Remy de Gourmont

SYKSTYNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

SYKSTYNA

Romans z życia cerebralnego

Remy de Gourmont

I.

ZESCHNIĘTE LIŚCIE

Tworząc podobne arcydzieła przyroda
rzadko kiedy obdarowuje nimi człowieka,
który potrafiłby je ocenić i okazać się
godzien ich posiadania.

KANT, Szkic o piętnie

W cieniu sześćdziesięcioletnich świerków, których gałęzie opadały ciężko ku pożółkłym trawnikom, szli obok siebie.

Hrabina Aubry, z właściwym sobie wdziękiem pośredniczki amorów salonowych, zetknęła ich niedawno, raptem, niby dwoje predestynowanych.

Znali się już trochę. Pamiętali przelotne spotkanie zeszłej zimy w pewnym salonie przy alei Marigny, salonie zbiornicy poronionych sław, a teraz od tygodnia jak oboje ich gościł, wśród gromadki nader dystyngowanych neurasteników, zamek Rabodanges, mogli wymieniać, nie bez politowania dla stosunków tak Czczych, to trochę blichtru, to znów słowa o mdłych odblaskach.

On wiedział, że pani Sykstyna Magne, wdowa, nie wyciągnęła jeszcze szyi ku żadnej nowej obroży — a raczej tak sądził.

Ona wiedziała, że Hubert d'Entragues poświęcił się z upodobania, a nie z konieczności, władczemu rzemiosłu literata. Kierując się pierwszym wrażeniem wzięłaby go raczej za kapitana kawalerii, lecz urzekało ją jego nazwisko, owo nazwisko przywiędłe w dziejach na czole ładnej kobiety, a któremu młody człowiek przywracał w jej oczach cała dawna świeżość. Miłosne i królewskie reminiscencje, wspomnienia intymne przetrwały w jej umyśle niby dźwięk wioli, niby pluskot pereł na płowiejących jedwabiach, i nagle chrzęst stali — wyznanie, kto wie, czy nie zabawne dla jej wewnętrznych przesubtelnień, z wrodzonej bowiem dumy była Sykstyna ogromnie skryta.

Ze swej strony d'Entragues był już gotów wyznać młodej kobiecie, iż oszołomiła jego wyobraźnię, należałoby jednak wyjawić jednocześnie źródło, nazbyt fantastyczne, żeby nie było błahe, owego bolesnego urzeczenia, i lękał się, czy nie wyglądałby na kogoś, kto zmyśla jakąś historię.

„A ponadto — dumał — jej umysł popracuje chyba; i ona w domniemaniu, że mi się podoba, zacznie silić się na sztuczne uroki. Doświadczenie byłoby sfałszowane. Chcę dowiedzieć się, co w niej tkwi, chcę zapuścić się na trzeźwo w mroczne chaszcze tego świętego gaju".

Mężczyzna i kobieta, osiągnąwszy wiek kłamstw użytecznych, nie są nigdy, jeśli znajdą się twarzą w twarz, ani oziębli, ani prawdziwi. Hubert uznał za wybieg nader zręczny zająć stanowisko naturalności, ale gdzie zaczyna się naturalność u istoty wyposażonej w kilka dusz zamiennych? Sykstyna zaś dała się zwieść tylko w połowie, czego nie zataiła bynajmniej już w pierwszych słowach.

— Czy zaznała już pani kiedyś wszelkich wzruszeń powrotu? — mówił Entragues. — Zadręczają i są rozkoszne. Przybywamy nocą: gdybyż ona tam była! Wchodzimy rozdygotani, całkiem wytrąceni z równowagi i w gmatwaninie przelotnych myśli powiadamy sobie: „Gdybyż ona tam była!" Ale nie, jej tam nie ma: lęk przed nagłym bólem wyprzedził rozczarowanie: czy podobne radości zdarzają się poza snami? Nie ma jej tam: niebezpieczeństwo nie istnieje. Jak to?. Drzwi nie zamknięte na dwa spusty? Lampka nocna! A więc ona tam jest? — Była tam, leżała w różowym szlafroku; ... wstała, kiedy zgrzytnął klucz, i boso, z rozpuszczonymi włosami, blednąc z emocji, okrywała pocałunkami całą jego twarz, na chybił trafił: oczy, wargi, czoło, nos, brodę, miękko oplótłszy ramionami jego szyję, i on dygotał nie wiedząc, co ma czynić najpierw, ona zaś w przerwach wołała niczym zahalucynowana: „Nareszcie! Nareszcie!" Potem odsuwała się, by spojrzeć na niego, zdawała się wątpić, mówiła: „I to naprawdę ty...", i tuliła się pieszczotliwie opadając na jego ramię, i znów się tuliła: „Jestem twoja, na zawsze, jak dawniej!" Był bardziej niż wniebowzięty: na odjezdnym pozostawić łzy, po powrocie zastać uśmiech, istotę, której twoja obecność przywraca życie, o, to przyjemność prawdziwa z przymieszeczką niezbędnej próżności: czuć się dla kogoś koniecznym. . Próżność specjalna, wśród której mężczyzna doświadcza despotycznej rozkoszy.

— Tak więc pana oczekiwano? — zagadnęła Sekstyna.

— Kogo? Mnie? Skądże znowu, ale tak być mogło i, wie pani, doznałem tych odczuć opowiadając to pani. Najbłahsza indukcja odrywa mnie od teraźniejszości, słowo rozwija się w aktywność wewnętrzną i wszelkie perspektywy życia otwierają się przede mną.

— W udawaniu musi pan być cudowny...

— Ech, proszę pani — podjął Entragues — wyobraźnia nie niweczy szczerości: odziewa ją w brokatele i rubiny, nakłada jej diadem, ale pod płaszczem królewskim jak i pod łachmanami znajdziemy zawsze to samo ciało kobiece. Zdobić prawdę to ją szanować. Przypomina mi to stare mszały, tak przeładowane iluminacjami, że świeckie oko daremnie szukałoby tam tekstów religijnych.

— Istnieją — podjęła Sykstyna — pisma nieczytelne. — Skoro ktoś nie umie ich rozszyfrowywać, winien

umieć je odgadywać. Czy kobiety, będące analfabetkami w miłości, nie odznaczają się również arcybogatą i różnoraką intuicją właściwą niewiedzy? No, na przykład, jeśli powiem pani: „Serce bije w takt drugiego serca?" Bierzemy się wciąż jeszcze na te lub owe stare aforyzmy.

— Nie ma nic lepszego niż brać się na coś!

I sama najpierw zdziwiona śmiałością tych słów, których sens Entragues próbował odgadnąć z jej oczu, wybuchnęła śmiechem.

Ów śmiech przekorny jedynie stropił go przecież, aczkolwiek wnikał już w jego substancję. Prozator sumienny i zawsze poszukujący słów adekwatnych, nowych czy starych, rzadkich czy pospolitych, lecz o znaczeniu akuratnym, - wyobrażał sobie, że wszyscy mówią tak, jak on pisze, jeśli pisał dobrze. Uczciwie zapędzał się w refleksję, gdy raptem paraliżował go niepokój wobec tych lub innych słów konwencjonalnych, maskujących bagatelność kompletną. Świadomość tej wady nie była mu lekarstwem i nie skutkowała też kara, jaką wyznaczył sobie powtarzając po każdym błędzie owo mea culpa, które za Goethem przystosował na własny użytek: „Słysząc dane słowo, Entragues mniema zawsze, że kryje ono jakąś myśl".

Komplikowało to ogromnie jego żywot i jego dialogi, a w czynach i replikach powodowało znaczne opóźnienia, ale cóż miał począć z anatomią literacką — i lubił napotykać umysłowości skomplikowane, problemy, których przelotną hermeneutykę wyświetliłby później z pomocą dedukcji.

Orzech mógł być pusty, rzucił kamieniem w drzewo, żeby spadło kilka innych:

— Lepiej dawać niż pozwalać się okradać.

— Och! — podjęła Sykstyna — wrażenie jest całkowicie odmienne. Przede wszystkim nie jest okradany ten, kto chce: nie wystarczy nawet pozostawić drzwi uchylonych, mój panie.

Wyrzekła te ostatnie sylaby głosem usidlającym, jak mu się wydało, ale dlaczego? Czekając, aż pojmie, odparł:

— Byłby to nawet, system nader dziecinny: zazwyczaj przed kasami Skarbca ustawia się wartowników, a kufry pancerne opatruje się zamkami. Włamać się, rozbić lub rozmontować to korzenne przyprawy upikantniające złodziejską rozkosz; prawdziwi artyści zniechęcają się, jeśli wystarczy tylko pomajsterkować. Przecież to etyka nader elementarna: nie ma rozkoszy bez wysiłku.

— Pan mówi o złodziejach, a ja o okradanych: a więc jest pan zdecydowanie z tej strony, a ja z tamtej. To znaczy, zaliczam się do osób narażonych na ewentualny rabunek. Chciałbym uwydatnić to, że oprócz drzwi uchylonych, czyli w końcu łatwych do otwarcia, gdyż jeśli nazbyt udoskonalimy zamek, ryzykujemy zapewnieniem sobie bezpieczeństwa doprawdy niesmacznego, otóż! pomijając to, że przedmiotem kradzieży muszą być rzeczy widzialne albo takie, których domyślamy się istnienia, złodzieja winny kusić pozory, obietnice zewnętrzne i powabne.

— Wyprzedziła mnie pani wypowiadając pod swoim adresem ten komplement, który miałem już na

ustach. Ale pani zna lepiej niż ja swoje lenna i to wszystko, co musi przyciągać do wymarzonej szkatułki rękę łapczywą i kraść gotową.

— Przesadna szczerość i przesadna ironia, mój panie. Nie urodził się pan złodziejem.

— Niestety! Nie ma u mnie skrytki zbyt bezpiecznej na podobne łupy. Moja prawa ręka nie wiedziała by, co począć z owocem kradzieży, której dopuściłaby się ręka lewa.

Nie wydała się urażona szczerością obcesową nieco tego bezstronnego sądu. Przeciwnie, pomyślała: „Nie jest głupcem, inny zaatakowałby moją nierozwagę, nakłoniłby mnie natychmiast, żebym dala się wziąć!"

Ze swej strony Hubert widząc, że orzechy są z pewnością pełne i wcale nie mdłe, zdecydował: „Zabawię się obtrząchując jeszcze kamieniami te gałęzie, jak mówią tutejsi chłopi".

Sykstyna wyprzedziła go:

— Do jakiego celu pan zmierza? Miłość jest nazbyt umkliwa jak na pańską stałość, przypuśćmy. A w takim razie dokąd zdąża pańskie życie? Do sukcesu, czy tak, poeto?

— Nie jestem poetą, nie umiem należycie siekać swoich myśli na kawałeczki równe lub nierówne, w zależności od przypadkowych uderzeń tasaka: moją prozę skanduje tylko mój oddech; jedynie ukłucia wrażeń zaznaczają rozkład akcentów, a królewski infantylizm bogatych rymów nie mieści się w granicach moich uzdolnień...

Wluman skrzydeł kruka zmącił powietrze nad drzewami. Hubert nasłuchując umilkł, a po chwili:

— Wluman, otóż to właśnie, wluman skrzydeł, z wieloma w w w. A może fluman z f f f?  Szmer przędziwa, szum skrzydeł? Nie, wluman, tak lepiej. Zawlumań jeszcze, kruku!

Sykstyna, spłoszona nieco, wpatrywała się w Huberta rozchyliwszy usta.

— Ten diabelny łopot skrzydeł, wyrazić go nie sposób!... Ech, sukces! Czy jabłoń żebrze o poklask naj pierw za obfite kwiaty, a potem za dorodne owoce? Można by na ten temat układać przypowieści quasiewangeliczne. Jeśli nie jestem swoim własnym sędzią, kto mnie osądzi, a jeśli nie podobam się samemu sobie, cóż mnie obchodzi, czy podobam się innym? Czy istnieje świat życia poza mną, zewnętrznym? To możliwe, ale ja go nie znam. Świat to ja, zawdzięcza mi egzystencję, stworzyłem go swoimi zmysłami, jest moim niewolnikiem i nikt nie ma nad nim władzy. Gdybyśmy się upewnili całkowicie, że nic nie ma poza nami, jak szybko wyleczylibyśmy się z naszych próżnostek, jak szybkiemu oczyszczeniu uległyby nasze rozkosze. Próżność to więź fikcyjna, która anektuje nas dla zewnętrzności wyobrażanej tylko drobny wysiłek kruszy tę więź i jesteśmy wolni! Wolni, lecz i samotni, samotni wśród przerażającego osamotnienia, w którym się rodzimy, w którym żyjemy, w którym umrzemy.

— Jakaż smutna filozofia, ale co za pycha!

— Mniej tam pychy aniżeli smutku i dodałbym sporą dozę arogancji, żeby nie odczuwać goryczy.

— Kto pana przywiódł do tego? — spytała zaciekawiona tymi sprawami, które jej umysłowi wydały się raczej nowe.

— Ależ to naturalne; jak pojmować inaczej życie odmienne od tego, które pojawia się jasno każdemu oku umiejącemu patrzeć? Tak, chyba pewna iluzja jest możliwa... Wielka to szkoda, zapewne, wielka szkoda dla mnie, że nie poznałem pani wcześniej, o wiele lat wcześniej... Zakochałbym się w pani, a wtedy...

— I co by się stało wtedy z pańskim przeznaczeniem?

— Zwiodłaby mnie pani co do walorów życia — ciągnął dalej Hubert z liryzmem, który graniczył z drwiną — spijałbym, niby absynt wieczysty, płynną iluzją pani modrych oczu i przykułbym się do życia złocistym łańcuchem pani jasnych włosów.

Osłoniła się woalem obojętności haftowanej delikatnie ironią i poczytując się za bezpieczną od spojrzeń nazbyt inkwizytorskich, odrzekła naiwnie:

— Wiele lat, w istocie tylko trzy, miałam wtedy dwadzieścia siedem lat; a dziś trzydziestka albo prawie.

Bez natarczywości oszacował ją spojrzeniem od stóp do głów:

— Ta prawdomówność! Ależ pani nie umie kłamać. Podniósł wzrok ku talii poszerzającej się już nieco jak osądził.

— Tak, estetyka, nieprawdaż?— zaryzykowała Sykstyna unosząc niedbale ramię, aby poprawić szpilkę w koafiurze.

Gest był śliczny i korzystny dla wyszczuplenia biustu. Odpowiedział ważąc słowa:

— Estetyka? Och, nie! Wydaje się zacna i obca fortelom.

Uśmiech, szybko wygasły, potwierdził zadowolenie kobiety, a był w nim rozkwit najbardziej kobiecej spośród pradawnych sztuczek miłosnych. Rzekła głosem powolnym i zawiedzionym:

— Chcieć mnie kochać to strata czasu.

— Droga pani — podjął Hubert — dmucha pani na bańki mydlane i oto rozwiewa się moja jedyna i ostatnia szansa złudzeń, bo przenosząc moje pożądania w przeszłość, budowałem w tajemnicy most wzlatujący ku. teraźniejszości. Ach, pani, i tak pojawia się okrucieństwo transcendentne!

Umyślnie zboczyła w zaniedbaną ścieżkę i tam ugrzęzła.

Nie rozmawiali już.

Mrok rozprzestrzeniał się lekkimi falami. Zdenerwowana nieco, Sykstyna podążyła ku światłu pobliskiej polany, w dół alei.

Tutaj dęby i buki, o listowiu już przerzedzonym, grupowały się w gęsty, wysoki las.

Przemknął wiatr poruszając zeschłymi liśćmi.

Konar ciężki i nisko rosnący ugiął się z bogatym chrzęstem miętych tkanin.

Liść, niby kropla deszczu, liść za liściem spadał szeleszcząc leniwie.

— Gonią mnie! Ścigają mnie!—krzyczała uwięziona przez wir, uciekając odeń daremnie.

I porwana, niczym liść, w okrężny lot liści, zawróciła półprzytomna i zdyszana do d'Entragues'a, wciąż krzycząc:

— One mnie ścigają, liście, zeschłe liście!

— Co się dzieje? — spytał Hubert zaskoczony denerwacją aż tak dziwaczną.

I gdy ona drżąc jeszcze chwytała jego ramię i opierała się na nim, dorzucił chłodno:

— Chyba jednak nie ma pani na sumieniu jakiejś zbrodni?

Ta ironiczna interpelacja zmieniła naturę gorączki, niby rozpalony kamień:

— Kto wie! — odparła pobladłszy nagle.

— A więc robi się pani całkiem interesująca. Odparować ten żart było ponad jej siły. Drżał każdy drobny jej muskuł, kiedy nie wiedząc dlaczego próbowała ściągnąć rękawiczki. Uwolniwszy jedną rękę, potrząsnęła nią, pokręciła, zatrzeszczało w stawach.

— Pozwoli pani — ciągnął dalej d'Entragues, ciesząc się złośliwie wywoływaniem wibracji w tym rozstrojonym instrumencie — nie ma aby plamki na małym palcu?

— Nie, to była trucizna.

Wycedziła te słowa ze spokojem, jak gdyby wyznanie obmyślone zawczasu. Oczyma naprawdę zamglonymi Hubert spoglądał, jak monstrum wyłoniło się i uciekło rzucając pożegnanie nad wyraz lakoniczne:

— Jutro wyjeżdżam, niech mnie pan odwiedzi!

II.

PANI DU BOYS

...Quid agunt in corpore casto
Cerussa et minium, centumque venena colorum?
Mentis honor morumque decus sunt vincula sancti
Coniugii...

CLAUDIUS MARIUS VICTOR

De perversis suae aetatis moribus

Hubert opuścił Rabodanges w parę dni po Sykstynie. Wieczysta zieleń łąk ze stadami wołów zasmucała go na dłuższą metę i chociaż hrabina dokładała przemyślnych starań, zamek bez młodej kobiety, która intrygowała go ponad wszelką miarą, wydawał mu się ziejący żałobną pustką.

Nie zwiedziwszy nawet klasztoru trapistów w Mortagne, jak to sobie był zaplanował, wsiadł w pociąg na miejscowej stacyjce i wieczorem pełen niekłamanego zadowolenia był już w Paryżu.

Paryż nie był dlań ani ulicą, ani bulwarem, ani teatrem; dla Huberta Paryż zamykał się w dość wąskich granicach „gabinetu do pracy" zaludnionego przyjaznymi widmami jego wyobraźni. Snuły się tutaj tajemniczo istoty smętne i mgliste, zadumane i bezkształtne, które błagały o egzystencję. Entragues współżył z nimi w spoufaleniu omalże niepokojącym. Widział je, słyszał, przenosił się wraz z nimi w środowisko niezbędne ich działaniu; słowem, poddawał się najbardziej agresywnym zjawiskom halucynacji.

Tak więc, na drugi dzień po jego powrocie, pani du Boys zajęła Huberta swoimi przygodami. Miał ją w sposób logiczny pojednać z mężem, którego porzuciła podążając do Genewy za pewnym polskim hrabią, przyczajonym tam po jakichś awanturach nihilistycznych. Artemiza du Boys: tak zaczęła pisać swoje nazwisko jako wiarołomna żona, gdy tymczasem jej mąż, kasjer-sekretarz Towarzystwa Wiedzy Moralnej, zwykły pan Dubois, opłakiwał bolesną i niepowetowaną stratę.

Lamentował, a pani du Boys się nudziła, znakomita okazja, żeby pozwiązywać nici i wprowadzić w praktykę kilka wersetów Ewangelii. Niepowetowana? A przebaczenie? Ona już przystała niemal, by poprosić o nie, on zaś czekał, żeby go przymuszono.

„E, droga pani — myślał Entragues obserwując panią du Boys — nie zna pani swojego męża! Niech pani napisze do niego. Ot tak, po prostu: «Wśród przedstawicielek mojej płci byłam kobietą-skowronkiem, skusiło mnie lusterko! Niech pani powtarza tę nieskomplikowaną myśl na czterech pięknych stronicach, pismem pochyłym i drobnym, drżącym, roszonym łzami (och, mają to być łzy prawdziwe, naukowo wykoncypowane, kwaskowe, z przemyślaną dozą soli zatrącających goryczą), zrób tak, o moja najmilsza, a przekonasz się!"

I nie czekając na odpowiedź, Entragues, pozostawiwszy panią du Boys medytującą, skromną i doskonale wychowaną grzesznicę, poszedł krzepić sekretarza Wiedzy Moralnej. Gabinet urządzony. z prostotą - i wcale czysty: gazety, broszury, rejestra; całkowita lista członków założycieli, protektorów, donatorów, rezydentów, cudzoziemców, członków honorowych, kategorie wyważane w zależności od przelewów; sumy uiszczone, sumy do uiszczenia i przeróżne rubryki.

„Smuci się pan? No tak, złamane życie; ale, mój drogi przyjacielu, każde życie jest złamane niby kij zanurzony w wodzie: egzystencja wypacza dusze, nie jesteśmy stworzeni do życia: obdarza nas nim oszustwo, szalbierstwo utrzymuje nas przy nim. Ach, filozofia nie jest pańską mocną stroną, wiem o tym: ani założyciel, ani protektor, w ogóle nic, tylko płatny sekretarz. A skoro nie jesteś filozofem, dlaczego poślubił pan tak śliczną kobietę jak pani Du Boys? Jedynie filozof może pozwalać sobie na podobną nierozwagę, ponieważ w odpowiednim momencie wie, jak abstrahować. Cyfry nauczyły pana innych obowiązków; wszystko liczy się na stronicy rejestru, a nieobecność nazywa się pro memoria. Naga prawda ogołocona z wszelkich symboli, czy lubi pan to nadal? Jako chrześcijanin, a nie jako ciemięga okieckowany nawykami. No dobrze: ma pan zobowiązania wobec tej słabej duszy, winien pan zatem, jak Dobry Pasterz, nosić ją na barkach i strzec jej przed żarłocznym lwem! A skoro tak, czemu nie biegnie pan za nią, skoro zbłądziła na manowce? Pycha przykuwa pana do twoich rejestrów; uważasz się pan za chrześcijanina, a jesteś tylko stoikiem. Panie Dubois, nowocześni Dobrzy Pasterze nie wstydzą się korzystać z kolei żelaznej i telegrafu: w drogę więc! A, prawda! Donatorzy? No to zadepeszuj! Nie; trzeba, żeby parszywa owca odbyła przynajmniej połowę drogi; żeby grzesznica zmagdaleniła się i zapłakała. A niech tam, przyślę ją panu. Tak oto żona porzuciła pana goniąc za przyjemnością; powraca drżąc trochę, ale ufna, no i co, przebaczysz jej pan? Otworzysz przed nią drzwi, ramiona, łoże? Potrąciwszy minione dni dniom samotności małżeńskiej, napisze pan: pro memoria, to znaczy, na ten raz jeden, zapomnienie? Pierwszy wspólny posiłek będzie ucztą świąteczną, a pierwsza noc przespana nocą rozkoszy? Uczynisz pan to wszystko, panie Dubois, ponieważ jesteś chrześcijaninem, a nie stoikiem: oszkalowałem pana. Czy opowie mi pan o tym, jak się spotkacie — i kiedy przebaczy jej pan ze szlachetnością ogromną? Czy opowie mi pan to szeptem, ku mojemu osobistemu zbudowaniu, i czy ja będę mógł to rozgłosić ku zbudowaniu naszych czasów?"

Ocknąwszy się z tych dumań, Entragues dla rozrywki przepisał atramentem kartki z notesu zaczernione ołówkiem w pociągu albo z wieczora — w łóżku, albo z rana — w pustych alejach.

III.

NOTATKI Z PODRÓŻY RAI-AUBE

A kiedy będziesz tak oto ukształcony
i kiedy przemknie cię ta oto prawda: „dla
ciebie prawdziwe, prawdziwie istniejące
jest jedynie to, co zapładnia twój umysł",
wtedy obserwuj ogólny bieg rzeczy i nie
przeszkadzając mu w drodze stowarzysz się
z mniejszością.

GOETHE, Poezje: Testament, VI

Dreux. — Spoglądać, jak przejeżdżają pociągi, spoglądać, jak przemija życie, wsiadać do wagonu tylko po to, żeby zbijać bąki.

Trochę dalej. — Pociągi mają cel; życie nie ma celu. Ale w tym właśnie oryginalność życia, że nie ma go to znaczy celu. Niekiedy odkrywam w życiu ten sam urok, co w starych koronkach: urok zbędności.

Trochę dalej. — Aż do Dreux obserwowałem pejzaż: nieświadomość roślin to nicość, stanowczo nazbyt zasmucająca. Trzeba, żeby się nią zainteresować, ożywić ją wcielając się w drzewa, w zioła: umieścić w ciele dębu własną duszę ludzką, czującą: jestem dębem, jestem ostrokrzewem, jestem makiem, ale wiem, iż dąb nie ma o tym pojęcia, zarówno jak ostrokrzew i mak: z tej przyczyny nie istnieją. Panteiści to nadzwyczaj dzielni ludzie.

Nonancourt. — Sylaby te wyśpiewywane wzdłuż . pociągu wyczarowują śliczny klasztor zakonniczek nieco rozpustnych, przed reformą Karola Boromeusza? a potem już wszystko dla Boga, aż do zmarnotrawienia rewolucyjnego. Obecnie klasztor, splebeizowany na zawsze, służy za spichrze, stajnie i chlewy. Jak po wiada rejent który przeprowadzał ostatnią licytację, użytkownikami tych zabudowań są właściciele, i wielki to postęp, że tam, gdzie modliły się kobiety, dziś przeżuwają krowy.

Tillières. — Wąwóz przecina równinę na dwoje, jak nikczemność przecina życie.

Verneuil. — Od Paryża byłem sam. Jakiś pan sadowi się, otwiera gazetę i sypie tłustymi żartami. Gdybyż to robił wieczorem, obok swojej połowicy; albo gdyby na moim miejscu siedziała jakaś damulka, kokietując wysuniętą stopą I Przykre doprawdy, dla spokojnego człowieka, te przypływy bestialstwa: i oto natęża się wesołość; ożywia się radosny płomień w oczach wśród wzbierającej chuci; okrutna lubieżność rozchyla wargi i łyska zębami. Przebudzenie: wzrok myszkujący: mimika wygasa stopniowo, następuje zawiedziony niesmak próżnej ekscytacji. Nie, nie chcę służyć mieszczuchom za środek podniecający płciowo. Refleksja nad tym wiodłaby ku literaturze klasztornej, surowej, gardzącej podłymi cielesnościami. Podłymi? One są zasadnicze.

Bourth lub okolice. — Ten pan mówi. To musiało nastąpić. Mówi o sobie, rozpiera go potrzeba dawania się poznać, wprowadzania postronnych osób w jego światek. Podróżuje w interesach księgarni kościelnej. Od plebanii do plebanii, mile goszczony przez proboszczów, którzy zatrzymują go na obiad: dobra klientela, dobrzy płatnicy. Jego bazą jest Verneuil: promieniuje stamtąd, apostoł. Zazwyczaj koń i bryczka, wynajmowane na cały sezon, wożą go od kościoła do kościoła; mając interes w Laigle, pojechał pociągiem, żeby się rozerwać; żeby się rozerwać, wsiadł do pierwszej klasy z biletem drugiej. (O tej porze nie ma kontroli). „Verneuil, miłe miasto: rzecz rzadka na prowincji (między nami, nieprawdaż?), ta spora mieś cina posiada dom bardzo dobrze prowadzony, z towarem zawsze świeżym". Jest wolnomyślicielem, ale tolerancyjnym, spowija jednakowo sympatyzującą litością dzieci, kobiety, księży, dewotów, bardziej oni głupi aniżeli źli, zapewnia. Jeśli Bóg istnieje, on — jak mniema — pójdzie prosto do nieba, bo nigdy nie skrzywdził muchy. Oświata powszechna stopniowo wyleczy nas z religii, co do tego nie żywi żadnych obaw, a sumienie ma całkiem spokojne, rozprowadza jak najskrupulatniej swoje „Zwiastuny nabożne". Nieżonaty, ale pragnie się ożenić, żeby płodzić małych dzielnych republikanów, krzepkich obrońców Ojczyzny: Alzacja i Lotaryngia, Gambetta etc.

Laigle. — Częstuje mnie kropelką czegoś. Wymawiam się grzecznie, odchodzi. Na całym świecie mamy prawie miliard móżdżków w ten sposób uformowanych: biedne nieświadome pszczoły, dla kogo pracujecie? Gatunek? Ale czy inteligencja nielicznych równoważy powszechną głupotę?

Rai-Aube. — Wieś, której nigdy nie zobaczę, wieś o prześlicznej nazwie jutrzenki i promienia, wykwintna kompozycja świetlistych głosek, przymierze sylab skojarzonych porannym uśmiechem, trawy roszone chłodem krynic, przezroczystość źródeł, szemrząca płynność wód bieżących wartko pod ukwieconymi trzcinami, Rai-Aube, to wszystko, i niewypowiedziane pulsuje w białych literach twojej nazwy, powabny i umkliwy rebus przylepiony na frontowej ścianie stacyjki! Bardziej reminiscencja niż wizja: za młodu przeżywałem te rozkosze wiosenne i nasycałem się nimi. Nie pochodzę z miasta, zabudowany teren nie przyprawia mnie o nadmierną radość. Zachowuje młodość to wszystko, co stworzą młode oczy, a wieś ma dla mnie często i dziś jeszcze płeć swojej ortografii, nawet pod komżą śniegu. Z moich pierwszych lat po zostało mi tylko to: wszystko umarło śmiercią rzeczywistą albo śmiercią wspomnień. Twarze o konturach zatartych, pełne tkliwości, otaczają moje przedwczesne sieroctwo; torturą lat spędzonych w kolegium i dziś jeszcze wspominam ze zgrozą: dantejska. i zbędna tortura zadawana mojemu żałosnemu dzieciństwu. Ale już, po trosze z udziałem mojej woli, świat eliminował się ze mnie i dzięki procesowi ponownego stwarzania, o momentach nadchodzących powoli lub nagle, produkowałem sobie nowe życie, bardziej harmonizujące z istotą moich odczuć; ale już, wśród przypływów pychy, gardziłem wszystkim, co wobec mnie było zewnętrzne, wszystkim, czego nie przemiędliła i nie przemiesiła na nowo machina pracująca bez ustanku w mojej głowie. Z wyjątkiem zasady niepoznawalnej, przekształciłem wszystko i jestem naprawdę sobą; przynajmniej, sceptycyzm bowiem wżera się aż w jądro osobowości, taka jest iluzja, w której się zasklepiłem. Dzięki takiemu stanowisku, dzięki temu systemowi kantowskiemu, który można nazwać egoizmem transcendentnym, moje życie potoczyło się względnie lekko. Spośród wszelkich bólów, jakich moja wola nie zdołała strząsnąć, najcięższym jest moja samotność właśnie. Nie wiem, bom nigdy nie ulegał jej szalbierstwom, czy nadzieja nie jest ni mniej, ni więcej tylko ostrogą, która bodąc do krwi zapędza człowieka w przyszłą nicość, nie wiem, czy rana jątrzona ustawicznie i widok przelanej krwi nie są potężnymi bodźcami, niezbędnymi dla funkcjonowania mechanizmu człowieczego, gdyż nie odczuwałem ich nigdy. Wierzę tylko w stajnię końcową, nigdy jej nie pragnąc; nie zbrzydziłem sobie jeszcze życia jak należy: gdyby nie to, pozbawiony całkiem zasad filozoficznych, nadających się do zogniskowania w jakiejś akcji praktycznej, byłbym wobec moje go wstrętu konsekwentny i usankcjonowałbym go. Niczym Crantor umrę „nie dziwiąc się"; jeśli, kiedy śmierć nadejdzie, moje organy będą jeszcze władne, umrę chyba z żalem. Co zaś do życia pozagrobowego, nie mam wcale w tej kwestii danych równie krzepiących jak te, które wyłożył mi komiwojażer z Dreux: a może na moment naprawdę ostateczny rozkładu cielesnego rozkoszna Nieświadomość szykuje nam którąś ze swych poczciwych psot? Ów lęk relatywny wywodzi się zapewne z mojej młodości chrześcijańskiej, nie odrzucam ani jednego, ani drugiego: katolicyzm to arystokracja. Jak ta religia pozytywna mogła sprzymierzyć się we mnie z idealizmem subiektywnym, tego nie wiem: tajemniczy amalgamat, jak wszystkie herezje. Teologia dostarczała mi zawsze najprzyjemniejszych lektur: można od Augustyna przejść przez Klaudiana Mamerta: nie mniejsze tam rozkosze dla ciekawości. Jakże chciałbym być biskupem, a w Rzymie, mniej nowoczesnym, kardynałem ! Ale gdybym upierał się przy tym pragnieniu nader jałowym, chwyciłoby mnie za gardło poczucie chybionego życia, poczucie wulgarne, które moja dusza odtrąca ze wzgardą. A ponadto czyż nie smakowałem do woli w mistycznych uszczęśliwieniach i niebiańskich niepokojach biskupstwa? Czyż nie przywdziewałem fioletowej szaty lamowanej u dołu purpurą, wlokącej się po stopniach ołtarza? Czyż nie wstępowałem, z mitrą na głowie, po schodach wiodących na tron prezydialny? Do czegóż więc służyłaby mi rzeczywistość przy moich marzeniach i proteuszowych talentach, dzięki którym mogę przybierać kolejno wszelkie stany ducha, w jakich różnicuje się człowiek?

Surdon. — Fryzowane pióra ukazują się w szybie, znikają. Widząc, że jestem sam, podróżna się waha, ale gwizdek świsnął, kolejarz ją wpycha. Siada na przeciw mnie, zrządzeniem przypadku, nieco zdyszana, zaniepokojna, nie rumieni się jednak. Wahanie wywołał lęk, iż można by ją posądzić, że wybrała umyślnie przedział samotnego mężczyzny. Zdaniami wyszukanie grzecznymi uspokajam ją, ale nie całkiem, i pewien, że zabawi ją i kolnie jakieś dobre przysłowie, kończę tak oto: „Kto uczciwy, ten nie kradnie, chyba że mu w rękę wpadnie". Na prowincji przysłowia, ta archeologia gramatyczna, stanowią wciąż jeszcze monetę obiegową rozmów towarzyskich: można nie powiedzieć nic, pozorując, że powiedziało się wiele. Nieznajoma mile przyjmuje moją sentencję i żali się, że mężczyźni są zazwyczaj nieokrzesani. Odpowiadam jej: „Bo kobiety mają zawsze ochotę na to, czego im się nie proponuje, a gardzą tym, co im się proponuje. Mężczyzna subtelny nieuchwytnymi gestami daje poznać swoją chętkę, a posunięcie decydujące wykonuje dopiero w chwili, nie wcześniej i nie później, kiedy wyczuwa wzajemność". Uśmiechnęła się: „A jak się to wyczuwa?" Podjąłem: „Przyzwolenia bywają różnorakie, ale rzęsy drżą ruchem specjalnym, nader leniwym, który w błąd raczej nie wprowadza". Spojrzała na mnie ze zdziwieniem. To kobieta bardzo uczciwa, bawi ją ten śliski spór, ale doświadczona nie jest. Jej młodość i różowość cery wskazują na niedawne zamęście, chyba jeszcze bez macierzyństwa: ciekawe niewiniątko, ma przed sobą, żeby poznać tajemnicę, wieczność dziesięciu lat. A zresztą śliczna i pełna dystynkcji, to nowoczesna nazwa wdzięku; między brunetką i blondynką; oczy jasne, dość duże, owal twarzy dość delikatny. Droga z Surdon do Argentan trwa szesnaście minut; wyczerpało je kilka naszych pytań i odpowiedzi. Hamulce zgrzytają, pociąg się wlecze. Zanim zdążyłem przewidzieć ów gest, uchyla drzwiczki i trzyma je otwarte aż do stacji — i otom bardzo zaskoczony: jednocześnie skinęła mi głową, ukłon dwuznaczny, i rzuciła spojrzenie zdumiewająco natarczywe.

Czy to zachęta, żeby pobiec za nią? Chyba tak, pobiegłem, lecz jej nie odnalazłem. Szybko zgarnąłem zawczasu mój bagaż ręczny: walizka,. pled, paltot etc. — nie potrzebuję więc wracać do wagonu, wychodzę przed stację i rozglądam się za powozem z tarczą herbową hrabiny Aubry. Czeka na mnie, Bogu dzięki, tego dnia ja tylko jestem oczekiwany: odbędę drogę sam na sam z moim rozczarowaniem; godzina jazdy, powiada mi stangret, mam więc godzinę, żeby karcić się za tyle zbędnej emocji. Ruszamy: oto Orne, dwa mosty sąsiadujące ze sobą, rzeka uwięziona między murami, jakiś dom zabawny o balustradach i balkonach zwieszających się nad wodą; sklep z parasolami, na co wskazuje godło: przepiękny czerwony parasol wędrownego śpiewaka; ulice spokojne, nie ma ruchu kołowego, mój to więc powóz wywabia mieszkańców na progi, kobiety, mężczyźni, ani jednego dziecka: klatka bez ptaków, dom bez dzieci: było to proroctwo. Szkoła, liceum, koszary, urząd, warsztat: rewolucja francuska wydoskonaliła niewolnictwo, jest powszechne. Kościół na poły gotycki, kilka staroświeckich kamieniczek, kilka fasad mniej egalitarnych rozprasza mi tę nudę; ale, choć droga prowadzi pod górę, jedziemy szybko; potem mizerne przedmieście, droga płaska, przestrzeń porośnięta trawą gęstą i szarą, kamieniołomy i jakieś koła, trochę topól.

IV.

WSKAZANIA

In carne enim ambulantes non secundum
carnem militamus.

ŚWIĘTY PAWEŁ, Cor., II, 10.

Entragues, pisując tylko w godzinach porannych, często przedłużał je aż do popołudnia. Jeśli nie czuł w umyśle jasności nierozłącznej z logiką prozy, zabawiał się: poezją, zwykłą muzyką, która nie dopuszcza ani pasji, ani analizy i ma tylko za cel podszeptywanie uczuć nieokreślonych i pomieszanych wrażeń; wystarczy jej półświadomość. Na wzór uroczego poety, świętego Notkera, komponował niezrozumiałe sekwencje pełne aliteracyj i wewnętrznych asonansów. Dziś Walt Whitman dzięki swojemu intuicyjnemu geniuszowi wskrzesza bezwiednie ową zaginioną formę poezji: bywały godziny, wśród których delektował się nią i Hubert. Ta literatura z rubieży dziesiątego stulecia, zazwyczaj szacowana jako dziecinada barbarzyńskich mnichów, wydawała mu się, przeciwnie, pełna naiwnej świeżości i kunsztownego wyrafinowania. Notker zachwycał go poza tym krwistym zuchwalstwem metafor, zachwycał i przerażał, rzucając Huberta na klęczki przed Bogiem, dla którego modlitwa stanowi krwawą ofiarę i który, jak zarzyna- -nia jagniąt, domaga się „hymnów hekatombalnych". Lubował się również w krótkiej i subtelnej sekwencji Godeschalka, gdzie święta Maria Magdalena „spowija pocałunkami" stopy Jezusa, które przedtem „obmyła łzą serdeczną". Mnich z jedenastego wieku napisał dziełko zatytułowane „Nic w ciemnościach"; Entra gues nigdy nie zdołał natrafić na żaden jego ślad, prócz wzmianki dotyczącej tytułu: był to jeden z nieznanych foliałów, które chciałby przeczytać.

Wyjąwszy kilku takich, co gardzili życiem doczesnym, a także pewnego logistę krytyki ścisłej, marzyciela nie znającego ograniczeń — absolutnego, pewnego niezwykłego ludwisarza zdań i snycerza obrazów, wyjąwszy kilku poetów nowoczesnych, d' Entragues zaglądał już tylko do sędziwych teologii i dykcjonarzy: miał manią leksykonów, narzędzi, które wydawały mu się w ogólności ciekawsze niż dzieła, poświęcał kolekcjonowaniu owych instrumentów, częstokroć aż nadto zbędnych, godziny przechadzek. Tak zakończył się pierwszy dzień jego powrotu.

Nazajutrz, po nocy, wśród której przeżył raz jeszcze te lub owe z minut najbardziej znamiennych spędzonych z Sykstyną na zamku Rabodanges, Hubert jął podejrzewać, iż jego życie lada moment zmieni kierunek i że zagraża mu nieunikniony kryzys. Była to okazja sposobna do skupienia. Za kilka tygodni być może! — och, tylko być może! — jego ja winno ulec wyraźnym modyfikacjom: trzeba, z uwagi na przyszłość, zdać sobie z tego sprawę, zanotować dominujące cechy stanu ducha, przedsięwziąć sumaryczny rachunek sumienia. Jego zapiski z podróży zawierały już kilka spostrzeżeń, wcale w tym względzie dokładnych, poprzestał więc na uzupełnieniu ich następującymi wskazówkami:

„Wstyd mi to wyznać, tak bardzo banalna jest ta choroba: nudzę się. Budzę się z rozpaczą. Nie wierzę w nic i nie kocham. Smutne jest moje rzemiosło: polega na eksperymentach z wszelką boleścią i wszelką okropnością dusz ludzkich, ażeby ludzie, rozpoznawszy się w moim dziele, powiadali: grzmiąco ryknął lew! A przecież jestem wolny: nie mam nocnych obligów; ani pasożyt, ani światowiec, ani krytyk teatralny, kładę się wcześnie spać, kiedy mi się spodoba. Osiągnąłem trzydziestkę, pozostając całkowicie obcym społeczeństwu, dzięki wystarczającym dochodom jestem niezależny, postępuję we wszystkim, jak zechcę, nie dbam o konwenanse i rad jestem na przykład okazywać wzgardę cywilizacji gazu, zdmuchując naftową lampę około dziesiątej. — Jestem wolny, nie mam ani żony, ani kochanki. Metres lękam się dla zamętu, jaki wprowadzają w moją systematyczną pracę; lecz u istot wrażliwych szeroka laguna drąży się między zasadami a działaniem: we dwoje, tęsknię za samotnością; samotny, odczuwam niepokój wobec pustki. Kiedy powodowany nakazem ciała ulegam podle adoracjom seksualnym, rumienię się z powodu aż takiego niewolnictwa i lżę sam siebie w pierwszym momencie trzeźwości; jeśli długo magazynuję jad nie spożytkowanego nasienia, głowa mi pęka, organizm marnieje, a mózg się mąci. Nie przyuczony do włosiennicy z żelaznymi kolcami, do ran uboleśnianych wiecznym rozdrapywaniem, do nielitościwych postów, do jak najkrótszego snu ani do żadnego z manewrów mistycznych i franciszkańskich, ujarzmiam swoje ciało dostarczając mu paszy, ale w intencji nie grzeszę przy tym bardziej niż chory, co przełamuje wstrzemięźliwość, żeby zażyć lekarstwo. A że następuje rozkosz, to posłuszeństwo prawom bezwzględnym, które rządzą materią ożywioną; a że tę rozkosz akceptuję, to słabość ludzka. Zakochać się tak, żeby pragnąć śmierci — przeszedłem tę próbę za młodu, a rozsądna nieczułość kobiety, którą wielbiłem, ani razu nie zagoryczyła mi tego odległego wspomnienia. Nie uśmiecham się z politowaniem, myśląc o tych dniach igraszek leśnych. Po dziesięciu czy dwunastu latach jestem równie pewien jak w pierwszej chwili, że zostałem pozbawiony największego szczęścia, jakie najwyższym Zrządzeniem znalazło się w zasięgu mojej ręki, i w momentach emocji owa żałość potrafi jeszcze zasmucić moją zadumę. — Od tej pory nic oprócz przelotnych muśnięć; zaledwie, - od czasu do czasu, próba więzi pękającej za pierwszym szarpnięciem. — Nie stanowiąc bynajmniej celu mojego życia, wrażenie stanowi w nim przypadek: zachowuję dobrowolnie swoje siły dla historii, które opowiadam moim współczesnym: uznano je za zimne i ironiczne, ale ja mam to do siebie, że nie potrafię być entuzjastą mojej epoki ani brać jej nazbyt serio. — Inny jeszcze motyw oddala mnie od badań emocjonalnych: nie będąc pesymistą, nie negując możliwości ukontentowań, nie negując nawet szczęścia, gardzę nim. Nie staram się potęgować moich nędz medytacjami na temat nędzy powszechnej, którą skądinąd mój egoizm czyni mi niemal obojętną: odpowiada mi raczej stan ataraksji. Opłakiwać rozkosz nie wykłutą to niemożliwe dla mnie, nie chciałbym ani wywoływać, ani śledzić jej narodzin. — Na koniec, i to ponad wszelką wątpliwość, żyć nie umiem. Nieprzerwana praca mózgu: moja egzystencja stanowi ni mniej, ni więcej tylko zaprzeczenie życia zwykłego złożonego ze wszystkich amorów. Nie ma we mnie żadnej z dyspozycji do altruizmu, jakich domaga się społeczeństwo. Gdybym zdołał kiedykolwiek wyabstrahować się z siebie na rzecz stworzenia, uczyniłbym to na sposób kogoś żyjącego wyobraźnią, to znaczy, odtwarzałbym ze wszelkich elementów przedmiot uczuć albo też, jak analityk, badałbym drobiazgowo mechanizm moich doznań. — Taki jest mój charakter: jak widać, nie przykładałem się do studiów nad poznaniem samego siebie; a jednak nikt nie wie lepiej ode mnie, jak dziecinna i niebezpieczna jest ta wiedza".

V.

CIĄG DALSZY NOTATEK Z PODRÓŻY KSIĘŻYC ZIELONY I BLADY

In hac hora anima ebria videtur
Ut amoris stimulis magis perforetur.

Święty Bonawentura, "Philomena"

Zamek Rabodanges, w pokoju z portretem, 12 września. — Kiedy przyjechałem, powitali mnie dwaj panowie, Henryk de Fortier, właściciel „Przeglądu Spekulatywnego", i Michał Paysant, którego powieści, pełne bombiastych dekoltów i pieszczotliwych spojrzeń, oczarowują rodziny biorące impotencję za czystość. Fortier wymienia mi innych zaproszonych tym razem: nie znam nikogo. Separowana z generałem, swoim mężem, hrabina Aubry porywa na wieś, pod koniec lata, swój kosmopolityczny salon, którego bywalcami są wielcy tancerze Literatury akademickiej i wytwornej. Rozeszła się pogłoska, że Fortier objął sukcesję, co się tyczy jego nocy nacechowanych jurnością, po deputowanym, bonapartyście, zmarłym niedawno, z którym hrabina miała jawny romans: i rzeczywiście paraduje z powściągliwą miną amfitriona. Przy obiedzie kilku okolicznych arystokratów rozprawia na temat otwarcia sezonu łowieckiego, nie dostrzegam żadnej interesującej twarzy, wyróżnia się nią jedynie jakaś młoda kobieta, blondynka o bystrych oczach, która milczy, a jeśli się odzywa, to tylko do pani Aubry. Potem spacer przy księżycu, potem sąsiedzi wołają o swoje powozy; Fortier znika z hrabiną. Paysant bierze mnie pod ramię i gaworzy.

Uskarża się żałośnie na przykrości, których zaznaje jako szef biura literatury; upodobałby sobie teraz wypoczynek, i na nim poprzestał, albo nawet bezczynność, ale nie zdarza mu się taki tydzień, żeby, wydawca, dawny lub nowy, nie błagał go o książkę, dzięki której petent poprawiłby stan swoich, interesów lub wylansował swoją firmę. Toteż jego drzemiąca sprośność obudziłaby się chętnie w kilku pieprznych nowelach: ale co wtedy z jednością dzieła? Nie byłby to już Paysant, Akademia zaś zmarszczyłaby może brew. Sili się na śmiech, ale w głębi jego szanownego móżdżku czuje się lękliwą wenerację. Milczy chwilę i z łakomym rozmlaskiem opisuje mi młodą kobietę, którą zauważyłem. Technika sfer wyższych nadaje jego elokwencji ton obojętny, lecz odgadnąć łatwo zwilżoną jamę ustną, i rękę, która gestami mieszącymi pieści nieobecne kształty. Twierdzę, że kobiety nie są ani ładne, ani brzydkie i że cały ich urok promieniuje z seksu; żądza szkicuje urodę, a miłość ją wykańcza. Tak więc brzydula, w ocenie gminu, może przyoblec się w idealne piękno; inna znów kobieta, którą nazywamy prześliczną, nie wydobyła się z piekieł szkicu, gdyż nikt jej nigdy nie kochał, Paysant formułuje wrzaskliwie paradoks: uroda kobieca jest realna i niezależna od uczucia. Jest namacalna, nieprawdaż?, Zabawne, i to nawet specjalna przyjemność, tak, specjalna. Gdyby instygować go zręcznie, przyznałby się do swoich gustów podstarzałego szczypajły i macajły, obawiam się jednak, nie wiem dlaczego, żeby jego patologia nie obrała pani Sykstyny Magne jako przedmiotu objaśnień: wracamy. Wszystkich skusiła przyjemność rzadka wczesnego pójścia spać. Tylko Fortier oczekuje nas, żeby zaprowadzić mnie do mojego pokoju. Podobno jakiś przyjaciel hrabiny zapałał do „Przeglądu Spekulatywnego" taką miłością, że chce wywianować go wkładem pięćdziesięciu tysięcy franków, których owemu periodykowi brak. Fortier odzna cza się manią wypowiadania niezrozumiałych metafor. „A więc ktoś lokuje w «Przeglądzie» pięćdziesiąt tysięcy franków? — Ni mniej ni więcej. — A co będzie z panem? — Zostanę redaktorem naczelnym, nie będę już właścicielem. — A właściciel? — Pseudonim". Znam Fortiera, nie obrazi się: „E, przyznaj się pan, że to hrabina". Uśmiecha się i już galopuje po wypsiałych łąkach, dytyrambu: „Ona jest urocza, hojna, oddana sztuce, pozbawiona ambicyj osobistych. — Z wyjątkiem jednej: żeby ją kochać... — To już biorę na siebie". Owa bezinteresowność podsyca moją wrodzoną ciekawość i z pomocą drobnych sprzeczności przypudrowanych nieco sceptycyzmem podniecam go tak dalece, że opowiada mi wszystko. Przedstawił go hrabinie Malaval, który został jej Tribulatem dzięki swojej gracji ostrzyżonego pudla. Był to zły początek, ale Fortier okazał spryt (jak utrzymuje): nastąpiły przekomarzanki, dyskretne mrugnięcia, nawyk waśnienia, nieobecność, kilka listów, w których trzpiotowała lekka tkliwość. Kiedy powrócił, była samotna: bez słów otwarły się ramiona, i już dygoczą, i zostają kochankami. Fortier nie potrafi zmyślać, a może i kłamać: wygląda nawet na takiego, kto uważa to za naturalne i poniekąd zatrącające fatalizmem: to musiało się stać. „Nieprawdaż? — Zapewne". Odprawiam go. Wychodząc prosi mnie o kilka stronic dla pierwszego numeru „Spekulacji", nowa seria. Dopisawszy tę linijkę do końca, zasypiam, ale dlaczego ten pokój nazywa się: pokój z portretem?

13 września, rano. — Śnił mi się ten portret i teraz szukam go we wszystkich kątach i na wszystkich ścianach. Ten pokój jest nawet wyjątkowo nagi: tapeta szara, bez deseniu; nad empirowym kominkiem lustro sięgające aż do sufitu; łóżko pod jedną ze ścian; na prawo od drzwi szafa biblioteczna pełna starych ksiąg na lewo brzuchata komoda z miedzianymi okuciami, nad nią inne lustro; naprzeciw dwa okna; między oknami umywalnia i również lustro. I nic więcej.

14 września, wieczorem. — Odbyliśmy wycieczkę na Czarne Skały. Pan de B., w roli przewodnika, zabił żmiję kilkoma uderzeniami trzcinką. Wtedy pani Magne wzięła płaza jeszcze drgającego, zrobiła sobie zeń bransoletę. Hrabina podniosła krzyk, trzeba było wrzucić żmiję do dziury, a ja pomyślałem o biblijnej i szczególnej sympatii zachodzącej pomiędzy wężem i kobietą, bo hrabina krzyczała bez przekonania, pani de B. zaś użalała się nad biednym stworzonkiem boskim.

14 września, wieczorem. — Widziałem portret.. Księżyc zielony i blady unosił się w moim pokoju; zbudziłem się, lecz wizje tajemnicze i rojące się od węży nękały mnie nadal. Okiem rozgorączkowanym nieufnie wodziłem wokół siebie, rozumowania logiczne i absurdalne mnożyły się w mojej głowie, ich zaś umkliwość kazała mi wątpić o miejscu obecnym mojej egzystencji: czy byłem wśród chaszczów i przepaści Czarnych Skał? Nie. Byłem w swoim pokoju i w swoim łóżku, z dala od żmij i skał kapryśnie ukształtowanych? Być może. I oto nad kominkiem lustro powoli zmienia barwę: jego zieleń księżycowa, zieleń przezroczystej wody pod wierzbami, złoci się i ożywia. Powiedziałbyś, że w centrum jasności, niby na . twarzy księżyca, występują cienie na podobieństwo rysów ludzkich, i wokół niewyraźnego oblicza wije się wężowo świetlista fala niczym złote włosy rozplecione i w ruchu płynne. Nim zdołałem zanalizować ciąg dalszy tej nagłej transformacji, wśród pauzy trwającej sekundę widzę ją ukończoną. Jasny i żywy portret spogląda na mnie; a to rys po rysie wizerunek młodej kobiety z wężem. Nastąpiły minuty, długie i niezapomniane minuty, w których czasie wizja rozbłysła całą świetnością, a potem rozpłynęła się jak gdyby zdmuchnięta.

15 września, rano. — Zbudziłem się o mniej więcej tej samej porze, lecz lustro pozostawało zielone i nie zobaczyłem teraz portretu. Myślę jedynie o tym: cały dzień wczorajszy, dopóki pani Sykstyna Magne była z nami, wpatrywałem się w nią; a kiedy odeszła, wywoływałem jej obraz.

15 września, wieczorem. — Jak tylko znaleźliśmy się nad Orną, hrabina interpeluje mnie: „No i co z portretem, widział go pan? Nie,- boby pan powiedział. A zresztą, obecnie, trzeba podobno być uprzedzonym, żeby go zobaczyć, uprzedzonym z pewną tajemniczością. To figiel, który płatano już nieraz wyobraźniom łatwym do zamącenia. Ma on swoją historię. Pan de B. opowiada ją znakomicie; pod koniec obiadu niech go pan naprowadzi na ten temat". W odpowiedzi nie znalazłem ani słowa: widziałem portret, ale jakże miałbym się chełpić tym przywilejem? Łowienie raków trwa; nakłaniają mnie, żebym! i ja wziął w nim udział. W ramie listowia, pod srebrzystymi olchami, młoda kobieta, od tej chwili mająca prawo do mojego zainteresowania, wydaje się pochłonięta książką, której kartki rozcina palcem. Pan de B. nie mógł zostać na obiedzie i nikt już nie wspominał o pokoju z portretem. Tym lepiej.

(Koniec Notatek z Podróży). — Tu rzeczywiście urywają się zapiski sporządzone ołówkiem, bo Hubert jął dumać o swoich wrażeniach, miast je zapisywać. Nie chciał redagować ich doraźnie, bez uprzednio powziętego planu, żeby nie narazić się na pomieszanie chronologii drobnych faktów, których porządek logiczny jest najważniejszy. Pozostałe kartki notesu były białe. Niemniej, kiedy przeglądał je po raz ostatni, dostrzegł oddzielną ćwiartkę papieru z pierwszymi rzutami — przypuszczalnie — wierszy. To zaś jeszcze ściślej skupiło jego myśl na Sykstynie: o nią przecież właśnie chodziło w jego prozie, w jego wierszach, w jego życiu.

VI.

ZJAWA SENNA

O Stworzycielu świata całego,
Biedną mam duszę, w konfuzji wielkiej!

GODZINKI na użytek Paryża, 1468

Sykstyna była odeń daleko, mniemał jednak, iż widzi ją u swojego boku.

Całe popołudnie zachowywał iluzję, że przechadza się w jej towarzystwie. Pojawiła się w sukni o tęczujących barwach: tkanina, jedwab lekki i bladozielony załamywał się złociście. Jej trzewiczki nie skrzypiały nawet; uśmiech zamiast słów i różnorakie napięcia mięśni wyrażały jej myśli; a przecież, ale tylko raz, usłyszał niewątpliwie dźwięk jej głosu: „Nie zechciałby pan, żebym to ja opowiedziała panu historię pokoju z portretem?" Pochłonięty ustalaniem zasadniczego tonu odnalezionej sekwencji, która tyranizowała go już dobrą chwilę, Entragues, usłyszawszy pytanie, sensu jego zaraz nie uchwycił. Miał już odpowiedzieć, że tak, ale Sykstyna jęła czytać pod otwartą właśnie parasolką: nie ośmielił się przeszkadzać. Parasolka również, samą swoją osobliwością, wprawiła go w dystrakcję: żółtość jej była tak jasna i przezroczysta, że widział przez nią ledwie zatarte świetlistym cieniem ramiona Sykstyny i jej głowę pochyloną nad lekturą.

Szli bulwarem nadrzecznym, od ulicy du Bac, gdzie Hubert jął odczuwać jej obecność, aż do placu Saint-Michel. Sekwana, urocza i promienna, iryzowała ukośnymi promieniami, które uderzały pod prąd; dzioby statków wzbijały roziskrzoną pianę; frędzle brunatnych płócien, przypominające koronkę, łopotały jak płomienie; tu i ówdzie pontony huczały od uderzeń; odpływały różnobarwne bariery.

Entragues nie wyszperał żadnego leksykonu; spoglądał na ściśnięte grzbiety książek, nie czytając nawet tytułów czarnych lub złoconych.

W miejscu odludnym, przy drewnianej balustradzie, kiedy pierwsza lampa gazowa zapłonęła w kawiarni naprzeciw, przystąpił doń pewien młodzieniec uchodzący za poetę, chyba dla wyjątkowej urody lic, i powiedział:

— To dziwne, jest pan sam, a można by przysiąc, że towarzyszy panu ktoś niewidzialny...

— Teraz już jestem sam, mój drogi Sanglade.

Bo i rzeczywiście Sykstyna znikła właśnie sprzed oczu Huberta, Sanglade zaś odniósł wrażenie, iż niezręcznie zamącił sam na sam, wrażenie czysto metaforyczne, dodał bowiem z właściwą sobie drwiącą nieśmiałością:

— Szukał pan rymów, obdaruję nimi pana, są bowiem wszystkie na moje rozkazy. Gdyby nie to, byłbym poetą.

— Tak, gdyby nie to, mógłby pan być poetą.

— W prozie chyba — podjął Sanglade — ale w wierszach?

Entragues z rozmysłu dał się pokonać, gdyż nie był usposobiony do staczania turniejów estetycznych. Szli w górę bulwaru. W Ogrodzie Luksemburskim Sanglade, znudzony monologowaniem, spotkawszy przyjaciela skorzystał z okazji, żeby zawrócić. A tymczasem Entragues zmierzał do zacisza kawiarni uprzywilejowanej kobiercami, gdzie jego nadwrażliwość na hałasy odpoczywała chętnie.

Od dnia powrotu — z wyjątkiem pierwszego przedpołudnia, kiedy widzieli się na krótko — zdołał wyeliminować Sykstynę ze swych doraźnych zajęć. Absolutnie więc na zimno przepisał był, nadając im formę literacką, lakoniczne notatki z podróży, gdzie pod koniec imię owej kobiety, poznanej tak przelotnie, powracało w każdym wersecie jak amen. Otóż i rozpoznawał tutaj utajoną potęgę słów, transkrypcja materialna tych sylab podziałała gwałtownie na jego wyobraźnię. Przeżył właśnie z nią długie godziny, a teraz, kiedy wyczerpała się już potęga mistyczna wizji, myślał jeszcze o nieobecnej.

„Na pewno pojechała do Bagnoles dla jednej z owych imaginacyjnych chorób, o których kurowaniu kobiety myślą jedynie w swoich okresach nudy. Zaniepokojona czy znudzona, to stany sąsiednie, można by je przypisać jej w dwóch dozach niemal równych, bo tak wyglądała. A więc jeśli miłość zalęgła się w jej głowie, byłaby dopiero w fazie medytowań: niepewne zapytania, odpowiedzi niepewne? A nuda? Żeby ją wyjaśnić, przypuścić trzeba, iż postępy lub rejterada owego rodzącego się kaprysu nie zależą od jej woli i że są nieświadome jej własnych odczuć. Otóż i to: ona kocha, stąd niepokój. Należy to obserwować. A może już wróciła?"

Hubert mniemał, że dotknęła go tylko zwykła gorączka analityczna. Częstokroć, dla samej przyjemności dociekań, śledził interesujące jednostki w ich ewolucjach psychicznych. Kobiety zwłaszcza zaczynały minoderyjną grę z badaczem, jeśli zwiedzione gatunkiem motywacji uważnej i nieodgadnionej wyobrażały sobie inną, występującą pospoliciej. Kończyło się to tak: albo Entragues oddalał się, albo prawo rykoszetu naprowadzało go na jakieś sekretne doświadczenie laboratoryjne.

W drugim z tych przypadków eksperyment trwał krótko, Hubert bowiem zawsze niemal wypróbowywał swoje odczynniki na duszach trywialnych, które przynależały do organizmów często sprostytuowanych.

Sykstyna zaliczała się do klasy numer jeden lub dwa, jako wychowanka arystokratycznej pensji klasztornej i pochodząca z rodziny, która nie kalała się pracą.

Zrazu nic pewnego, gdyż istniał w niej nowoczesny melanż i nowy podział walorów osobistych, ale chyliła się raczej do upadku, niż dawała upust ambicjom; była z tych, przynajmniej, które kultywują względną cnotę wśród przyzwoitej niezależności. Co zaś do innych problemów, które go niepokoiły, Hubert bawiłby się chętnie rozwikłując je stopniowo, lecz u niej, z pomocą subtelnych pytań, zamierzał bowiem, posłuszny zaproszeniu, złożyć wizytę.

Zaduma pełna roztrząsań tak drobiazgowych wskazywała, że na pewno został objęty w posiadanie: Entragues nie domyślał się tego jeszcze albo może nie chciał uczynić ustępstwa wobec siebie przyznając się samemu sobie, że kształt kobiecy i przyjemny oddziaływał magicznie na jego fantazję w większym stopniu niż na zaciekawienie.

Powab i kontur Sykstyny harmonizowały w tej właśnie proporcji, żeby przywoływać słowo „piękność". Włosy złote, oczy zielonozłociste; zmysłowe usta i bardzo białe zęby. Ach, usta namiętne przełamują harmonię, oświadczyłby zimny esteta, ale, i tu dowód, że Hubert padł był już pastwą żądzy: podobała mu się ich destrukcyjna zmysłowość, upatrywał w niej tym pewniejszą obietnicę rozkoszy. Oczy stanowiły kontrast nonszalancji, w całej zaś twarzy było doprawdy coś dwuznacznego. W tym momencie Entragues zadrżał i podskoczył jak oparzony, zwracając uwagę graczy przy sąsiednim stoliku, rożek zawisł w powietrzu, liczba nie padła z ust. Kości zagrzechotały w skórzanym rożku, Entragues uspokoił nerwy.

„Dwuznacznego, ależ to jest przyczyną, to, moja duszo! Dwuznaczne wsączyło jad".

Podążając wzrokiem za ruchami kostek, rozmyślał:

Och, i on miałby wziąć na serio wyznanie, słowa rzucone dla igraszki, rzucone niby piłka w locie pogawędki! Czyż doprawdy nie była to tym razem zastarzała choroba pustych orzechów? Roześmiał się z siebie o mało się nie zirytował. „Ejże!- Nie oskarżać jej na podstawie wyznań, nie okazać się równie bezkrytycznym jak prokurator, ale też nie negować u niej skłonności przestępczych. Kobieta, niezdolna do zbrodni, toć to lala pełna trocin miast krwi, pozszywana nićmi, a nie ścięgnami! To znaczy, niezdolna do namiętnych uczuć! Nasza tchórzliwa cywilizacja, ona właśnie, rozgrzesza z krwawych skutków miłości, oszczędza takim kobietom bezużytecznej ekspiacji za postępek nie dający się zmazać. Dwuznaczność, odmalowująca się w licach Sykstyny, to znamię wybranych, znak namiętności wirtualnej, dowód, że Sykstyna jest kobietą".

Dedukcja ta uspokoiła Entragues'a: teraz, nim zadrży przed słowem „zbrodnia", będzie musiał ją określić. Dzięki wstępnym rozróżnieniom będzie unikał śmiesznych tików nerwowych, jak ten, który przeraził grających w triktraka. Teraz już aprobował chętnie Sykstynę, sąsiadkę zbrodni, a nawet Sykstynę zbrodniarkę; w drugim przypadku wykładałoby się to na przykład tak: kochała, zdradzano ją, otruła przeniewiercę. Ach, istnieje biedak otruty, którego los może zamącić sen osobom wrażliwym, już po fakcie: ale gdyby, miast się bronić Sykstyna wolała umrzeć, kim byłby morderca?

Zbrodnia ta, zrazu tak kłopotliwa, nabierała nie postrzeżenie walorów powabu. Pradawna żądza, niczym inny wąż, poruszała ogonem: ach, całować ręce, które otruły! Przywrzeć do ciała morderczyni! Powodując się wzgardą dla wszelkiej moralności, dać rozkosz kobiecie, która wywołała, dla własnego spokoju, czkawką agonii!... I nie było tam może naprawdę nic oprócz gry! Och, zbyt wiele wyznała w jednym słowie, żeby któregoś dnia nie doprowadzić swoich zwierzeń do końca: potrafi usidlić jej ufność. Na razie jednak, skoro było niemożliwe wniknąć głębiej, z braku wystarczających przesłanek, Entragues poniechał wszelkiej analizy i zjadł obiad.

Następnie przepisał raz jeszcze sekwencję: wśród zadumy nabrała tajemniczo kształtu właściwego. Słowa przywoływane zajęły wyznaczone im miejsca, rytm przydawał giętkości przełamaniom zbyt chropawym, zacierały się skazy.

Brzmiała tak:

ZJAWA SENNA 

SEKWENCJA

Najdroższa jasnooka wśród luny się zjawia,

Wśród luny efemeryd i matki pięknych snów.

Mgłą światło zbłękitnione szarościami prószy

Pyłu nieuchwytnego

Na czoło jej gwiazdami ukwiecone, a włosy

Jej lekkie płyną w powietrzu za lekkim

Jej krokiem:

Chimera spała w głębinach jej źrenic.

Na szyi delikatnej i nagiej uśmiechy

Gwiezdne różańca pereł piętrząc swe odblaski

Bladym lśniły migotem. Nadgarstki teoriami bransolet

Dźwięczały;

Głowa w diademie kamieniami zdobnym siedmioma

Mistycznymi, których ognie przeszywają serca

Jak miecze

Wśród luny efemeryd i matki pięknych snów.

Podpisał, z datą, niżej dodał przesłanie: „Dla pani Sykstyny Magne". Ażeby zaoszczędzić sobie refleksji w rodzaju: wyślą czy nie wyślę? — wykaligrafował adres, nalepił znaczek na kopercie i kazał natychmiast zanieść list na pocztę.

Na koniec, pragnąc odprężyć się tuż przed godziną wypoczynku, powtórzył sobie ucieszną historyjkę zasłyszaną z ust pana de B. w jeden z wieczorów u hrabiny, historyjkę płyciutką — bo i takie winny być drobiazgi w tym guście — jaką mógłby napisać ktoś z prostotą rozmyślną, nie mając przyczyny ani w ubóstwie słownictwa, ani w bezpłodnej wyobraźni.

VII.

MARCELA I MARCELINA - BAJKA W RODZAJU „KOPCIUSZKA", NOWOCZEŚNIEJSZA

Ani wiersz, ani proza; żadnych wielkich
słów, żadnych błyskotek, żadnych rymów;
ton naiwny pasuje mi lepiej; słowem,
opowiastka nie napuszona, taka jak się mówi.

Pani d'AULNOY, Sprytna księżniczka

Był sobie pewnego razu szlachcic; owdowiawszy, ożenił się po raz wtóry, ale z kobietą najgorszego serca, jakie sobie wystawić można. Miał z nią córkę podobną do matki, niebawem obie styranizowały cały dom, bo szlachcic kochał i spełniał każdą ich wolę. Córka zwłaszcza wykorzystywała tę słabość, maltretując swoją przyrodnią siostrę, której starszeństwo poczytywała za kradzież popełnioną na jej prawach rozpieszczonego dziecka. Jednej było na imię Marcela, drugiej — Marcelina. Zła Marcela nienawidziła siostry, ale poczciwa Marcelina wypłacała jej dobrocią. A że ojciec z czystej zacności — i dla spokoju w rodzinie — brał zawsze stronę Marceli, Marcelina nauczyła się cierpieć.

Marcela była śliczna jak bukiet róż: wychowana dla uśmiechów i przez uśmiechy. pochylające się nad jej kołyską i zabawami, wiedziała, kiedy się rozpromienić, każdy więc uważał ją za najmilszą osobę pod słońcem. Wysoka, zgrabna, krągłych kształtów, karnację miała białą i delikatną, niebieskie oczy, różane wargi i długie złote włosy.

Marcelina była brzydulą niepokaźną, śniadą i czarnowłosą; oczy co prawda miała błyszczące i bystre, ale ciemne i pozbawione wszelkiego wyrazu tkliwości. Brano ją za ochmistrzynię siostry, to znów czasem za jej pokojową, bp chociaż rodzice nie byli aż tak okrutni, by odmawiać Marcelinie toalet, panienka afektowała upodobanie w sukniach skromnych.

Marcela odrzuciła już niejedną partią i to pośród najawantażowniejszych, kiedy zjawił się młody szlachcic imieniem Lelian, który ujął jej serce pięknymi manierami, tytułem markiza i fortuną.

Wyznaczono datę ślubu, Lelian zalecał się do narzeczonej z czarującą galanterią — i wszyscy zajmowali się już tylko uroczystościami, jakie miały uświetnić ów dzień tak wielki.

Marcelina strzegła się pilnie, by nie okazać zagniewania wcześniejszym zamążpójściem swojej młodszej siostry. Młodemu markizowi przeznaczonemu siostrze okazywała niezwyczajną życzliwość, a że wszyscy byli jej wdzięczni za ten wysiłek, jęła uchodzić za mniej brzydką i mniej niesympatyczną. W samym sercu swojej radości Marcela nie rozstawała się z wyniosłą miną, jaka przystoi szlachciance, toteż Lelian odczuwał do niej więcej admiracji niż miłości i chętnie ugwarzał się z Marceliną. „Mała", jak nazywano ją lekceważąco, wydała mu się wkrótce inteligentniejsza i przyjemniejsza od siostry. Rozprawiała o wszystkim dowcipnie, obdarzona poczuciem humoru nie obruszała się na przekomarzanki, ilekroć zaś przypadek pozostawiał ją sam na sam z Lelianem, ciemne jej oczy gorzały dziwnym płomieniem, w swoim uroku niemal tajemniczym. Wpatrując się w nie, Lelian odkrył, iż owe oczy piwno-czarne przemawiają gamą doskonale zniuansowanych wyrazów; mówiły naprawdę. Od tej pory, w momentach, kiedy nie asystował Marceli, usiłował, sylaba po sylabie, poznawać mowę oczu Marceliny.

Rozmyślał o nich tyle, ile mężczyzna w przeddzień swojego mariażu może poświęcać uwagi oczom, których nie poślubi, kiedy Marcelina, zaniemógłszy nagle, na trzy dni zamknęła się w swojej komnacie. Był to przypadek decydujący: czarne oczy przemówiły znów i to tak jasno, że Lelian musiał je zrozumieć.

Było to rankiem, akurat w dzień ślubu. Zupełnie już zdrowa, lecz jeszcze trochę blada, Marcelina snując się po ogrodzie przekomarzała się z kwiatami: wymierzała im prztyczki, ale nie zerwała żadnego. A Lelian spacerował także, by oszukać niecierpliwość; spotkali się wreszcie.

Co zaszło między nimi, kiedy przechadzali się po alejach, milczący i opieszali? Lelian nie zdziwił się usłyszawszy słowa, które Marcelina odchodząc nagle wysłała niby strzałę:

— A zwłaszcza niech pan nie pomyli drzwi dziś wieczór, jesteśmy z siostrą sąsiadkami!

Po powrocie z kościoła wszyscy zasiedli do uczty, która zakończyła się pod wieczór, następnie były tańce i zabawy w rzęsiście oświetlonych salonach, potem nadzwyczaj wystawna kolacja, potem znów tańce i zabawy. Pod specjalnie rozpiętym namiotem wieśniacy uczestniczyli w uciechach: śpiewali piosenki, strzelali z fuzyj, tańczyli, ściskali się i całowali, pili na zdrowie panny młodej.

Podczas balu, w wirze zabawy, Marcela ulotniła się, na co nikt nie zwrócił uwagi, prócz kilku panów, lecz . oni zachowali rzecz dla siebie, i kilku dam przysłoniętych wachlarzami; zarumieniły się niektóre panienki; inne w zamyśleniu podążały oczami za umykającym białym jedwabnym trenem. Toaleta oblubienicy i jej zachowanie, najbłahsze słowa, jakie wyrzekła od chwili sakramentu, głosem skądinąd mocno roztargnionym, jej uśmiechy i pocałunki, wszystko to dało pole komentarzom. Stare- damy, obawiając się śmieszności, maskowały emocje wywołane dawnymi wspomnieniami; młode szukały w tłumie swoich mężów, łowiąc ich spojrzenia.

Lelian wszedł na piętro krokiem zdecydowanym i szybkim. Ujrzał dwoje drzwi sąsiadujących ze sobą. Jedne były zamknięte, drugie uchylone: pchnął je i wszedł. Bezszelestnie, z diabelską zrecznością Marcelina przekręciła klucz i zasunęła rygielek.

Rankiem, jak było postanowione, zanim obudził się cały dom, Lelian uwiózł Marcelę. Oczekiwała ich karoca zaprzężona na poczhalterii.

Podróż poślubna była krótka, gdyż nowożeńcy, powodowani niecierpliwością całkiem naturalną, chcieli osiąść u siebie; zamieszkać na zamku Leliana.

A że oba majątki ziemskie dotykały się, by tak rzec, Marcela zdołała odnaleźć trochę szczęścia przy boku rodziców i siostry, której przestała nienawidzić. Bywa, że nieszczęście rozkrusza dumę, i tak Marcela, która obiecywała sobie niezliczone radości, okazała się, jak się to zdarza, najnieszczęśliwszą kobietą pod słońcem.

Nauczona doświadczeniem, Marcelina raz na zawsze wyrzekła się szczęścia. Ilekroć jej wspomnieć o nędznej staropanieńskiej kondycji, pyta z uśmiechem:

— No proszę, czy aby jesteście pewni, że jestem starą panną?

Tak więc przyznać trzeba, że coś na kształt urody rozkwitło w śniadej Marcelinie i że stała się niemal brzydka biała Marcela.

Sądzę, że Marcelina była wróżką, chociaż nie takie to całkiem pewne.

VIII.

PRZEZROCZYSTA ZASŁONA CZASU

Wysuwając swoje Cogito ergo sum jako
jedyną rzecz pewną i poczytując egzystencję
świata za problematyczną, Kartezjusz
znalazł zasadniczy punkt wyjścia całej filozofii.

SCHOPENHAUER, Świat, I, księga I, 4

Entragues wstał dość wcześnie i mając pióro pod ręką przerzucał papiery, pił herbatę, palił papierosy, był mistrzem tych przygotowań, wyruszył na sabat.

Pan Dubois wyprzedził go, w poczciwości swojej przesławszy memoriał administracyjny. Były tam błagania pocztowe i przebaczenie telegraficzne: pani du Boys wracała w domowe pielesze. Koperta zawierała list i oryginał depeszy: Entragues'a wzruszył ten dowód atencji, dzięki której będzie mógł śledzić, nie fatygując się, rozwój oratorium.

List datowany w Genewie był odpowiedzią. Wśród mglistych frazesów sekretarz uronił widać ziarnko nadziei, gdyż pani du Boys wydawała się skłonną przyjąć warunki — błagając jednocześnie. Pomna swojej godności, nie gniewała się jednak na tę linę rzuconą w sam środek bajora, wczepiła się w nią radośnie — z radością chełpliwie prostoduszną, że rozgłaszać będzie mogła: „To on zrobił pierwszy krok! Ależ mu na mnie zależy! Ach, biedaczysko, nie chcę, żeby przeze mnie cierpiał dłużej". Można to było wyczytać na marginesach, nie zaczernionych miejscach i między wierszami listu, a nawet na kopercie zaadresowanej spokojną ręką. Zatrącał więc nudą ów papier międzynarodowy: „W końcu lepiej się bawię w Paryżu, na wet u boku męża, uroczystego idioty, niż nad Jeziorem Genewskim, sama z pokojówką, od dziewiątej rano do szóstej po południu, nie licząc już dni, kiedy interesy zatrzymują pana Hrabiego, wtedy bowiem, żeby zasnąć, napompowuję się limfatyczną wodzianką «Revue des Treize Cantons, wypocinami o nurcie życia i sensie śmierci!"

„PS. Rozpowiadać, że dla zdrowia spędzam sezon w Szwajcarii".

Wchodzi, upuszcza rozmaite paczuszki, otwiera ramiona, pan Dubois pada w nie, wzruszony do łez:

„Ach, moje złotko, a więc znów jestem z tobą! Straszne rzeczy przeszłam!"

Przebaczyła.—

Pan Dubois ociera oczy i nie wie co powiedzieć, ulotnił się gdzieś jego dyskurs, w ustach pozostawiając mu pustkę.

(Pani du Boys pochyliła się, zbierając paczuszki, szepcze wężowa i przymilna:)

„Pomyślałam o tobie, mój kochaneczku, przywiozłam ci pudełko cygar".

Entragues ubawił się setnie tą nieprzewidzianą ugodą. Kiedy kończył redagować o niej notatkę, ktoś zadzwonił; przyniesiono list, nie znał charakteru pisma. Tekst był krótki:

„Pan d'Etrangues jest oczekiwany dziś wieczór, żeby skomentować Swój Sen. Jedyni słuchacze: cztery ściany i

Sykstyna Magne".

Jeszcze nie wydzwoniło południe, a już dwie uciechy. O tej porze przynoszono mu zazwyczaj korespondencję, zdarzało się to rzadko, nie dopuszczał, żeby bezcenne poranki zakłócało jakiekolwiek wtargnięcie problematycznego świata zewnętrznego. Nawet wśród dość gorączkowej kontentacji nie pożałował zakazu wydanego raz na zawsze; bilet od Sykstyny nadszedł w momencie kiedy bez skrupułów mógł pomyśleć o godzinach wytchnienia. Radość Huberta wyrażała się żywością poruszeń całkiem młodzieńczą; z jego przedwczesnej doletniości wyłaniał się młodzieniaszek. Chociaż nie potrafił zorientować się jasno w swoich wrażeniach, czuł się raptem odmłodzony, i dziwiło go to. Słowo to nie wydało mu się banalne, dziwił się więc jeszcze bardziej. Wróciła mu rześkość ruchów, ubrał się szybko.

Ulica Notre-Dame-des-Champs była niemal wesoła.

Przeszedł następnie przez Ogród Luksemburski promieniejący brązowo-złotą rozsłonecznioną zielenią, pełen ślicznych dzieci i jaskrawych wstążek. Nie opodal Odeonu niewiele już widział wokół siebie, spowił go świetlisty obłok. Zjadł śniadanie nie bardzo wiedząc jak i gdzie, po południu znalazł się na Pont-Neuf i tu wziął się trochę w garść. Wróciła przytomność umysłu i kiedy obłok rozpłynął się w ostatnim powiewie, jął świadomie radować się swoim szczęściem. Krótki to był moment: kiedy wsparty łokciami o poręcz wpatrywał się w odwieczną wodę, uczuł znany mu dobrze dreszczyk, zwiastun spleenu, i sam spleen zaraz lodowato zaświstał mu w uszach, zwykły początek, ograniczając horyzont swoim murem, czarna Myśl wyrosła naprzeciw Huberta. Przytłoczyła go bezmierna rozpacz, a on, bynajmniej nie pragnąc otrząsnąć się z ciężaru, kulił pod nim ramiona, dawał się miażdżyć aż do samobójstwa. Cierpienie zamknęło mu oczy, dygotał z zimna, rozgorączkowania i zgrozy, resztka rozsądku jednak pozostała gdzieś w głębi, uświadamiała go, iż taki ból nagły i bezprzyczynowy to absurd. Cóż z tego, skoro trwał w nim leżąc obecnie pod lawiną mroku, nieruchomy poddawał się torturze sa motnej śmierci, agonia duchowa obdzierała go z wolna ze skóry. Trwało to godzinę, ale wycierpiał przez ten czas tygodnie udręk rzeczywistych i głębokich, udręk najokrutniejszych, jakie wynalazła katownia wyobraźni ludzkiej, udręk beznadziejnych, udręk piekielnych. Ocknął się obolały i chwiejnym krokiem poszedł dalej.

Wstępował do bukinistów, było mu to rozrywką i wielką pomocą zarazem. Mumie, tuzinami poustawiane w swoich trumnach, czekały na kaprys chwilowego zmartwychwstania. Ocalił kilka z nich, „Przechadzki" Stendhala, których nie miał, stary brewiarz ozdobiony herbami i jakiś leksykon wenecki. Stendhal — nie był rad z tego nabytku. Zabrał ze sobą jeszcze jeden powód do zasmucenia, a że czuł się nadal nieswój po przypływie spleenu, sam tylko kontakt materialny z tymi notateczkami nie kunsztownymi, lecz gorzkimi, mógł być niebezpieczny. Gorzkimi! Dla niego samego chyba, znajdował tam bowiem takie oto żale: „Tego Rzymu Papieży, tej matrycy ideału, tej Niniwy purpury, tego Babilonu krzyża, tej Sodomy mistycyzmu, tej arki sadycznych marzeń, tego inkunabułu sakralnych szaleństw, tej rodzicielki nowych namiętności, nie ujrzę już nigdy!" Małe królestwo skradło światu jego tradycyjną stolicę, a nowoczesna podłość ratyfikowała tę kradzież.

Zasmucenie obracało się w gniew: Entragues wyśmiał ów donkiszotyzm, a gwałtowność wzburzenia, nawet przelotnego, przywróciła go do reszty samemu sobie, i odetchnął odzyskując pełną swoją świadomość.

Na ulicy Entragues nie komunikował się z mętną świadomością rozsianą wśród ludzkiego fluidu, jakim emanował tłum: przechodnie wydawali mu się nazbyt widmowi, nie znał ich, uważał za równie bagatelnych jak winiety w ilustrowanej książce. Najtragiczniejszy z ewenementów ludowych budził w nim jedynie aprobatę lub odrazę właściwą artyście: wznieść ręce do góry i krzyknąć: „Brawo, Przypadek!" Obserwator nader wzgardliwy i głęboko zawczasu przekonany, że nic nowego nie zdoła powstać ze zderzeń jednostek ludzkich pomiędzy sobą — albo ze światem rzeczy, skoro nic nie zmieni wieczystej i fundamentalnej tożsamości mózgów przetwórczych, ich zaś dostrzegalne różnice to tylko lewa i prawa strona tkaniny zahaftowanej w deseń nie do zdarcia; świadom bezużyteczności opuszczania domu, które miało za cel wejście do innego domu, niemal identycznego, Entragues lubił sąsiedztwo książek wykazujących mu prawdopodobieństwo jego filozofii. Podziwiał nieodmiennie odważną wytrwałość ludzi powtarzających zawsze to samo. To wszystko, co wykoncypowano od czasów Pisma, dawało się streścić w trzech słowach; przepalona w fantastycznym alembiku całość książek pozostawiłaby osad chemiczny w postaci: COGITO, ERGO SUM; Kartezjusz był jedynym człowiekiem, który, po wsze czasy, napisał maksymę konieczną, a wystarczyło trzynaście liter. Rad byłby je widzieć wyryte na frontonach budowli historycznych.

Poza tymi trzema słowami nie istniało zapewne nic oprócz sztuki, ona bowiem jedna, wyposażona w moc twórczą, ma dar ewokacji życia. Ona jedna, nie odtwarzając przecież ani osnowy, ani ściegu, potrafi zmieniać deseń tkaniny, haftuje bowiem bezpieczna od przypadkowości. Istnienie Marii Antoniny jest problematyczne; istnienie Antygony jest pewne. Królowa, ścięta na szafocie, jest zdana na łaskę dedukcji i zaprzeczeń; Antygona jest wieczna jak Miłość rodzinna, którą symbolizuje — i gwiazdy, choćby nawet runęły

na ziemię, nie zdławiłyby żałosnych i uroczych wyznań jej kobiecego serca, szepczącego poprzez wieki: „Zrodzona zostałam dla miłości, a nie dla nienawiści!" Symbol jest niezniszczalny jak idea, której stanowi formę transcendentną i która staje mu się niezbędna z chwilą, kiedy ją przyoblecze. Kiedy prześladuje się Galileusza, cierpi człowiek, kiedy rozłącza się Romea i Julię, cały ludzki gatunek odczuwa ich tragedię.

Stawiając sztukę ponad życiem, a nawet na jego miejscu, Entragues wątpił nadal. Czy sztuka, ona również, nie jest iluzją? Skoro świat zewnętrzny to jedynie widma, co zdoła odtworzyć, jeśli nie szereg widm, chyba że ograniczy się do wieczystej reprodukcji wieczystego „ja"? Ale, na szczycie osobowości, świadomość indywidualna zawiera wszelkie formy i tak samo jak powodując się konieczną obiektywizacją, rzuca na zewnątrz ich sylwetki na przezroczystą zasłonę czasu— i to jest życie, potrafi rzucać je poza czas — i to są sztuki piękne.

Udręczona mrówka płynęła dzielnie do ostatniego źdźbła słomy, pokonując nieustępliwe wody; nie tonęła w odmętach rynsztoka szerszego dla niej niźli rzeka Ocean, a kiedy zmienne prądy wynosiły ją w równomiernych odstępach na grzbiecie fali, widziała ocalenie.

Raptem, niby woda sadzawki, w której znienacka zanurza się i trzepocze łabędź, zmąciły się medytacje Huberta. Żartobliwy instynkt odbierał swoją zabawkę. Tym razem nie było sposobu, aby dla przerwania cierpień oskarżać iluzję: bicz przeczucia smagał mu lędźwie, plagi sypały się tak. rzeczywiste i ostre, iż było jasne, że ręka nie da ułagodzić się żadną perswazją: dziecko rozigrało się. zbytnio. „A jednak! A jednak!" Wszystko było daremne, i była to prawda. Wróciwszy do domu Entragues zastał ów morderczy bilet, morderczy wśród egzaltacji, jakiej ulegał od rana, zawód naprawdę konsubstancjalny ze śmiercią:

"Niespodziany obiad u hrabiny bawiącej przejazdem w interesach. Ubolewania. Niech jutro zastąpi dziś. S. M."

Mając te linijki przed oczyma siedział nie zdjąwszy kapelusza, rękawiczek, palta, łokcie wsparł na lasce, dłońmi obejmował głowę i na swoje nieszczęście próbował dociec przyczyn sekretnych, i tak nie ruszając się z miejsca spędził ze trzy bardzo przykre godziny. Swoje rozumowanie rozpoczął w ten sposób: „Oczywista, wczoraj, pisząc do mnie pierwszy list, wiedziała, czego się trzymać". Zastanawiał się następnie: „Dlaczego zakpiła ze mnie?" Cały wieczór poświęcił rozwiązywaniu tej trudnej zagadki. Na koniec, przepatrzywszy kilka rozwiązań nader odmiennych, zakonkludował: a może to i prawda, te jej słowa, zwykła przeszkoda. Po tym seansie tortur obolały, niczym beniaminek Inkwizycji, zasnął przeklinając Nadzieję, kacicę prześcipniejszą niż koń drewniany, igły i pająki, z ilustrowanego zarysu, jaki sporządził niegdyś Vil-liers de l'Isle-Adam.

A zasnąwszy przeżywał w przerażającym koszmarze stronice mistrza i dopiero nad ranem znalazł wypoczynek.

Wstał jak nowo narodzony i aż do wieczora nie opuszczała go ani na chwilę pewność jasna i czysta: ujrzy ją o pół do dziewiątej, w godzinie, którą sam wybrał i wyznaczył. Aż do tego momentu chodził z zamkniętymi oczyma, niemal jak ślepiec, wszelkie zaś moce umysłu, wszelką skłonność do idealizacji utopił, wraz z nieufnością i sceptycyzmem, w owej kropli wody — Sykstynie. Nie stało mu już nawet energii na zdziwienie: luna wschodząca, rodząca się miłość opanowała jego horyzont: owa kontemplacja bezcenna z wolna i nader łagodnie odosobniła go w ekstazie.

IX.

PRZECHADZKA GRZECHU

Ten pukiel - włosów należy do córki Ra-Hor-Xuti,
która ma w sobie całą substancję boskości.

Papirus z Orbiney, Pl. XI, 4

Oprawiona w swoje opackie krzesło, miała coś ze stylu czternastego stulecia. Obute w czerwień jej stopy tłoczyły czarną poduszkę; palce jej rozświetlone granatami i opalami, kasydonami może i chelonitami bawiły się białym sznurem, który opasywał w talii szatę o ciężkich falistościach niecących purpurę; głowa, blady kwiat, chyliła się ku rzeźbionej boazerii; cień gotyckiego ostrołuku okalał złocistą aureolę.

Zbity z pantałyku postawą, która zdawała się nakazywać uklęknięcie, jakiego wymaga się od wyznawcy raczej, aniżeli słowa przyjacielskich powitań, Entragues tkwił w drzwiach zastanawiając się, od czego zacząć. Nacieszywszy się zdumieniem przewidzianym zresztą, Sykstyna po kilkunastu sekundach żwawo podniosła się z miejsca i nie bez resztek tajonej próżności wyciągnęła do Huberta rękę. Uścisnął ją ozięble widząc, że chciano omamić go inscenizacją.

Nić pękła i wszystkie perły haftu powypadały, jedna po drugiej: przeciągnąć na nowo jedwabną nić, przywrócić deseń rozrzuconym klejnotom — miało to być dziełem owego wieczoru.

Oboje zajęli się tym pełni dobrej woli, a Sykstyna, czując niebezpieczeństwo kostiumu, chociaż w godne ozdoby ustroiła obraz pierwotny, jaki pozostał był w oczach Entragues'a, stała się znów kobietą prostą, lecz i szczerze oryginalną z pierwszej godziny. Hubert, przynajmniej na podstawie niektórych gestów, a także intonacji tych lub owych słów, odtwarzając ją sobie taką właśnie, z wolna odzyskał swobodę i nawiązał z Sykstyną tu obecną pogawędkę tam rozpoczętą.

Świerki uginały nad ich głowami ciężkie gałęzie; przemknął jeleń, przemknęły psy, przemknęła Diana w złotym półksiężycu.

Na różową kulę lampy Sykstyna rzuciła zieloną jedwabną zasłonę, powiadając:

— Diana rozświetla się sama: łowy będą toczyć się dalej w pełni księżyca. Czy tak jest dość księżycowo?

— W podobnym świetle ujrzałem panią pewnej nocy, pewnej zadziwiającej nocy snu czy wizji: E par chie sia una cosa yenuta...

— Da cielo in terra — dokończyła Sykstyna. — Moja matka była wenecjanką; kazała mi czytywać poetów włoskich. Pozostały mi z nich okruchy, było to całe moje dziedzictwo: nie dała mi nawet swoich włosów, blondynką jestem po ojcu, irytuje mnie ta blada

złocistość, bo duszy blond nie mam.

— Tak pan sądzi? Dusza i włosy są zawsze jednakowej barwy, z minimalną różnicą odcieni. Co prawda ważne są odcienie: włosy kobiece przywdziewają ponad trzydzieści barw, absolutnie odmiennych i dających się charakteryzować dokładnie słowami, których połowę wymawiamy co dzień, ale trochę na chybił trafił. Owe barwy mieszają się i przeplatają w nieskończoność, a wzrok umie definiować je tylko nader niedoskonale z pomocą doraźnych porównań przecież to prawda dobrze pani wiadoma, że koloru włosów nie da się dobrać ponownie. Czy nie byłoby, zabawne ustanowić klasyfikację charakterów kobiecych opartą na odcieniach włosów? Wystarczyłoby określić precyzyjnie ton, żeby wypowiedzieć się na temat charakteru, dyspozycji uczuciowych, skłonności do przyjaźni lub miłości, poczucia obowiązku, tkliwości macierzyńskiej etc. Jasnowidze, stosujący tę zasadę bez metody i bez uprzednich studiów, osiągają czasem" wyniki ciekawe i rewelacyjne. Za kilkaset lat wiedza ta dojrzeje całkiem i ten, kto ją posiądzie w całej rozciągłości, na sam widok kosmyka włosów zdefiniuje charakter człowieka i potrafi przystąpić doń umiejętnie, żeby go ujarzmić. Ale głupcy, nieucy umkną zawsze przewadze inteligencji; wykoncypują taki oto niewybredny fortel: każą sobie ogolić głowy i tym sposobem dowiodą raz jeszcze, jak bezużyteczną jest wszelka nauka i jak czczym jest umysł.

— A gdyby pan zastosował do mnie tę jutrzejszą wiedzę, jaki byłby kolor mojej duszy? — zagadnęła Sykstyna odnosząc do siebie, jak wszystkie kobiety, najbłahsze z pojęćogólnych.

— Blond mieniący się, blond płomień, albo, jeśli pani woli, rozłożywszy odcień otrzymamy barwę płową, popiołu i złota. Płowy kojarzy się z dzikością, popiół z nonszalancją, złoto z namiętnością. Pani horoskop wyglądałby tak: kobieta wahająca się między tendencją do trwałych tkliwych uczuć a umiłowaniem swobody — ale która pogodzi się z takim wyborem, jaki stworzą dla niej okoliczności; a że indolencja to zły strażnik ciała, możliwe, że zostanie pobita...

— Zrabowana — żachnęła się Sykstyna — zrabowana! Oświadczam to panu i oczekuję rabusia I

— No cóż, znakomicie! To się zgadza! Podbita czy zrabowana przez kogoś, kogo nie pokocha może, ale kto okaże się subtelniejszy i silniejszy od innych. W konkluzji: ostateczna aprobata jej nonszalancji.

— O nie. Rabuś będzie musiał mi się podobać. Ale dlaczego czas przyszły? Losy spełniły się już  może, czy pan wie coś o tym?

— Ech, nic — zmieszał się nieco Entragues. — Tyl ko że w obecności kobiety mężczyzna myśli o jutrze, a nie o tym, co było wczoraj. Wydaje się, że przyszłość należy do niego jako wynik konieczny momentu obecnego, a kiedy nie może nią kierować dla swojej osobistej korzyści, próżność przynajmniej nie ucierpiałaby miarkowana po trosze dzięki podszeptom. Albowiem nawet najgłupszy z mężczyzn sądzi, iż urodził się kierownikiem duchowym — może to i w istocie prawdziwe powołanie durnia, który nie potrafi zarządzać samym sobą.

— To pewne — podjęła Sykstyna — że kobiety nie są szczęśliwsze, jeśli wraz z wolnością zdobędą całkowitą swobodę. Na ogół kobiety chcą zbyt wielu rzeczy naraz, zamiast chcieć tylko jednej rzeczywiście na serio, przysługę więc wyświadcza im ten, kto określi dokładnie drogę, którą powinny łacniej pogalopować ich żądze. Tyrania sąsiaduje na nieszczęście z dobrą radą: nie zawsze dają się odróżnić, stąd bunt; ponadto mężczyznę zdejmuje nieodparta pokusa, żeby stanowić prawa we wszystkich punktach z chwilą, gdy kobieta w niektórych zaakceptuje jego poglądy; następują rozkazy, zaczyna się despotyzm, a wtedy insurekcja jest uzasadniona.

— Przemawia pani jak mąż stanu, dziwiłbym się, gdyby nie była pani czyjąś Egerią...

— Byłam i zmęczyłam się tym. Pańskie szyderstwo chybia zatem celu. Kobiety są może zabawne, kiedy kierować nimi, ale nie mężczyźni. Egeria, jakiej im trzeba, prowadzi na smyczy okrąglutkie stworzonko o obwisłych uszach; Rops narysował ją, przyjrzałam się jej, chociaż nie bywam w prywatnych muzeach. Jedna Egeria na dzień i to zawsze ta sama, której dusza uwidocznia się inteligencji mężczyzn od podszewki najsekretniejszej i najbardziej rewelacyjnej.. To tam udają się na poszukiwanie koloru duszy.

Sykstyna mówiła z werwą godną Juwenala, Entragues poczuł się zbity z tropu. Było to wzburzenie kobiety, której inteligencją ktoś wzgardził, kobiety, która poczytując się za partnerkę polityczną dostrzegła, że rolę jej zniżono do funkcyj narzędzia cielesnego. Udał, że nie zauważył pikantnych momentów jej dyskursu, i podjął:

— W mojej naukowej teorii koloru włosów nie ośmieliłem się uwzględnić każdego z możliwych odpowiedników. Strój zresztą czyni jakieś dalsze badania całkiem dziecinnymi, przydając im dość niezdrowej ciekawości; niemniej harmonia tonów jest zawsze daleka od doskonałości, to należałoby wziąć pod uwagę. Niech pani też przyzna, że jeśli nie ma w tym pałacu Psyche i jej zwykłej siedziby, jest przynajmniej dworek jej wiejski.

— No dobrze — roześmiała się serdecznie Sykstyna — przebaczam panu to ostatnie słowo, ale niech pan skończy na tym.

— Ależ to pani...

— Ja, tylko że to nie to samo. Przede wszystkim nie nalegałam. Dość! Zepsułby mi pan wszystkie wiersze o rozplatających się włosach, nawet warkocz Bereniki stałby mi się podejrzany. Widział mnie pan „wśród luny efemerycznej", bardzom ciekawa, w jakim to na przykład momencie?

— Tak, widziałem. Mam szczególny dar wizjonera i nie raz jeden przywoływałem panią sposobami magii. Przedmiot, o którym myślę z wielką mocą, wciela się przed moimi oczyma w kształt widzialny, a dla moich zmysłów dotyku staje się niekiedy materialnością namacalną. Wyczuwam obecność osób znajdujących się z pewnością bardzo daleko ode mnie, jak można by na ogół sądzić, a nie dziwi mnie to bynajmniej, gdyż wrażenie powtarzające się stale to tylko halucynacja prawdziwa. Prawdziwa czy fałszywa, to dla mnie całkiem obojętne, nie przejmuję się tym wcale.

— A więc wszystkie kobiety są zdane na pana łaskę? Gdyby ukochana kobieta umykała pańskim prośbom, wyobraźnia by panu... panu... wystarczyła.

— Nie, gdyż byłaby to gnuśność lubieżna, najszkaradniejszy z grzechów, najbardziej bluźnierczy i najbardziej zbędny. Cóż jest warta rozkosz cielesna nie podzielana z nikim? Nie, te rodzaje aktów są doprawdy zbyt samotne. Nie jestem nieczystym poetycznym przechodniem, nie lubuję się w pociesznych, niepełnych i mdłych zmazowatych pohańbieniach; nie jestem również jakimś tam Janem-Jakubem: Najwyższy nie raczył wyróżnić mnie darem dla moich współczesnych tak zgubnym.

— Czy sądzi pan, że byłaby im ogromnie przykra ta gnuśność lubieżna, jak pan powiada, ta lubieżność imaginacyjna? Kiedy chcemy się podobać, chcemy podobać się aż do końca.

— Istnieją perwersje kobiece — podjął Entragues dość lękliwie — które kontentują się metafizyką rozkoszy; ale mój wzrok sięga dalej: oto marzenia paralelne natężające się w jednym i tym samym momencie ku wspólnemu celowi; wynik: wzajemne posiadanie na odległość. Co za tryumf dla miłości! Ile pociechy dla rozłączonych kochanków!

— Rzeczywiście, tylko pan jeden na świecie powinien mówić o naszej perwersji, pan obdarowany wyobraźnią dość perwersyjną".

Dyszała lekko, wachlowała się, och, bez bojaźni, płeć słaba, umysł trzeźwy.

Nastało krótkie milczenie,

Ów strój oryginalny, który przerwał był Hubertowi nić wrażeń, podobał mu się teraz. Był wdzięczny Sykstynie, że nie ukazała mu się w sukni domowej ostatniej mody, gdyż to, bez możliwości przystanku, pchnęłoby rozmowę na manowce karygodnie głupiej pogawędki paryskiej albo. dialogu właściwego nowoczesnym komediom. Sam na sam z ową Sykstyną nieco odmienną wydawało mu się nad wyraz pożądane: drugie, identyczne rozwidlenie przywracało żądzy sentyment, który miał źródło w ciekawości. „Wprowadzić się w twoją historię" — powtarzał sobie pierwsze rytmy sonetu symfonicznego, a spłoszony lęk cofając się napierał na chutliwość.

Spoglądała na niego rozmyślając — nie bez niecierpliwych drgaweczek w palcach; odpowiedział:

— Ta, która uczyni z niej swoją niewolnicę, utemperuje ją zapewne.

— Tak, zapewne.

Te jedynie słowa Sykstyna wypowiedziała  z powagą, w tonacji przyjaznej.

Pod zieleniami starego gobelinu, co rozpostarty pod sufitem spływał na ścianę zakrywając ją w całości, w pokoju — zimnawym jeszcze — ciepło wiosenne rozlało się złocistymi falami; unosiła się intymność nagle rozpylona.

Rzucając słówka bagatelne, lecz potrzebne, na które Entragues replikował żartobliwie, Sykstyna wstała, zapaliła niebieski płomień pod miedzianym imbrykiem, otworzyła szkatułkę z papierosami, a gospodarowała tak uroczo, że Hubert uśmiechał się z radości na sam widok tej krzątaniny bogatej w prześliczne ruchy i gesty kojarzące się z czystą linią łuku.

Nalała herbaty.

— A teraz niech pan sobie przypomni. Dopominam się o mój komentarz. Cóż więc znaczy ta wizja, w której pojawiam się z „czołem ukwieconym gwiazdami"?

Hubert opowiedział o nieoczekiwanym zjawisku, dodając, że wiązało się z historią znaną panu de B.

Sykstyna przerywając mu wyrzekła słowa, które słyszał już:

— Jeśli pan chce, opowiem panu historię pokoju z portretem.

Wzdrygnął się i zbladł. Przekraczało to granice prawdopodobieństwa. Odparł niemal szeptem:

— Niech pani opowie, bardzo proszę. Sykstyna rozpoczęła:

HISTORIA POKOJU Z PORTRETEM

— To historia tragiczna i dość osobliwa... Umilkła, jak gdyby przywołując wspomnienia, po

czym:

— Nie, stanowczo nie, wolę panu nie opowiadać tego.

— Ależ błagam, błagam — prosił Entragues podobny . dziecku, które szeroko otwiera zaciekawione oczy.

— Nie, kiedy indziej, może za jakiś czas. Gdyby mnie pan poprosił tam, zanim powstały te wiersze, ta koincydencja, której się domyślam, a która mnie krępuje! Nie, teraz nie mogłabym. Kiedy ją pan pozna, zrozumie pan i ten opór nawet wyda się panu jasny, aż nazbyt jasny! Byłoby to dziwne, dziwne... Podobno ona nigdy nie skłamała... A zresztą niech pan posłucha: „Zamek Rabodanges był podówczas częścią ordynacji..." Nie, to silniejsze ode mnie... Dziecinada? Niech pan tak nie mówi!

— Ależ ja tego nie powiedziałem, jest pani tak przejęta, że nie nasunęłyby mi się na myśl podobne słowa. Dajmy pokój tej historii...

— A więc — podjęła Sykstyna — niech pan postara się ją odgadnąć, potrafi pan, a ja na to panu pozwalam. Może to pan mi ją opowie. Nie mówmy już na ten temat i niech pan sobie idzie. Wstaję wcześnie, powinnam już spać. Jak pan widzi, traktuję pana całkiem po domowemu.

Wyglądała na tak zdenerwowaną, iż Hubert usłuchał bez szemrania, nie dbając, że zepsuje sobie wieczór niewczesnym uporem koniecznym teraz właśnie wobec kobiety, która nie wydawała się już panować nad sobą. Był to moment odejścia lub moment natarczywości; wybrał pierwszą ewentualność, druga nie przyszła mu da głowy. Nie zawodziła go prawie nigdy wyjątkowa trzeźwość, ilekroć w grę wchodził ktoś inny albo kiedy medytował w zaciszu nad swoimi przygodami uczuciowymi; ale wobec samej przyczyny, przyczyny uosobionej, działającej i mówiącej tracił kontenans i, niczym wieczysty uczniak, dawał posłuch, nie orientując się we własnej głupocie, owym przewrotnym aluzjom, jakimi operują kobiety, które domagają się fiołka, żeby dostać różę.

A więc podnosząc się z krzesła, powiedział:

— Nie chciałbym zakłócać obyczajów tak zacnych. — Czyż nie napisano — odparła tonem równie żartobliwym — „Unikajcie okazji do grzechu"?

— Święty Bernard w swoich „Medytacjach" uważa nawet grzech przyszły za równie ciężki jak grzech już. popełniony. Nie unikać sposobności to sprzyjać grzechowi i czynić go niewybaczalnym. Ale nie bardzo rozumiem, dlaczego wczesne wstawanie ma dogadzać akurat tej maksymie: wydaje mi się, że, przeciwnie, im dłuższy dzień, tym liczniejsze kamienie na drodze. A ponadto, czy pani aż tak zależy, by podążać stromą drogą doskonałości?

— Zależy mi na tym, żeby mojego życia nie zbrukał żaden przypadkowy melanż. Złe koniunkcje są mniej groźne między siódmą rano a południem, aniżeli między siódmą wieczór a północą, nieprawdaż?

Najbardziej elementarna astrologia wykaże to panu łatwo, jak sądzą.

— Ach! — Huberta korciło, żeby jej dociąć — to pani zna godziny przechadzek Grzechu, spotkała go pani może?

— I to nie raz — odrzekła drwiąco — i to nie raz, a Jego Wysokość zaszczyca mnie zawsze uśmiechem. Nie jest wyniosły, chętnie podaje rękę; widać traktuje ludzi po koleżeńsku raczej, a nie po książęcemu: łączy go z nimi pradawna zażyłość. Jego Wysokość wziął sobie Noc za żonę i choć Ona ujarzmiła wszystkie Godziny oddając mu je w niewolę, książę z radością co dzień wraca do prawego łoża, które mu przypadło. Nieoczekiwanie pomnażając oblicze, pozy, gesty, brzmienie głosu, Grzech łowi kobiety, przyobleka bowiem wymarzone kształty ich najulubieńszych pożądań, oto dlaczego wolę kończyć swoją przechadzkę, kiedy Grzech wyrusza. Ale błagam pana, niech już pan sobie idzie. Tak, niech pan przychodzi czasem o tej porze. Do zobaczenia..

X.

PRZAŚNE CIASTO

Piękno to kształt,
jaki miłość nadaje stworzeniu.

Ernest Hello

Flaubert, żadnego uczucia...
Gdyby je miał, miałby wszystko.

VIixiers De L'Isle Adam, Conversations

Było ich pół tuzina palących, przechadzających się, paradoksujących pod nieuważnym przewodnictwem Portiera, który robił korektę numeru pierwszego (nowa seria).

— Dzień dobry, Entragues. Dostałeś pan mój liścik, to i przynosisz mi jakiś tekst. Teraz, kiedy mamy wychodzić co dwa tygodnie, stanę się bardzo żarłoczny, uprzedzam pana.

— A czy kiedy kto widział pismo, któremu brakowałoby tekstów, pismo, które płaci? — odparł Hubert. — Wydrukuj pan coś Constance'a. Winieneś pan to abonentom: „Wszystkie kobiety zechcą przeczytać nowe studium młodego psychologa. Oryginalność myśli, styl barwny i klarowny, połączone z głęboką znajomością wszelkich tajemnic kobiecego serca, składają się na urocze arcydzieło żarliwej analizy. Prosimy opublikować".

— Obiecał mi powieść...

— Pod powabnym tytułem — przerwał czyjś szorstki głos.

Entragues obejrzał się. Młody człowiek, dystyngowany i chłodny, spoglądał nań. Fortier dokonał prezentacji: był to kuzyn hrabiny. Spotkali się z pewnością w alei Marigny... Entragues, przytakując tym uprzejmym słowom, pomyślał: „Jutro albo pojutrze, mój biedny Fortier, hrabina i «Przegląd Spekulafywny» będą należeć do Lucjana Renaudeau".

— A jaki to tytuł?

— Powabny — powtórzył Renaudeau. — Nazywa się to: „Czysta jak ogień".

— Podoba mi się, owszem, ten kwiaciarz dusz — powiedział Jean Chrétien głosem przeciągłym i cieppłym — bo czytając jego książki przepatruję sobie „Mądrość Narodów": pełno tam prawd niezbitych. Przechadzamy się po dobrze znajomym ogrodzie: wszystkie aforyzmy Stendhala i Balzaca przychodzą jeść nam z ręki. Ale skoro chcemy robić przegląd rzeczywiście symboliczny, winniśmy popróbować hodowli zwierząt mniej oswojonych.

Wszedł nachmurzony Sylvestre, Renaudeau nie czekając zagadnął go szorstkim tonem:

— Powiedz no pan, kto to taki ta imitacja starej Sand, co przyszła tu wczoraj i powoływała się na pana?

— Z pieskiem pod każdą pachą?

— Czarnym i płowym. Proponowała nam teksty, protekcję, pożyczkę, swoje doświadczenie, wspomnienia romantyczne, buty, które Aleksander Dumas miał na nogach przed śmiercią, stosunki w prefekturze policji, adres fotografa i trzech kopistów, wywiad z Bouvierem, prawo reedycji dzieł wszystkich swojego nieboszczyka męża, bilety na najbliższy bal w Pałacu Elizejskim i chyba również kobiety, ale owijając w bawełnę.

— Ech — odrzekł dobrodusznie Sylvestre — stara iest i biedna, musi iakoś zarabiać na życie.

— Nie widzę konieczności — mruknął Renaudeau.

— Ładny typ do powieści „paryskiej" — zauważył Fortier.

— Czy dlatego, że byłaby nawet prawdziwa? — zapytał Jean Chrétien, poeta i wyznawca buddyzmu zarazem. — Czyżby stał się pan modernistą?

— Naturalistą — roześmiał się Fortier — chcę zarabiać pieniądze.

— Myślę, że zdecydował się pan trochę za późno — powiedział Entragues. — Jaskinia macierzysta jest pusta. Czy uważa pan Huysmansa za naturalistę? Ależ jego „Na wspak" to najbardziej prowokujące szyderstwo pod adresem tej szkoły właśnie, a liryzm „naturalistyczny" i demokratyczny Zoli oznajmia po prostu: „Natura się przeżyła!"

— To książka przecież...

— Książka pełna desperacji — ciągnął Entragues — książka, która wyznaczała zawczasu, i to na czas dłuższy, nasze gusta i nasze dyzgusta.

— Tak — podjął Chrétien — ale ja mówię o innych, o prostaczkach, o tych, którzy wierzą, że jeżeli coś się porusza, to już istnieje. Natura! Ależ to artysta ją stworzył, naturę; a sztuka jest tylko zdolnością obiektywizacji i ułudą, indywidualnym przedstawieniem świata.

— A człowiek — wtrącił' Passavant — jest sam w sobie tylko ułudą idei.

— Owszem — podjął Chrétien — ale bezsilna prawie, by osiągnąć prawdę absolutną, czym chełpią się ci durnie, sztuka jest tylko rykoszetem, ułudą ułudy. A zatem- działa bezpośrednio nie wola autentyczna, lecz tylko wola utwierdzona już w jednostce ludzkiej, podległa intelektowi, osłabiona rozdwojeniem i w sumie ograniczona do zachcianek.

— Ta kategoria pisarzów — zauważył Entragues — jest, jak i większość ludzi, jak cała ludzkość albo prawie, ofiarą złudzeń optycznych. Wyobrażają sobie, że świat zewnętrzny porusza się poza nimi, a to głupota transcendentna, z której jednak niekoniecznie musi rodzić się ich specjalna estetyka. Świat to idea, jaką powziąłem o nim, ową zaś ideę determinują specjalne modulacje mojego mózgu: lecz oni mają paskudne móżdżki, i basta. Można by skomponować zabawne szkice, tak pomyślane: świat w oczach kraba, świat w oczach wieprza, świat w oczach robaka jelitowego. Relacjonujemy samych siebie, a to jedynie można zrelacjonować: dzieło artysty stanowi powolną i codzienną reakcję umysłu i woli na dane skupisko komórek indywidualnych.

— Należałoby więc — powiedział Renaudeau — akceptować ich takimi, jacy są! A właśnie, że nie. Człowiek może odradzać samego siebie, czyścić swoją brudną naturę, zabierać ją do łaźni parowej, obmywać, szorować aż do krwi. Zbyt jesteś pobłażliwy, panie d'Entragues.

— Entragues — ozwał się wchodząc Kalikst Heliot — kocha tylko sztukę, a ciekawi się tylko stylem.

— Patrzcie państwo! — odparł Entragues. — Na nieszczęście, sztuka nie wystarcza, żeby stworzyć styl; dar jest konieczny. Bez tego, co Vauvenargues nazywa sercem, Villiers uczuciem, Hello miłością, literatura to przaśne ciasto. Na przykład Flaubert, to artysta absolutny i wspaniały, ale z przyrodzenia brak mu miłości. Czy wyobrażacie sobie, żeby Villiers pracą jak najcierpliwszą zdołał wymazać ze swojego dzieła wyryty w nim zarys jego wyniosłej osobowości?

- Porównajcie „Bouvarda i Pécucheta" z „Opowieściami okrutnymi": tu geniusz cierpliwy, tam geniusz spontaniczny, tu wzgarda zrezygnowana, tam wzgarda wzburzona, tu umysł urażony, tam dusza zraniona...

— Przyniosłeś mi swój poemat, Héliot, nieprawdaż? — zapytał Fortier. — No to dobrze, włożymy go do szafy z arcydziełami.

— Dziękuję — odrzekł ź prostotą Kalikst, otwierając pakowną teczkę.

Wyciągnął z niej rękopis, na kórego pierwszej stronicy figurowało, wypisane bardzo pięknym pochyłym rondem, imię i nazwisko autora, Kalikst Héliot; poeta szczycił się swoim rzadkim imieniem; co uczyniwszy wydobył jeszcze jakiś kartonik i powoli rozsupłał niebieskie sznurki.

— A tu, Fortier, masz arcydzieło. I co ty o tym myślisz, Van Bal?

Krytyk sztuki wziął niewielki żółtawy papier, delikatną akwafortę, i oznajmił:

— Ładne, bardzo ładne, trochę za czarne, zbyt wytrawione z daleka — odsunął papier od oczu — wygląda na akwatintę; ale to dobra robota.

— A nie wie pan czyja? W lewym rogu są splecione S i M.

— S, M — powtarzał Van Baël — nie, nie domyślam się. To portret. Zaczekaj pan, widzę jeszcze litery, po monogramie. Ciekawe, ciekawe... da się odczytać: S. M. dla S. M. Lakoniczna dedykacja autora dla samego siebie albo dziwaczna zbieżność inicjałów.

Nikt, nawet Entragues, chociaż się zawziął, nie znalazł klucza do szyfru.

Hubert i Kalikst byli starymi przyjaciółmi i świadczyli sobie wzajem cenne przysługi. Kalikst zauważył upór Huberta: fatalizm raczej niż ciekawość przykuwał jego wzrok do ryciny.

— Jeśli chcesz, weź to sobie, mój drogi.

— Wezmę — odparł Entragues — jeśli się zgodzisz, że będę mógł ci to zwrócić któregoś dnia albo spalić.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

ODPOCZYNEK KOŃCOWY

Muchas vezes, Señor mio, considero que
si con algo se puede sustentar el virvir sin vos,
i es en la soledad, porque descansa
el alma con su descanso.

ŚWIĘTA TERESA, Wołania Duszy do jej Boga

„Myliłem się — rozmyślał Hubert po przebudzeniu — to list arcyciekawy, nie mogę tylko zrozumieć tej potrzeby wyszydzania mnie na sześciu stroniczkach. A także powtarzania mi w kółko: «Gdyby pan wiedział, gdyby pan mógł!» Widać już należycie wspięła się na szczudła swojego szczęścia. Tak, jest uszczęśliwiona, bo jakiś samiec zwalił się na nią i przygwoździł ją do krzyża. Ach, trzeba będzie się podnieść, trzeba będzie go nosić, trzeba będzie uginać się pod brzemieniem. Ach, zmiażdży cię ten krzyż, a twój amant wejdzie na niego i będzie tańczył trepaka, bo na taki zasłużyłaś odwet.

Och, nie łaknę zemsty i nie pragnę sycić pragnienia krwią, która wypłynie z twoich poszarpanych żył: nie chcę cię już nawet widzieć i zamykam przed tobą moją wyobraźnię.

I tylko... Ach, nędznica! Udaje, że się nie domyśla, żem ją kochał! Wszystko pod płaszczykiem uczuciowych metafizyk sprowadzało się do zagadnienia zgrabnej i decydującej penetracji. Tak, miłość ma w sobie coś z dłubaniny rzemieślniczej.

Ach, wstępuję w wielką nieobecność, ale bez ubocznych myśli. Nie przywołam symplackich guseł Klaudiana Mamerta, bo wydoskonaliłem je, lecz nie zastosuję ani moich, ani tamtych. Wielka nieobecność, tak jak mówią, wielka pustynia, bez wody i bez miłości. Maria Egipcjanka przeżyła tam lat czterdzieści, mając cztery bocheneczki chleba, które kupiła w Jerozolimie — i od których odgryzała zuchelek po zuchelku, kiedy była zbyt głodna. Ja zaś będę przeżuwał moje wspomnienia, ale bez przesady i nie siląc się na sprawiające ból zwidy cielesne: chcę medytować w spokoju. Uważ dobrze, Sykstyno, miłości moja droga, moją wielkoduszność, bo mógłbym cię porwać w ramiona i rzucić na łoże w mojej jaskini, gdzie walają się kości hien padłych z głodu. Jak widzisz, niewesołe to. Zaoszczędzam ci więc wygnania. A jednak powinnaś wiedzieć, czym są zwidy cielesne, i myśląc -o swoim nieobecnym przyjacielu wystrzegać się pilnie myśli, że jest on rzeczywiście nieobecny. Myślisz o nim, on zaś pojawia się przed tobą cieleśnie, bo rozmyślasz o jego ciele (lecz jakże myśleć inaczej, skoro ciało to znak jego istnienia si człowieczej natury?) i taje przed tobą w twojej przytomności, a nawet poprzez wszelkie przeszkody zdążasz do jego obecności, i on cię widzi". I autor De Statu animae (napisał też Pangue, lingua: głupcem nie był) dodaje po namyśle: „Prawdziwą funkcją istoty inteligentnej jest wizja"; i jeszcze „Obraz rzeczy jest ich prawdziwą rzeczywistością".

„Nie, stanowczo zadowolę się moimi chlebkami, a ty nie będziesz skazana na moje poufałości.. Święty Tomasz z Akwinu powiada w swoich «Napomnieniach», że zbyt wielka poufałość rodzi wzgardę, odwodząc jednocześnie od kontemplacji i zatrzymując umysł na fantazmatach zewnętrznych.

Podaje za przykład świętego Dominika, który mając w Tuluzie przyjaciół tkliwych aż do zbytku, przeprowadził się do Carcassonne.

Tak więc nie chcę gardzić tobą pod błahym pretekstem, że wykonywałaś swoje rzemiosło kobiety, i chcę medytować w spokoju, bo nie pozostaje mi już nic innego do roboty. Zostawiam cię przeto twoim amorom i odchodzę na wielką pustynię. Żegnaj".

Przeglądając swoich teologów, Hubert odzyskiwał już po trosze ów spokój, którego pożądał. Za czasów Sykstyny zapomniał ich dla lektur bardziej harmonizujących z jego niepokojami i pragnieniami. Wstawiwszy na miejsce dwa tomy, nie od razu odszedł od półki, którą nazywał swoją księgarnią, z trudem sylabizował zatarte, złote niegdyś, litery na grzbietach i dziwił się, że nie zawsze trafia, gdzie trzeba. Skusił go Orygenes: obiecał sobie, że teraz przystąpi do studiów nad nim — z którymi zwlekał od dawna. Tom otworzył mu się sam na „Komentarzu do Pieśni nad Pieśniami" — ironia losów wergiliańskich: "Jego lewa ręka podtrzymuje moją głowę, a pieści mnie prawa". Lecz Orygenes zwracając uwagę czytelnika, że w geście tej prawej ręki jest wszystko, omnia sunt, ostrzega, żeby nie poprzestawać na interpretacjach sensualistycznych. „Niech i tak będzie, możliwe, nie jestem przygotowany".

Zamknął książkę i znów usiadł. Przeczytał raz jeszcze ostatni rozdział „Adoranta", przyklasnął sobie, że w myśl nieodzownych konsekwencyj rozstrzygnął los. Gwida:

„Moje marzenie przynajmniej będzie logiczne, tak jak ona tego sobie życzy. Jeśli umyka mi życie, transcendencja do mnie należy; zapłaciłem za nią dość drogo, zapłaciłem ceną wszelkich ziemskich uciech. Owoce, których kosztuję, to bańki wnet pękające, ale bańki ulatujące z moich ust odfruwają, szybują i pozostają: moja myśl opalizuje przeszywając je, a wieczysty wiatr, który omiata ziemię, bawi się z nimi wśród igraszek.

Tracąc cię, Sykstyno, odnalazłem siebie — lecz, o pani, wyznam, że nie jest to rekompensata godna uwagi. Chociaż poczytuje mnie pani za egoistą i ja godzę : się z tym osądem, nie żywię dla siebie żadnej miłości. Raczej trochę nienawiści, kiedy przekraczam obojętność, gdyż czuję, że jestem tylko złym instrumentem w rękach Mistrza nieznanego i transcendentnego — tego, który szydzi ze mnie tak trafnie, jeśli źle używam mojej duszy... Do jakich przeznaczony celów? Ach, on to wie!...

Powiedz mi to, Mistrzu! Pomyśl o nieprzezwyciężonym obrzydzeniu, jakie budzą we mnie moi bracia i moje siostry. Pomyśl, że potrzebuję rozrywek!... O Panie nudnawych błękitnych łąk, gdzie Chimery pasą się skubiąc gwiazdy, wyjaw mi mój sekret, a będę zdolny do pewnego oddania... Bardzo już polubiłem łaskę twoich świętych, gdyż byli samotni, rozkosznie samotni:

...O Panie mój, myślę sobie nieraz, że jeśli coś pomaga nam znosić życie, w którym nie posiadamy ciebie, tym czymś jest samotność, dusza bowiem wypoczywa w tobie stanowiącym jej wypoczynek..."

Paryż, październik 1888 — lipiec 1890