc poczucie krzywdy osobistej zlewa się z poczuciem oburzenia na łotrostwo, co naruszyło sprawiedliwość, zniweczyło idealny ład, boski ustrój świata.

I Wyspiański i Hamlet cierpią więc podwójnie: raz, jako pokrzywdzone indywidua, dopominające się o przynależne im prawa, powtóre, jako rzecznicy wszechsprawiedliwości, t. z. "nie tego prawa, co jest przez kogokolwiek nadawane i uznawane — ale prawa, które po za prawami takiemi, jest bezwględne, którego z niczyjego poczucia wyrugować nie można niczem, żadnem słowem, ani rozkazem". ("Wyzwolenie" edyc. 1903 str. 142).

*) The Tragicall History of Hamlet, przemyślane przez St. Wyspiańskiego. Str. 88.

Koniec wersji demonstracyjnej.