Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I. Terytoryum.

2. Wytwory.

3. Społeczeństwo.

4. Jednostka.

Powtórzenie zasad.

Wskazania.

SZKIC PROGRAMU W WARUNKACH OBECNEGO ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWA

Bolesław Prus

Każdy typ żyjących organizmów posiada właściwe sobie prawa rozwoju.

Gdy patrzę na żołądź dębu, wiem, że przedmiot ten zakopany w ziemię, przy pewnej temperaturze i wilgotności wypuści z siebie dwa kiełki. Jeden z nich stanie się korzonkiem, drugi łodygą rośliny.

Przy sprzyjających warunkach, roślinka pocznie się rozwijać. Z każdym rokiem, nad ziemią i pod ziemią, będzie ona wypuszczała coraz więcej rozgałęzień. Z czasem, jej część nadziemna okryje się liśćmi, takiej a takiej formy, jej rozgałęzienia pójdą w takich a takich kierunkach; roślina wyda takie a takie kwiaty i owoce, będzie trwać tyle i tyle lat, dosięgnie takich a takich rozmiarów.

Słowem — spojrzawszy na nasienie rośliny, jesteśmy w możności przewidzieć historyą jej życia. Tak samo spojrzawszy na jaje ptaka, możemy powiedzieć, że będzie to ptak np. nie mogący latać, tej wielkości" tej formy, żywiący się ziarnem. Tak samo, spojrzawszy na jajeczko jedwabnika, powiemy, że z niego wykluje się gąsienica, która będzie jadła liście morwowe; gąsienica ta z czasem oprzędzie się w jedwab i stanie się napozór martwą poczwarką, z której wreszcie — wyrośnie doskonały motyl.

Na mocy tych przykładów powtarzam jeszcze raz, że: każdy typ organizmów posiada właściwe sobie prawa rozwoju, do których stosować się musi w ciągu życia. A że narody są także organizmami żyjącemi, więc i one ulegają pewnym nieugiętym prawom.

"Program zaś społeczny powinien być sformułowaniem owych praw rozwoju"

Jest to pierwsza zasada, o której o ile mi wiadomo, nikt u nas nie pamięta. Ztąd wypływa głęboka różnica między mojemi i istniejącemi dziś w kraju poglądami. U nas różne partyę myślą, że program społeczny można "zrobić" i "narzucić, " ja zaś twierdzę, że: "program można tylko odkryć, jak odkrywa się prawa mechaniczne, fizyczne, chemiczne i bijologiczne. "

A ponieważ niczego w naturze nie odkrywa się bez obserwacyi, więc na pierwszem miejscu w piśmie stawiałem: " bezstronną obserwacyą" i byłem nieprzyjacielem wszelkiego rodzaju doktryneryi.

Nawiasowo dodam, że przyczyną mnóstwa klęsk społecznych jest ten fakt, iż ludzie wpływowi, zamiast "odkrywać programy" — "wymyślają" je i "narzucają. " Skutkiem tego bardzo często naturalny rozwój społeczeństw ulega zatamowaniu, które następnie wywołuje różnorodne objawy patologiczne.

Pojęcie organizmów społecznych znajdujemy jasno wyłożone w II tomie Socyologii Spencera. W tem miejscu streszczę jego poglądy, gdzieniegdzie dopełniając je własnemi.

Każdy organizm (np. drzewo) rośnie; społeczeństwa także rosną. Wzrost ich objawia się przybytkiem ludności i wytworów pracy (np. budowli, narzędzi i t. d. ). Rozszerzanie się terytoryalne odpowiada niekiedy wewnętrznemu rozrastaniu się społeczeństw, jak to ma miejsce np. w Stanach Zjednoczonych. Gdzieindziej, np. na granicy świata germańskiego i słowiańskiego, łączy się ono ze zjawiskiem przesiąkania lub z walką o byt, w której gatunek silniejszy, wypiera słabszy dopóty, dopóki ten ostatni nie wzmocni się. Gdzieindziej zaś jest ono dowodem, że społeczeństwo znajduje się na przejściu od życia koczującego do osiadłego.

Drugą cechę organizmów stanowią pewne różne między sobą części, zwane organami, służące do spełniania odrębnych czynności. W roślinie widzimy korzenie, które czerpią pokarm z ziemi, liście, które czerpią pokarm z powietrza, miazgę, w której krążą soki roślinne, korę, która osłania miazgę od wpływów zewnętrznych i t. d. Dodać trzeba, że w miarę wzrostu drzewa, mnoży się liczba jego gałązek, korzeni i liści, a nadto tworzą się nowe specyalne części, jak kwiaty i owoce.

Toż samo widzimy w społeczeństwach. Mieszkańcy każdego ucywilizowanego kraju dzielą się na mnóstwo klas, z których każda spełnia specyalne czynności. Rolnicy i górnicy wydobywają surowy materyał z ziemi, rzemieślnicy przerabiają go, uczeni badają siły i prawa natury; kupcy rozwożą surowe materyały i wyroby po całym kraju a toż samo robi szkoła i literatura z wiadomościami zdobytemi przez uczonych. Administracya i sądownictwo czuwa nad harmonią wewnętrzną społeczeństwa, armia broni go od ataków zewnętrznych.

Jak w organizmie roślinnym i zwierzęcym, tak i w społecznym widzimy podział pracy między różne organa, wzajemne wspieranie się tych organów (np. rolnik karmi krawca i szewca, a oni go odziewają), — wzajemną zależność organów (np. gdy ubożeje rolnik, ubożeje rzemieślnik). Jak organizm zwierzęcy i roślinny składa się z mniejszych organizmów, to jest komórek prostych i złożonych, tak i społeczeństwo składa się z organizmów mniejszych t. j. z ludzi, rodzin, spółek, instytucyi. Cząstki składające organizm roślinny lub zwierzęcy są tak spojone między sobą, że zdają się tworzyć zbitą masę, że nie można wyjąć jednej bez uszkodzenia całości. Cząstki organizmu społecznego t. j. ludzie, są wprawdzie odlegli od siebie, tworzą zbiorowisko napozór rozproszone, nie mniej jednak: potrzeby, uczucia, rozum i język, łączą ich bardzo ściśle i tworzą z nich jedną, całość.

Słuszną Spencer robi uwagę, że gdy w organizmie zwierzęcym świadomość i czucie koncentruje się tylko w systemie nerwowym, w organizmie społecznym świadomość i czucie stanowią własność każdej jednostki. Nie mniej jednak, jeżeli zwierzę lub nieukształcony człowiek troszczy się tylko o zadowolenie swego systemu nerwowego, to podobnież i nierozwinięte społeczeństwa tracą dużo sił na zadowolenie swoich klas uprzywilejowanych.

Dopiero fizyologia uczy nas, że człowiek dbać musi nietylko o swój system nerwowy, ale i o muskularny, odżywczy, słowem o to, ażeby: wszystkie tkanki jego ustroju rozwijały się normalnie. Historya zaś jest najlepszą wskazówką, że tylko te społecńzestwa są zdrowe, w których żadna klasa nie jest zaniedbana i żadna nie rozwija się kosztem innej. Nasze własne dzieje niestety! wymownie świadczą, co może się stad z organizmem społecznym, w którym rozwój systemu nerwowego czyli szlachty, zatamował rozwój włościan i mieszczaństwa. Wprawdzie szlachta bardzo szybko dojrzała cywilizacyjnie, ale też i prędko zużyła się jako organ rządu; inne zaś klasy albo zmarniały, albo straciły świadomość społecznego bytu.

Organizmy społeczne są podobno najtrwalsze ze wszystkich, jakie widziała ziemia. Nie wiemy, czy one umierają, choć często przekształcają się; tracą jedne organy, wytwarzają inne, tracą jedną formę, przyjmują inną. Wielkie upadki państw starożytnych były w gruncie rzeczy tylko przekształceniami, w których ginęła klasa panująca i jej język; materyały zaś narodowe istnieją do dziś dnia, w nowych formach.

Historya zna dwa fakta: tworzenie się wielkich państw z organizmów mniejszych — i — rozkład wielkich państw na organizmy mniejsze. Są to zmiany najgłówniejsze i najczęściej przytrafiające się. Do innych zmian należą: przenoszenie się na nowe terytorya i mięszanie się ze sobą plemion. Z mięszanin tych wychodzą zwykle narody najpotężniejsze (np. Anglia), z tego powodu, że koncentrują się w nich rozmaite uzdolnienia kilku ras.

Trafiają się jednak, labo nader rzadko, przykłady wymierania plemion, jakto ma. miejsce z Papuanami, lub między Czerwronoskórymi. Są to jednak plemiona nieliczne, nie tworzące wyższej organizacyi, a nadewszystko, o ile się zdaje, już nie mogące się przystosować do dzisiejszych warunków naszej planety. Lecz ileż one tysięcy lat trwały, nawet w stanie swojego rozproszenia?...

Ale pójdźmy dalej.

W naszych czasach dużo mówi się o narodach, lecz, dziwna rzecz! definicye tego: czem jest naród, częstokroć są niesłychanie chwiejne i powierzchowne.

Otóż według mego zdania" naród jest to organizm społeczny, a zarazem odmiana gatunku ludzkiego. " Organizmem jest o tyle, o ile posiada najważniejsze organa społeczne. Odmianą zaś jest dla tego, że ludzie tej samej narodowości posiadają duchowe, a zapewne anatomiczne i fizyologiczne cechy wspólne, któremi różnią się od innych.

Najwyraźniejszą. formą organizacyi społecznej jest państwo, które bardzo często bywa zbiorem kilku lub więcej narodów.

W państwie resp. w narodzie odróżniają się trzy wydatne grupy organów:

1) Organa wytwarzające, jak: rolnicy, rzemieślnicy, uczeni, artyści. Do tej kategoryi należy niezmiernie ważny organ: odradzający społeczeństwo, jakim jest rodzina.

2) Organa roździelające i wymieniające, jak: kupcy, pośrednicy, banki, komunikacya, wreszcie język i literatura.

3) Organa regulujące, które rozpadają się na trzy gałęzie: a) Rząd, b) Kościół, c) Kapitaliści i ich urzędnicy. Organa rządowe dzielą się na gałęzie zwane ministeryami i ściśle łączą się z organami zaczepno-odpornemi państwa, jakiemi są armia i marynarka wojenna. Kapitaliści zaś dzielą się na dwie klasy: starożytną wiejską i nowożytną miejską. Wiejscy posiadają obszerne płaty ziemi; miejscy zaś posiadają albo motory i mechanizmy wykonawcze, (przemysłowcy), albo pieniądze (finansiści).

Trzy wymienione grupy organów stanowią miąsz państwa, którego szkieletem jest terytoryum, wraz ze znajdującemi się na niem budowlami. Sokami narodu, są wszystkie przedmioty będące w obiegu handlowym, a służące do zaspokojenia codziennych potrzeb. Pieniądze — Spencer słusznie porównał do czerwonych kulek krwi, one bowiem ułatwiają przemianę soków organicznych, czyli wymianę towarów.

Narody bardziej rozwinięte, mają większą od innych liczbę organów, szczególniej wytwórczych. Narody liczniejsze i silniejsze mają zazwyczaj swoje własne organa rządowe i armią. Są zaś narody, które nie posiadają własnego rządu i armii, tylko w organach tych tych przyjmują podrzędny udział.

Organizm społeczny, ażeby się normalnie rozwijał, potrzebuje: a) posiadać wszystkie organa, b) mieć łatwość wywarzania sobie nowych, c) mieć terytoryum. Wszystkie organa społeczne winny posiadać proporcyonalną wielkość, t. j. nie być ani za duże, ani za małe, — wszystkie powinny funkcyonować swobodnie, a prace wszystkich powinny mieć na celu dobro całego organizmu i składających go jednostek. Ideału tego jednak nie dosięga dziś żaden naród, już to z powodów wewnętrznych, już to zewnętrznych, skutkiem czego w cywilizacyi istnieje dużo objawów patologicznych.

W tem miejscu muszę dotknąć jednej ważnej kwestyi.

Istnieje modna dziś teorya, walki o byt, " wedle której wszyscy powinni się drzeć ze sobą. Otóż, o ile zjawisko walki o byt jest faktem w naturze bardzo pospolitym i niezbędnym, o tyle podniesienie go do wysokości jedynej zasady, jest poprostu głupstwem.

Bo prawdą jest, że owad psuje roślinę, dzięcioł zabija owada, a dzięcioła jastrząb, — prawda że wól je trawę, a człowiek wołu. Ależ drzewo, owad i dzięciół, trawa i wół, nim zostały zjedzone — żyły i rozwijały się. Prawo walki o byt przecięło ich istnienie, lecz jakież prawo dało im i podtrzymywało to istnienie?... Oto prawo "wspierania się i wymiany usług. "

Naturę wypełnia gra sił: ich skład i rozkład; otóż życie jest przewagą składu sił nad nad ich rozkładem. Siły składają się albo w tym samym kierunku, albo w przeciwnych; otóż rozwój istot żywych jest rezultatem przewagi sił działających w pewnym kierunku, nad siłami działającemi w przeciwnym. Pierwsze wspierają się nawzajem, drugie z niemi walczą; a ponieważ w całym świecie żyjącym istnieje rozwój, więc znaczy, że: przynajmniej w świecie żyjącym istnieje przewaga zasady "wspierania się" i "wymiany usług" nad zasadą" walki. "

Ztąd wypływa, że: rozwój będzie tym prędszy, pełniejszy i zdrowszy, im w ciągu niego trafia się mniej walk, a więcej — wymiany usług. Ztąd wypływa, że dla narodu rozwijającego się i słabego, wszelkie zatargi i nienawiści wewnętrzne albo wojny i powstania zbrojne są, nieszczęściami. I bynajmniej nie dla tego że się nie udają, ale dla tego, że sprzeciwiają się zasadniczemu prawu rozwoju.

Jedyną dobrą, choć nie zawsze łatwą polityką jest: wszechstronne stosowanie zasady wymiany usług, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz. Życie nasze narodowe dopiero wówczas potoczy się normalnie, gdy staniemy się użytecznym, niezbędnym członkiem cywilizacyi, gdy potrafimy nic nie dawać darmo i nic nie żądać darmo.

Najpierwszym pod tym względem wierzycielem każdego narodu jest natura. O ile się zdaje, jednem z przeznaczeń do jakich Bóg powołał ludzkość, jest: wywoływać jak największy ruch tego, co się nazywa materyą i wytwarzać coraz nowe a bardziej złożone kombinacye sił. Prawo to przejawia się we wszystkich pracach ludzkich. Człowiek orze pługiem wierzchnie warstwy ziemi, wydobywa na światło i powietrze skały drzemiące w głębi, hoduje i rozmnaża rośliny i zwierzęta, nadaje nowe kierunki promieniom światła i ciepła, włada elektrycznością i siłami chemicznemi. Wprawdzie robi on to dla własnego szczęścia; niemniej jednak ludzkość wygląda tak, jak olbrzymia fabryka przemiany sił i materyi, w której szczęście jest motorem, a wiedza regulatorem.

W niektórych kierunkach natura wprost domaga się wymiany usług od człowieka. Pozwala mu karmić się roślinami i zwierzętami, lecz jednocześnie każe mu je rozmnażać i pielęgnować; pozwala wyzyskiwać urodzajne pierwiastki gruntu, lecz zarazem każe je zwracać gruntowi. Postawić więc można jako pewnik nie ulegający wątpliwości, że:

"Narody są tem wyżej rozwinięte, im głębiej znają naturę, im więcej wywołują w niej zmian i im dokładniej w stosunkach z nią pilnują się prawa wymiany usług. "

Prawda ta wyjaśni nam się lepiej gdy porównamy nędzną egzystencyą ludów myśliwskich, które tylko toczą "walkę o byt, " ze wspaniałym rozwojem Anglii, która umiejętnie użyźnia grunta, wytwarza nowe odmiany zwierząt i uruchamia masy cząstek węgla i żelaza, przed tem bez ruchu spoczywające w głębi ziemi.

Gdy zaś przypomnimy sobie, że właściwa Anglia jest mało co większa od Królestwa Polskiego, zrozumiemy wówczas, że nie zdobycze nowych terytoryów, ale jak najdokładniejsza przeróbka posiadanego, powinno być najpierwszym celem narodu.

Rozwój każdego organizmu, a więc i społecznego, przyśpiesza się albo opóźnia pod wpływem czynników zewnętrznych. Na rozwój drzewa wpływa chemiczny skład gruntu, temperatura, ilość światła, stopień wilgotności, wreszcie — przedmioty otaczające. Pod działaniem tych czynników drzewo rośnie wolniej lub prędzej, olbrzymieje albo karłowacieje, nadaje odmienny kierunek swoim korzeniom, skrzywia gałęzie, lecz mimo to — rośnie wedle praw swojego typu, bynajmniej nie czekając na okoliczności sprzyjające.

Toż samo robią i robić muszą organizmy narodowe; więc zasadniczy przepis ich działalności wewnętrznej musi być następny:

"W każdem położeniu, czy ono jest wygodne, czy niewygodne, naród winien pracować w kierunku praw swego rozwoju, nic nie odkładając do lepszych czasów. ''

Nad całym światem żyjącym, a najwyraźniej nad ucywilizowaną ludzkością unoszą się trzy cele, jak gwiazdy wskazujące kierunek pochodu: "szczęście, doskonałość, użyteczność. " Każdy więc naród, bez względu na język i potęgę, musi starać się o to, ażeby był coraz szczęśliwszym, doskonalszym i użyteczniejszym.

Naród jest tym szczęśliwszy, im więcej jego jednostek jest zadowolonych i rozwija się normalnie.

Naród jest tym doskonalszy, im więcej posiada organów działających w harmonii.

Naród jest tym użyteczniejszy, im bardziej pracami swemi przyczynia się do szczęścia i doskonałości jednostek, które go składają, tudzież do szczęścia i doskonałości innych narodów.

Ostatnie to prawo stanowi rażący kontrast nowej teoryi " walki o byt" i starych międzynarodowych nienawiści. Nie myślę ich zażegnywać, lecz przypominam, że, bez względu na to, czy kogoś kochamy, czy nienawidzimy, musimy być dla niego użytecznymi, musimy wytwarzać coś, coby go robiło doskonalszym i szczęśliwszym. Bez względu na antagonizm istniejący między Francyą i Niemcami, oba te narody wciąż wyświadczają sobie użyteczne usługi, bądź zapomocą wymiany towarów, bądź wymiany myśli. Pomimo wszelkich nienawiści, producent niemiecki troszczy się o zaspokojenie potrzeb konsumenta francuzkiego, a producent francuzki o dogodzenie gustom konsumenta niemieckiego. Na to nie ma rady i biada społeczeństwom, któreby zapomiały o prawie użyteczności, o obowiązku służenia innym!...

Tak więc mamy już podstawy naszej polityki wewnętrznej i zagranicznej. Wewnątrz — musimy wypełniać prawo "szczęścia i doskonałości, " na zewnątrz — prawo "użyteczności" opartej na wymianie usług. Spełniamy je do pewnego stopnia wspomagając nieszczęśliwych u siebie, tworząc instytucye, które doskonalą naszych ludzi, wysyłając zboże i mięso na zachód, wyroby przemysłowe na wschód, żywność do głodnego Szlązka, pieniądze na teatr w Pradze i t. d.

Robiliśmy to i robili inni dawniej niż istniały programy, często nie zdając sobie sprawy dla czego tak robią? Znaczy, że zasady wypowiedziane wyżej nie są fantazyjnemi, ale rzeczywistemi prawami socyologicznemi. Znaczy, że można śmiało rozwijać je i upowszechniać.

Z kolei rozpatrzymy cztery główne czynniki narodowego bytu. Są niemi: 1) Terytoryum czyli natura, 2) Wytwory naszej pracy, 3) Organizm społeczny, 4) Jednostka czyli człowiek.

I. Terytoryum.

Terytoryum nasze należy do średniozamożnych. Społeczeństwo utrzymuje się na niem już przy niewielkiej pracy, lecz, dla osiągnięcia wyższego stopnia rozwoju, pracować musi nierównie więcej niż dziś.

Czy w stosunku do naszej ziemi pilnujemy się zasady "wymiany usług?"... Nie — i żadnem dla nas nie może być tłomaczeniem, że inni robią jeszcze gorzej. Gdy przypomnimy sobie, że nasze kopalnie są albo niewyzyskiwane, albo wyzyskiwane przez obcych, że nasze pola są źle uprawiane, że lasy wycinamy, lecz nie pielęgnujemy, że wody są nieuregulowane ani zarybione, że tępimy dziką zwierzynę, że łamiemy drzewa przy drogach zamiast je sadzić", że nasze zwierzęta domowe bezwstydnie wyzyskujemy, okaże się, iż postępowanie nasze z naturą jest — złe. Tu nie ma wymiany usług, tu jest rabunek.

Naturę trzeba znad, kochać i nietylko posługiwać się nią, ale i dla niej być użytecznym.

Ziemia jest najlepiej obrabiana wówczas, gdy ma wielu średnio-zamożnych i oświeconycii właścicieli. Dla tego należy powoli i stopniowo, ale rozumnie i systematycznie parcelować duże majątki ziemskie między ludność miejscową, a jednocześnie — cywilizować stan rolniczy.

Porządnej obróbce ziemi przeszkadza ją serwituty i rozrzucenie gruntów. Tamte trzeba znieść, a własność uregulować w ten sposób, ażeby rolnik mieszkał we środku swego obszaru. Uniknie się przez to straty sił.

Dla wyższego rozwoju potrzebne są: spółki parcelacyjne, melioracyjne, wzorowe folwarki, szkoły rolnicze niższe, spółki leśne, spółki hodujące zwierzęta i t. d.

Trzeba też dodać, że nasi poeci i malarze za mało obserwują miejscową naturę, a uczeni za mało ją badają. Nie mamy dzieła, któreby przedstawiało dokładny i piękny opis kraju, jego okolic i bogactw; nie zrośliśmy się jeszcze należycie z krajem, choć bardzo chwalimy, nasz patryotyzm.

Zwrócić muszę uwagę i na to, że nasze ulepszenia rolne, leśne, górnicze są prawie żywcem przenoszone z zagranicy. Ludzi zaś takich, którzyby ulepszenia opierali na gruntownej znajomości miejscowej natury, którzyby robili nie to co robią niemcy albo anglicy, ale to co jest potrzebne, co odpowiada tutejszym warunkom, mamy nie wielu. Cechą ulepszeń racyonalnych jest to, że one nie zmniejszają, ale stopniowo potęgują użyteczność przedmiotu poprawianego. Tymczasem do naszych "ulepszeń" trzeba niekiedy dokładać!...

Krótko mówiąc: "brakuje nam polskiej szkoły pracowania nad naturą. " Stworzą ją zapewne chłopi, ale materyał do owego przyszłego systemu powinni już dziś zbierać praktycy i uczeni.

Trudno w końcu nie wspomnieć o tem, że dzięki obdłużeniu większej własności ziemskiej, więcej niż czwarta część naszych gruntów jest uruchomiona, zamieniona na pieniądze. Gdyby w jakimś człowieku jego kości zaczęły przekształcać się na płyny, mówilibyśmy, że jest on ciężko chory. Tymczasem gdy ziemia przekształca się na rozmaite listy zastawne i weksle, sądzimy, że jest dobrze. Myślę, że obowiązkiem właścicieli większych jest — uwalniać ziemię od długów; owe bowiem listy zastawne drzemiące dziś w niemieckich bankach, są dynamitem, który przy pierwszej okazyi część naszego terytoryum wyrzuci w powietrze.

Reasumując to co powiedzieliśmy, wypada, że szkodliwemi zjawiskami, w dziedzinie terytoryum, dla naszego rozwoju są:

Mała liczba właścicieli ziemi, gospodarstwo rabunkowe i strata sil u dołu,. a cudzoziemczyzna i zadłużenie u góry. Trzeba powiększać ilość właścicieli, koncentrować rozrzucone grunta, potęgować pracę fizyczną i duchową nad naturą, usuwać długi i wreszcie — znarodowić pracę około terytoryów.

2. Wytwory.

W wytworach zdrowo rozwijającego się narodu, przyjmują udział następne czynniki: a) Miejscowa natura, b) praca współczesnych pokoleń: fizyczna, umysłowa i uczuciowa c) zdobycze minionych pokoleń.

Uważana pod temi względami wytwórczość nasza przedstawia się w stanie opłakanym. Naprzód — nie przerabiamy wszystkich materyałów surowych: wysyłamy bowiem za granicę drzewo, zboża, wełnę, len i t. d.; z drugiej zaś strony, jak gdyby nam już miejscowych materyałów zabrakło, sprowadzamy np. surową bawełnę!...

Powtóre — praca wytwórcza współczesnych pokoleń jest prawie wyłącznie mechaniczną i polega na niedołężnem kopiowaniu wzorów obcych; samodzielnej pracy umysłowej i uczuciowej albo mało widać, albo nie widać wcale. Że próżnuje umysł, dowodem tego są wynalazki, które do nas przychodzą z zagranicy, a na miejscu nie robią się wcale. Że słabo działa uczucie, dowodem jest brak polskiej sztuki stosowanej do przemysłu.

Potrzecie — zdobycze dawnych pokoleń albo nie istniały, albo giną. Motorów, mechanizmów wykonawczych, nawet narzędzi rzemieślniczych przodkowie nasi nie robili, wzorów więc po nich nie mamy. Zostawili nam jednak wzory: żywienia się, odzieży, sprzętów i mieszkań. Co się z tem dzieje? Ginie to nawet między chłopami, ustępując miejsca wzorom cudzoziemskim.

Wobec tych przykładów człowiek mimowoli zapytuje: czy my jesteśmy narodem zdolnym tworzyć coś dla cywilizacyi, czy tylko zdolnym niedokładnie przyjmować wytwory obce?... Brak samodzielności jest u nas tak straszny, a instynkt naśladownictwa tak rozwinięty, że nasze klasy inteligentne, żywią się wedle dyjety cudzoziemskiej, budują cudzoziemskie pałacyki, używają cudzoziemskich sprzętów, ubierają się według obcej mody i mówią obcym językiem.

Niech odpowiedzą wszyscy ludzie bezstronni, czy to nie jest symptomem choroby?... Dla tego nikt chyba nie posądzi mnie o wstecznictwo gdy powiem, że: zwrócenie się po wzory wytwórczości do historyi i do ludu, jest dla nas kwestyą narodowego zdrowia. Nie znaczy to, ażebyśmy zerwali z cywilizacyą, bo od niej musimy brać nowe zdobycze, pod karą zastoju. Ale każdy wynalazek, każdą nowość wziętą od obcych, musimy przerobić, przetrawić, słowem — spolszczyć.

Trzeba przyznać, że ruch w tym kierunku zaczyna się potrochu. Mamy polską poezyą, dziś nieco podupadłą; zaczynamy mieć polskie malarstwo i muzykę, a między tańcami utrzymało się kilka narodowych. Natomiast ubiory, architektura i rzeźba są obce, — deklamacya ledwie dyszy na scenach, a rozmowa w wyższych towarzystwach jest albo obcą, albo mieszaną.

Nauki tylko wymienię. Proszę mi powiedzieć co, my polacy robimy dziś samodzielnie dla: logiki, matematyki, mechaniki i astronomii, fizyki, chemii, bijologii, psychologii, socyologii, a wreszcie dla filozofii i teologii?... Co robimy dla technologii mechanicznej i chemicznej?... Gdzie są polskie systemy tych nauk, bo jakkolwiek nauka jest najbardziej kosmopolityczną, niemniej każdy naród wyciska na niej swoje piętno. Ale nie tytułem, albo dziwacznem słownictwem, utworzonem przez jednostkę, ale pracą wielkiej liczby uczonych, wielu pokoleń.

Mianujący się u nas "apostołami wiedzy'' bardzo często robią to z nauką, co dawniejsza szlachta z płodozmianem. Przenoszą ułamki najnowszych cudzych utworów na nasz grunt umysłowy i dziwią się, że ta roślina, pozbawiona korzeni i łodygi, nie rośnie!...

W rezultacie pamiętajmy, że główne źródło wynarodowienia nie leży zewnątrz, ale — w nas samych.

Gdyby mnie teraz zapytano: Co należy robić w dziedzinie wytwórczości? odpowiedziałbym: wszystko znarodowić, począwszy od kuchni, domów, sprzętów i ras bydła, a skończywszy na ludziach; począwszy od rozmowy towarzyskiej, skończywszy na filozofii.

I to z konieczności przyjdzie, przyjść musi. Jak jabłoń wydaje jabłka, a sosna szyszki, tak każdy naród musi wydawać właściwe swemu typowi owoce pracy. Że zaś ich nie wydajemy, -więc znaczy, że albo jesteśmy organizmem młodym, albo chorym, a właściwie i jednym i drugim.

Nie chwalmy się "naszą" cywilizacyą, bo jeżeli na targach europejskich spotykamy wyroby nawet chińskie i japońskie, to polskich prawie nie spotykamy. Nie chwalmy się, tylko pracujmy nad tem, ażeby stworzyć cywilizacyą własną. Dopiero wówczas będziemy coś znaczyli, gdy oryginalne utwory naszych rąk i ducha zaczną być poszukiwane, jako nowy a niezbędny ton w orkiestrze świata.

Zbytecznem byłoby dodawać, że dawna nasza wytwórczość, albo rozsypuje si

Tu, w podniesieniu narodowej wytwórczości, leży jedno z ognisk naszych prac społecznych. Pracujmy wszyscy, gromadźmy wszyscy, nie dla tego, ażeby wyroby sprzedać, a pieniądze utopić w próżniactwie, zbytku i rozpuście, ale dla tego, ażeby wypełniać wielkie idee — szczęścia, doskonałości i użyteczności.

Reasumując ten rozdział wypada, że:

Musimy spotęgować przeróbkę naszych materyałów surowych i otaczającej nas natury. Musimy po wzory cofnąć się do historyi i zstąpić do ludu i natury, nadewszystko do ludu i natury. Obce wynalazki musimy przystosować do siebie, wycisnąć na nich swoje piętno. Musimy wzmocnić pracę fizyczną, umysłową i uczuciową i spleść je w jedną całość.

"Wytwórczość nasza będzie wówczas normalną, gdy między naturą, rolnikiem, rzemieślnikiem, artystą i uczonym, przeszłością i teraźniejszością, wytworzy się nieprzerwany łańcuch stosunków.

Prawie zbytecznemi jest dodawać, że do osiągnięcia tego celu potrzebną jest organizacya sił wytwórczych. Wytwór będzie miał cechę swojską, a nawet wprost będzie wytworem narodu, gdy rozwiną się klasy wytwarzające. Lecz, ażeby się rozwinęły, musi przedewszystkiem wzrosnąć liczba pracujących. Dalej — byt materyalny pracujących musi być wygodny i zabezpieczony na przyszłość, daleki od walczenia z nędzą lub uciekania przed nią. Dopiero na tle materyalnego dobrobytu, musi być zaszczepiona wiedza, znajomość praw natury i techniki, tudzież — smak estetyczny.

Trzeba więc budzić poszanowanie dla pracy, która nie jest karą, ale najwyższą chwałą człowieka. Trzeba rzucić właściwe światło na próżniactwo, tą hańbę i chorobę klas zamożniejszych. Trzeba aby inteligencya zmięszała się z klasami pracującemu Trzeba szkół fachowych, zbiorów, muzeów. Trzeba instytucyi ułatwiających robotnikom wygodne życie za cenę ich zarobku, kas oszczędności, kas emerytalnych i t. d.

Obok próżniaków, istnieje w każdem społeczeństwie klasa umożliwiająca próżniactwo, która żyje z usług osobistych. Pożądane jest, aby się ona zmniejszyła do minimum, jej bowiem wzrost jest zjawiskiem chorobliwem.

3. Społeczeństwo.

A) Anatomja.

Przedstawienie stosunku do natury i obraz naszej wytwórczości odsłonił dwie prawdy. Po pierwsze — że jesteśmy społeczeństwem cywilizacyjnie nierozwiniętem, które zajmuje niewysokie szczeble ludzkiej działalności; powtóre — że jesteśmy społeczeństwem słabem, któremu nieustannie narzucają się obce wytwory, począwszy od nici i gwoździ, skończywszy na języku, na systematach filozoficznych i społecznych.

Wytwory te pochłaniamy, naśladujemy, ale ich nie przetrawiamy, nie wyciskamy na nich piętna naszej natury, historyi, wiedzy i uczuć. Nasza siła asymilacyjna, nasza indywidualność narodowa są jeszcze zbyt słabe.

Kto najbardziej wchłania w siebie te obce wytwory? Naturalnie klasy inteligentne. Kto nie jest zdolnym zasymilować ich? Także one. Znaczy, że siły naszej inteligencyi są jeszcze za słabe do prac ogólnie cywilizacyjnych, a samodzielnych, że muszą się wzmocnić nowemi sokami, orzeźwić prądem nowych idei.

Gdzie je znajdą? Chyba tylko wśród natury, ludu wiejskiego i klas pracujących.

Francuzi i niemcy niewiele nam dali, mimo to, żeśmy nauczyli się ich języka i przyjęli ich obyczaje. Pora przekonać się, co nam da lud, kość z kości, krew ze krwi naszej, o którym wciąż zapominamy, uganiając się za marą wyższej cywilizacyi. Z cywilizacyą zrywać nie można, ale trzeba z jej zdobyczy i ruchów brać i przerabiać nietylko to co się podoba hrabiom lub doktorom filozofii, lecz głównie to, co przyda się na wszystkich piętrach narodowego gmachu, od fundamentów do szczytu.

Nasze dolegliwości społeczne nie skończą się, dopóki prawdy tej nie zrozumiemy i — nie wykonamy jej. Wszak nie ma narodu wyżej rozwiniętego i zdrowego, który od szczytu do podstaw nie powtarzałby pieśni swoich poetów, nie korzystałby z odkryć swoich uczonych, w którym idee, zapalające się pośród inteligencyi, nie ogrzewałyby mas ludowych.

U nas jest inaczej i zaraz to zobaczymy.

Na pozór nasz społeczny organizm jest dosyć normalnie rozwinięty. Mamy niby to wszystkie główne organa wytwarzające i rozdzielające, a z organów regulujących: kościół i kapitalistów. Zdawałoby się więc, że brakuje nam tylko uwieńczenia gmachu.

Przypatrzmy się jednak bliżej.

a) Organa wytwarzające. Klasy, które mają do czynienia z siłami fizycznemi, chemicznemi i mechanicznemi, jak: górnicy, hutnicy, kowale, cieśle, murarze, stolarze, krawcy, szewcy i t. d. i t. d. są to klasy narodowo. Ale 1 o klasy te nie wystarczają na potrzeby miejscowe, 2-o pracują tylko muskularni nie zaś rozumem i uczuciem, 3-o nie posiadają kapitału.

Z tego powodu: 1-o Sprowadzamy dużo towarów i robotników z zagranicy, tam zaś wysyłamy materyały nieprzerobione. 2-o Wynalazki, wzory, modele i — kierowników prac przemysłowych i rzemieślniczych czyli: rozum rzemiosł, również musimy brać od obcych. 3-o Z powodu braku kapitału miejscowego, napływają do nas kapitaliści cudzoziemscy.

Klasy mające do czynienia z siłami bijologicznemi, jak: rolnicy, leśnicy, hodowcy zwierząt — są najbardziej narodowe. Ci jednak także pracują fizycznie, bez większych objawów umysłowej samodzielności.

Skutkiem czego nietylko ulepszenia w tej sferze brać musimy od obcych, ale jeszcze nie możemy podołać obróbce naszego terytoryum i — sprzedajemy obcym ziemię. Zresztą w tych klasach o ile jest za mało pracy, o tyle jest za dużo jednostek, skutkiem czego cywilizacyjny rozwój ludności wiejskiej jest zatamowany. Należałoby część jej skierować do rzemiosł, ale rzemioślniczych i domowych — nie fabrycznych.

Z klas pracujących siłami psychicznemi, wynalazcy — prawie nie istnieją, uczeni — karmią się obcą wiedzą, nic z niej nie przerabiając na pożytek ogółu, artyści — są trochę narodowymi, lecz nie oddziaływają jeszcze np. na rzemiosła.

Z organów socyalnych, w naszych inteligentnych rodzinach znać także objawy wątłości. Kobiety są nieukształcone, niekiedy pogrążone w zabawach, mężczyźni sami spędzają czas po za domem, a dzieci chowają się niedbale. Rodziny zaś klas pracujących, pochłonięte troską o byt, nie mają czasu zajmować się dziećmi. Nasi wychowawcy (np. bony, guwernantki) wnoszą do rodzin język i obyczaje obce, jeżeli zaś są krajowcami, to muszą pozować na cudzoziemców, przynajmniej z języka. O nauczycielach nie wspominam, chyba to, że jest ich mniej niż mało.

Tylko w klasie adwokatów i techników znajduje się sporo jednostek wielkiej narodowej wartości, a lekarze, jako zorganizowani i wysoko oświeceni, stanowią czoło klas pracujących.

b) Organa rozdzielające. W komunikacyach kolejowych element miejscowy jest reprezentowany poważnie; mniej na pocztach. W organach finansowych są polacy, pomieszani z żydami. Cały prawie handel i pośrednictwo znajduje się w ręku ludności starozakonnej, skamieniałej w kastę żydowską.

Literatura poważniejsza rozwija się słabo, płynie z zewnątrz i na społeczeństwo prawie nie oddziaływa. Trochę samodzielniejszą jest belletrystyka.

Szkół jest zamało.

Nareszcie dziennikarstwo kształci się na obcych wzorach, uprawia jałową politykę, goni za drobnemi wiadomościami, albo przeżuwa obce teorye społeczne i filozoficzne. Zmiany na lepsze są, lecz idą bardzo powoli.

Prasa głównie kursuje wśród warstw inteligentnych, do ludu nie sięga.

I w organach rozdzielających i w wytwarzających spotykamy dwa fakta: albo zamało jednostek (np. w rzemiosłach, nauczycielstwie), albo za dużo (np. w handlu, pośrednictwie, adwokaturze), a wszędzie — za mało pracy, za mało samodzielności umysłowej. Liczbę rzemieślników, uczonych, wychowawców, musimy powiększyć; liczbę proletaryatu rolnego, handlarzy i pośredników — zmniejszyć.

Kastę zaś żydowską musimy rozłożyć; część jej przenieść z handlu i pośrednictwa do innych zajęć, ogół przemieszać z resztą społeczeństwa i znarodowić.

Istnieje jeszcze w naszym, jak i w każdym narodzie, kilka klas pasożytów społecznych. Są to różnego rodzaju przestępcy, próżniacy i utracyusze, którzy zresztą, o ile są majętnymi, na hańbę ludzkości cieszą się tolerancya!...

W końcu wypada wspomnieć o chorych, kalekach i starcach. Tymi co prawda społeczeństwo zajmuje się dość gorliwie, chociaż — los ich wiele jeszcze pozostawia, do życzenia.

c) Organa regulujące. Jest ich trzy: rząd, kościół i kapitaliści.

Czynności rządu są dla każdego społeczeństwa niesłychanie ważne, a udział w nim kształci obywateli w pewien właściwy sposób.

Członkowie każdego narodu winni pracować we wszystkich jego organach, bo inaczej życie społeczne będzie niekompletne, jakby okaleczone. Dla tego uważam za rzecz szkodliwą usuwanie się od urzędowych zajęć, choć nie mniej szkodliwem jest zapełnianie posad ludźmi ubogimi, nieooświeconymi i niewyrobionymi społecznie.

Majętni i wyrobieni niech służą w rządzie, nie cofając się przed skromnemi stanowiskami. A dalej — niech służą uczciwie, pamiętając, że jeżeli kto, to oni, powinni być użyteczni, to jest dbać o szczęście i doskonałość innych. Szkodliwym też jest zwyczaj wykręcania się od służby wojskowej. Nie wiem, czy ludzkość dojdzie kiedy do wiekuistego pokoju, tymczasem jest rzeczą pewną, że służba w armii rozwija muskuły, wyrabia zręczność i odwagę, przyzwyczaja do karności i pracy zorganizowanej. Jednem z nieszczęść np. kasty żydowskiej jest jej wstręt do wojska.

Kościół należy do najstarszych i najtrwalszych organów każdego społeczeństwa. Już wśrod dzikich hord, obok wojskowych dowódców, znajdujemy stan kapłański.

Nim proces społecznego różniczkowania rozwinie się należycie, stan kapłański jednoczy w sobie kilka różnych funkcyi: służbę Bożą, władzę faktyczną nad społeczeństwem, tudzież naukę i sztukę.

W miarę jak proces różniczkowania, podziału pracy, postępuje, od klasy kapłańskiej oddzielają się klasy artystów i uczonych; potem oddziela się władza faktyczna. Temu różniczkowaniu towarzyszy zwykle walka, stan bowiem duchowny nie zaraz zapomina o tem, że kiedyś posiadał władzę świecką, że nauka i sztuka były jego wychowankami.

W tym socyalogicznym procesie tkwi źródło dwu walk poruszających dziś Europą: walki między kościołem i państwem, tudzież walki między kościołem i nauką. W obu chodzi o to, aby rząd, kościół i nauka tworzyły organa od siebie niezależne, niekiedy o to, aby kościół i nauka były podwładne państwu.

U nas, między rządem a kościołem toczyła się faktyczna walka; ale — nasz spór między nauką i kościołem, był tylko parodyą stosunków zachodnio-europejskich. Wywołali go, wcale niepotrzebnie, pseudo-gorliwcy religijni i pseudo-uczeni; jest bowiem rzeczą aż nadto wiadomą, że jeżeli kiedy i gdzie, to w ostatnich latach u nas, kościół nie mógł tamować rozwoju nauki, gdyby nawet takowa istniała. Wpływ jego na społeczeństwo był wogóle zredukowany do minimum.

Jeżeli przypomniemy sobie, że kodeks reguluje stosunki ludzkie tylko ze stanowiska interesów, że sądy mają do czynienia tylko z faktami, podczas gdy religia nieustannie przemawia w imię miłości powszechnej, w imię Boga, że oddziaływa wprost na serca ludzi, że uszlachetnia je wzniosłemi ideami, to potrzeba bardzo ograniczonego człowieka, aby nie przyznał, że rola kościoła, jako organu regulującego jest czcigodna i niezmiernie ważna.

Stan kapłański jest niezbędny w narodzie; nieszczęściem jest on u nas zdezorganizowany i mało ucywilizowany, a nadto w swem łonie posiada doktrynerów, którzy, zamiast myśleć o szczęściu i doskonałości bliźnich, mają śmieszną pretensyą do potykania się z nauką.

Smutno wyznać, ale tak jest, że do osłabienia moralnej powagi kościoła w sferach inteligencyi, zarówno przyczynili się pseudo-uczeni, jak i pseudo-kapłani, którzy zapomnieli o tem, że Chrystus kazał Piotrowi schować miecz do pochwy. Trzeba być barbarzyńcą, aleby sądzić i ogłaszać, że dzisiejsza nauka, która na każdym kroku odkrywa w naturze plan, życie, mądrość, nieskończoność, nieśmiertelność, że ona uwłacza majestatowi Boga. Przeciwnie ona go coraz lepiej pojmuje, o ile to jest możliwe dla człowieka.

Praktyczne skutki obu wymienionych walk z kościołem są te, że mamy dziś w kraju za mało kapłanów, że wpływ religii na społeczeństwo osłabnął i że młodzież nieco oświeceńsza nie garnie się do stanu duchownego, uciśniętego, zacofanego i ośmieszonego.

Trzecią wielką gałąź społecznych organów regulujących są kapitaliści: posiadacze ziemi, przemysłowcy i finansiści.

Posiadacze ziemi, jak wszędzie tak i u nas mieli kiedyś władzę. Za rzeczypospolitej nasza szlachta rządziła krajem i tworzyła potęgę mocniejszą od królewskiej. Za czasów konstytucyi sejm szlachecki byt już tylko doradcą władzy królewskiej. Po roku 1831 przy szlachcie zostało posiadanie ziemi, tudzież drobna cząstka władzy administracyjnej i sądowej.

Po roku 1863 szlachta utraciła wszelką władzę, a część jej ziemi przeszła do rąk włościan. Dziś klasa ta mogłaby tworzyć" stan użytecznych kapitalistów wiejskich, lecz z powodu zadłużenia, zbyt obszernych na jej siły terytoryów, dezorganizacyi i braku wyższej oświaty, dobry wpływ jej nie daje się czuć w kraju.

W sferze stosunków wiejskich proces różniczkowania dokonał się najzupełniej. Władza skupiona niegdyś w ręku szlachcica podzieliła się między gminy i sądy gminne, a terytoryum z którego utrzymywali się chłopi pańszczyźniani, odpadło i przeszło na własność chłopów. Różniczkowanie jest więc spełnione; kolej teraz na całkowanie, które sprawić powinno to, ażeby drobni właściciele i większy właściciel, tworzyli jedną ekonomiczną organizacyą ludzi wolnych, ażeby inteligencya wiejska swoją wiedzą i kredytem służyła włościanom, ażeby podniecała ich i przodowała im w czynach obywatelskich.

Nauka rolnictwa i rzemiosł domowych, skoncentrowanie włościańskich gruntów, ulepszona uprawa roli, podniesienie hodowli bydła, zaprowadzenie ochron i pomocy lekarskiej, przytułki dla starców i kalek, uszlachetnienie zwyczajów włościan, wszystko to są obowiązki inteligencyi wiejskiej. Gdy ich spełnienie potrafi, gdy dla włościan nie stanie się użyteczną, gdy nie będzie umiała wpłynąć na ich uszczęśliwienie i udoskonalenie, rola inteligencyi wiejskiej będzie smutna.

Kto ma większy kapitał i trochę oświaty, ten musi służyć uboższym i mniej oświeconym, musi być skarbnikiem i przewodnikiem ludu. Gdy dla przyjemnego życia wyrzeknie się tych obowiązków, albo co gorsza — zechce wyzyskiwać swoje korzystne położenie, wcześniej lub później przyjdzie czas, ie byt jego zostanie zakwestyonowanym, w imię teoryi, że: "on ma więcej, bawi się i próżnuje, inni mają mniej, pracują i cierpią nędzę!"...

Zupełnie nowym organem w całej Europie są wielcy przemysłowcy i finansiści. Jednych i drugich u nas można policzyć na palcach, lecz mimo to, na jednych i na drugich ciążą takie obowiązki względem ludności miejskiej, jakie mają właściciele folwarków odnośnie do chłopów; owszem większe, bo ci mają więcej swobody w działaniu.Źródłem dzisiejszych niepokojów socyalnych, są nie same tylko agitacye, ale przedewszystkiem niezdrowy stosunek społecznych organów regulujących do wytwarzających. Tak, między innymi, kapitaliści wciąż pamiętają tylko o prawie" żądania i zaofiarowania, '' stale zapominając o prawie "użyteczności, " na mocy którego ci, którzy mają więcej wpływu i środków, muszą też więcej myśleć o szczęściu i doskonałości innych.

U nas, z powodu małej liczby potężnych firm przemysłowych, odskok między pracodawcą i robotnikiem jest w ogóle nie tak znaczny jak gdzieindziej i stosunki powinnyby być mniej wytężone. Natomiast cierpimy na inne dolegliwości: 1) na nierozwinięcie narodowego przemysłu, 2) na ciągły napływ przemysłowców cudzoziemskich, którzy tutejszego robotnika uważają za machinę, nawet niepotrzebującą naprawy, gdy się zepsuje.

Dla tego pragnąć należy, aby powiększyła się liczba naszych przemysłowców bądź polaków chrześcian i starozakonych, bądź zasymilowanych niemców, którzy (o ile się asymilują) są dla nas doskonałym materyałem społecznym. Ci zaś, którzy już poczuwają się do polskości, niech pamiętają, że na nich w pierwszej linii ciąży obowiązek podźwignięcia klas rzemieślniczych. Oni to powinni dawać inicyatywę do mieszkań robotniczych, spółek kredytowych, oszczędnościowych, spożywczych i wytwórczych, do instytucyi przytułku dla starych i okaleczonych rzemieślników, wreszcie szkół fachowych, odczytów, muzeów i stypendyów, przy pomocy których młodzież rzemieślnicza, mogłaby kształcić się w swojej sztuce zagranicą.

Od chwili gdy nasze rzemiosła i ten drobny polski przemysł fabryczny, jaki istnieje, zostaną zorganizowane, napływ kapitalistów, niemieckich przestanie być groźnym dla naszej narodowości; żadna bowiem jednostka nie może walczyć z organizmem, lecz prędzej czy później musi się z nim zasymilować.

Streszczając to, co powiedzieliśmy o anatomii naszego organizmu społecznego wypada, że:

Wszystkie nasze organa są nieproporcyonalne zbudowane, za duże lub za małe, niedostatecznie rozwinięte i działają słabo. Z pomiędzy organów rozdzielających taki np. handel, tworzy kastę. W organach regulujących żywioł miejscowy albo przekształca się, jest osłabiony (szlachta) i nie działa, albo jest nieliczny, albo zajmuje podrzędne stanowiska. Skutki tego objawiają się między innemi w zjawiskach patologicznych, w liczbie próżniaków, utracyuszów i przestępców.

Trzeba zatem starać się doprowadzić nasze organy społeczne do proporcyonalnych rozmiarów, do czego konieczną jest jak najdokładniejsza statystyka kraju. Trzeba wewnętrznie organizować pojedyncze działy pracy narodowej. Trzeba wreszcie zajmować stanowiska w organach regulujących, zacząwszy od wielkich przemysłowych stanowisk.

Za przykład zorganizowanej, choć nielicznej klasy, posłużyć mogą lekarze. Mają oni swoje spółki, fundusze, towarzystwa, fachowe narady, bibliotekę nauk lekarskich, pisma peryodyczne; mają kasę wsparcia dla wdów i sierot i myślą o kasie emerytalnej. Przyjmują poważny udział w rozwoju współczesnej medycyny i zarówno swoją sztuką, jak i stosunkami towarzystkiemi zbawiennie oddziaływają na społeczeństwo.

Jestto model, który inne klasy społeczne z pewnemi naturalnie zmianami, powinnyby naśladować.

B) Fizyologia społeczna.

Dotychczas okazało się, że naszę terytoryum jest źle obrabiane, że wyrobów jest za mało i brak im cechy oryginalnej, że nasze organa społeczne są nieproporcyonalne i wątłe, że nareszcie materyał socyalny — ludność, nie jest jednolitą, ale różnorodną.

Skutkiem tego, między społeczeństwami dojrzałemi zajmujemy bardzo skromne stanowisko, a w wielkich ruchach cywilizacyjnych albo nie odegrywamy żadnej roli, albo podrzędną.

Pomimo to jest w naszym organizmie społecznym coś, co w obywatelu budzi otuchę, a w badaczu żywy interes, jest to siła żywotna.Żywotność narodu przejawia się w zbiorowych zjawiskach, które porównaćby można do procesów fizyologicznych. Procesów tych jest kilka stopni. Jedne z nich (np. wytwarzanie, rozdział bogactw, zużywanie ich), podobne są do tego co w świecie organicznym nazywa się przemianą materyi, trwa wciąż, powtarza się codzień, co godzinę. Inne, (np. przybytek ludności, powstawanie nowych instytucyi, lub nowych gałęzi pracy), odpowiadają obszerniejszemu procesowi wzrostu i rozradzania się. Jeszcze inne zjawiska społeczne (np. znikanie pewnych klas społecznych, tworzenie się nowych, zmiany polityczne) nazywać można przekształceniami i wskazać pewną analogią między niemi, a tak rozległemi zjawiskami bijologicznemi, jak np. przemiana gąsienicy w poczwarkę, lub poczwarki w motyla.

a) Wytwarzanie. Według p. Poznańskiego, ogólna wytwórczość Królestwa wynosiła w roku 1876 — 538 milionów rubli, z czego przypada na: rolnictwo 44%, hodowlę bydła 23%, przemysł rolny (cukrownie, gorzelnie i t. d. ) 9%, leśnictwo 4%, przemysł fabryczny 12%, rzemiosła wiejskie i miejskie 5% i górnictwo 2%. Ztąd wynika, że rolnictwo i gałęzie związane z nim dają 30% ogółu wytwórczości, a przemysł górniczy, fabryczny i rzemieślniczy 20%. A. dalej, że: my dotychczas jesteśmy "krajem rolników" (nie rolniczym, bo uprawa stoi nizko) i że powinniśmy wszelkiemi siłami dźwigać przemysł i to bardziej rzemieślniczy niż fabryczny, bo ten ostatni sam sobie da radę.

Innemi słowy: dzisiejszą podstawą naszego bytu jest rolnictwo, a warunkiem przyszłego rozwoju — przemysł.

Wytwarzanie obywateli przedstawia się tak, że w roku 1880 z miliona dzieci potrzebujących nauki, około 200 tysięcy chodziło do szkoły.

Odwrotnym procesem wytwarzania jest — niszczenie. Ile się u nas niszczy mienia na drodze rabunku i kradzieży, ilu ginie ludzi z powodu złej higeny, braku pomocy lekarskiej, lub demoralizacyi i ciemnoty — nie wiemy. W roku jednak 1880 same pożary zrządziły nam szkód za 3 miliony rubli.

Trzeba więc podnieść oświatę (ulubiona piosnka naszych dzienników!... ) moralność i — więcej czuwać nad pożarami.

b) Wymiana usług. Pod tym względem postawić można jako zasadę ogólną, nietylko u nas ale i na całym świecie, że: organa regulujące i rozdzielające, w stosunku do wytwarzających, nie dość pilnie przestrzegają zasady wymiany usług. Nie jest to bynajmniej skutkiem ludzkiej złośliwości, ale — nierozwinięcia organizmów społecznych, a wreszcie i tego prawa, że: gdy siła niższa zamienia się na wyższą, następuje koniecznie pewna strata.

Praca mechaniczna powstająca ze spalenia się węgla, jest niższą niż powinna być wedle teoryi, a tak samo klasa regulująca, która powstaje i opiera się na klasie wytwarzającej, daje mniejsze usługi, niżby wymagała tego etyka.

Nie o to więc chodzi, ażeby każdy pomysł dyrektora, uczonego lub artysty, miał natychmiast praktyczną doniosłość, ale o to, ażeby było jak najmniej szkodliwych i niepraktycznych pomysłów i czynów.

Swoją drogą, nie zachowywanie zasady wymiany usług, a raczej — łamanie jej przez klasy regulujące i rozdzielające, staje się źródłem ciężkich niepokojów społecznych, jakiemi były lub są,: rewolucya francuzka, agitacye socyalistyczne, anty-semickie i t. d.

Specyalnie nasze społeczeństwo dzieli się na lud, inteligencyą i żydów, które to grupy, po za obrębem ekonomicznych, nie mają żadnych innych: ani rodzinnych, ani towarzyskich, ani umysłowych stosunków. Są to jakby trzy odrębne światy!..,

Zbytecznem byłoby dodawać, że seperatyzm ten musi być złagodzony, a zbiegiem czasu zniesiony i że wszystko, co go podtrzymuje, jest nieszczęściem kraju. W społeczeństwie każda klasa powinna czuć, rozumieć i widzieć to, że do jej szczęścia niezbędne są wszystkie inne klasy.

Ciekawą jest wymiana usług w stosunkach zewnętrznych. Według p. Poznańskiego przeciętnie w ciągu lat trzech (1874 — 1876), wywoziliśmy na zachód różnych produktów, naturalnie rolniczych, za 44 miliony rs. rocznie, a przywoziliśmy ztamtąd, przeważnie wyrobów przemysłowych, za 61 milionów rs. rocznie, czyli: nadpłacaliśmy 17 milionów rubli gotówką. Z Cesarstwa zaś przywoziliśmy za 24 miliony rs., a wywoziliśmy za 46 milionów rs., przeważnie wyrobów, czyli zyskiwaliśmy 22 miliony rubli.

Jeżeli te cyfry są chód przybliżenie dokładne, w takim razie ekonomiczne stosunki nasze z Cesarstwem są bardzo korzystne, a z zachodnią Europą bardzo niekorzystne.

Jest to nowy powód do podniesienia przemysłu. Pod tym względem należy nam jak najrychlej wyemancypować się z pod nacisku zachodniej Europy.

c) Rozdział bogactw. Tenże p. Poznański ocenia ogólną wartość bogactw w Królestwie na cztery miliardy dwieście czterdzieści dwa miliony rubli (4, 242 miliony rs. ), z czego na wartość ziemi ornej przypada 2, 381 milionów rs., budowie i maszyny 462 mil. rs., lasy 439 mil. rs., bydło 261 mil. rs., kopalnie 154 mil. rs., towary 159 mil. rs., koleje żelazne 47 mil. rs.

Dalej oszczędności hipoteczne wynoszą 88 mil. rs., kapitały w kasach oszczędności 2mil. rs., papiery wartościowe 242 mil. rs. i t. d.

Znaczy się, że najpotężniejszą klasę w naszym narodzie stanowią nie finansiści, jak się to zdaje niektórym ekonomistom, ale — rolnicy. Ponieważ zaś podatki rządowe wynoszą rocznie przeszło 40 milionów rs. co znaczy 5% od 800 mil. rs, więc drugą potęgą kapitalistyczną u nas jest rząd.

Wobec tego nie trzeba się dziwić, że szlachcie często przypominamy o tem co ona robi i czego nie robi. W jej rękach bowiem, przynajmniej nominalnie, znajduje się czwarta część narodowego majątku.

d) Oszczędzanie. Pod tytułem "wytwarzanie" widzieliśmy, że wartość różnych produktów pracy, t. j. przedmiotów, których dotknęła ręka ludzka, wynosi u nas około 538 milionów rubli rocznie.

Na mocy zaś własnych rachunków przypuszczam, że produkcyjna część naszej ludności wytwarza rocznie pracy za 1, 400 milionów rubli. Możnaby ztąd wyciągnąć wniosek, że u nas ledwie trzecia część pracy przyjmuje formę materyalną, reszta zaś poświęca się usługom osobistym i pośrednictwu.

Jestto jednak hipoteza bardzo niepewna, wspominam więc o niej tylko nawiasowo. Swoją drogą, według rachunków p. Poznańskiego, majątek nasz narodowy z roku na rok (1874 — 1876) powiększa się przecięciowo o 82 mil. rs., pomimo że np. wartość lasów zmniejszała się w owej epoce o 33 miliony rs. rocznie.

Ekonomicznie więc nasz organim "nabiera ciała" zyskuje rocznie około 2% swojej miąższości. Co zaś oszczędzamy pod względem duchowym? jakie zwyczaje, wiadomości i uczucia przekazujemy młodym pokoleniom? jak wiele zostanie im po nas? — na to odpowiedzieć nie potrafię.

Przechodzę do procesów wyższych, które stanowią rozwój społeczeństwa.

e) Wzrost. Ludność nasza wzrasta bardzo szybko. Według p. Załęskiego w r. 1816 mieliśmy 2, 700, 000 mieszkańców, w roku zaś 1880 było ich 7, 200, 000; w ciągu więc 64 lat ludność wzrosła o 166%!... Ponieważ jednak wzrost ten pochodzi nietylko skutkiem urodzin w kraju, ale i skutkiem napływu żydów i niemców, ludność więc nietylko wzrasta, ale i cokolwiek zmienia się.

Na mocy urzędowych cyfr z r. 1871 i 1880 próbowałem oznaczyć wzrost różnych gałęzi narodowego życia, w ciągu lat dziewięciu i wypadło mi, że średni przyrost (przynajmniej kilkunastu zjawisk) wynosi 43%. Rzecz godna uwagi, że w tym samym stosunku (t. j. o 43%) podrożały u nas zboża.

Naturalne jest, że różne gałęzie narodowego życia nie rozwijają się jednakowo prędko. Do silnie rozwijających się u nas należą: ogólna wartość produkcyi przemysłowej 165% wzrostu w ciągu 9 lat, wartość produkcyi przemysłowej na 1 mieszkańca 132%, produkcya 1 fabrycznego robotnika 52%, cena zbóż ziarnistych 43%. Słabiej rozwijają się: liczba robotników fabrycznych 41%, ilość fabryk 29%, ilość szkół 23%, ilość uczniów w szkołach 19%. ludność w kraju 16%, wysiew kartofli 15%. cena kartofli 13%, płaca najemników wiejskich 12%, wysiew zbóż ziarnistych 5%.

Słowem: życie nasze narodowe w sferze rolnictwa i oświaty rozwija się dość powoli, w sferze przemysłu fabrycznego nadzwyczaj prędko.

Przypomniawszy sobie, że przyrost ludności w ciągu 9 lat wynosił 16%, a ogólny przyrost bogactw (§§ d) w tym czasie powinienby wynieść 18%, wypada, że nasze bogactwa narodowe mnożą się cokolwiek prędzej niż ludność, ale nie o wiele prędzej. Postęp więc ekonomiczny, a więc i duchowy dokonywa się u nas nader powoli; nie dla tego jednak, że pisma postępowe mają za mało czytelników, ale z powodów nierównie głębszych.

Wogóle nasz rozwój narodowy głównie imponuje przyrostem ludności, czyli najprostszych komórek społecznych. Nosi on więc cechę życia raczej płodowego niż dojrzałego i jasno dowodzi tej prawdy, mało u nas znanej, że nasze społeczeństwo nie jest bynajmniej organizmem strupieszałym, ani nawet dojrzałym, ale — młodocianym. Droga dziejowa leży jeszcze przed nami.

f) Różniczkowanie. Drugim symptomem rozwoju, już dojrzalszego, jest nietylko wzrost ludności, ale: oddzielanie się nowych instytucyi od dawnych, jakby wykluwanie się nowych gałązek z dawnych konarów. Oddzielanie się takie nie zawsze bywa dobrowolne, niemniej jednak jest różniczkowaniem się.

W ciągu 20 lat ostatnich różniczkowania takie dokonały się w każdej klasie społecznej. Przed półwiekiem mieliśmy tylko szlachtę — panów, lub oficyalistów wiejskich i urzędników. Dziś ze szlachty mamy: właścicieli folwarków, sędziów gminnych, posiadaczy domów w miastach, ogromną większość inteligencyi miejskiej, trochę kupców i rzemieślników i t. p.

Z chłopów pańszczyźnianych, czyli robotników wiejskich mamy dziś: wójtów, ławników, trochę sędziów, pisarzy, księży.

Z żydów, kasty handlującej, wytwarzają się kapitaliści miejscy i wiejscy, inteligencya miejska, przemysłowcy, rzemieślnicy.

Różniczkują się także gałęzie pracy i instytucye. Np. Bank Polski otworzył filie na prowincyach; fabryka Lilpop i Rau, niegdyś narzędzi rolniczych, wydała następnie fabrykę wagonów i szyn; obok szkół ogólnych powstały: handlowa, techniczne przy drogach żelaznych i rzemieślnicze. Ze sfery rolnictwa wydziela się technika leśna, rybactwo i pszczolnictwo. W prasie powstały nowe organa ze specyalnem przeznaczeniem, przy Tow. Dobroczynności urodziło się parę nowych urządzeń, obok T-wa Zachęty Sztuk Pięknych utworzyły się salony prywatne i t. d.

Wogóle jednak proces różniczkowa nia idzie oporem, częstokroć z powodów zewnętrznych.

g) Całkowanie polega na skupieniu przedmiotów i zjawisk poprzednio istniejących oddzielnie. Np. obcy sobie niedawno mężczyzna i kobieta łączą swoje uczucia, prace i majątki i tworzą rodzinę; pojedynczy rzemieślnicy tworzą spółkę; śpiew, muzyka, mimika, tańce i dekoracye całkują się w operze i t. d.

Proces całkowania zazwyczaj jest koniecznym skutkiem różnikowania. Wynalazca zegarków budował je pierwotnie sam, we wszystkich częściach: robił kółka, sprężyny, skazówki, rusztowanie i t. d. Następnie fabrykacya zegarków zróżniczkowała się tak, że dziś każdy tryb, kamyk, śrubkę robi kto inny. Prace te jednak dają dopiero pojedyncze części zegarka, który tworzy się z nich zapomocą ustawienia, dopasowania czyli — zcałkowania.

Przy budowie wagonów całkują się także różne prace jak: stolarstwo, wyrób kół, resorów, śrub i t. d. Przy komunikacyi kolejowej całkują się prace: tragarzy, dozorców, maszynistów, telegrafistów, rachmistrzów, inżynierów i t. d.

Krótko mówiąc: w miarę rozwoju społeczeństwa proste sposoby zaspakajania ludzkich potrzeb stają się coraz bardziej złożonemi, skombinowanemi, na drodze różniczkowania i całkowania. Skutki tego są dwojakie: 1) przez podział pracy oszczędza się dużo sił i zyskuje większą dokładność w wykonaniu, 2) przez całkowanie splątują się interesa wielu ludzi, wzmacnia się ogólna solidarność", a tym sposobem społeczeństwo stopniowo zbliża się do tej precyzyi jaką przedstawiają żyjące organizmy.

h) Asymilacya. Jest to proces przyswajania sobie przez pewne klasy i cały naród, tego, czego pierwej nie posiadał, co mu przyniesiono z zewnątrz.

Włościanie przyswoili sobie parę roślin gospodarskich, narzędzi i sprzętów od szlachty. Rzemiosła o tyle asymilowały sztukę, że mamy np. początki malarstwa na szkle, drzewie, porcelanie i że na wyrobach rzemieślniczych spotyka się (nader rzadko) motywy miejscowe. Między inteligencyą wiejską i miejską wytwarza się pewien wspólny prąd idei nowszych, niestety! nieprzetrawionych.

Inteligencya starozakonna utrzymuje stosunki towarzyskie z chrześciańską, nawet trafiają się małżeństwa, co zasługuje na wysoką pochwałę. Niemcy, osobliwie osiadający w miastach, asymilują się stosunkowo najłatwiej i dostarczają krajowi materyał oświecony, moralny, pracowity i oszczędny.

Ażeby proces asymilacyjny został przyśpieszony, ludzie i rzeczy muszą mieszać się i stykać ze sobą. Wszelkie wspólne zebrania, wystawy sztuki i przemysłu, są wybornemi środkami. Powinnyby też jednostki pamiętać o następnych prawidłach: 1) Nie należy pomiatać żadnym przedmiotem, żadną wiadomością, bo z każdej płynie nauka, która może się przydać. 2) Należy szanować każdego człowieka i być mu życzliwym, bez względu na jego ubiór, wiarę, pochodzenie i zwyczaje towarzyskie, bo każdy ma prawo do szczęścia, a może być doskonalszym i użyteczniejszym.

O antypatyach i uprzedzeniach plemiennych i koteryjnych nawet nie wspominam. Są to przeszkody asymilacyi, trucizny narodowego organizmu i pozostałości barbarzyństwa. Są to wady tak szkodliwe dla interesów narodowych, jak pijaństwo, próżniactwo i zbytek.

Trzeba być złym człowiekiem i ciemnym obywatelem, ażeby z nienawiści robić system.

Pomoc, wymiana usług, przychylność — oto są hasła, które przenikają nietylko etykę, ale całą naturę.

Przechodzimy do najwyższych procesów społecznych.

i) Rozkład form dawnych. Ludzie w pogoni za szczęściem łączą się w pewne grupy i tym sposobem wśród organizmu społecznego tworzą organizmy mniejsze. Takiemi organizmami były starożytne kasty (kapłańska, wojskowa, ludowa), cechujące się tem, że przechodzenie od jednej do drugiej było niemożliwe. W Grecyi i Rzymie istniały klasy obywateli wolnych i niewolników. W wiekach średnich istniały nieomal kasty: duchowna, szlachecko-wojskowa, cechy rzemieślnicze i lud rolny.

Wszystkie te organizmy rozwijały się dopóty, dopóki były potrzebne społeczeństwu, dopóki dawały możliwe maximum szczęścia. Potem rozwój ich zatrzymywał się, krzepnął, a z czasem bądź pod wpływem nowych potrzeb i większej dojrzałości, bądź pod naciskiem sił zewnętrznych, owe organizacye rozkładały się.

Stało się to u nas, a zresztą w całej Europie, z organizacyą dawnej wsi (szlachcic, proboszcz, chłopi), cechami rękodzielniczemi, z rodziną (pan i słudzy, potęga władzy ojcowskiej), z duchowieństwem (udział w sejmie i kierowaniu edukacyą), a w ostatnich czasach ze wszystkiemi władzami kraju.

Z dawniejszych organizacyi nie zostało prawie śladu, z wyjątkiem kasty żydowskiej, która sformowała się nietylko skutkiem odrębności religijnej, rasowej i towarzyskiej, ale i skutkiem zewnętrznej presyi.Żydów nazywam kastą dla tego, że tworzą oni organizacyą, z której trudno wyjść a jeszcze trudniej wejść. Organizacya ta tworzy organa rozdzielające w spoiejeczeństwie (kupcy, finansiści, pośrednicy, nawet furmani i tragarze!... ), ma trochę rzemieślników produkujących dla niej wyroby koszerne i własny organ regulujący, mianowicie rabinat. Do tego ażeby żydzi mogli się stać narodem, brakuje im całego mnóstwa organów wytwórczych i terytoryum.

Rozkład kasty żydowskiej, sformowanej pod wpływem seperatyzmu i ograniczeń, może dokonać się tylko na drodze dania im zupełnych swobód, porównywania ich z resztą ogółu wobec prawa, stosunków towarzyskich z ludnością chrześciańską, zdobycia przez chrześcian wielu stanowisk handlowych i finansowych i dopuszczenia żydów we właściwej proporcyi do wszelkich zajęć społecznych.

Drwiny, pogarda, ucisk, uprzedzenia, nienawiść, krzywdy, utrzymują tylko kastowość, która jest klęską i dla społeczeństwa i dla samych żydów. Dzięki zasklepieniu żydzi wyrobili sobie niepospolite zdolności handlowe i organizacyjne, ale prawie, że nie są zdolni do prac wytwórczych, do wojska, — nie mają i nie szukają bezpośrednich stosunków z naturą, co jest rzeczą charakterystyczną i straszną. Zdaje mi się, że gdy żyd pokocha naturę i przejdzie wojsko, gdy pocznie żyć między chrześcianami a więc wśród stosunków pełniejszych, zmienić się musi, gdyż obudzą się w nim nowe uzdolnienia, których może nawet nie przeczuwał. Z żydowskiej gąsienicy wyrośnie szacowny materyał cywilizacyjny.

Wogóle rozkłady dawnych organizacyi, o ile pochodzą z powodów wewnętrznych, stają się szybkie i zupełne. O ile z powodów zewnętrznych i zastosowane nie wporę, o tyle są bezskuteczne. Sprobujmy np. zamknąć chedery, a wnet na ich miejscu wytworzą się nowe. Zdrowemu rakowi ułamane szczypce odrastają.

j) Tworzenie się nowych organizacyi. W zalęgniętem jaju tworzy się naprzód ślad kręgosłupa, później serce, trzewia, muskuły, kończyny i organa zmysłów, gdy zaś pisklę podrośnie, okrywa się pierzem.

Wogóle w organizmach roślinnych i zwierzęcych pojedyńcze organa powstają w pewnej kolei i to samo dzieje się z organizmami społecznemi. Powiedzieć można, że rozwój społeczny polega na powstawaniu coraz nowych organów.

Nowy organ albo tworzy się z dawnego, przez różniczkowanie (np. z Banku powstały filje, z dawnej wsi właściciele więksi i mniejsi), albo też przez zapłodnienie z zewnątrz. Pierwsza kolej u nas zbudowana była przez cudzoziemców, toż samo tramwaje, telefony, większość fabryk, sądy gminne i t. d. Zapłodnienie takie dokonywa się nie tylko w ten sposób, że przybywają obcy ludzie i coś u nas tworzą, lecz, o ile społeczeństwo jest dojrzalszem, za pośrednictwem idei. Do takich utworów należą u nas: Merkury, kilka spółek rzemieślniczych, ochotnicze straże ogniowe, Tow. Zachęty Sztuk Pięknych, szkoły rękodzielnicze dla kobiet, Tow. wioślarskie, lekarskie, resursy i t. d.

Powstawanie nowych organizmów na leży do najwyższych procesów socyologicznych i dowodzi pewnej dojrzałości społeczeństwa. Sztucznie tego wywołać nie można, choć można opóźnić i tamując instynktowy popęd do tworzenia organizacyi zdrowych, pchnąć społeczeństwo do formowania stowarzyszeń patologicznych.

Każda organizacya musi mieć następne składniki: a) określoną funkcyę czyli cel, którym winno być szczęście albo doskonałość wielu ludzi, b) organa wytwórcze, które będą, wykonywały ową funcyą, c) organa regulujące i rozdzielające, które będą dyrygowały i wśród których mieścić się musi energia, specyalna wiedza i specyalny artyzm, d) szkielet np. budowle, sale, e) soki, czyli jakieś dobra ruchome, które mają krążyć między organem i resztą społeczeństwa, f) środek zamienny czyli pieniądze.

k) Rozradzanie się. Każdy organizm społeczny wydziela z siebie pewną ilość komórek, które albo wchodzą w skład innych, asymilują się, albo też tworzą nowe organizmy. Niemcy unas dotychczas przynajmniej, asymilowali się, częściej mieszczanie, niż koloniści wiejscy; w stepach Ameryki tworzą oni kolonie. Rasa zaś anglosaksońska jest już tak dojrzała, iż nietylko tworzy drobne kolonie, ale wprost całe państwa jak np. Stany Zjednoczone.

Z naszego społeczeństwa ma miejsce oddzielanie się natury nie najniższej ale i nie najwyższej, prawie wyłącznie ku wschodowi. Tworzą się tam nawet kolonie, które mogłyby być faktoryami, lecz tymczasem asymilują się w ciągu paru pokoleń. Niektórzy wychodźcy stają się niekiedy agentami handlowymi i to jest dobre.

Wogóle jednak kolonizacya jeszcze nie jest nam potrzebna i ułatwia tylko napływ niemców do kraju.

1) Zwyczaje — prawa. Człowiek znalazłszy się w nowych dla siebie warunkach (np. Robinson na wyspie), jest z początku igraszką sił natury. Chce zjeść owoc i znajduje go cierpkim, chwyta za liść i parzy sobie rękę, kładzie się spać w jaskini i zalewa go woda.

Tym jednak sposobem nabywa doświadczenia, które go uczy, że te i te przedmioty są szkodliwe, inne użyteczne, że taki sposób działania daje w rezultacie przyjemność, inny przykrość.

Z początku, z wielką uwagą i namysłem odróżnia on rzeczy użyteczne od szkodliwych i wykonywa pewne czynności. Z czasem jednak nabiera wprawy, może działać szybko, nieledwie bez namysłu, słowem — tworzy sobie pewne nałogi, pewne zmiany psychiczne i anatomiczne, dzięki którym, w danem otoczeniu, może żyć bez niebezpieczeństw i nadmiaru pracy.

Robinson, znalazłszy się na innej wyspie, musiałby zbierać nowe doświadczenia i tworzyć sobie nowe nałogi. Gdyby zaś kolejno musiał żyć na obu wyspach, utrwaliłyby się w nim oba rodzaje nałogów, przystosowałby się do obu rodzajów otoczenia, czyli — stałby się jeszcze doskonalszym. Jego zaś potomstwo oddziedziczyłoby owe zmiany anatomiczne i psychiczne, utworzyłoby rasę lepszą.

Wprawa zatem i nałogi są to pewne stałe skojarzenia wrażeń, wyobrażeń, pojęć, uczuć i ruchów muskularnych, dzięki którym człowiek prawie bez namysłu wykonywa czynności, przynoszące mu, w danych warunkach, najwięcej szczęścia kosztem najmniejszej pracy. Źródłem ich jednak jest długie i przykre doświadczenie, namysły i mozolne powtarzanie czynności.

Ponieważ człowiek żyje nie tylko z naturą ale i z ludźmi, a jego szczęście zależy od obu tych czynników, więc — wytwarzają się w nim nie tylko wprawa i nałogi potrzebne do pracy, ale wprawa i nałogi potrzebne do obcowania z ludźmi, I w tej i w tamtej sferze mają one na celu maximum szczęścia za minimum wysiłku.

Gdy wiele ludzi żyje razem na pewnem terytoryum i przez dłuższy czas, każdy z nich wyrabia sobie nałogi i wprawę odpowiednią swojej indywidualności. Niektóre jednak wprawy i nałogi posiadają wszyscy owi ludzie, wszyscy z nich korzystają i dzięki im, wszyscy w danych warunkach osięgają największe szczęście przy najmniejszych wysiłkach. Zarazem wszyscy przekazują je swemu potomstwu. Te nałogi wspólne wielu ludziom nazywają się zwyczajami.

Zwyczaj więc — jest to wspólny wielu ludziom sposób działania, który w danych warunkach tworzy maximum szczęścia. Zwyczaj rodzi się pod wpływem zewnętrznych warunków, na drodze świadomej pracy. Lecz z czasem staje się procesem bezświadomym i trwa dopóty, dopóki nie zmienią się warunki, nie wywołają nowej pracy i nowych zwyczajów.

Ludzie bez wprawy i społeczeństwo bez zwyczajów, byliby igraszką przypadku. Dzięki wprawom i zwyczajom stają się istotami bezpieczniejszemi i samodzielniejszemi, słowem — doskonalszemu Zwyczaje więc są pracowitemi zdobyczami pokoleń i czcigodnemi nabytkami, ale tylko o tyle, o ile przeciętnie dają ogółowi najwięcej szczęścia, przy najmniejszych wysiłkach. Nie należy więc zbyt pochopnie drwić ze starych zwyczajów, bo one są narodowemi skarbami, ale też i nie można dla zwyczaju poświęcać zasady: szczęścia, doskonałości i użyteczności, bo one są najwyższemi celami świata.

Gdy warunki zewnętrzne zmieniają się, zmienić się muszą i zwyczaje. Zmiana klimatu, własności gruntu, nowe przedmioty użyteczne, wzrost ludności, stosunki z nowymi ludźmi, wszystko to wpływa na zmianę zwyczajów. Im warunki stają się rozmaitsze, tem zwyczaje stają się liczniejsze, tem człowiek robi się doskonalszym. Przybywają mu bowiem nowe wprawy i uzdolnienia, dzięki którym może łatwo żyd, wśród coraz więcej skombinowanych okoliczności.

Każda odmiana ludzi, która wytworzyła się w pewnych warunkach, każda epoka społecznego rozwoju, każda klasa ma swoje zwyczaje. Niektóre z nich w miarę rozwoju zanikają (np. zwyczaje cechowe, pańszczyźniane), inne jednak zostają, jako przydatne w nowych warunkach, z tego powodu, że posiadają własność stosowania się do najbardziej skomplikowanych stosunków. Np. zwyczaj gotowania mięsa, przerabiania zboża na chleb, zawierania małżeństw, szanowania cudzej własności i t. p.

Najpowszechniejsze zwyczaje, przydające się we wszystkich zorganizowanych społeczeństwach, stanowią moralność Schronieniem najwyższych praw moralnych jest religia, a choć, na mocy różniczkowania, moralność poczyna stanowić utwór odrębny od religii, odrębność ta jednak istnieje tylko dla ludzi doskonalszych, których wysoka organizacya duchowa, tak skojarzyła się z naturą i społeczeństwem, że źle, choćby chcieli, działać nie mogą. Ogół dzisiejszych ludzi, dzięki cywilizacyjnemu nierozwinięciu, potrzebuje silnych bodźców i wędzideł. Drugiem schronieniem zwyczajów powszechnych, lecz przydatnych tylko dla danego narodu, jest prawo, a jego stróżem — organa regulujące.

Każdy organizm ma właściwy sobie sposób życia i rozwoju: inaczej żyje ptak, inaczej ryba, inaczej pisklę, inaczej osobnik dojrzały. Każdy organ ma swoją specyalną funkcyą: co innego robi serce, a co innego oko. Otóż prawa są mniej więcej sformułowaniem sposobów, według których powinny działać organa społeczne i komórki, ażeby społeczeństwo osiągnęło maximum rozwoju.

Z tego powodu prawa winny odpowiadać narodowemu typowi, a w każdym razie stanowią obraz jego rozwoju i szczebla jakiego dosięgnął. Prawa o własności, o małżeństwach, o przestępstwach, o stosunku ludności do władzy i t. d., w każdym organizmie społecznym są o tyle różne, o ile on różni się od innych.

Człowiek w początkach cywilizacyi, przeważnie ugania się za zdobyczą, ćwiczy swoje muskuły. Gdy byt sobie zabezpieczy, wówczas szuka wygód i przyjemności i ćwiczy swój system nerwowy. Dopiero później, w miarę powiększania się doświadczeń i wiedzy, poczyna dbać nie tylko o system nerwowy, ale i o każdą tkankę ciała, bo wie, że każda musi być zdrową, ażeby cały organizm był szczęśliwy.

To samo dzieje się z narodami. W epoce tworzenia się, główną rolę odegrywa organ zaczepno-odporny czyli stan wojskowy. Gdy państwo się już utworzy i ubezpieczy, głównie dba się w nim o rozwój i siłę organów regulujących, którym służą pozostałe klasy. Dopiero znacznie później, gdy pokażą się w innych organach objawy patologiczne, zaczyna się dbałość o nie, rachowanie się z każdą komórką.

Odpowiednio do tych trzech epok i prawa mają charakter: wojskowy, państwowo-arystokratyczny i wreszcie ludowy, demokratyczny.

Współcześnie doskonali się sposób powstawania praw. Z początku są one mechanicznym zbiorem zwyczajów, są "gromadzone" przez starców pokolenia. Następnie zaczynają być "tworzone" przez ludzi wyższej umysłowości w pewnym celu, zwykle w celu rozwinięcia organów regulujących. W końcu zaczynają być tworzone w celu rozwinięcia wszystkich klas społecznych, pod hasłem: powszechnego szczęścia, użyteczności i doskonałości. Wtedy też, dla nadania im tej cechy powszechnej, biorą udział w stanowieniu praw jednostki ze wszystkich organów społecznych.

Słowem: w miarę rozwoju społecznego organizmu i doskonalenia się jednostek, zwyczaje i prawa nabierają cechy powszechnej, dzięki czemu zbliżają się do najwyższych zasad moralności i coraz więcej mają na celu szczęście, doskonałość i użyteczność każdej jednostki.

ł) Walka. Obok wymiany usług i wspierania się istnieje w naturze, między społeczeństwami i w społeczeństwach — walka.

Walka sprawia to, iż w pewnej sferze zostają się i wywierają wpływ osobniki silniejsze i wogóle doskonalsze od innych. Mowa tu naturalnie o roślinach, zwierzętach i ludzkich jednostkach; walka bowiem między dojrzalszemi organizmami społecznemi nie kończy się śmiercią któregoś z nich, ale tylko pewnemi zmianami w ich urządzeniach, tudzież większem lub mniejszem zatamowaniem rozwoju.

Ażeby jakiś organizm wytrzymał walkę bez szkody dla siebie, musi on posiadać te uzdolnienia i siły jakie ma jego przeciwnik. Ażeby zwyciężył, musi mieć albo takie same uzdolnienia z wyższym stopniem siły, albo jakieś nowe a korzystne. Z dwu bawołów walczących ze sobą zwycięża mocniejszy, w walce zaś np. lamparta z bawołem, zwycięża zwykle pierwszy, gdyż posiada nieznane bawołowi uzdolnienia jak: szybkość, zwinność, kły i szpony.

Im zatem jakiś organizm ma więcej sił i uzdolnień, tem w walce ma więcej szans zwycięztwa. Z tego względu organizmy społeczne winny się starać o wszechstronną doskonałość, o wyrobienie sobie tych sił i uzdolnień jakich im brakuje, a które innym przynoszą widoczne korzyści.

Takie nowe siły i uzdolnienia są zazwyczaj skutkiem walk. Francya dopiero po wojnie z Niemcami pomyślała o przekształceniu armii, o nowych fortecach i kolejach.

Wewnątrz społeczeństw walka budzi się wówczas, gdy powstają jakieś nowe organy i uzdolnienia, nowe procesy. U nas takich walk jest sporo: własność ziemska mniejsza ściera się z większą, rzemiosła z fabrykami, wytwórcy z handlującymi, świeżo równouprawnieni żydzi z chrześcianami, inteligencya miejska z wiejską, kierunek pozytywny z idealnym, nauki ścisłe z poezyą i t. d.

Z pomiędzy różnych partyj te zwyciężą, które odpowiadają potrzebom epoki, które mają więcej sił i uzdolnień użytecznych dla ogółu, które mogą oddać więcej usług. Zwykle zaś dzieje się tak, że zostaje coś ze starego i coś z nowego systemu; na starym konarze wyrasta nowa gałązka.

W tem leży, w dojrzałych organizmach, wyższość polityki kompromisów nad każdą inną. Stara partya, jeżeli istnieje, musi mieć stronników, a więc i uzdolnienia użyteczne dla jakiejś ludzkiej grupy. Z nową partyą jest to samo. Dla tego zamiast walczyć i tracić siły, lepiej jest połączyć cechy użyteczne obu partyi. Reszty zaś dokona czas, który bez ceremonii zaciera wszystko co nie ma racyi bytu.

Polityka kompromisów wypływa nie z dobrego serca, ale ze znajomości mechaniki, która uczy, że wypadkowa sił działających w jednym kierunku, jest większa niż — działających w przeciwnych kierunkach. Choć co prawda, są jeszcze tak dzicy ludzie i tak nierozwinięte organizacyę, że świat zyskuje na tem, gdy walcząc, wyrywają sobie nawzajem kły i pazury.

Streśćmy uwagi wypływające z fizyologii naszego społeczeństwa.

Pod względem wytwórczości, trzeba jak najwięcej przerabiać znajdujące się w kraju materyały surowe, wytwarzać przedewszystkiem to, co jest potrzebne naszej ludności, a potem to czego potrzebują sąsiedzi. Dążyć do tego aby każdy wytwór miał jak najwięcej własności użytecznych i najdoskonalsze formy. Do osiągnięcia tych celów pomoże: gruntowna znajomość natury i wszystkich gałęzi techniki.

W sferze wymiany usług regulować stosunki między kapitałem i pracą, warstwami inteligentnemi i ludem, tak ażeby sam lud uznał użyteczność kapitału i wiedzy. Na zewnątrz zaś spotęgować handel z Cesarstwem, ograniczyć przywóz z Niemiec, nie wywozić ziarn, tylko mąkę i mięso.

Co do rozdziału bogactw starać się raczej o przewagę wielkiej liczby średnich fortun niż o małą liczbę wielkich. To ograniczy zbytek i proletaryat.

Tworzyć w kraju instytucye oszczędnościowe, dążyć do zmniejszenia procentów i wszelkiego trwonienia sił i bogactw.

Potęgować wzrost ludności przez ułatwienie pomocy lekarskiej, tudzież upowszechnienie zasad hygieny i dyetyki. Podnieść oświatę i wytwórczość klas pracujących, starać się o to, ażeby między wszystkiemi klasami społecznemi i naturą wytworzył się nieprzerwany prąd stosunków, ażeby się jak najczęściej stykali ludzie i przedmioty, ażeby wszystkie gałęzie pracy mechanicznej, artystycznej i umysłowej, oddziaływały na siebie. Ten proces da społeczeństwu jednolitość a wyrobom cechę oryginalną, swojską. Asymilować pierwiastki obce nie na drodze przymusu, nacisku, ale pod hasłem szczęścia, doskonałości i użyteczności. Zdobądź serce, a będziesz miał człowieka.

Wszystkie formy stosunków, które mają na sobie cechę kastową i utrzymują się tylko na mocy bezwładności, nie-przynosząc już pożytku — rokładać. Ludzie mają równe prawa do szczęścia, bez względu na religią, zajęcie lub pochodzenie, byle — nie szkodzili innym.

Tworzyć coraz nowe a potrzebne organa w społeczeństwie, przedewszystkiem zapytując: czy jakaś instytucya nie może powstać na drodze zróżniczkowania się lub zcałkowania dawniejszych.

Dopiero gdy tego zrobić nie można, trzeba pomyśleć o przeszczepieniu na nasz grunt obcej instytucyi i — zasymilowaniu jej. Dążyć do największego podziału pracy, do tworzenia grup z ludzi mających podobne zajęcia i starać się o utrzymanie solidarności między pojedynczemi gałęźmi. Niech każdy wchodzi do grupy w której mu najwygodniej, lecz niech wszyscy oddziaływają na siebie.

Nadewszystko pamiętać o organach tworzących wiedzę i sztukę swojską, o kółkach uczonych i artystów, zawiązywanych nie celu upowszechniania lada jakiej zagranicznej nowości, lecz w celu pracy samodzielnej. "Pamiętnik Fizyograficzny" — "Słownik Jeograficzny" — "Wszechświat" — "Przegląd Techniczny" — "Budownictwo i Inżenierya" i pisma lekarskie świadczą, że rada ta nie jest bynajmniej przedwczesną.

Zapobiegać wychodźtwu z kraju.

Unikać walk wewnętrznych a na ich miejscu postawić zasadę kompromisów.

Kształcić i doskonalić zwyczaje w taki sposób, ażeby odpowiadając warunkowi szczęścia w miejscowych okolicznościach, posiadały wysokie cechy humanitarne. Oddzielne zwyczaje chłopów, inteligencyi i żydów są zabytkami kastowości i utrudniają wszechstronny rozwój ogółu i jednostek.

Takież ogólnie ludzkie cechy powinnyby mieć prawa. Głosy więc dzienników przemawiających za prawami wyjątkowemi przeciw komukolwiek, są hańbą naszej epoki i łatwo przeciw nam samym mogą być zwrócone.

Koniec wersji demonstracyjnej.

4. Jednostka.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Powtórzenie zasad.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wskazania.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej