Henry Reeve

SZKICE Z CZECH I SŁOWIAŃSKICH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NA PÓŁNOC OD KARPAT

KRAKÓW

KOPALNIE SOLI W WIELICZCE

SZKICE Z CZECH I SŁOWIAŃSKICH PROWINCJI CESARSTWA AUSTRIACKIEGO

Henry Reeve

NA PÓŁNOC OD KARPAT

Następnego ranka opuściliśmy morawskie bagna w mieście Mistek, położonym nad brzegami Ostrawicy, i wjechawszy do sąsiedniego miasta Frydek znaleźliśmy się w niewielkim okręgu Śląska austriackiego.

Te dwie miejscowości na Morawach leżą w niezwykle romantycznej okolicy; na północ rozpościera się rozległa, otwarta kraina, starannie uprawiona i usiana miastami, w których wre życie i praca w manufakturach; nad miastami górują ruiny wielkich zamków feudalnych — niegdyś nadgranicznych fortec w posiadłościach czeskich. Na południu wznoszą się zielone i łagodne stoki Karpat; niekiedy lasy obrzeżające podnóże Karpat przecinała długa przesieka prowadząca do jakiejś starej wieży, a ta w lekkiej mgiełce jesiennego poranka wyglądała jak bajkowe wieżyczki na płótnach Claude'a Lorrain.

Na drodze, którą jechaliśmy przez ten prześliczny kraj, panował wielki ruch, jest to bowiem główny szlak komunikacyjny między Polską i Europą Południową. Jadąc, spotykaliśmy co chwila duże stada szarych polskich wołów, gnane przez dzikich karpackich górali, ubranych w kuse koszule z grubego, szorstkiego płótna, ściągnięte pasem w talii, z derką przerzuconą jak pled przez ramię; spod zagiętego w dół ronda kapeluszy wymykały się kosmyki nie czesanych, zmierzwionych wło sów. Kilka tych dzikich istot ludzkich towarzyszyło każdemu stadu bydła, całą zaś karawanę — jeśli można to tak nazwać — zamykał jadący na koniu przywódca, którego opiece powierzono zwierzęta. Na Śląsku austriackim kobiety wykonują znaczną część pracy w gospodarstwach i na roli i ta ciężka praca fizyczna w połączeniu z bardzo niestosownym i nietwarzowym odzieniem przynosi pewien uszczerbek pięknu ich plemienia. Spódnica tych śląskich pań rzadko przykrywa kolana, a że zrobiona jest z bardzo wiotkiego materiału, licho ochrania postać i ujawnia całą muskularną krzepkość gołej nogi i stopy. Chłopi mieszkają w niskich drewnianych chatach, dachy tych domostw, o szerokich okapach, kryte są łupkami z kory sosnowej. Tylko w miastach lub w domach bogatszych gospodarzy spotkać się można z luksusem tynkowanych ścian. Ludność Śląska austriackiego składa się z Niemców, Madziarów i Słowaków należących do narodowości słowiańskiej. Po wsiach mówią różnymi językami, ale w miastach głównym językiem jest niemiecki. Manufaktury, założone obecnie w całym kraju, zostały wprowadzone na Śląsku przez Niemców, Ślązacy zaś w dużej mierze stracili owe wyraźne cechy swego słowiańskiego rodowodu, które w Czechach, na Morawach i wzdłuż całej polskiej granicy wciąż jeszcze opierają się najazdom niemczyzny.

Cieszyn, stolica wszystkiego, co dziś pozostało ze Śląska austriackiego, leży po zachodniej stronie rozległej doliny, rozciągającej się od Karpat aż po równiny nadodrzańskie. Miasto lub seniorat było własnością cnotliwego księcia Alberta Cieszyńskiego i Krystyny, której pomnik grobowy rzeźbiony przez Canovę, zdobi kościół Augustianów w Wiedniu, teraz zaś przeszło we władanie arcyksięcia Karola. Przybyłem do Cieszyna w godzinie pełnej smutku. Mieszkańcy, z wyrazem żalu i melancholii, szli wolnym krokiem w stronę frydhofu, czyli dziedzińca spoczynku, jak Niemcy nazywają cmentarze; dźwięk dzwonów rozlegał się ze wszystkich dzwonnic, a księża w czarnych sutannach przechodzili przez rynek, aby dopełnić ostatnich obrządków religijnych nad grobem ulubienicy całego miasta. Spustoszenia, dokonane przez cholerę z Austrii i Czech, rozciągnęły się na te tereny. Pierwszą ofiarą zmiecioną przez zarazę był ów kwiat Cieszyna. Dziewczę straciło oboje rodziców we wczesnym dzieciństwie, ale choć było sierotą, wszyscy ojcowie w mieście nazywali ją córką, a wszystkie dziewczęta kochały ją jak siostrę. Grupki ludzi, skupione wokół drzwi gospody, wspominały ją czule i serdecznie. Kobiety sławiły jej cnoty, a mężczyźni jej piękność; tymczasem orszak postępujący za jej dziewiczymi marami wił się meandrami po krętych ulicach. Przed marami postępowali księża i ludzie z pochodniami, trumnę okrywały wieńce z najbielszych kwiatów górskich, a całun niosło sześć najpiękniejszych dziewcząt Śląska w długich białych welonach, z mirtowymi wiankami we włosach. Jakże często się zdarza, że obcy wędrowiec — Sindbad, błądzący po świecie w wieczystym pościgu za nowością i wiedzą — nagle, nieoczekiwanie uczestniczy w radościach i smutkach przeżywanych w sercach i domostwach przedtem mu nie znanych, jakże często, doświadczając uczuć wspólnych wszystkim ludziom, zapominamy o tysiącznych różnicach wynikających z odmiennego miejsca zamieszkania czy z odmiennej narodowości! Różne narody mają bardzo różne przyjemności i radości, ale wszędzie źródłem tych samych spontanicznych, naturalnych łez są te same smutki i bóle rozstania. Toteż zacni obywatele Cieszyna spoglądali życzliwie i z sympatią na człowieka, który, choć był obcy i nie znany im wszystkim, dołączył do smutnego orszaku, zmierzającego do kościoła Św. Trójcy, gdzie spoczywała ich córka. W kilka chwil później wyjechaliśmy z miasta.

Tuż za Skoczowem, następnym postojem za Cieszynem, przejechaliśmy przez nieduży strumień, na który prawdopodobnie nie zwróciłbym uwagi, gdyby mi nie powiedziano, że to Wisła. U schyłku roku i w tym punkcie swego biegu Wisła jest zwykłym strumykiem — ale strumykiem, który stanowi Rubikon Północy i w miarę jak płynie, wzbiera i olbrzymieje, by stać się jedną z wielkich historycznych rzek Europy. Skojarzenia, powiem nawet uczucia wielu lat i tradycje przekazywane przez wieki tłoczyły się w mych myślach, gdy przekraczaliśmy ten strumień. Nie jestem też pewien, czy było to tylko złudzenie wyobraźni, gdy porównywałem ową rzeczułkę, teraz skurczoną do zwykłej nitki wody płynącej wąskim kanałem, ze zniszczeniem i ruiną tego wielkiego narodu, którego terytorium ów strumień nawadnia; narodu, co jak strumień odzyska swą siłę i potęgę w zimowych epokach świata i przetoczy swe fale przez równiny i puszcze aż do wybrzeży północnej Europy. Rzeka Biała stanowi jedyną granicę między Bielskiem, ostatnim miastem na Śląsku, a miejscowością, której nadaje nazwę — Białą, pierwszym miastem w Polsce, czyli na terytorium Galicji. Podjeżdżaliśmy tam w ciemnościach, ale okna wszystkich domów były tak jasno oświetlone, że miasto widać było ze znacznej odległości. Jak się zdaje, w każdym pokoju znajdowało się kilka warsztatów tkackich i cała ludność zajęta była wieczorną pracą. Biedniejsze mieszkania robotników rolnych w okolicy rozświetlał wesoły płomień sosnowego ogniska, a na ulicach ludzie nosili wielkie latarnie, chociaż noc była tak jasna, że podróżowaliśmy bez latarń. Sztuczne oświetlenie, stosowane na wielką skalę w miastach Śląska, w których znajdują się manufaktury, oraz łatwopalny typ zabudowań stają się często przyczyną straszliwych wypadków. Napis na ratuszu cieszyńskim upamiętnia całkowite zniszczenie tej miejscowości w pożarze, który wybuchł pod koniec ubiegłego stulecia. Biała spłonęła w ubiegłym roku, Bielsko zaś właśnie dźwigało się z popiołów po niedawnym pożarze, kiedy przez nie przejeżdżałem. Rząd usiłuje zmu sić ludzi do odbudowywania domów w kamieniu, aby zapobiec powtarzaniu się takich klęsk.

Ta część Galicji, przez którą przejeżdżaliśmy, ma ziemię równie żyzną i dobrze uprawioną jak na Śląsku, wygląd natomiast chłopów ciągnących z gór do miasta jest naprawdę żałosny; stojące przy trakcie nędzne karczmy, gdzie dość często zatrzymywali się pocztylioni, aby sobie popić, prowadzone były przez Żydów, ubranych w długie, czarne chałaty, noszone przez ludzi tego pochodzenia w całej Polsce. Wczesnym rankiem stanęliśmy w Mogilanach, położonych na wzgórzach, skąd rozciąga się widok na rozległą dolinę Wisły przepływającej pod czcigodnymi murami Krakowa. Na prawo wznosi się kopiec Krakusa, założyciela stolicy Polski w bardzo odległych wiekach. Znane mi były legendy o czarnej magii praktykowanej w Krakowie przez Twardowskiego, polskiego Fausta, który podpisał pakt z diabłem, tańcował z diablikami i przez szczelinę w skale w tym właśnie miejscu został przeniesiony do piekieł. Na innym wzniesieniu, z lewej strony, dostrzegłem piramidę usypaną z ziemi, wzniesioną przez Polaków ku pamięci Kościuszki. W pośrodku zaś tego rozległego krajobrazu leżało samo święte miasto. Mgła wznosząca się znad rzeki spowijała jego mury gęstymi splotami, ale wyniosłe wieże starego zamku i wspaniałych kościołów przebłyskiwały w promieniach porannego słońca. Moje serce wezbrało radością pielgrzyma. Pod wzgórzem, z którego właśnie zjeżdżaliśmy, niemal na odległość ramienia leżało owo sanktuarium Polski, grobowiec jej wielkości, kolebka jej sławy, z grobem i relikwiarzem świętego Stanisława, z grobowcami jej królów i patriotów, miasto wciąż jeszcze przystrojone bezcennymi bogactwami, jakimi szacunek i uwielbienie całych tysiącleci hojnie je obdarzyły; toteż Kraków przedstawia się wyobraźni podróżnika niby jakiś Damaszek czy Medyna Zachodu. Przejechawszy Podgórze na lewym brzegu Wisły, pozostawiliśmy za sobą ziemie zaboru austriackiego, ale nie placówki wojska austriackiego. Pikieta obcego wojska pilnuje mostu na Wiśle i pewien czas trwało, nim pozwolono mi przekroczyć rzeką i postawić stopę na bruku miasta, które nominalnie jest wolnym miastem polskim.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KRAKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOPALNIE SOLI W WIELICZCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej