Jan Lam

SZKLANY CZŁOWIEK

Konwersja: Nexto Digital Services

SZKLANY CZŁOWIEK

Lam Jan

Dzieło, które zamierzam tworzyć, nie jest moim. dziełem. Już sam pomysł jest podchwycony i kto wie, czy nie wyczytam wkrótce w inseratach wezwania, abym go zwrócił właścicielowi. Należy bowiem wiedzieć, że mam przyjaciela, który wyświadcza od czasu do czasu piśmiennictwu polskiemu ten zaszczyt, iż się nim czynnie zajmuje. Czynność zaś jego literacka odbywa się w sposób następujący. Przyjaciel mój bierze librę papieru, czasem dwie, siada do biurka i umaczawszy pióro z jednej strony, drugą stroną bierze je w usta, opiera łokieć na biurku, wlepia oczy w sufit i myśli. Po upływie kwadransa wykonywa zmianę frontu w ten sposób, że przenosi pióro z prawej ręki do lewej i z prawego kąta ust w lewy, po czym opiera się na lewym łokciu, wlepia oczy w sufit i myśli dalej. Tak upływa mu drugi kwadrans, po czym rzuca pióro i wielkimi krokami przechadza się po pokoju. Przechadzka ta trwa pół godziny, aż na koniec przyjaciel mój przyskakuje na powrót do biurka, pisze dużymi literami na pierwszym arkuszu papieru tytuł dzieła, podkreśla go dwa razy, zapala cygaro i wychodzi na miasto.

— Wiesz — powiada mi — piszę powieść (poemat, tragedię, komedię itp., stosownie do okoliczności).

— A, winszuję! W jakim rodzaju?

— Opowiem ci później, ale teraz musisz mi powiedzieć, jak ci się podoba tytuł: Karierowicz?

— Hm, tytuł wyborny i wiele obiecujący. Pisz tylko czym prędzej.

Przyjaciel mój wraca do domu, chowa rozpoczęty „manuskrypt" do szuflady i nazajutrz bierze świeże dwie libry papieru, poddaje je jota w jotę tej samej operacji co wczoraj, płodzi nowy tytuł, wychodzi na miasto i opowiada jak wyżej. Od dwunastu lat zadając sobie codziennie tę pracę spłodził już około 7 000 tytułów i wyczerpał mniej więcej cały zapas tytułów, jaki możemy mieć w naszej literaturze, każdy bowiem przyzna, że jeżeli fantazja jednego człowieka z taką usilnością i konsekwencją zwróci się do jednego przedmiotu, to już drugiemu nie zostawi pola do najmniejszego pokłosia.

Otóż w liczbie owych 7 000 tytułów był jeden, który brzmiał: Człowiek ze szklanym brzuchem. Miała to być historia o człowieku, który przed laty żył we Lwowie i cierpiał na chorobliwe przywidzenie, że ma brzuch szklany, na który musi niezmiernie uważać, aby się nie stłukł. Mówią, że z czasem fikcja ta przemieniła się w kompletne pomieszanie zmysłów, a na koniec szaleństwo, w którym pacjent umarł. Co do mnie, słyszałem przeciwnie, że doktorowi udało się wyleczyć go z fikcji w ten sposób, że pewnego razu w lutym, kiedy są najgorsze wyboje po ulicach, wsadził go do dorożki i kazał ruszyć z miejsca co koń wyskoczy. Chory był w ogromnej obawie o swój brzuch, ale doktor był nieubłagany i wytrząsł go w ten sposób przez całą godzinę po najokropniejszych drogach. Brzuch nie stłukł się i fiksat przekonawszy się, że był w błędzie, sam później śmiał się ze swego przywidzenia.

Jakikolwiek był koniec pacjenta, myśl zrobienia go bohaterem powieści jest wyborna. Jeżeli umarł w szaleństwie, powieść skończy się smutną katastrofą i piękne czytelniczki wypłaczą się do woli — jeżeli wyzdrowiał, powieść będzie nauką moralną, że nie potrzeba mieć przywidzeń.

A iluż to ja znałem ludzi — nie ze szklanymi brzuchami, ale na wskroś szklanych! Szklanych nie dlatego, by który z nich był przeźroczysty, ale dlatego, że każdemu zdawało się, iż gdyby wszedł w pewne kolizje z ludźmi lub stosunkami, stłukłby się jak szklanka i zginął. Z ich liczby przypomniał mi się jeden, którego znałem i którego historię w kilku epizodach skreślił mi pewien mój znajomy. Postanowiwszy, z małą modyfikacją, przywłaszczyć sobie „pomysł" mojego przyjaciela, fabrykanta tytułów, skorzystam z niego o tyle, że pod jego firmą powtórzę opowiadanie mojego znajomego, wprowadzając go jako osobę opowiadającą, z powodu że pisałem tylko dosłownie i wiernie, co mi mówił.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Wiesz pan — mówił mi mój znajomy — jakie są moje wyobrażenia o różnicy między ludźmi, którą tworzy urodzenie i pochodzenie. W osiemnastym wieku, a nawet już w naszych czasach, wyobrażenia takie nazywano przesądami i potępiano je jako wsteczne. Obecnie rehabilitował nas Darwin i cały zastęp jego wyznawców. Dziedziczność przymiotów fizycznych i umysłowych nie ulega już żadnej wątpliwości, dowiedli tego uczeni, którzy nie mogą być podejrzewani o przesądy arystokratyczne, bo są przecież filarami przeciwnego obozu i doktryny ich wypisane są jako dewiza na sztandarze demokratycznym. Jeżeli przed wiekami, kiedy siła fizyczna, męstwo i pewna energia ciała i umysłu dawała jednym wyższość nad drugimi, pewna liczba ludzi odznaczała się tymi przymiotami do tego stopnia, iż wywalczyła sobie odrębne, uprzywilejowane stanowisko socjalne; jeżeli następnie wskutek tego, co panowie nazywacie przesądem, a co w ślad za Darwinem nazwę doborem, ludzie żenili się wyłącznie z córkami rodzin równych pod względem zalet duszy i ciała własnym ich rodom, to zalety te z pokolenia szły na pokolenie i istnieją dzisiaj. Szlachectwo nie jest tedy jakimś nieuprawnionym i nienaturalnym wymysłem, ale ma swoje podstawy fizjologiczne, mój panie. Nie przeczę, że szlachcic może się wyrodzić fizycznie lub moralnie, ale wiadomo, że les exceptions prouvent la regle . Szlachcic musi się wyrodzić, ażeby być tchórzem, łotrem, niezdarą i ciemięgą, a nie-schlachcic musi się wyrodzić, ażeby być podobnym do szlachcica.

Za młodych moich czasów nie znano jeszcze Darwina, ale ten darwinizm szlachecki, który wyznaję, tym żywiej istniał w tradycji. Unikaliśmy styczności z ludźmi od nas niższymi, a co najważniejsza, mezalianse nie były tak w modzie, jak są obecnie. Nie wiem, czy zdarzyło się raz w dziesięciu latach, by szlachcic ożenił się z nie-szlachcianką, co się zaś tyczy tego, by wydał córkę za człowieka bez herbu, to było okropnością, o której nikt by nie mógł był pomyśleć bez dreszczu.

Pamiętam jak dzisiaj, było to w adwencie roku 18... Ciotka moja, pani Pstrzykalska, z domu Niemirska (jedna Niemirska była za Dygowalskim, urodzonym z księżniczki Kantymirskiej, a babka mojej ciotki, Niemirska, była primo voto za Horodeckim, którego brat ożenił się z kasztelanką Kłusowską), owóż tedy moja ciotka przyjechała do miasta i prowadziła dom otwarty, Były w domu dwie panny, obie już nie pierwszej młodości, ale jak powiadam, matka ich była z domu Niemirska, a Pstrzykalscy są herbu Wczele z tą odmianą, że kładą na hełmie Topór, bo jeden Pstrzykalski ożeniony był z Ossolinską. O starszą, Otylię, starał się Piłowiecki z Bączyna, ten sam, co później był szambelanem i ożenił się z Krzyżtopornicką ze Zwalawy — młodsza, Klementyna, była trochę skrofuliczna i to odstręczało konkurentów, zwłaszcza gdy i posagu wiele tam nie było, bo stary nieboszczyk Pstrzykalski zaszargał majątek, a oprócz tych dwóch córek zostawił pięciu synów. Bądź co bądź tego roku, o którym mówię, w lecie, niejaki Leszczewski, którego dobrze znałem, poznał się u wód z Pstrzykalskimi i tak nadskakiwał Klimci, że to nie mogło być bez kozery. Ja miałem naówczas lat osiemnaście i mało mię obchodziły takie rzeczy, ale domyśliłem się, że coś się święci, bo ile razy pokazałem się u ciotki, pytała mię zawsze po parę razy co wieczora: — Nie widziałeś pana Leszczewskiego?

— Nie, ciociu.

Za chwilę zwracała się do mojego przyjaciela, Władysława Habdank Podborskiego, z tym. samym zapytaniem:

— Pana Leszczewskiego nie widziałeś pan?

— Nie, pani.

Trzy tygodnie ciotka bawiła już w mieście, a jeszcze nikt z nas nie widział Leszczewskiego; raz tylko na ulicy, gdy ciotka jechała powozem, spostrzegła go z daleka i kazała stanąć, ale skręcił w bok i znikł jak kamfora w przechodniej kamienicy.

Pewnego wieczora ciotka miała gości i rozmowa przy herbacie była bardzo ożywiona. Nie przeszkodziło to wszakże pani Pstrzykalskiej zapytać mię, siedzącego na drugim końcu stołu:

— Nie widziałeś pana Leszczewskiego?

— Nie, ciociu.

Po chwili przyszła kolej na Władysława:

— Pana Leszczewskiego nie widziałeś pan?

— Nie, pani — odparł i po chwili dodał z pewną emfazą:— Nie widziałem i nie życzę sobie widzieć pana Leszczewskiego.

—  Mais pourąuoi? Cest un charmant jeune homme, panie Podborski!

— Człowiek, który się sprzedaje dla majątku, nie jest u mnie człowiekiem — odparł pan Władysław.

-— Jak to? Sprzedaje się? Co to ma znaczyć?

— A! — zawołała pani Gromczyńska, jedna z dam obecnych i matka pięciu dorosłych córek — pan Podborski ma słuszność. Comment, vous ne savez pas?

— Co? co? — zawołało dziesięć głosów na raz.

— Ależ ten pan Leszczewski jest po deklaracji z pann... Tu nastąpiła gwałtowna przerwa w rozmowie, ciotka moja bowiem zakrztusiła się herbatą, a Klimci z powodu gorąca zrobiło się tak niedobrze, że musiano odprowadzić ją do jej pokoju i nie pokazała się już więcej tego wieczora. Po tej przerwie dopiero dowiedzieliśmy się, że Leszczewski żeni się z panną Willmajerówną, córką bogatego piekarza, autora rogalków, które jedliśmy z herbatą. Jeden okrzyk oburzenia rozległ się w całym pokoju. Gdyby przynajmniej ten jakiś Willmajer zwinął był interes i kupił był majątek ziemski, ale nie — piekł bułki i rogaliki! Najdobitniej wyrażał się o tym Władysław, który miewał napady poetyczne i sentymentalne i był wzorem szlachetnego młodzieńca rycerskiego stanu.

— Mniejsza o mezalians — mówił. — Je ne partage pas ces prejuges-la. Czas nam uwolnić się od nich. Mam zupełnie co innego do zarzucenia panu Leszczewskiemu. Panna Willmajer jest szpetna i bez wychowania, ale ma przeszło sto tysięcy posagu. Pan Leszczewski jest zrujnowany et vous comprenez le reste. Moim zdaniem mężczyzna, który żeni się dla chleba, popełnia infamię!

Niektórzy zaczęli zbijać tę skrajną opinię Władysława; byli to po większej części mężczyźni. Panie i panny przyznawały mu słuszność i wielbiły szlachetność jego uczuć. Panna Gromczyńska, trzecia z rzędu co do wieku, podała mu rękę i powiedziała mu, że jest un chevalier du moyen age. Władysław był kontent z siebie.

Tymczasem pan Leszczewski nie ożenił się z panną Willmajerówną. Stary Willmajer zbadał jego ekstrakt tabularny i przekonał się, że Leszczówka ma w stanie czynnym dwieście morgów pola, dwieście lasu, krzaków, łąk i nieużytków i trzysta dni pańszczyzny; w stanie biernym zaś trzydzieści pięć tysięcy długu, a oprócz tego sam pan Leszczewski obciążony jest drugą taką sumą tytułem pożyczek wekslowych. Piekarz oświadczył tedy kategorycznie, że z mariażu nic nie będzie. Pan Leszczewski zapomniawszy raz, co był winien swojemu klejnotowi, zapomniał się po raz drugi i wyzwał niedoszłego swego teścia na pojedynek.

— Pomykaj, hołyszu, pókim dobry! — zawołał Willmajer grzmiącym głosem i podkasując rękawy. Piekarnia była blisko, a w piekarni kilkunastu czeladników, dobrze karmionych. Nie było co robić — odwrót był rzeczą konieczną.

Nie dostawszy panny Willmajerówny i nie mogąc porąbać ani zastrzelić pana Willmajera, Leszczewski przypomniał sobie, że słyszał, co Władysław mówił o nim przy herbacie u p. Pstrzykalskiej. Jako były oficer od huzarów był pojedynkarzem z profesji i wskutek tego, nim jeszcze skończył się karnawał, Władysław otrzymał pewnego poranku wizytę dwóch panów, którzy mu oświadczyli, że p. Leszczewski dowiedziawszy, iż mu pan Podborski zarzucił infamię, żąda wyjaśnień lub satysfakcji honorowej.

Pojedynek jest rzeczą, z którą nigdy nie wypada żartować. Nabiera on szczególnej wagi, jeżeli nie mając jeszcze dwudziestu lat jest się wyzwanym przez człowieka, który ich ma trzydzieści i był oficerem huzarów. Rozumie się tedy samo przez się, że rozważyliśmy propozycję p. Leszczewskiego gruntownie. Jakkolwiek roztropność nakazuje w takich wypadkach wtajemniczać jak najmniej osób w toczące się negocjacje, podaliśmy sprawę pod opinię większego grona młodych i honorowych ludzi. Innymi słowy mówiąc, odbył się w moim mieszkaniu sejm walny, na którym po bardzo burzliwych i długich dyskusjach uchwalono, że ponieważ satysfakcja honorowa należy się tylko ludziom honorowym, ponieważ dalej p. Władysław Habdank Podborski zarzucił p. Krzysztofowi Leszczewskiemu infamię, ponieważ na koniec p. Władysław Habdank Podborski niekonsekwencji popełnić nie może, więc odmawia satysfakcji p. Leszczewskiemu. Jest to nie pierwsza odpowiedź tego rodzaju, która była dana w. Galicji i Liodomerii, nie pierwszy też raz następstwem odmowy był długi szereg najrozmaitszych poselstw, gróźb, oświadczeń i ambarasów różnego rodzaju. Oczywista rzecz, iż przyszło do sądu honorowego, który rozszedłszy się parę razy bezskutecznie, uchwalił w końcu sposób, moim zdaniem, sprzeczny z logiką, że opinia wyzwanego o wyzywającym nie jest wyrokiem, od którego by nie było apelacji do wyższego trybunału kul, szpad i pałaszy. Wskutek tej uchwały p. Leszczewski powtórnie i w wszelkiej formie zażądał wyjaśnień od p. Podborskiego i tym razem przez moje usta i przez usta wspólnego naszego przyjaciela, Olgierda Wacławskiego, otrzymał odpowiedź, że p. Podborski odmawia wszelkich wyjaśnień, a natomiast gotów jest do wymiany tylu strzałów, cięć i pchnięć, ile się p. Leszczewskiemu podoba.

— Muszę zwrócić uwagę pańską — rzekł mi sekundant przeciwnej strony — że p. Leszczewski strzela nadzwyczaj celnie i wybornie robi pałaszem. Jaskółki strzela w lot.

— Przyjaciel mój, Podborski, jest większy od jaskółki i nie lata, więc zadanie p. Leszczewskiego będzie znacznie ułatwione — odparłem z dumą i muszę wyznać, że w tej chwili czułem się wielkim, bohaterskim jak Cambronne pod Waterloo. Nic tak nie podnosi umysłu człowieka jak sposobność wygłoszenia rycerskiego sentymentu, zwłaszcza na rachunek przyjaciela.

— Jednakowoż ja sądzę — mówił dalej sekundant przeciwnej strony — rzecz dałaby się bardzo dobrze załatwić bez rozlewu krwi. Pan Podborski mówił ponoć na owym wieczorze u p.. Pstrzykalskiej tylko o infamii w ogóle... Niechajby więc oświadczył, że to, co mówił, nie odnosiło się do p. Leszczewskiego...

„Aha! — pomyślałem sobie — strona przeciwna jest w położeniu państwa, które trochę zbyt pośpiesznie zmobilizowało swoją armię i szuka sposobu wycofania się z honorem! Nic z tego nie będzie!" — Mój panie — odparłem głośno — p. Podborski upoważnił mnie tylko do oświadczenia, że tego, co powiedział, nie cofnie pod żadnym warunkiem i jako wyzwany, mając wybór broni, wybiera pistolety. Naszą rzeczą jest tylko oznaczyć czas i miejsce spotkania.

Takie było w istocie polecenie, które otrzymałem był od Władysława. Przy tej sposobności oświadczył on mi, jak pamiętam, po raz pierwszy, że jego zdaniem honor jest jak szkło, które się tłucze za najmniejszym trąceniem. Słowa te jego utkwiły mi w pamięci i od tej pory nazwaliśmy go „Szklanym Człowiekiem". Co się tyczy samego porównania honoru z szkłem, muszę wyznać, że wydaje mi się ono niezbyt trafnym, nie słyszałem bowiem, ażeby się kiedy udało naprawić stłuczoną szklankę strzałem z pistoletu, podczas gdy widziałem już niejeden honor, który wytrzymał taką reperację i był potem „jak nowy".

Przeciwnicy strzelali się na komendę, z odlegości piętnastu kroków. Pistolety były nabite kulami, los chciał wszakże, że nikomu nic się nie stało. Wróciliśmy w tryumfie do miasta, gdzie z gorączkową niecierpliwością oczekiwano rezultatu walki, jak zwykle bowiem, z wyjątkiem władzy, do której należy czuwanie nad spokojem i porządkiem publicznym, nie było nikogo, komu by najdrobniejsze szczegóły spotkania nie były z góry znane. Nie obeszło się oczywiście bez śniadania, po wymianie strzałów bowiem Władysław i jego przeciwnik podali sobie ręce i nie było już między nimi mowy o infamii. Spostrzegłem wszakże, że od tego czasu honor Władysława stawał się coraz bardziej szklanym. Jednym z bezpośrednich następstw tego zjawiska było, że nie mógł skończyć studiów. Pp. nauczyciele i profesorowie, jak zawsze tak i wówczas, okazywali nadzwyczaj mało względności dla delikatnego uczucia honoru swoich słuchaczy i młodzieniec obdarzony takim uczuciem narażony bywał na bardzo brutalne nieraz uwagi z powodu np. niedostatecznej „preparacji" greckiej albo z powodu pomyłki w dzieleniu ułamków dziesiątkowych. Co zaś najfatalniejsza, to że panowie ci, mieszczańskiego zwykle lub niższego jeszcze pochodzenia, nie mają najmniejszego pojęcia o wymaganiach obrażonego honoru i że w danym razie o satysfakcji jakiejkolwiek mowy być nie może. Z tego też powodu większa część naszej dobrze urodzonej młodzieży doszedłszy do wieku, w którym człowiek staje się świadomym tego, co winien sobie i swojemu stanowisku, widzi się zniewoloną opuścić szkoły i fatalne te stosunki trwać będą poty, póki pp. profesorowie albo nie nauczą się, jak należy postępować z młodymi dżentelmenami, albo też nie będą wybierani spomiędzy tych warstw społeczeństwa, z których członkami dobrze pojęty punkt honoru pozwala mieć des rencontres tego rodzaju, jak powyżej opisane zajście między Władysławem a p. Leszczewskim.

Na nieszczęście, nigdy podobno nie przyjdzie do tego, trudno bowiem wymagać od żartkiej krwi rycerskiej, by gnuśniała na katedrze uniwersyteckiej, a już o gimnazjalnej nie wspominani wcale. P. Stanisław Tarnowski jest rzadkim bardzo wyjątkiem, przypuszczam zresztą zawsze, że tylko dla oryginalności został profesorem; jest to rodzaj sportu jak każdy inny, ale trudno, by mu się poświęcano tak powszechnie jak szlachetniejszym zajęciom turfu. Ale też przypatrzmy się, jaka to różnica między p. Stanisławem a innymi profesorami z profesji. Nie słyszałem nigdy, ażeby któremu ze słuchaczy swoich powiedział, że „kłamie jak pies", albo też by go nazwał „zdechłym bydlęciem", epitetów tych udziela on tylko nieobecnym lub zmarłym poetom niskiego pochodzenia. Powiadam wyraźnie: niskiego pochodzenia, bo niechaj mi kto powie, jakiego Pol był herbu, a co się tyczy Wiktora Hugo, to jego mniemane bretońskolotaryńskie szlachectwo wydawało mi się zawsze bardzo wątpliwym i podejrzanym. Z poetami tej dystynkcji, co śp. Zygmunt hrabia Krasiński, p. Stanisław obchodził się zawsze jak dżentelmen z dżentelmenami.

Okoliczność, którą tu podnoszę, każe mi podwójnie żałować, że zniesiono po największej części szkoły, w których nauk udzielali sami duchowni. Z księdzem jest inna sprawa — obraza honoru z jego ust jest jak obraza wyrządzona przez kobietę — może ona boleć, ale skoro wszelka myśl o krwawej satysfakcji jest tu z góry i sama przez się wykluczona, więc też i na honorze nie zostaje żadna plama. Na nieszczęście, oprócz półgimnazjum bazyliańskiego w Buczaczu, które jest nadto genre canaille , został nam jeden tylko konwikt oo. jezuitów w Tarnopolu, zakład prawdziwie pożyteczny, któremu też szlachta chętnie powierza wychowanie swoich dzieci, ażeby je uchronić od konfliktów, o jakich wspominam. Na nieszczęście dalsze wszakże, nie mamy dotychczas w całym kraju jezuickiego uniwersytetu ani jezuickiej techniki i tym sposobem, utrzymuję to śmiało, przystęp do wyższych nauk jest dla naszych dzieci po prostu zamknięty, jeżeli ich nie możemy wysłać za granicę. Co się zaś tyczy konwiktu tarnopolskiego, to ma on obok nieocenionych swoich zalet tę jedną wadę, że utrzymanie chłopców jest nadzwyczaj kosztowne i że nie każdego stać na to. W tym położeniu znalazł się także Władysław.

Cała jego scheda po ojcu i po matce wynosiła śmiesznie małą sumę, zaledwie 5 000 złr monetą konwencyjną, a i tej pomimo wszelkich starań opiekuna sąd nie pozwolił ruszyć na przyzwoite wychowanie młodzieńca, przeznaczając na ten cel tylko odsetki w kwocie 250 złr. Wyrobiono mu wprawdzie obok tego stypendium szlacheckie, ale to niedługo trwało, z powodu owej niemożności pożycia z źle wychowanymi profesorami plebejskiego pochodzenia, i przyjaciel mój, którego losy opowiadam, zaraz na początku swojej kariery w świecie znalazł się w bardzo fatalnym położeniu, jak to każdy rozumny człowiek sam ocenić potrafi.

Oprócz tej specjalnej fatalności, były to w ogóle czasy fatalne dla młodych ludzi z dobrego domu, którym los odmówił przyzwoitych środków utrzymania. Nie było jeszcze weszło w obyczaj wstępować w służbę rządową — kilka prób niefortunnych przekonało bowiem szlachtę, że tylko Niemiec albo Czech dosłużyć się może wyższej rangi. Dzisiaj rzecz ma się inaczej i widzimy młodzieńców noszących najpiękniejsze nazwiska w kraju, którzy mozolnym wysiadywaniem w biurach i czterema zaledwie kilkutygodniowymi urlopami do roku dorabiają się kariery, na której końcu uśmiecha się im wolne pomieszkanie przy ulicy Czarneckiego, z szyldwachem pod oknami i szwajcarem w bramie. O władzach autonomicznych, o bankach i innych instytucjach, w których by przez stosunki familijne otrzymać można pozycję intratną, a tym samym szanowaną, nie było jeszcze mowy. Trzy więc tylko drogi stały otworem Władysławowi: albo wziąć dzierżawę, albo ożenić się bogato, albo na koniec wstąpić do wojska. Na nieszczęście, wszystkie te trzy sposoby do życia znalazły się zamknięte dla mojego przyjaciela zbiegiem nieprzyjaznych okoliczności, które w krótkości opowiem.

Gdy z jednej strony, z przyczyn, które powyżej wyłuszczyłem, dalsze uczęszczanie do szkół bez oczywistej ujmy honoru było dla Władysława niemożliwe, a z drugiej zajście z p. Leszczewskim dało niezbite dowody jego dojrzałości i całą rodzinę napełniło jak najpiękniejszymi nadziejami co do przyszłej kariery młodzieńca, przyjechał do miasta jego opiekun i szwagier, p. Ratatyński, ożeniony z panną Podborską, o dziesięć lat starszą od Władysława.

— Kochany Władziu — rzekł ten obywatel muskając ogromne wąsy i gładząc krótko strzyżoną czuprynę — tu nie ma innej rady jak tylko ta jedna, abyś wziął posesję. Są właśnie Bryndzotłuki do wzięcia: tenuta roczna wynosi 6 000 zł, drugie tyle potrzeba włożyć w inwentarz i w gorzelnię. Masz na to wprawdzie tylko pięć tysięcy, ale znajdziesz przecie kredyt, a zresztą gorzelnię można tymczasem wypuścić Żydom albo sprzedać okowitę z góry. Święci garnków nie lepią!

— I wódki nie pędzą — zauważył Władysław, który słynął z przedwczesnego dowcipu.

— Jakże ci się podoba mój plan?

— Wybornie znam Bryndzotłuki, wyborna gleba.

— Między nami mówiąc trochę jałowa i zasiewy tegoroczne liche. Ale co tam, jeden rok można przebiedować, a zawsze lepiej mieć coś niż nic. Cały sęk w tym, ażeby sąd pozwolił podjąć pieniądze z depozytu. Skoro przyjmujesz mój projekt, to chodź ze mną do konsyliarza, od którego zawisło zezwolenie.

Konsyliarzem tym był p. Rittner, jeden z tych Niemców, którzy urodziwszy się w naszym kraju i przyjąwszy nasz język jako swój ojczysty kompromitują nas wobec naszej przeszłości. Mają oni wszelkie zewnętrzne cechy polskości i przyznają się do niej chętnie, ale w duszy daremnie byś tam szukał uczuć szczeropolskich, uszanowania dla tradycji przodków, dla zasad narodowych. Są to „obce żywioły" w swojskiej skórze, jak tego dowodzi przyjęcie, którego p. Ratatyński i Władysław doznali u p. Rittnera.

Prosił ich siadać, wysłuchał, o co chodzi, wypytywał jak najgrzeczniej i jak najdokładniej o wszystkie szczegóły, a w końcu oświadczył:

— Panie dobrodzieju, póki ja będę referentem spraw małoletnich, sąd nie pozwoli nigdy na podniesienie depozytu. Gdy p. Władysław będzie pełnoletni, ha, to będzie mógł dysponować swoim majątkiem podług upodobania.

— Jak to? Dlaczego? — zawołał p. Ratatyński, zrywając się z krzesła, cały zaperzony.

— Niech mię pan dobrodziej' wysłucha cierpliwie. Prawa tutejsze, które polecają sądom współopiekę nad małoletnimi, wkładają na sędziego obowiązek równie święty i cięższy jeszcze niż ten, który ma rodzina. Rodzina może błądzić, najczęściej ze zbytku przywiązania, a czasem także z pobudek mniej chwalebnych. Sędzia jest w tym położeniu, że może zapatrywać się chłodno i bez własnego interesu.

—  Mais, ćest une insolence! — krzyknął w tej chwili Władysław — zarzucać memu szwagrowi, że mię chce okraść. Chodźmy stąd natychmiast!

— Ja, ja mam własny interes w tym, aby Władysław wziął Bryndzotłuki w posesję? Panie konsyliarzu, jakem szlachcic... — wołał Ratatyński w największym oburzeniu.

— Moi panowie, to jest biuro sądowe — odparł zimno p. Rittner — i to, co mówię, mówię z urzędu mego, jako sędzia. Ani francuskie wykrzykniki, ani gniewy nie mają tu miejsca.

Bądź co bądź, wyraz „urząd" ma swój magiczny wpływ w naszym kraju, dzięki któremu pp. Ratatyński i Podborski uspokoili się i wysłuchali cierpliwie dalszych wywodów p. Rittnera, przy czym jeden gryzł wąsy, a drugi szukał ich ręką tam, gdzie kiedyś miały wyróść, ale gdzie ich jeszcze nie było.

— Rzecz ma się tak — ciągnął dalej konsyliarz. — Dzierżawa, nawet przy znacznym kapitale wkładowym i przy wielkiej znajomości rzeczy, jest przedsiębiorstwem ryzykownym jak każde inne. Pański pupil nie ma najmniejszego doświadczenia, a kapitał jego nie wystarcza do tego interesu i najdalej za trzy lata zniknie bez śladu.

— Ale cóż będzie robił, co ma począć, panie konsyliarzu?

— Co? Kończyć szkoły, wstąpić do urzędu albo starać się o adwokaturę...

— Z czegóż ma żyć tymczasem?

— Hm, z odsetków, które wynoszą 300 złr rocznie. Przez piętnaście lat będąc auskultantem miałem tylko 200 złr, a żyłem!

Władysław tupnął niecierpliwie nogą i tą tylko niemą ozna" ką odpowiedział na cudzoziemską impertynencję, by szlachcic mógł żyć jak auskultant.

— Dobrze to panu konsyliarzowi mówić: niech kończy szkoły! Ależ bo z tymi dzisiejszymi profesorami doprawdy wytrzymać trudno. Obchodzenie się ich jest w najwyższym stopniu grubiańskie, a młody człowiek musi przecież mieć jakieś poczucie honoru...

— Panie dobrodzieju, za moich czasów profesorowie używali instrumentów, od których honor musiałby był stłuc się. natychmiast, gdyby był takiej słabej i szklanej kompleksji. W szkole, jak w życiu, honor polega na wykonaniu obowiązków, na własnym przeświadczeniu, a nie na tym, czego doświadczamy od drugich. Wielkie mi rzeczy, że profesor natrze uszu smarkaczowi, gdy na to zasłużył!

— Cest trop fort — zawołał Władysław — chodźmy! — i wziąwszy pod rękę p. Ratatyńskiego wyciągnął go na ulicę, nie dawszy mu nawet czasu pożegnać się z p. Rittnerem.

Była między nami narada, czyli nie wypadałoby Władysławowi wyzwać tego jegomości, ale uradziliśmy, że nie wypada i niebezpiecznie. Nastąpiły dalsze narady co do podniesienia depozytu i wskutek nich przypuszczono jeszcze trzy szturmy do p. Rittnera. Pierwszą kolumną wysłaną do ataku był faktor, zaopatrzony w nowiuteńką setkę w monecie konwencyjnej. Byliśmy wszyscy pewni sukcesu — ale wbrew dość naturalnemu wówczas porządkowi rzeczy i wbrew naszym oczekiwaniom kolumna nasza wraz z setką została wyrzucona za drzwi i zagrożono jej, że gdyby ponowiła atak, to pójdzie do kozy. Następnie spróbował raz jeszcze szczęścia p. Ratatyński (tym razem sam jeden), ale p. Rittner nie chciał z nim nawet mówić, oświadczył tylko, że jeżeli ma interes do sądu, to niechaj go wniesie na piśmie. Po wyczerpaniu tych sposobów wszystkich oczy zwróciły się na panią Ptaszyńską, ciotkę Władysława i bliską krewną pani Pstrzykalskiej, a tym samym i moją. Pani Ptaszyńską była to osoba nie pierwszej już wprawdzie młodości, ale zawsze jeszcze pełna wdzięku; o ile zaś tych ubyło jej z latami, o tyle przybyło na ich miejsce przekonywającej, niewyczerpanej swady. Niejeden już interes daleko trudniejszy udało się przeprowadzić za jej pośrednictwem. Otóż — co pan powiesz na to — pani Ptaszyńską wróciła z wizyty u p. Rittnera tak oburzona, tak zirytowana, że domyśliliśmy się tylko niepowodzenia jej misji, ale dopiero za parę dni dowiedzieliśmy się z jej ust bliższych szczegółów, i to nie wszystkich. Dosyć wszakże będzie powiedzieć, że, między innymi, godny ów reprezentant „obcych żywiołów" oświadczył, że jeżeli młody człowiek nie ma znacznego majątku, a szkół dla braku talentu lub z innych powodów skończyć nie może, to najlepiej oddać go do rzemiosła albo do handlu. Dodał nawet, że postąpił tak z własnym swoim synem!

Niechaj że mi teraz kto wytłumaczy, czego sobie ani wówczas, ani później wytłumaczyć nie mogliśmy, jakim sposobem pogodzić tak oczywiste sprzeczności w naturze ludzkiej. Człowiek tak pospolitego, że już nie powiem — podłego sposobu myślenia, który z jednej strony nie tylko własne dziecko oddaje do rzemieślnika na naukę i chełpi się tym cynicznie, ale nawet przypuszcza, że syn szlachecki mógłby także upaść tak nisko, a który z drugiej strony wyrzuca za drzwi faktora, gdy mu przynosi setkę! Jest to zagadka psychologiczna, dająca się chyba rozwiązać w ten sposób, że należało posłać dwie setki, ale jakże znowu człowiek rozsądny mógł żądać więcej, gdy od niego wymagano tylko, aby powiedzieć tak, zamiast nie? Zresztą faktor, któregośmy wzięli w indagację, pytał go wyraźnie, czy może żąda więcej, i właśnie wówczas Bittner zagroził mu kozą. Zagadka zostaje więc zagadką i dam panu konia z rzędem, jeżeli mi ją pan rozwiążesz.

Ratatyński nie dał się odstraszyć tymi trudnościami, muszę mu bowiem oddać sprawiedliwość, że był to człowiek niesłychanej energii. Za radą adwokata podano do sądu o uznanie Władysława pełnoletnim, poforsowano w apelacji, w Wiedniu u kamery nadwornej, a ponieważ na szczęście nie wszyscy urzędnicy byli Rittnerami, więc sprawa poszła gładko i jeszcze przed św. Janem Władysław otrzymał dekret przyznający mu pełnoletność. Na nieszczęście, także przed św. Janem, kto inny wziął Bryndzotłuki w dzierżawę, Władysław wziął z depozytu swoich 5 000 złr i nie wiedział, co z nimi począć. Tysiąc obrócił na to, by się wyekwipować, co się zaś tyczy reszty, to zdarzyło się na szczęście, że p. Ratatyńska potrzebowała właśnie udać się do wód za granicę, a Ratatyński chwilowo był w ambarasie pieniężnym. Władysław umieścił więc resztę swego kapitału u szwagra. Tym sposobem stało się, że nie wziął dzierżawy. Tym sposobem stało się także, że nie wstąpił do wojska, na walnej bowiem radzie familijnej, na której oprócz ciotek, Pstrzykalskiej i Ptaszyńskiej, także i ja byłem obecny, uchwalono, że najlepiej będzie, jeżeli Ratatyński weźmie młodzieńca z sobą do Barkocina.

Była w tym konspiracja przyjacielska i cioteczna, której się Władysław nie domyślał.

I któż by sądził, że właściwym sprawcą tej konspiracji był kochany mój sąsiad i przyjaciel, Ratatyński?

Ratatyński — zgadzała się na to ciocia Pstrzykalska i pani Ptaszyńska — nie był orłem. Był to owszem jeden z tych szlachciców, dla których już w trzydziestym piątym roku życia wszelki druk książkowy jest zbyt drobny i oczy zrywający i których, że tak powiem, wzrok sokoli zdolny jest na cały świat i na drobiazgi jego tudzież pisma patrzyć jedynie z pewnego oddalenia, nie dozwalającego zagłębiać się w szczegóły. Ratatyński był jednym z tych dawnych ludzi złożonych z cukru i spiżu — z serca i mięśni — którzy do dziś dnia pojawiają się w pojedynczych egzemplarzach, z tych ludzi, co nie wierzą w dzienniki, w kalendarze ani w książki i za których erudycję Salomon Igel nie zapłaciłby ani złamanego grosza. Ale ciocia Pstrzykalska i pani Ptaszyńska zgadzały się na to, że był to człowiek w całym tego słowa znaczeniu poczciwy. Widzieliśmy, go przed chwilą, jak się oburzył na p. Rittnera, gdy ten odezwał się ze zdaniem, że opiekun lub rodzina mogą pozwolić małoletnim krewnym rujnować się z własnego interesu. Gdyby mu nie był przeszkadzał lokal urzędowy, Ratatyński byłby się w tej chwili stał fizycznie przykry p. Rittnerowi. Powtarzam, że był to człowiek poczciwy i zacny. Otóż na owej familijnej radzie rzekł on do cioci Pstrzykalskiej:

— Już to pozwoli kuzynka dobrodziejka, że Władzia trzeba ożenić czym prędzej. Chłopak ma wszystkiego 5 000 złr i roztrwoni ten kapitalik do kilku miesięcy. Ja jako opiekun...

— Ale to nie ma o czym mówić — odezwały się obie panie — nie ma innej rady, jak tylko ożenić go czym prędzej.

Koniec wersji demonstracyjnej.