Kazimierz Laskowski

SURDUTOWIEC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

SURDUTOWIEC

Powiastka.

Laskowski Kazimierz

I.

Dniało.

Zanosiło się na przyparek. Słońce wstało zawczasu, rozpalone, czerwone, niby jarząca kula. Popłynęły złociste promienie ku ziemi, ku łanom przeróżnego zboża, przysiadły na ustawionych tu i owdzie półkopkach, zajrzały w dudki ściernisk, pijąc rosę poranną, co w świecących bańkach na źdźbłach zawisła.

A za słońcem ocknęło się wszystko ze snu nocnego.

Obżarte wróble, ćwierkając nad kiścią kłosów dojrzałego jęczmienia, zbierały się do śniadania; wyfruwały z lasu, krzycząc i łopocząc skrzydłami, krzykliwe wrony, aż ich się całe stadko szybujące ku ludzkim siedzibom zebrało; wracał płochy zając z polnego żerowiska w gęstwinę, a i ze wsi dolatywał już pogwar głosów — znak, że gospodarze po wywczasie ku robocie się mają.

Wieś zwała się Tokarnia.

Tokarscy gospodarze nie lubili się ociągać, jaki taki zerwał się z posłania o brzasku, przeżegnał Krzyżem Świętym i dalej do roboty. W żniwa każdemu pilno. Niejeden nie dośpi, bo nie pora na wylegiwanie, kiedy chlebuś źrały o posiedzysko w stodole prosi. Chybisz... przeczekasz... to albo ziarno leci, albo też, co gorzej, deszcz lunie, obrosi raz, drugi, trzeci, to na przyparku i porość gotowe!

Od rana też uwijał się kto żyw, zwyczajnie jak w pszenne żniwa.

Jedni ładowali wozy w kopne drabiny, drudzy, przysiadłszy na przyzbie, klepali kłosy, inni moczyli powrósła w stoku, żeby się na skwarze nie rwały. Gospodynie rozpalały na kominach, krzątając się zawczasu wedle śniadannej warzy.

Ruch i bieganina wszędy.

Żegotały skoble i wrzeciądze otwieranych drzwi i wrót, turkotały wozy, rozlegało się po wsi wesołe "oj ta dana!" Parobcy i dziewczęta wychodzili z chałup, dążąc miedzami w pole. Ten z grabiami, ów z kosą lub sierpem, jak komu wypadło. Z każdej prawie chaty ktoś wybiegł, śpiesząc na zagon. Zostawały tylko leciwe kobiety a dzieci "kuli obrządku w izbie." Zgotuje się warza, w dwojaki naładuje, to byle pędrak w pole zaniesie, a z powrotem chwastu dla gadziny uzbiera.

Wioska wyludniać się zaczęła.

Tylko z domostwa Wincentego Grzędy nikt nie wychodził. W izbie cicho, jakby wszyscy jeszcze spali.

Widząc to, przechodzący Tokarzanie kiwali głowami. Dziwno im było. Grzęda, choć gospodarz w latach, do roboty przyłożyć się lubiał, tern bardziej, że z dzieci wielkiej wyręki nie miał. Najstarszy syn, jedynak, Szczepek, powędrował gdzieś w świat między ludzi, bo mu się lekkiego chleba a "panowania" zachciało; w chałupie zostały same dziewczęta, a wiadomo, że w chłopskiem obejściu z kobiety wielkiej obrady niema. Jeszcze koło domu ujdzie, ale jak przyjdzie w polu zasiać czy zbierać, jeden chłop za trzy baby starczy.

Przystanęło kilkoro ludzi przed Grzędową chałupą i nuż nasłuchiwać.

— Albo zaraz po północku w pole ruszyli, bo mają jęczmień źrały, to go z rosą zerżnąć chcieli, albo się co stało — odezwał się Walek Capiga.

— W pole? Chyba nie, bo kołowrót na ściężaj otwarty, to musi ktoś być w stodole. Wincenty-by tak chudoby bez zamknięcia nie ostawili — zauważył Jasiek Gajda.

— A może Szczepek wrócił i po dawnemu brewerye stroi? — zagadnęła nadchodząca Kurkowa. — Pokłócił się ze starym, bo to harde, i Wincenty mu znowu basarunek sprawił i za ogranic wymiótł. Najprędzej tak będzie — domyślała się babina, — bo nawet Herszla opowiadał, że Szczepka na jarmarku widział. W zimie to go tu nie upatrzy; ale z latem z "nowego" tu zawdy ściągnie, by od matki parę groszy wycyganić.

— Jakiego uchowała, takiego ma; to wszystko Grzędziny sprawka. Cackała, pieściła... Oczko w głowie Szczepuś, elegant!... Surdut na nim, kamizelka w pasy, zegarek przy łańcuszku... a harde!... nie przystępuj bez kija. I Wincenty winien, bo na wszyćko kobiecie pozwalał, a ojcowskiej powagi nie użył. Teraz za późno. Chłopisko wyrosło, zapachniała mu fabryka, obcy świat, a o roli ani zbyli! Jak zajrzy trafunkiem, to się tylko z ojca prześmiewa. Wincenty cierpi, ale go już parę razy wyłoił i wygnał. Bo i po co darmozjada w chałupie trzymać, kiej się do roboty nie ima? — odpowiedział Capiga.

— Sprawiedliwieście rzekli — potaknęła Kurkowa. — Ja sama przemawiałam się parę razy z Grzędziną. Mówię: kumosiu, nie brońcie tego Szczepka przed waszym... niech mu czasem kole skóry zrobi, a do roboty napędzi, bo zobaczycie! Ale szkoda gęby. Parsknęła na mnie, z pięściami doskakiwała... I teraz pewnikiem nie było inaczej. Przywlókł się nocą, bo to jego zwyczaj... kanaczek... Poswarzyli się, i Wincenty, niewiele myślący, znowu przepędził, a matka za nim, za jedynakiem, więc i w chałupie pusto.

— Wszyćko to prawda — rzekł, przerywając Kurkowej, Tomasz Wach, podsołtysi tokarski,— ale zobaczyć nie zawadzi. Szczepek, nie Szczepek, a coś się Wincentym przytrafić musiało. Może złodzieje gadzinę wyprowadzili? Jasiek! tyś młody, skocz-no ku stodole, a obacz! Może ci się choć która z dziewuch napatuchnie, bo w chałupie widać niema żywej duszy.

Skoczył Jasiek, ale jeszcze nie dobiegł do uchylonego kołowrotu, gdy nagle z obórki doleciał straszny krzyk Grzędziny:

— Rety! rety! Ludzie! chrześcijany! ratujcie!

— Oloboga! — krzyknął Jasiek i popędził, a za nim wszyscy, przestraszeni wielce.

Na obórce, przed progiem stajni, leżał Wincenty Grzęda, nieruchomy, blady, jakby bez życia. Ręce opuszczone bezwładnie, oczy w słup, a siny jak święta ziemia. Nad nim klęczała, podtrzymując obwisłą w tył głowę męża, lamentująca w niebogłosy Grzędzina, opodal stały osłupiałe córki, nie wiedząc, co począć.

— Co się stało? — wrzasnął poprzedzający innych Gajda.

— Oj! rety! rety! ludzie! kumotry kochane! Ratujcie, kto w Boga wierzy! — zakrzyczała znowu Grzędzina.

Nadbiegli Wach z Capigą, unieśli chorego w górę.

— Prędzej, wody! huknął Wach.

Jedna z dziewczyn, oprzytomniawszy, pobiegła do studni. Przyniosła pełne wiaderko. Chlusnęli Grzędzie w twarz. Mrugnął oczami, ale nie rzekł słowa. Usadowili go teraz w kucki, plecami o stajenną ścianę oparłszy. Wach rozpiął na nim koszulę, przyłożył ucho do piersi.

— Żyje — rzekł! — to już dobrze! Dalej, Jasiek, na szkapę i po księdza proboszcza. A wy, kumoska — zwrócił się do Kurkowej, — polećcie po "babkę" Marcychę, niech przychodzi, może co zaradzi. My z Capigą przeniesiemy Wincentego do izby. Dalej, śpieszta się, bo może i doktór będzie potrzebny...

Podrapał się w głowę Gajda, bo mu w pole pilno było, ale żałością zdjęty nie rzekł słowa, tylko przyprowadziwszy ze stajni Grzędową kobyłę, galop pocwałował na plebanię.

Kurkowa, choć radaby z kobiecej ciekawości postać a posłuchać jeszcze chwilkę, także podreptała na wieś, po starą Marcychę. Niechrześcijańska rzecz ludzi w nieszczęściu nie poratować.

Wach z Capigą wzięli Grzędę we dwóch, jeden ujął pod ramiona, drugi za nogi, zanieśli do izby i na łóżku położyli.

Lamentujące dzieci z Grzędziną stanęły wiankiem koło łóżka. Już pierwsza żałość a strach przeszły, więc też Grzędziną, opamiętawszy się trochę, przemówiła.

— Oj! dolaż moja, dola! kumotrowie kochani. Cóż ja teraz nieboga z temi sierotami pocznę sama? Oj, Jezus najmilejszy, zmiłujże się nad tern robactwem, zmiłuj, i nie zabieraj im ojca!— zaczęła zawodzić, a córki znowu w bek.Żal się zrobiło kobiety Capidze, więc choć wiedział, że Grzędziną nieraz się ze swoim przez Szczepka poswarzyli, nie chciał już teraz małżeńskiej kłótni wspominać, jeno pocieszał:

— Pan Bóg miłosierny, nie dopuści nieszczęścia. Wincenty chłop zdrów, to choć go z nóg zwaliło, skrzepi się przy łasce Bożej, a was samych na tym świecie nie zostawi. Ale powiedzcie przecie, kumosię, co się takiego przytrafiło, bo my z Wachem nadarmosa sobie głowę suszewa. Potłukli się Wincenty, czy co? A może urok?

— Baj baju! — burknął Wach. — Urok! Głupota ludzka! babskie gawędy. Prędzej zły wiatr obleciał, albo się krew zakrzepła. Rzeknijcie słowo, kumosiu!

— A czy ja wiem... czy ja wiem! — zaczęła znowu z płaczem. — Wicuś, mężu jedyny, przemówże, co ci? Ja się pytam... ja, twoja Agnieszka... ślubna żona. Przemówże, Wicuś, a spojrzyj na te sieroty!...

— Gadajcież, tatulu!... — prosiły płaczące dziewczęta.

Chory, jakby rozumiał, że go pytają, zaczął wargami ruszać, z piersi wybiegł mu jęk cichy, ale przemówić nie mógł. Poczerwieniał tylko na twarzy z wysiłku i leżał dalej nieruchomy, jak kłoda drzewa.

Więc Wach, który Grzędę w oną chwilę za głowę ujął, a wodą poił, ułożywszy go znowu ostrożnie na poduszki, zwrócił się jeszcze raz do Grzędziny z pytaniem, przedstawiając:

— Płaczem nic nie ulżycie, Wincenta. Stało się. Ręce łamać, a w miejscu stać, nic po tem.

Lepiej ano rozpalcie ogień, może choremu potrza będzie co ciepłego zgotować. A ty, Marynka — mówi, zwracając się do najstarszej Grzędzianki, — zawiń się po izbie, zamieć... Dobrodzieja z Panem Bogiem ino patrzeć. Dalej, stało się, wola Boża, a ratunek ludzki... Cicho, dzieci! idźta do gadziny, bo ano słyszę bydło jeszcze w oborze... porykuje głodne.

Zakrzątnęła się tedy koło komina Wincenta, Maryśka poczęła sprzątać izbę, a dwie młodsze dziewuchy, wedle rozkazania Wachowego, poszły wygnać bydlęta w pole.

Uciszyło się teraz w izbie, chory przymknął oczy, zasnął.

Wach z Capigą przysiedli pod oknem na ławie, rozmyślając nad niezwykłem zdarzeniem. Nie pytali już o nic Grzędziny, widząc, jak babinę rozebrało. Zresztą w Wachowej głowie zrodziło się podejrzenie, że się Grzędom musiało coś takiego wydarzyć, czego Wincentowa przy świadkach opowiedzieć nie chce.

Zwierzył się z tem Capidze.

— Trza kobietę do sieni wyciągnąć i wziąć na spytki — rzekł. — Wy, kumotrze, ostańcie w izbie przy chorym.

Tak też zrobił. Wywołał Grzędzinę z izby, obejrzał się dookoła, czy kogo niema, i upewniwszy się, że są sami, zaczął:

— Moja Wincenta, somsiad wasz jestem i kumotr, a ze starym rówieśnik, krzywdy ludzkiej na sobie nie mam, a niejednemu wygodziło się, nie wymawiając. A z wami także krewieństwo jest przez matkę, toć chyba z życzliwości, a nie ze złego serca was pytam, co się stało? Mówcie prawdę, kumosiu, nie tając niczego, bo tylko przy prawdzie a świadomości rada znaleźć się może. Kiej się to stało? z nocy, czy w świtanie? A może jaki zły człowiek naszedł? — dopytywał.

Rozpłakała się babina na te słowa, weschnęła ciężko. Objęła Wacha za nogi, uścisnęła i tak opowiadała:

— Sumiennie wam rzeknę, kumotrze, że pomyślenia nijakiego na nikogój nie mam. Choć mi w duszy coś gada, że to nie bez kozery. Świadomo wam, stary sypiał w stodole. Rano wstałam ja, wstała Marynka, dziecko... Wicka nie widać. Pchnęłam Zośkę do stodoły... wraca, peda, że ojca niema. Może poszedł w pole... myśle. Czekam, czekam... nie widać... Tknęło mnie coś... biegnę sama... wpadłam na obórkę, patrzę... aź mnie zimno obleciało... Stary siedzi nachylony nad przyciesią.

— Hm! hm! — mruknął Wach.

— Jakby czego szukał. Podeszłam bliżej... patrzę... a tu kawałek przyciesi oderwany, jakby kto siekierą podważył.

— Mówiłem... złodzieje...

— Ja do starego... chcę pytać, a on bledziusieńki jak ściana! Wołam: Wicuś! co ci? A on nic. Zerwał się jeno, spojrzał na mnie tak jakoś dziwnie... rozkrzyżował ręce, uleciał parę kroków ku obórce; ja za nim w te pędy, wołając. Dopadł do stajni, ale go widać już siły opuściły, bo padł jak długi... ani ręką, ani nogą!

— Dziwne... — rzekł Wach, kiwając głową.

— Chciałam się zadrzeć na dzieci, ale i mnie z razu w piersiach zaparło — opowiadała dalej Grzędzina. — Może z pacierz upłynęło, zanim się zbaczyłam. Zaczęłam starego trząść, a potem dzieci nadleciały...

— Więc przycieś podważyło? — spytał Wach. — Rzeknijcie rzetelnie. Wincenty nie byli przez grosza... Pewnikiem...

— Ja też sama tak myślę. Było trochę śrebła, co stary dla Marynki na wiano chował. Ale świadomo wam, kumotrze, skryty był... i ja, chociaż żona, nie miałam żadnego dostępu. Ale mi wiadomo, że przez pieniędzy nie był...

— I ja myślę tak samo. Po głowie mi się snuje, że kto wie, czy to nie ono śrybło było pod przyciesią zachowane, i...

— Przyszedł zły człowiek, podpatrzył i zabrał — dokończyła Grzędzina i znowu w płacz uderzyła.

— Cichojcie, kumoska! Cudza krzywda zawsze bokiem wychodzi, a kradzione nie pasie. Powoli wyjdzie szydło z worka — pocieszał. — Teraz najpilniej staremu pomódz, bo się chłopisko ze zmartwienia a straty zapamiętało. Słuchajcie, Wincenta — dodał po chwilowym namyśle,— matka jesteście, to was może zaboleć, ale niechta! Powiedzcie, tak prawdę: nie macie pomyślenia na

Szczepka, że to on spenetrował, gdzie stary grosze chowa, podszedł nocą i wybrał? Grzędzina zatkała głośniej.

— Wy wszyscy na tego Szczepka! — zaczęła po chwili.— Nie bronię ja go. Robota w chałupie go parzyła, poszedł między ludzi, na swoje, to prawda. Czasem, bywało, ze starym powojował... to także prawda; ale co do tego... to nie! Już go ze dwa miesiące we wsi niema, a zresztą skądby mógł wiedzieć o skrytce? Ja sama, sumiennie mówię, kumotrze, nie wiedziałam: ma stary grosze, czy nie na. Widzi mi się, że musiał mieć, ale pewności żadnej niema.

— A przycieś? hm? — wtrącił Wach.

— A czy ja wiem, moi drodzy! może na ten przykład złodzieje chcieli się dobrać do gadziny! Czy to koniecznie za pieniędzmi przyjść mieli?

Wach potrząsł głową, bo wiedział, że kobiecina coś kręci, ale już nie pytał o więcej, gdyż właśnie nadchodziła Kurkowa ze starą Marcychą.

Weszli wszyscy czworo do izby, którą Marynka zdążyła już uprzątnąć.

— Śpi... — rzekł cicho siedzący przy łóżku Grzędy Capiga.

— To i lepiej — odrzekła Marcycha: — na śpiący jeszcze lepiej urok odczynić...

— Głupiście wy, z przeproszeniem! — burknął Wach! — Urok! gusła! niechrześcijańska rzecz! Wincenty miał ano jakieś zmartwienie... żółć się w człeku rozlała. Krew zakrzepła i na mowę padło... Trza okowity z tłuszczem przesmaźyć, a nogi rozetrzeć, to mu ulży... ale nie odczynienie... A jak będzie trza, to się po doktora pośle!

Więc Marcycha, która się już do odczyniania uroku zabierała, skrzywiła się na taką mowę Wacha i byłaby na pewne na swojem postawić chciała, ale na podwórku zatętniało i za niedługo wszedł do izby zdyszany Gajda, mówiąc:

— Dobrodziej jadą!

Zerwali się wszyscy na nogi i do drzwi, aby księdza powitać.

Niebawem przed chałupą Grzędy zaturkotał wózek, wiozący tokarskiego plebana i organistę, Poklękli wszyscy — i proboszcz, siwy jak gołąbek, wszedł do izby, aby coprędzej chorego na duchu pokrzepić.

Ocknął się Grzęda, zbudzony głośnym lamentem żony, która się dobrodziejowi do nóg rzuciwszy, po swojemu zawodzić zaczęła.

Zmógł się chory po przespaniu o tyle, że głowę nad poduszkę uniósł i na łokciach wsparty na posłaniu przysiadł.

Ksiądz proboszcz, któremu już Gajda na plebanii potrosze o wypadku opowiedział, przeżegnawszy chorego Krzyżem Świętym, gdyż o głośnej spowiedzi nie mogło być mowy, udzielił Grzędzie Olejów Świętych, odmówił modlitewkę, którą wszyscy na klęczkach powtarzali, i tak ubezpieczywszy duszę chorego, jął się wypytywać o cale zdarzenie.

Żeby chorego, który znowu z sił opadł, a oczy przymknął, nie niepokoić, skinął na Grzędzinę, Wacha i Capigę, aby wyszli z izby, i przysiadłszy na przyzbie domu, z troskliwością dopytywał o wszystko.

Więc Wach, chłop mowny a otwarty, opowiedział wszystko, niczego nie pomijając, jako Grzędę na obórce bez życia leżącego znaleźli. jak mu zmartwienie mowę odebrało, bo się ktoś do stajni dobierał, a przycieś podważył; że pewnikiem Grzęda pod przyciesią pieniądze chował; tylko o Szczepku nie wspomniał, bo nie chciał na dziecko kolumnii rzucać, posądzając je o zabranie ojcowskiej krwawicy.

I proboszcza zadziwił cały ten wypadek; Grzęda był chłop ściśliwy, ale znowu się tak w pieniądzach nie kochał, żeby aż po ich stracie zaniemódz; powstało więc w plebana głowie podejrzenie, że na dnie tej sprawy jakieś inne zmartwienie ukrywać się musi. Nie wydał się jednak z tern, tylko poleciwszy posłać po doktora, zadysponował, aby głowę chorego przewiązać mokrą chustą, a w nogi flaszę z wrzącą wodą włożyć, obiecał także wina z plebanii przysłać.

Więc Grzędzina poczęła dziękować, dzieci także czepiały się rąk proboszcza, całując.

— Niema za co! niema za co! Obowiązek kapłański! — bronił się staruszek, zabierając się do odjazdu.

Na wyjezdnem jednak, jakby sobie coś przypomniał, zwrócił się do Wacha:

— Pamiętajcież posłać po doktora. Przy ratunku choremu nic nie będzie. O ile się na tern poznałem, atak apoplektyczny nie był silny. Pochoruje czas jakiś i przyjdzie do siebie. Najgorzej tylko z gospodarstwem... Żniwa... Kobiety same nie dadzą sobie rady...

— Pewno, pewno, ojcze duchowny — potaknął Wach. — Żniwa... a i S-ty Bartłomiej niedaleko... siewy za pasem... jak się choróbsko przewlecze...

— To też mam nadzieję, że, jako sąsiedzi i chrześcijanie, nie opuścicie biednej Wincentowej. Powinniśmy się wszyscy wspierać wzajemnie.

— Ja ta już o tern myślałem, z przeproszeniem księdza dobrodzieja. Bośmy z Wincentym przecie krewniacy — rzekł Wach. — Ale zawdy bez gospodarza w takim czasie będzie bieda.

— I ja się nie wymawiam — wtrącił Capiga.— Mają Grzędowie jęczmień, na pniu, to się go przed wieczorkiem skosi... ale bez chłopa w chałupie się nie obejdzie.

— Zapewne, moi drodzy. Pomoc doraźna dużo znaczy, i cieszy mnie, że was tak ochotnych do dobrego uczynku znajduję. Ten to, ten owo, i na razie jakoś będzie. Jakby zaś Grzędzie lepiej nie było, to trzeba jakiś sposób obmyślić. Przecież Grzędowie mają syna...

— A mają-ć, mają-ć!... ale latawiec, gdzieś między ludzi poszedł, bo mu się przy gospodarstwie cniło — rzekł na to Wach.

— To źle, to bardzo źle — mówił proboszcz.— Przypominam sobie... Szczepan mu na imię. Urwis był dzieckiem; pamiętam, natarłem nieraz matce uszu za niego.

— Oj, święte słowa Dobrodzieja; bo też, prawdę mówiąc, to Grzędzina winna, choć to moja kumoska — rzekł Capiga.

— Chłopaczysko rozpuszczone było od młoda, jeno za ptakami a muzyką, a Wincenta wszystko ładziła a ukrywała przed starym, to też i wyrósł na ladaco, co go w chałupie utrzymać nie było można — dopowiedział Wach.

Zamyślił się proboszcz i rzekł po chwili:

— Wszystko to prawda, moi drodzy, ale złe naprawić zawsze pora. Zawiniła Grzędzina, nie trzymając syna w karności... Niech to będzie nauką dla innych, ale swoją drogą Szczepana sprowadzić trzeba. Przecież to syn i jedynak do tego. Niechże teraz chorego ojca pielęgnuje, a matce i rodzinie będzie pomocą. Niech wraca, jak ów syn marnotrawny! Nie tzeba, moi kochani, nigdy wątpić o poprawie!... Ludzka rzecz błądzić... Pan Bóg miłosierny a wszechwiedzący. Może to z woli Bożej spadło to nieszczęście, aby zbłąkaną owieczkę na dobrą drogę naprowadzić — przedstawiał proboszcz.

Skłonił się Wach do kolan, a tak mu słowa kapłańskie do serca trafiły, że choć Szczepka nie lubił i w poprawę jego nie bardzo wierzył; choć mu w głowie chodziło, że jeśli Grzędów okradli, to mógł i Szczepek w tem rękę umaczać, zamknął w sobie podejrzenie i wątpliwość.

— Jak Dobrodziej każe, tak się zrobi. Zresztą będę miał oko na wszystko... Czy aby będzie chciał wrócić, bo mu ta gospodarka nie pachnie?

— A gdzie on jest teraz? — spytał pleban.

— Pono w Dąbrowie w fabrykach — objaśnił Capiga.

— To ja sam do zarządu lub do znajomego mi miejscowego księdza proboszcza napiszę z zawiadomieniem. Jeszcze dziś to zrobię. List dojdzie za dwa dni. A teraz bywajcie zdrowi. Pamiętajcie posłać po doktora zaraz, a jakby, nie daj Boże, było gorzej, dać znać na plebanię. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

— Na wieki wieków, Amen! — odpowiedzieli Tokarzanie i wózek z księdzem proboszczem potoczył się ku plebanii.

Wieść o wypadku u Grzędów rozeszła się szybko po wsi. Kurkowa, idąc po Marcychę, opowiedziała kilku kobietom; Gajda, jadąc na plebanię, także; a i przyjazd księdza proboszcza zauważyli ludzie, więc jaki taki skoczył z pola przez ciekawość i z dobrem słowem a pocieszeniem, bo stary Grzęda miał mir i poszanowanie u ludzi. Wkrótce też przed chałupą Grzędów zebrała się gromadka Tokarzan, i nuż radzić i debatować. Jak to nieraz bywa, bo o słowa nie trudno, jak zaczęto rozmyślać a dopowiadać jeden drugiemu, tak zaraz urosło, że Grzędę złodzieje musieli napaść, pobić, że się ledwie do chałupy zawlókł. Nawet Józek Zabiegała, co konie pasł na smugu, opowiadał, że widział trzech ludzi z siekierami, jak co tchu biegli na przełaj ku lasowi.

Potwierdził słowa Zabiegały Herszla Łucik, co się także, zwyczajnie jak żyd ciekawy, między ludzi wkręcił.

— Prawdę mówi Józek — upewniał. — Pod chejrym i ja widziałem. Było ich trzech... chłopy jak dęby... Pewnie oni Wincentego sprawili..

— A kiej-ż to było? — spytał Wach, który Z niedowierzaniem słuchał tych rozmów.

— Kiej? Czy ja to w nocy na zegarek patrzę? Wyszedłem przed dom, księżyc świecił i widziałem... Była może druga po północku, może więcej...

— Kiedy Zabiegała mówił, że już świtało..

— To co z tego? Mogli się gdzie zatrzymać. Zresztą nie będę się upierał przy swojem — odburknął żyd.

— Już to tu prawdy się nie dowiecie, chyba jak Grzęda przemówią — zauważyła Kurkowa.

— Żeby Bóg dał! — odezwano się w gromadzie.

— To ciężka słabość. Trudno z takiego bólu wyjść — zagadał znowu Herszla.

— Nie strasz-no ludzi, Herszla! — skarcił Capiga. — Da Pan Bóg, przyjdą Wincenty do siebie i wszyćko się wykryje. Ksiądz proboszcz mówił, że, byle ratunek dać, to się nic złego nie stanie.

— Nie stanie? A czy ksiądz doktor?

— Stul gębę, żydzie! Nie wrażaj się, kiej cię nie pytają! — huknął zniecierpliwiony Wach.

Zakręcił się Herszla, i odszedłszy parę kroków, znowu z innymi wdał się w rozmowę. Źle mu patrzało z oczu; chodził od jednego do drugiego, dopytywał się, jakby się chciał dowiedzieć, co też ludzie o całem zdarzeniu sądzą.

Ku południowi Jędrek Matusiak, co się koło Marynki Grzędzianki kręcił, a ludzie mówili, że mu ją już Wincenty przyobiecał, wrócił z miasta z doktorem.

Postawili choremu pijawki za uszami, synapizma na plecach i piersiach. Ulżyło się Grzędzie i siność z twarzy zeszła. Doktor zapisał lekarstwo, i zapewniwszy, że chory wkrótce wróci do sił, ostrzegł tylko, że do roboty, zwłaszcza ciężkiej, to już zdatny nie będzie, bo mu paraliż krzyża nadwerężył,

— Mowa mu wróci, chodzić będzie, ale pracować, jak przedtem, to bardzo wątpię, czy będzie mógł. A pamiętajcie mieć codzień dla chorego rosół — pouczał doktor strapioną Grzędzinę. — W takiej chorobie trzeba troskliwie pielęgnować, nie martwić chorego, nie gniewać...

Po odjeździe doktora, Herszla, który się ciągle około chałupy uwijał, spytał wychodzącej z domu Marynki:

— Jakże? Cóż doktor powiedział?

Opowiedziało mu wszystko. Zerknął zyzem, poprawił na rudej głowie czapki, i wysunąwszy się ukradkiem, puścił się ścieżką ku lasowi.

Obejrzał się raz i drugi, czy go kto nie podpatruje, wreszcie znikł z oczu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej