Alfred de Musset

ŚWIECZNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena I

Scena II

AKT II

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

AKT III

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

ŚWIECZNIK

Alfred de Musset

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

OSOBY:

IMĆ ANDRZEJ, rejent

JOANNA, jego żona.

CLAVAROCHE, oficer dragonów.

FORTUNIO,

WILHELM,

LANDRY,

SŁUŻĄCA.

OGRODNIK.

Rzecz dzieje się w małym miasteczku.

AKT I

Scena I

Sypialnia.

Joanna, w łóżku. Wchodzi imć Andrzej, w szlafroku.

ANDRZEJ.

Hej! żono! hej! Joasiu! hop, hop! Joasiu! żono! Kaduczny sen! Hu! hu! żono, obudź się, Hop! hop! wstawaj, Joasiu. — Ależ śpi! Hu, hu, hu! hop, hop, hop! żono, żono, żono! to ja, Andrzej, twój mąż, mam z tobą do pomó- wienia. Hej, hej! pst! pst! pst! hem, brum, brum! pst! Joasiu, czyś umarła? Jeśli się nie obudzisz w tej chwili, wodą cię obleję.

JOANNA.

Co się stało, mężusiu?

ANDRZEJ.

Święci niebiescy! No, nareszcie! Skończysz ty się przeciągać? Ależ masz sen! Słuchaj, mam z tobą do pomówienia.

Wczoraj wieczór Landry, mój dependent...

JOANNA.

Ależ, dobry Boże, toć to jeszcze noc! Czyś ty oszalał, Andrzeju? Budzić mnie tak bez przyczyny! Idźże, proszę cię, do łóżka. Czyś ty chory?

ANDRZEJ.

Anim oszalał, anim chory; jeśli cię budzę, to wiem czemu. Mam z tobą do pomówienia; najpierw wysłuchaj, a potem odpowiesz. Landry, mój dependent, znasz go przecie...

JOANNA.

Któraż to godzina?

ANDRZEJ.

Szósta rano. Uważaj, co mówię; nie ma w tym nic uciesznego i ja też nie mam ochoty do śmiechu. Mój honor, żono, twój honor, może zgoła życie nas obojga zależy od tego wyjaśnienia. Landry, mój dependent, widział tej nocy...

JOANNA.

Ależ, Andrzeju, jeżeli jesteś chory, trzeba  mnie było uprzedzić. Czyż nie do mnie należy, mój koteczku, pielęgnować cię, czuwać przy tobie?

ANDRZEJ.

Jestem zdrów, powiadam; czy raczysz mnie wreszcie wysłuchać?

JOANNA.

Och, Boże! przerażasz mnie; czyżby nas okradli?

ANDRZEJ.

Nie, nie okradli. Podnieś się, siądź w łóżku i słuchaj dobrze. Landry, mój dependent, obudził mnie, aby mi oddać pewną pracę, którą miał dokończyć tej nocy. Otóż, gdy siedział w kancelarii...

JOANNA.

Panno Najświętsza! ani chybi posprzeczałeś się z kimś w kawiarni, gdzie zawsze bywasz.

ANDRZEJ.

Nie, nie posprzeczałem się i nic mi się nie stało. Nie zechcesz mnie wysłuchać? Powiadam, że Landry, pisarczyk, widział tej nocy, jak człowiek jakiś wkradał się oknem do twego pokoju.

JOANNA.

Zgaduję ci z twarzy, że musiałeś grubo przegrać.

ANDRZEJ.

Ech, do kaduka, żono, czyś ty ogłuchła? Masz kochanka, słyszysz? Czy to jasne? Oszukujesz mnie. Tej nocy człowiek jakiś drapał się po murze. Co to znaczy?

JOANNA.

Bądź tak uprzejmy, otwórz okiennice.

ANDRZEJ.

Służę ci; już. Wyziewasz się po obiedzie;

 Bogu chwała, nie odmawiasz sobie tej przyjemności. Uważaj, Joanno! Jestem człowiek spokojny; obchodziłem się z tobą uczciwie. Byłem przyjacielem twego ojca, jesteś moją córką prawie tyle, co żoną. Postanowiłem wchodząc tu postępować z tobą łagodnie i widzisz, że tak czynię. Otóż, nim cię potępię, chcę cię wysłuchać, dać ci sposobność do obrony.

 Jeśli odmówisz, strzeż się. Mamy w mieście załogę i bywa tu, Boże odpuść, sporo huzarów. Milczenie twoje może  potwierdzić wątpliwości, które żywię już od dawna.

JOANNA.

Och, Andrzeju, ty mnie już nie kochasz. Darmo kryjesz pod życzliwymi słówkami śmiertelny chłód, który zastąpił tyle miłości. Nie tak byłoby dawniej; nie mówiłeś do mnie tym tonem; wówczas na jedno słówko nie potępiłbyś mnie bez wysłuchania. Dwa lata spokoju, miłości i szczęścia nie byłyby w mgnieniu oka rozwiały się jak cień. Ale cóż! zazdrość tobą powoduje; od dawna już zimna obojętność otwarła jej bramę twego serca. Na co zdałaby się oczywistość?

Niewinność sama nie obroniłaby się w twoich oczach.

 Nie kochasz mnie już, skoro mnie oskarżasz.

ANDRZEJ.

Ależ, Joanno, nie o to chodzi. Landry, pisarczyk, widział...

JOANNA.

Ech, Boże! słyszałam. Czy bierzesz mnie za idiotkę, aby mi tak kotłować głowę? Nie podobna znieść tego trajkotu.

ANDRZEJ.

Czemuż tedy nie odpowiadasz?

JOANNA z płaczem.

Boże ty mój, jaka ja nieszczęśliwa, co ja pocznę? Widzę to, poprzysiągłeś moją śmierć, zrobisz ze mną, co ci się spodoba; jesteś mężczyzna, a ja kobieta; siła po twojej stronie. Poddaję się; spodziewałam się tego; chwytasz się lada pozoru, aby usprawiedliwić swą brutalność.

 Nie pozostaje mi nic, jak opuścić ten dom; schronię się wraz z córką do klasztoru, na pustynię; zabiorę z sobą, zagrzebię w sercu wspomnienie czasów, które już nie wrócą.

ANDRZEJ.

Żono, żono! na miłość Boga i świętych niebieskich, czy ty kpisz sobie ze mnie?

JOANNA.

Nie! w istocie, Andrzeju, czy ty serio mówisz?

ANDRZEJ.

Czy serio? Do stu kaduków, cierpliwość moja już się kończy; sam nie wiem, co mnie wstrzymuje, abym cię nie zawlókł przed sąd.

JOANNA.

Ty, przed sąd?

ANDRZEJ.

Ja, przed sąd; to możną oszaleć doprawdy z taką mulicą; nigdym nie słyszał, aby ktoś był tak uparty.

JOANNA wyskakując z łóżka.

Widziałeś mężczyznę wchodzącego oknem? Widziałeś, mów: tak czy nie?

ANDRZEJ.

Własnymi oczami nie widziałem.

JOANNA.

Nie widziałeś własnymi oczami i chcesz mnie wlec przed sąd?

ANDRZEJ.

Tak, do kroćset, jeśli nie będziesz odpowiadała.

JOANNA.

Czy wiesz jedną rzecz, "Andrzeju, której moja babka nauczyła się od swojej babki? Kiedy mąż ufa żonie, zachowuje dla siebie głupie plotki; kiedy zaś jest pewien swych oskarżeń, wówczas nie ma co się z nią naradzać. Kto ma wątpliwości, stara się je rozjaśnić; gdy nie ma dowodów, milczy; a kiedy nie może wykazać, że ma słuszność, błaźni się. A teraz, proszę; chodźmy.

ANDRZEJ.

Z tego tonu bierzesz?

JOANNA.

Tak, z tego; idź naprzód, spieszę za tobą.

ANDRZEJ.

Gdzież mam iść o tej porze?

JOANNA.

Do sądu.

ANDRZEJ.

 Ależ, Joasiu...

JOANNA.

Chodźmy, chodźmy; kiedy się grozi, nie trzeba grozić na próżno.

ANDRZEJ.

No, no, uspokój się.

JOANNA.

Nie; chcesz mnie wlec przed sąd, dobrze, chodźmy natychmiast.

ANDRZEJ.

Co powiesz tam na swoją obronę? powiedz to samo teraz.

JOANNA.

Nie, tutaj nic nie powiem,

ANDRZEJ.

Czemu?

JOANNA.

Bo chcę iść przed sąd.

ANDRZEJ.

Ty byś mnie potrafiła przywieść do szaleństwa; wydaje mi się, że śnię, Wiekuisty Boże, stworzycielu świata! ja to odchoruję. Jak to? co to? czy to możliwe? Leżałem w łóżku; spałem, biorę te ściany za świadków, żem spał z całej duszy. Landry, pisarczyk, szesnastoletni chłopczyna, który w życiu swoim nie obmówił nikogo, najprostoduszniejszy chłopiec pod słońcem, siedząc noc całą przy kopiowaniu inwentarza, widzi mężczyznę włażącego oknem; mówi mi to, kładę szlafrok, przychodzę do ciebie po dobroci, proszę grzecznie o wytłumaczenie, a ty mnie lżysz! Traktujesz mnie jak furiata, ba, wyskakujesz z łóżka gotowa rzucić mi się do gardła! Nie, to przechodzi wszelkie pojęcie; tydzień nie będę zdolny wykonywać bez błędu najprostszego dodawania, Joasiu, żonciu moja! i to ty mnie tak traktujesz!

JOANNA.

Właśnie! właśnie! biedaczek!

ANDRZEJ.

Ależ, drogie maleństwo, co tobie szkodzi odpowiedzieć?

Czy przypuszczasz, iż mógłbym myśleć, że ty mnie naprawdę oszukujesz? Och, Boże, jedno słówko wystarczy: czemuż go nie powiesz? Może to złodziej zakradł się przez okno; ta dzielnica nie jest zbyt bezpieczna, rozsądniej będzie się stąd wynieść. Wszyscy ci żołnierze bardzo mi się nie podobają, mój aniołeczku, mój klejnociku złoty. Kiedy idziemy na przechadzkę, do teatru, na bal, nawet kiedy siedzimy w domu, te draby nie odstępują nas na krok; nie mogę wprost zbliżyć się do ciebie, aby się nie nadziać na epolety i nie zaplątać się nogami w jakieś krzywe szablisko. Kto wie, czy któremu z zuchwalców nie wpadło do głowy wspinać się do okien? Ty nic nie wiesz, to jasne; nie zachęcasz ich, to pewna; ale ci paskudziarze zdolni są do wszystkiego. No, żoneczko, no, daj rękę; gniewasz się na mnie, Joasiu?

JOANNA.

Oczywiście, że się gniewam. Grozić sądami!

 Kiedy mama się o tym dowie, ładnie cię przywita!

ANDRZEJ.

Ej, dziecinko, nie mów jej tego. Po co kogo wtajemniczać w nasze sprzeczki? To lekkie chmurki, które pojawiają się przez chwilę na niebie, aby potem było tym spokojniejsze i czystsze.

JOANNA.

Niech i tak będzie! Daj rękę.

ANDRZEJ.

Czyż ja nie wiem, że ty mnie kochasz? Czyż nie ufam ci? Czy od dwóch lat nie dałaś mi dosyć dowodów, że mi jesteś oddana? To okno, o którym mówi Landry, nie wychodzi wprost na twój pokój ; mijając sień można tamtędy dostać się do sądu; nie dziwiłbym się, gdyby to imć Piotr, nasz sąsiad, dobierał się do modeli owoców. Nie bój się! Postawię dziś wieczór ogrodnika na czatach i narządzę wilczą paść w alei; uśmiejemy się jutro oboje.

JOANNA.

Upadam ze znużenia; obudziłeś mnie bardzo

 nie w porę.

ANDRZEJ.

Połóż się, maleńka, już idę. Śpij spokojnie.

 No, dobranoc, nie myślmy o tym. Widzisz, dziecko, nie przeszukują  pokoju, nie otwarłem ani jednej szafy; wierzę na słowo. Mam uczucie, że cię kocham sto razy więcej za to, żem cię posądził niesłusznie i żem się przekonał o twej niewinności. Wynagrodzę ci to, czeka): pojedziemy na wieś, kupię ci prezencik. Śpij, śpij, do zobaczenia.

Wychodzi. — Joanna zostawszy sama, otwiera szafę: widać w niej siedzącego w kuczki kapitana Clavaroche.

CLAVAROCHE wychodząc z szafy.

Uff!

JOANNA.

Prędko, wychodź! mąż podejrzewa nas; ktoś cię widział, ale nie poznał; nie możesz się tu pokazywać.

 Jak ci tam było?

CLAVAROCHE.

Cudownie.

JOANNA.

Nie mamy czasu do stracenia; co począć?

Trzeba coś zrobić, aby się widywać, byle niepostrzeżenie.

Ale jak? Ogrodnik będzie wieczór na czatach, pokojówki nie jestem pewna; gdzie indziej nie podobna; w takiej, mieścinie jest się jak na talerzu. Tyś cały zakurzony, zdaje mi się, że kulejesz?

CLAVAROCHE.

Stłukłem sobie kolano i głowę. Rękojeść szabli wbiła mi się w żebra. Ua! mam uczucie, że wychodzę z młyna.

JOANNA.

Spal w domu moje listy. Gdyby je znaleziono, byłabym zgubiona; matka wpakowałaby mnie do klasztoru.

 Dependent Landry widział cię w oknie; zapłaci mi za to. Co począć? co wymyślić? mów! Bladyś jak śmierć.

CLAVAROCHE.

Źlem się ułożył, gdy zatrzasnęłaś drzwi, godzinę całą siedziałem jak preparat anatomiczny w słoju.

JOANNA.

Więc cóż! mówże! co poczniemy?

CLAVAROCHE.

Ba! nic łatwiejszego.

JOANNA.

Ale co?

CLAVAROCHE.

Nie wiem; ale nic łatwiejszego. Myślisz, że mi to pierwszyzna? Kości nie czuję; daj mi szklankę wody,

JOANNA.

Sądzę, że najlepiej byłoby widywać się na folwarku.

CLAVAROCHE.

Ach, ci mężowie, kiedy się obudzą, cóż za nieznośne bydlęta! Ładniem sobie urządził mundur: pięknie będę wyglądał na paradzie!

(Pije).

Masz tu gdzie szczotkę?

 Do paralusza! trzeba było diablej siły charakteru, aby nie kichnąć w tym kurzu.

JOANNA.

Masz tu gotowalnię, bierz, co ci trzeba.

CLAVAROCHE przyczesując się.

Po co na folwarku?

 Twój mąż jest, ostatecznie, człowiek niezbyt straszny. Czy to jego stały zwyczaj takie nocne wyprawy?

JOANNA.

Nie, Bogu dzięki. Drżę cała jeszcze. Ale pomyśl, skoro raz sobie głowę nabił, wszystkie jego podejrzenia spadną na ciebie.

CLAVAROCHE.

Czemu na mnie?

JOANNA.

Czemu? Bo... nie wiem... mam wrażenie, że tak być musi. Och, prawda to osobliwa rzecz, to tak, jak upiory: czuje się ją, choć się jej nie dotyka.

CLAVAROCHE poprawiając uniform.

Ba! tylko babunie i prokuratorzy utrzymują, że wszystko wychodzi na wierzch.

 Mają o tyle słuszność, że co nie wyszło na wierzch, o tym się nie wie, tym samym nie istnieje. To, co mówię, wygląda na głupstwo; zastanów się, a ujrzysz, że to szczera prawda,

JOANNA.

Wierzę ci. Ręce mi drżą, taki strach to gorsze od najgorszej rzeczy.

CLAVAROCHE.

Tylko spokojnie; zaradzimy na to,

JOANNA.

Jak? Umykaj, już dzień,

CLAVAROCHE.

Ech, dobry Boże, co za gorączka! Śliczna jesteś jak aniołek z tymi wielkimi, przestraszonymi oczami.

 No, no, siadaj chwilę, pogadajmy rozsądnie. Wyglądam już prawie że możliwie, oporządziłem się jakoś. Piekielna ta szafa! nie zazdroszczę twoim kieckom.

JOANNA.

Nie żartuj, przerażasz mnie.

CLAVAROCHE.

A więc, moja droga, posłuchaj, wyłożę ci swoje zasady. Kiedy się spotka na drodze gatunek jadowitej bestii zwanej zazdrosnym mężem...

JOANNA.

Och, Clavaroche, przez litość!...

CLAVAROCHE.

Uraziłem cię?

(Całuje ją).

JOANNA.

Mów bodaj ciszej.

CLAVAROCHE.

Są trzy pewne sposoby uniknięcia niebezpieczeństwa.

Pierwszy, to rozstać się; ale ten sposób to nie dla nas, co?

JOANNA.

Sprawisz, że umrę z przerażenia...

CLAVAROCHE.

Drugi, bezsprzecznie najlepszy, to nie zważać i w razie potrzeby...

JOANNA.

Co?

CLAVAROCHE.

Nie, to też nic nie warte; masz męża gryzipiórka, nie ma tu co wyjeżdżać z rapirem. Pozostaje zatem trzeci sposób; mianowicie znaleźć świecznik.

JOANNA.

Świecznik? Co to ma znaczyć?

CLAVAROCHE.

Tak nazywaliśmy w pułku rosłego dryblasa, który w potrzebie nosi szal albo parasolkę; który, kiedy kobieta tańczy, zasiada poważnie jej krzesło i bawiąc się jej wachlarzem, wodzi za nią w tłumie melancholijnym wzrokiem; podaje jej ramię, kiedy wychodzi z loży, i stawia z dumą na konsolce szklankę, z której się napiła wody; towarzyszy jej na przechadzkę, czytuje jej wieczór, brzęczy wciąż dokoła niej i sączy jej w ucho mdłe komplementy. Zachwyca się kto damą — on się puszy; obrazi ją kto — wyzywa na pojedynek!

 Brak poduszki na kozetce, on pędzi, rzuca się, szuka; zna dom i wszystkie sprzęty, stanowi cząstkę urządzenia, chodzi po korytarzach bez światła. Ponieważ, jako zręczny i gorliwy polityk, wywodzi w pole męża, rychło ściąga jego nienawiść.

 Jest gdzie zabawa, na którą jego donna ma ochotę iść? od świtu jest ogolony, od południa czeka na ulicy; założył krzesła rękawiczką. Spytajcie, czemu  chodzi za nią jak cień? — nie wie, nie umie wytłumaczyć. Nie znaczy to, aby dama nie zachęciła go niekiedy uśmiechem i nie pozwoliła mu od czasu do czasu koniuszczka palców, które on ściska namiętnie; jest jak owi wielcy panowie, którzy mają urząd honorowy i wstęp w dnie galowe; ale gabinet jest dla nich zamknięty, nic tam po nich. Słowem, przywileje jego kończą się tam, gdzie zaczynają się prawdziwe; ma z kobiety wszystko, co się z niej widzi, a nic z tego, czego się pragnie. Za tym wygodnym manekinem kryje się szczęśliwa tajemnica; on służy za parawan wszystkiemu, co się dzieje w półmroku w podle kominka.

 Jeśli mąż jest zazdrosny, to o niego; jeśli ludzie gadają, to o nim. Jemu pokażą drzwi pewnego ranka, kiedy służba usłyszy, że ktoś chodził w nocy po pokoju pani; jego szpieguje tajemnie mąż; listy jego, pełne tkliwości i szacunku, otwiera teściowa; on biega, krąży, niepokoi się, to jego zajęcie; dzięki czemu dyskretny kochanek i jego bardzo niewinna przyjaciółka, okryci nieprzeniknioną zasłoną, śmieją się z niego samego i z ciekawych.

JOANNA.

Nie mogę się nie śmiać, mimo że mi nie do śmiechu. I czemuż ta osobistość nosi dziwaczne miano świecznika?

CLAVAROCHE.

A, ba! wszakże to on trzyma świeczkę przy...

JOANNA.

Dobrze już, rozumiem.

CLAVAROCHE.

Pomyśl teraz, dziecko: czy wśród znajomych n ie znalazłabyś jakiej  dobrej duszy, zdolnej wypełnić tę ważną rolę, która, szczerze mówiąc, nie jest bez słodyczy?

Poszukaj, rozważ, pomyśl.

(Patrzy na zegarek).

Siódma.

Muszę cię pożegnać. Mam dziś służbę.

JOANNA.

Ależ, mój drogi... w istocie, ja nie znam tu nikogo, a przy tym nie miałabym odwagi do takiego oszukaństwa.

Jak to! ośmielać młodego człowieka, wabić go, budzić nadzieje, rozkochać go może i igrać z jego cierpieniem? Ależ to niegodziwość.

CLAVAROCHE.

Wolisz więc, żebym cię stracił? Nie widzisz, że w tej krytycznej sytuacji za wszelką cenę trzeba odwrócić podejrzenia?

JOANNA.

Po co ściągać je na innego?

CLAVAROCHE.

Ha! po to, aby gdzieś spadły. Podejrzenia, moja droga, podejrzenia zazdrosnego męża nie mogą bujać w przestworzu; to nie jaskółki. Muszą, wcześniej  czy później, gdzieś spocząć, najpewniejsze jest tedy usłać im gniazdko.

JOANNA.

Nie, stanowczo nie mogę. Wszak, aby to osiągnąć, musiałabym się narazić bardzo poważnie.

CLAVAROCHE.

Ot, widzę tu, na dziedzińcu, trzech młodych ludzi siedzących pod drzewem: to pisarczyki twojego męża. Zostawiam ci wybór; kiedy wrócę, jeden ma się kochać w tobie do szaleństwa.

JOANNA.

Jakże  to możliwe? Nie mówiłam z nimi w życiu ani słowa.

CLAVAROCHE.

Czyż nie jesteś córą Ewy! No! Joasiu, zgódź się.

JOANNA.

Nie licz na to; nie podobna.

CLAVAROCHE.

Daj rękę na przyrzeczenie; dziękuję.

 Bywaj zdrowa, nieśmiała blondyneczko; jesteś sprytna, młoda, ładna, zakochana... troszkę, nieprawdaż? Do dzieła! rozpinać sieci!

JOANNA.

Odważny jesteś, Clavaroche.

CLAVAROCHE.

 Dumny i odważny; dumny, że mam twoje serce, odważny, żeby go nie stracić.

(Wychodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej