Józef Dzierzkowski

SZKOŁA ŚWIATA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZEŚĆ PIERWSZA.– GNIAZDA RODZINNE.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

CZĘŚĆ DRUGA. — W STOLICY.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

CZĘŚĆ TRZECIA. — PO LATACH.

XVII.

XVIII.

SZKOŁA ŚWIATA

Dzierzkowski Józef

CZEŚĆ PIERWSZA.– GNIAZDA RODZINNE.

I.

Było ich tara troje. Wszystko troje dzieci prawie jeszcze z twarzami, na których nie poznać jeszcze ni obłudy, ni doświadczenia życia. Młodzieńcza barwa ni to puch wiosenny, nie zdarta z nich jeszcze. Znałem ich dobrze, i widziałem ich kroki, i widziałem ostatnie po drodze życia. I to wszystko tak niedawno, że zdaje mi się, jako drży jeszcze w powietrzu ostatni dźwięk ich srebrnego głosu, którym tam w ogrodzie w samotnej altance dzwonili tak wesołym szczebiotem, jakby skowronki pod niebo wzlatujące. Znałem ich, i o nich to chcę wam opowiedzieć tym razem. Ich dzieje, to zwykłe dzieje tej szkoły świata, którą każdy przechodzić musi, która wiele naucza, ale i wiele oziębia.

Jak mówiłem, siedzieli w ogrodzie w ukrytej za gajem brzozowym altance, z różnobarwnych powojów uplecionej, i gwarzyli swobodnie o tych chwilach, co im wczoraj, pozawczoraj tak lekko ulatywały. A była to przecie z tych chwil swobodnych przedostatnia, bo za dni parę mieli porzucić wieś, w której dotąd mieszkali , by udać się do miasta.

To nie było rodzeństwo. Wpatrzywszy się nawet na ich twarze, można to było poznać od razu. Najstarszy pomiędzy niemi był Kazio, najmłodszą Anusia, a średni Gucio. Śliczne dzieci, ale każde w swoim rodzaju.

Kazio, syn domu, jasny blondyn, z okiem jak niebo błękitnem, z pustym uśmiechem przy rumianych ustach, miał rysy nieco miękkie, rzecby można: niewieście nawet.

Przeciwnie Anusia była brunetka z twarzyczką pociągłą, oczami lśniącemi, jakby dwa djamenty najczystszej wody. A ile było życia w tych oczach, możnaby nawet powiedzieć: ile ciekawości! Zdało się zaprawdę, że te oczy żywo latające rade się wszędzie wświdrować, wszystkiego dowiedzieć. A usteczka z dwoma dołkami, teby znowu rade wszystkim coś miłego powiedzieć, wszystkich przeciągnąć w zaczarowane koło tej serdeczności, która biła z jej każdego słówka i z każdego poruszenia.

Gucio środkował między niemi i składem twarzy i jej wyrazem. Włos miał ciemny, z odblaskiem wszakże jasnym, który nieraz nad jego kształtną główką w świetle słonecznem dziwnie się promienił. I oko takąż samą miało barwę niepewną i zmienną; to jaśniejsze to ciemniejsze zdawało się zmieniać za zmiennym wyrazem twarzy, której rysy wydatne, odznaczone, zdawały się zdradzać typ nie nasz, nie słowiański. Przy ustach za wielkich może bywał uśmiech także, uśmiech ze wszystkich najnaiwniejszy może, ale częściej daleko, po ustach i twarzy przechadzał się inny poważniejszy wyraz, jakby przeczuciowego zamyślenia.

To też z nich wszystkich najdowcipniejsza Anusia trzema słowami najlepiej siebie i swoich towarzyszy opisywała.

— Ten, mówiła, wskazując Kazia różanym paluszkiem , ten to pustota!...

— Ten, rzucając spojrzenie ukośne na Gucia, ten to zamyślenie!...

— A ja! dodawała z udaną skromnością, przykrywając oczy długiemi rzęsami, ja jestem ciekawość!...

Lecz posłuchajmy przez chwilkę ich szczebiotania, a dowiemy się może co o ich przeszłości, a przynajmniej lepiej poznamy ich usposobienie.

— Nasz Gucio więcej zamyślony niż kiedykolwiek, mówił Kazio, którego niespokojne nogi, nie mogły zda się już dłużej wytrzymać na jednem miejscu. Ot wolelibyśmy pobiegać. Nieprawda Anusiu?...

— Ja nie wiem dla czego, odpowiedziała Anusia z wyrazem głębszym; ale to miejsce nigdy piękniejszem się nie wydało, jak dzisiaj. Popatrzcie na ten nasz gaik!

— Jakeśmy nieraz biegali po głównej uliczce na wyścigi.

— I ja zawsze pierwsza przybiegła.

— Cóż ty na to Guciu!...

— Ja!... sam nie wiem, co mam wam powiedzieć Godzę się z Anusią , że to miejsce jest śliczne; że śliczniejszego nie znam.

— Ba!... wielka sztuka!.. . albo my co znamy jeszcze?

— I kto wie, czy znajdziemy kiedy piękniejsze, dodał Gucio, opierając głowę na ręku z wyrazem pół smutku; przynajmniej czy znajdziemy takie, w którem by nam było lepiej.

— To może i prawda!.. przemówiła Anusia, schylając także główkę na ramię i przybierając wyrazu poważniejszego.

— Dzieci jesteście!.. zakrzyczał Gucio, tupając nogą z  pewną niecierpliwością.

— Jaki mi stary!...

— Ależ bo prawda!... czy słyszana rzecz, tak długo się nad tem rozwodzić, że porzucamy wieś, w której było nam dobrze; ale w mieście będzie nam lepiej.

— Czy tak myślisz Kaziu? .. przerwał Gucio, przysuwając się do niego. Ja nie myślę.. .

— W mieście codzień coś nowego i ciekawego.

— To prawda! zawołała Anusia, klaszcząc w dłonie białe i zaiskrzyły się jej oczy... A sklepy jakie!...

— A przechadzki!... i po nich powozy, i pełno dam i kawalerów z pierwszych domów. Ubiory bogate, wykwintne.

— Aj to prawda! przerwała Anusia z półwestchnieniem; ale na to potrzeba wiele, bardzo wiele pieniędzy...

— Fe Anusiu!.. przemówił Kazio z wyrazem wymówki. Mój stryj przecie bogaty!... mnie nic nie odmówi... a ja!... przecież i ty Anusiu mnie nie odmówisz ...

I rzekłszy to, wyraz roztrzepania znikł z jego twarzy i oczy zapaliły się, gdy spoczęły na ślicznej Anusi. Dodajmy co prędzej, że to byli dzieci, prawdziwe dzieci, wychowane na wsi. Szczebiocząc bez myśli powtarzały to może, co które z nich zasłyszało. Anusia wszakże na słowa Kazia skrzywiła rumianemi usteczkami, i odpowiedziała z budzącą się zalotnością:

— Ty możesz przyjąć od stryja, a ja, to co innego. Ja jestem obca...

— Ty obca!... mnie nigdy!...

To były dzieci powtarzam, ale i w dzieciach budzą się nieraz zarody przyszłych uczuć, i nawet przyszłych namiętności, co się w łonie każdego człowieka wyrabiają niezrozumianym dla nas sposobem. Dzieci były, takie poczciwe dzieci! Kazio miał piętnaście lat, Anusia trzynaście, a Gucio czternaście.

Przez czas tej krótkiej rozmowy Kazia z Anusią, Gucio zdawał się jeszcze więcej zamyślony. I zapewne myśl jego była gdzie indziej, choć go pojedyncze dochodziły słowa.

— I teatr jest, przemówił nagłe, przypominając sobie zapewne przerwaną pierwej rozmowę. I teatr! powtórzył, i koncerta!... To musi być śliczne.

— A widzisz Guciu!... i wszystkiego tego będziemy używać, i bawić się razem: Anusia, ty i ja!... bo ja tak chcę i czy rozumiecie mnie dzieci!...

— Ma rację Kazio!.. zawołała Anusia z najweselszym uśmiechem, i zerwawszy się z miejsca, porwała go za ręce i zakręciła z nim pusta i swobodna. Aż się Gucio uśmiechnął.

— Może i ma rację!.. Ale jak was kocham, nie wiem dla czego, gdy pomyślę o naszym wyjeździe, coś mnie ściska za serce... Sam nie umiem sobie wytłumaczyć, bo zapewne... Może wy wiecie.

I wszystko troje zamyśleli się najpoważniej, szukając lej przyczyny, która kochanego Gucia ściska za serce.

— Nie będziem tam razem!.. przemówił nagle Gucio i aż ręce załamał. Tak jest, nie będziemy w mieście tak razem jak tu na wsi!

— Nie będziemy razem?.. wykrzyknęła Anusia z wyrazem szczerego przestrachu.

— Co też ty pleciesz mój Guciu!.. jak na mękach. Wszakże wiem o tem, że mój stryj ma w mieście kamienicę, i w niej wszyscy razem będziemy mieszkać; to jeszcze bliżej jak tu na wsi, gdzie jak błota, to po was dopiero powóz posyłać potrzeba.

— Wszyscy razem!.. zaszczebiotała Anusia z wracającą wesołością. A widzisz Guciu! niedowiarku.

— Przecież to już ułożone!.. Ja z stryjem będziemy mieszkać na pierwszem piątrze; ty z matką na trzeciem piątrze.

— Tak wysoko!.. przerwała z roztrzepaniem, nie myśląc wszakże o tej różnicy mieszkania.

— To być inaczej nie może; odpowiedział Kazio z równem rozstrzepaniem. A ty Guciu! będziesz mieszkał w oficynach.

— Biedny Gucio!.. to on nie będzie miał tam ani słońca, ani powietrza!..

— Przecież innego pomieszkania nie mógł stryj dla Gucia przeznaczyć; w mieście wszystkie pomieszkania tak drogie, i wszystkie powynajmywane.

— Nic to!.. przerwał Gucio! . byłem miał moje utrzymanie a będę miał niebo i powietrze.

— Mój drogi!.. wykrzyknął Kazio, który sam nie wiedział dla czego uczuł w sercu jakiś wyrzut sumienia. Mój Guciu!.. wszakże ty cały dzień ze mną w pokoju będziesz siedział. Razem będziemy pobierać nauki. Razem z tobą i Anusią.

— Razem! razem zawsze! powtórzyli wszyscy troje, i porwali się za ręce ze szczerem uczuciem.

Poczciwe dzieci!.. szczerze się wtenczas kochały.

— Razem! wszyscy zawsze razem! powtórzył Gucio, zarumieniony wyższem uczuciem, które bez jego wiedzy zamieszkało mu w łonie, i przy niejednej sposobności dobywało się na gwałt na wierzch, czy żywszem spojrzeniem, czy słowem gorętszem, czy westchnieniem ulatującem Bóg wie gdzie i dla czego, czy nawet łzami, które mu nieraz tak słodko płynęły.

— Razem! mówił dalej, bo czyliż moglibyśmy inaczej. My się przecież kochamy? nie prawdaż?...

Zdziwione pytaniem lakiem popatrzyły dzieci na siebie.

— Alboż my się możemy nie kochać ? zapytała pierwsza Anusia z wyrazem serdecznej naiwności, który ją ukrasił.

— Dobrze mówi Anusia. Wszak się kochamy, odkąd się znamy. A fe Guciu!...

— Przepraszam was!... Ale wierzcie, że was kocham, i jak kocham!.. .

To mówiąc, miał łzy w oczach; i Anusi zwilżyły się oczy.

— Poczciwy Gucio! przemówiła rozczulonym głosem i porwała go za rękę. Ale chodźmy już do domu, dodała, bo przecież dziś goście mają być jakieś u twego stryja...

— A tak!... nasz nowy sąsiad!.., odpowiedział

Kazio, który, co mu się rzadko bardzo trafiało, spoważniał, i za biegnącymi naprzód szedł zamyślony.

Anusia mimowolnie oglądała się za nim razy kilka. I wbiegli do brzozowego gaiku. A tyle tam było i kwiatów i ptaszków, że i Anusia i Gucio mówić przestali. On słuchał ptaszków, których głos miał dla niego urok niesłychany; ona patrzała na kwiatki, których barwy jaskrawe nęciły ją nadzwyczajnie. I Gucio przyzostał się nieco.

— Kaziu!... co tobie znowu? zapytało dziewczę, wołając towarzysza paluszkiem.

— Mnie?... Słuchaj-no Anusiu! chciałbym, abyś mi odpowiedziała na jedno pytanie, które mi tylko co przyszło do głowy, gdyście się lam w altanie oboje rozczulili z Guciem...

— Ciekawam!... I ciekawe swe wświdrowała w niego oczy.

— Ale odpowiedz mi szczerze; ja cię o to proszę. Kogo ty więcej kochasz, czy mnie, czy Gucia?

Dziewczyna wypatrzyła się na niego na pół zdziwiona , na pół zamyślona, i po krótkiej chwili odpowiedziała:

— Alboż ja mogę którego z was więcej kochać, jak kocham!...

I w wesoły wpadając śmiech, zawołała Gucia, aby mu opowiedzieć dziwne Kazia zapytanie. A potem porwała nagle obu za ręce, i stawiając ich przed sobą, przemówiła z powagą na pół udaną, na pół prawdziwą:

— A kiedy tak! to odpowiedzcież mi teraz obadwa, który mnie z was więcej kocha...

— My ciebie!... zawołali obadwa, i po raz pierwszy może oczy jednego i drugiego silniejszym zapaliły się ogniem. Ale wnet zaśmiała się Anusia pustym i wesołym śmiechem, i przerywając sobie i im, dodała:

— Ja wiem, że mnie kochacie. Ja przecież wasza siostra, od kiedy siebie zapamiętam.

I porwawszy się za ręce, biegli ku domowi.

Lecz już dosyć o nich, a może i za nadto długo zatrzymałem się przy nich. Uczucia proste i niewinne są dla świata dzisiejszego głosem dawno zapomnianym, zagłuszonym przez to życie całe dzisiejsze, które leci naprzód, gdyby lokomotywa, którą wszyscy gonimy naprzód, gdyby iskra elektryczna, co telegrafem niesie z sobą cyfry giełdowe, ten najprawdziwszy wyraz uczuć i myśli większości. Dosyć prędko rozszerzą się przed nami te sceny życia na wielkiej widowni, przy których kto wie, czy żałować nie będziem tego kwiecistego i uroczego gniazdeczka rodzinnego, które już nie długo porzucimy.

II.

Wejdziemy zatem do dworu samego, gdzie nas inne czekają znajomości. A najprzód opiszmy miejscowość.

Kalince były stolicą kilku włości, łączących się razem w jeden klucz znakomity, i znany ze swej ziemi urodzajnej w Przemyskiem. Ziemia przemyska ma w kraju naszym więcej typ odrębny, a nawet i swoją historję odrębną. Co do typu, niegdyś nie darmo Przemyskie nazywano u nas w kraju „ogrodem galicyjskim." Ta odrębność typu łączy się ściśle z przeszłością kraju naszego. Z dawien dawna od Sanu zacząwszy aż ku naddniestrzańskim dolinom Samborskim, na kilkunastumilowej przestrzeni, płaskiej więcej, a za to zarosłej mnogiemi gajami i oblanej obfitemi w czystą wodę zdrojami i strumieniami, zamieszkały same zamożniejsze rodziny nasze, tuląc się w około wielkich historycznych siedlisk, Lubomirskich, Czartoryskich i t. d. U naszych wielkich panów, wielkie było zawsze zamiłowanie w ogrodach, które cienistemi i niebotycznemi ulicami otaczały stare zamki i pałace nasze. Ojcowie nasi, czy wracali z wojennych wypraw, czy senatorskie rzuciwszy krzesła, spieszyli się do domowej zagrody, radzi byli odpoczywać pod tą naszą starodawną lipą mianowicie, tą ozdobą najpiękniejszą naszych siedzib sielskich. Pod lipą lubili siedzieć i marzyć nasz Jan Kochanowski; pod lipą nasz Jan Sobieski; tamten, by nową pieśnią wzbogacić ojczystą literaturę; ten, by nowe zapisać zwycięstwa do wielkiej naszej księgi dziejowej. Pod lipą, ojcowie nasi przyjmowali gości swoich; pod lipą otoczeni rodzinnem gronem, opowiadali dzieciom i wnukom swe życie, w czyny i zdarzenia bogate, Ktoby chciał nasze staropolskie życie gościnne i patryarchalne jednem oznaczyć godłem, musiałby użyć do lego lipy rozłożystej i gniazda bocianiego.

Takie domy zamożne jak w Sieniawie, Krakowcu i t. d., okalając się wielkiemi ogrodami, takiegoż samego zamiłowania użyczali całej okolicy. Szlachta mniej zamożna, jak to zawsze u nas bywało, chętnie naśladowała, a za karmazynami szła także drobniejsza szlachta, ba nawet i szaraczki, o ile mogli, wyższych trzymali się przykładów.

To też pomału zamiłowanie to, rozchodzące się po całej ziemi przemyskiej, okryło ją mnóstwem ogrodów! tak, że całe przemyskie zjechawszy od wsi do wsi, zdybać można większe czy mniejsze ogrody, ale zakrojone już na stopę obszerniejszą i wykwintniejszą. Szkoda tylko, że pomału nasz gust prosty i polski, przechodząc w maniery włoskie i francuskie, strzyżone i regularne, przeszedł do angielszczyzny, wedle której ogromne parki chcą naśladować na kilku grządkach ogrodowych.

Do siedzib tego rodzaju bardzo wspaniałych należały Kalińce, należące i dawien dawna do rodziny Kalinieckich, zaszczytnie znanej w kraju, odznaczonej w kraju przez długie wieki wielkiem mieniem, wielkiemi z dziada w wnuka piastowanemi zaszczytami, a mianowicie historycznem przywiązaniem do kraju, któremu w bojach i w senacie wiernie służyli. Dziejów rodziny Kalinieckich opisywać nie będę, bo zresztą dzieje takich rodzin zasłużonych w kraju, u nas nowiną nie są. Powiem tylko, że jednym z pierwszych jej antenatów był Janusz Kaliniecki, który jeszcze za Zygmunta Starego staczał boje na współ z Ostrogskiemi i Tarnowskiemi. Wspominam zaś o nim dla tego tylko, że opisując choć najpobieżniej dwór w Kalińcach, nie mogę pominąć portretów Janusza i innych tej rodziny przodków, którzy w osobnej sali stanowili główną starego dworu ozdobę.

W Kalińcach był dawniej stary zamek obronny. Na wielkim stawie, który z czasem przez niedbałość po większej części w moczary się przemienił, była stara i wielka wyspa, a na niej znaczne jeszcze były resztki dawnych gruzów, zarosłe pokrzywą i rozmaitem zielskiem.

Jako ślad dawnego przepychu i wielkości, zostało jedno okno olbrzymie w starym murze kaplicy, które jedno jeszcze patrzało ze starego zamku na poddaną sobie okolicę. Do okna wewnątrz muru przytykał z gruzów podniesiony i staranną czyjąś ręką utrzymywany krzyż czarny marmurowy, przetarty i popękany, o którym wieść powszechna i podania mówiły rodzinne, że pod nim spoczywał kiedyś ów Janusz, gdy syt sławy i lat wrócił do rodzinnego gniazda, by zmęczone kości w rodzinnych złożyć grobach. Były jeszcze tam za kaplicą duże, prawdziwie niebotyczne lipy, na pół już spruchniałe, których korony wszakże pełne życia jeszcze, panowały nad całą okolicą.

Nowy pałac, jak go nazywano, stał na nie wielkiem wzgórzu. Była to dawna już także budowla, choć go nowym pałacem nazywano, sięgająca czasów Jana III; to też w swoim składzie i powierzchowności, gust włoski przypominającej, miał niejakie podobieństwo do pałacu Wilanowskiego. Ozdobą pałacu i całego położenia płaskiego, wcale nie malowniczego, była otaczająca go zewsząd roślinność tak rozbujała, tak zielona i bogata, że cały dwór Kaliniecki z pomiędzy otoczenia swego, wyglądał jakby z olbrzymiego kosza zielonego. Od stawu już, po pod który główna prowadziła droga, była długa podwójna ulica z lip i kasztanów.

Ulica ta przed bramą wielką, kamienną, z herbowną tarczą dawnej Jastrzębców rodziny, rozbiegała się na dwie strony, i dwoma ramionami lip i kasztanów okalała całe ogromne obejście, aż po koniec ogrodu, który nikł w gaju brzozowym, o którym już mówiłem, poprzerzynanym ulicami, z mnogiemi siedzeniami i różnego kształtu altanami.

Sam ogród był ogromny, i w większej części przynajmniej zachował dawną powierzchowność szerokich i zacienionych ulic, długich szpalerów i mnogich kwater kwiatowych, pokrajanych w dziwne zygzaki. Po jednej tylko stronie ogrodu był rodzaj kanału o dwóch ramionach, skąpo już wszakże wodą zasycanych. Jedno ramię kanału oddzielało stary ogród od sadu ogromnego, sławnego o mil kilkanaście z doskonałych owoców, które hodował i pielęgnował teraźniejszy dziedzic, Zygmunt Kaliniecki, z wielkiem zamiłowaniem i z niepospolitą starannością.

Za sadem była jeszcze pasieka obszerna, a przy niej domek nie wielki drewniany, w którym wspomniony tylko co pan Zygmunt lubiał czasem po całych dniach przesiadywać, a nawet nieraz w czasie rójki na całe przenosił się miesiące.

Drugie ramię kanału zwracało się nagle w kierunku do gaju brzozowego, i przerzynane rozmaitemi mostkami, obsadzone w koło prawie kamiennemi posągami, na których aż nadto był znaczny ząb czasu, w samym końcu odgraniczało ogród od gaju, który nazywano ogrodem angielskim, i w koło którego były na prawdę rozmaite klombowe plantacje, rozrzucone na wzór angielski w pewnym sztucznym bezładzie.

Pałac był obszerny, złożony z głównego frontu, o półtora piętra podwyższonego, i z dwóch niższych nieco oficyn w półłuki wygiętych, z mnogiemi na gzymsach sztukaterjami i innemi figlami, przypominającemi wiek gustu zepsutego, który my najczęściej rokoko nazywamy.

W opis szczegółowy pałacu wdawać się nie myślę; chciałem tylko dać ogólne wyobrażenie o tem starem i poważnem siedlisku, w którem tak jakoś było swobodnie i poważnie, że choć nie bez pewnego uczucia rzewności i tęsknoty, myśl mimowolnie wracała w lepsze minione wieki. Ile lam razy w głębszej pogrążony zadumie, zamarzyłem, i grzebiąc pamiątki przeczytane lub zasłyszane, zapominałem o tym świecie wrzaskliwym, co tam za lasem i wodą, za górami huczy i kipi pełen odczarowań i namiętności, nadziei nigdy nieziszczonych i łatwych rozpaczy. Bywałem tam często, bo łączyły mnie z tym domem stosunki rodzinne. I dla tego dłużej może nad tem całem siedliskiem rozpisałem się, bo mi najspokojniejsze przypomina chwile, jakie kiedykolwiek przepędziłem w burzliwem życiu mojem. I te dzieci kochane, a tak miłe, ileż razy patrzałem na ich gry wesołe, na te twarze tak piękne i lak spokojne, z których starałem się sam przed sobą wywróżyć ich przyszłość najprawdopodobniejszą.

O pałacu powiem tylko, że ostatnie jego ramię wewnątrz było zaniedbane nieco i po większej części przeznaczone na pokoje gościnne. Całe to skrzydło otaczała jakaś tajemnica. Co było w tem prawdy, nikt nie wiedział, ale jeden drugiemu z największą szeptał pewnością, że jakaś wielka tajemnica została tam na wieczne czasy zagrzebaną. To pewna, że gospodarz domu nigdy na tę część swojego dworu nie zachodził, co naturalnie brano także za dowód jakiejś tajemniczości.

Główny herb domu składał się z samych staroświeckich sal ogromnych, otwartych tylko przy większych sposobnościach, lub gdy je chciał odwiedzić ciekawy jaki podróżnik. A były ze wszech miar warte widzenia, bo właściciele, od dawna gromadząc tam różne dzieła sztuki i inne kosztowności, głównie tego przestrzegali, ażeby w przystrojeniu całości zachować dawny typ. To też sale te przechodząc, zdawało się, że wracasz wiek po wieku w czasy już dawno wygasłe.

W tych to salach, które sam pan Zygmunt dosyć często odwiedzał, była wielka zbrojownia i zbiór rodzinnych portretów, wielce szacowny.

Pierwsze skrzydło wykwintnie i wedle nowszego gustu przystrojone, zajmywał sam gospodarz Główną część tego pomieszkania stanowiła biblioteka i zbiór rycin najpiękniejszych.

Lecz gdy mowa o księgozbiorze, to już trzeba koniecznie zapoznać się z samym p. Zygmuntem Kalinieckim.

III.

W rzeczy samej pan Zygmunt Kaliniecki i jego księgozbiór byli nierozdzielni od siebie. Jeżeli nie był w ogrodzie a głównie w pasiece, to siedział niezawodnie w bibliotece swojej, w której całe dnie przepędzał a czasem i całe noce.

Pan Kaliniecki był uczonym w całem najpedantyczniejszem tego słowa wyrażeniu; bibliograf znamienity, znał wszystkie nie tylko dzieła, jakie wyszły, ale i wszystkie edycje z ich wariantami i poprawkami, i z wszelkiemi odmianami. Specialnością wszakże jego były dzieje polskie, które, powiedzmy to na jego pochwałę, znał doskonale, a co więcej jeszcze lepiej rozumiał, bo jako inteligencja wyższa, mimo pedantyzmu bibliograficznego, nie tylko zdarzenia znał na palcach niejako, ale prócz tego pojmował ducha dziejów ojczystych.

Nieraz nawet sam się zabierał do pisania, mając najsilniejsze postanowienie obrobienia tej lub owej epoki historycznej; gromadził też w tym celu całe stosy notatek własnych, pełnych uczoności i cytat najciekawszych, ale gdy przyszło do wykonania, zawadzało mu jakieś wrodzone lenistwo, które pochodziło może z przyzwyczajenia do pańskości, w jakiej się wychował. Lecz były i inne przyczyny.

Pan Kaliniecki miał dziwne chwile jakiegoś omdlenia umysłowego, apatji, w czasie której po całych siedział godzinach oddany marzeniom, które nie musiały być wesołe, bo wówczas twarz jego przybierała wyraz nadzwyczaj smutny, przerażający nawet pewną nieruchomością , epileptyczną niemal. Gdy dodamy jeszcze dwa amatorstwa, które go czasami z tej leniwej nieruchomości wyrywały, i wprowadzały w gorączkową prawie, niespokojną, z zwykłym jego poważnym układem wcale niezgodną ruchliwość, dziwić się nie można, że go sąsiedzi, znajomi i całe niemal towarzystwo, do którego imieniem i majątkiem należał, obwołali dziwakiem.

— Dziwak! krzyczeli mężczyźni.

— Szkoda, że taki bogaty! mówiły kobiety.

— A nawet nie brzydki i jeszcze nie stary! dodawały wszystkie prześcigające już panny, które naturalnie darować tego panu Zygmuntowi nie mogły, że jest kawalerem mimo lat pięćdziesięciu, które, wyznać trzeba, dźwigał na sobie z wielką jeszcze rzeźkością.

Temi zaś dwoma amatorstwami były tak zwane kruki białe i ryciny.

Za krukami białemi, jak się zowią najdawniejsze i najrzadsze wydania, kolebki drukarstwa sięgające, był on gotów najdalsze nawet podróże odbywać, tygodnie, miesiące i lata starać się o nie, jak się żaden najczulszy kochanek nie stara o najpiękniejszą i najukochańszą bogdankę.

Co do rycin zaś, korespondował ze wszystkiemi na świecie księgarzami i zbieraczami, i nabywał najpiękniejsze, nie szczędząc pieniędzy, co właśnie było w nim najdziwniejszem, bo w zwykłem życiu raczej był skąpym, a przynajmniej bardzo oszczędnym.

Dawszy rys charakterystyczny pana Zygmunta, wejdźmy teraz do pałacu i to wprost do biblioteki, by go poznać osobiście. Widzimy tedy salę obszerną na półtora piętra wysoką, narożną, z trzema ogromnemi oknami, które wszystkie na inne strony krajobrazu, pałac otaczającego, patrzały; środkowe na staw i wprost na ów opisany już przez nas ułam starego zamczyska, z wyglądającym z po za węgłu ogromnym krzyżem kamiennym; lewe na dziedziniec, bramę i część otoczenia lip i kasztanów; prawe na część ogrodu, mianowicie na to zagięcie kanałowe, które dzieliło stary ogród od sadu i od angielskiego ogrodu.

W każdem oknie stało wielkie poręczowe krzesło dobrze wysiedziane. Pan Zygmunt chętnie i często w nich siadywał całemi godzinami, mając przed sobą pulpity pod książki. Znający go bliżej domownicy wiedzieli zaraz, w jakim jest humorze, po krześle, w którem siedział.

Jeżeli przy prawem oknie był w zwykłem usposobieniu , bo wówczas lubił patrzeć na swój ogród rozległy, na tę miarę zieloności, na tę ścieżkę nareszcie, tylekroć przez niego wydeptaną, co prowadziła do pasieki.

Przy lewem gdy siedział oknie i patrzał ku bramie, to pewnie był w swojem usposobieniu niespokojnem, z amatorstwa pochodzącem; pewnie wówczas czekał na wieść o jakimś inkunabule, albo o rycinie sławnego rytownika.

Lecz gdy usiadł na długie dnie przy oknie środkowem, to już pewnie spoglądał na mury starego zamczyska rodzinnego i na ten krzyż czarny, który lak doskonale zgodził się z jego smutnemi marzeniami, czy — wspomnieniami.

I książki nawet na pulpitach przed oknami miały pewną styczność z jego usposobieniem.

Przy prawem oknie była niezawodnie jaka stara księga dziejowa, rzadki manuskrypt, a tuż obok teka z notatkami własnoręcznemi.

Przy oknie lewem spoczywał pewnie Horacjusz, którego pan Kaliniecki umiał na pamięć i w chwilach niepokoju i niecierpliwości tem się jeszcze ratował, że sam przed sobą jakby student recytował, starego Horacego lekkiej filozofii nauki. Horacjusz pana Zygmunta nie odstępował przez całe życie; to był jego najszczerszy przyjaciel, pocieszyciel w złej doli, a wierny towarzysz w dobrej. Panu z panów, mającemu swe fantazje , przyzwyczajonemu do wygodnego życia, co mu bez trudów płynęło , przypadała najwięcej do smaku łatwa i epikurejska po trosze filozofia poety dworzanina.

Za to przy oknie środkowem na pulpicie spoczywała wielka księga, w ciemną skórę oprawna, z pożółkłemi kartami, upstrzonemi tu i owdzie literami o złotych i innych barwach. Jedną ręką oparty na gzymsie okna, z oczami w krzyż kamienny zwróconemi, drugą ręką przewracał pomału kartki starej księgi. Czasem zwrócił oczy do księgi, i dłużej je na starym druku zatrzymywał, i wówczas, wyraz twarzy ponury i zasępiony, łagodniał nieco, jakby mu to czytanie ulgę przynosiło. I nie dziw; bo ta stara księga, była biblia; to księga nad księgi, święta skarbnica wszech myśli i wszech uczuć, któremi człowiek może się podnieść do Boga.

Ściany sali pokryte były wielkiemi szafami, pełnemi ksiąg, a na nich siały popiersia wielkich uczonych starożytności. Pomiędzy oknami tylko były dwa próżne miejsca, zapełnione wszakże czarnemi kolumnami, na których stały popiersia marmurowe Kochanowskiego, Niemcewicza, Tadeusza Czackiego i Ossolińskiego. Na środku sali stał wielki stół podłużny, zielonym suknem pokryły, cały zapełniony stosami tek ogromnych, w których były zebrane skarby rycinowe. Tyle tylko było próżnego miejsca na siole, ile starczyło na cały przybór do pisania i kilka ksiąg, które tam leżały roztwarte. Przed tem miejscem stało czwarte krzesło poręczowe, w które siadywał pan Zygmunt Kaliniecki, gdy na prawdę do pracy historycznej się zabierał.

I w chwili, gdy wchodzimy do sali, zastajemy go siedzącego właśnie przed stolikiem. Na pół zapisany leży papier przed nim; zamyślony nieco trzyma w ręku pióro. Przypatrzmy się teraz z blizka jego powierzchowności. Mówiliśmy już, że ma lat pięćdziesiąt, lecz ledwie je poznać na nim. Jest to mężczyzna atletycznej prawie budowy, która, dodajmy, z dziada na wnuka była właściwością charakterystyczną rodziny Kalinieckich. Mimo to kształtnie zbudowany, wydawał się cały w swym ogromie, jakby z jednej sztuki kamienia czy marmuru wykuty. Zaprawdę miał coś w sobie posągowatego. Głowa ogromna o rysach pełnych wydatnych, ale z pewnym wdziękiem starożytnym zaokrąglonych. Profil miał grecki prawie , chociaż patrząc na całą twarz z przodu, trzeba było przyznać koniecznie, że to twarz polska. Przy ustach miał uśmiech nawet pełen słodyczy, równie jak i wyraz piwnych oczów miał w sobie coś dobrego aż do miękkości, aż do słabości prawie, ale przy ustach i oczach jedynie było kilka zmarszczków, których twarzy brakowało jeszcze, a których, by się lak wyrazić, ruch i gra nadawały twarzy wyrazy zmienne, od miękkości i spokoju przechodzące czasem aż do surowości smutku i rozpaczy prawie. W zwyczajnym stanie wyraz jego twarzy znamionował powagę uprzejmą i zamyśloną nieco. Patrząc na niego, każdy mimowolnie przyznawać musiał, że jakiekolwiek mogą być jego zalety i wady, nie jest to człowiek pospolity. Dodajmy do opisu, że wyłysiały przedwcześnie, nosił perukę niezwyczajną w swoim rodzaju, a przynajmniej nie używaną w naszych czasach, w których wszystko się na pozorze opiera. Tymczasem w peruce pana Zygmunta było jak najmniej pretensyi, a jak najwięcej przyznania się do wieku. Pominąwszy, że peruka była okrągło obcięła po staropolsku , co jej nadawało coś mnichowskiego, ale prócz tego kazał sobie robić peruki siwawe zupełnie zgodne z barwą wąsów siwiejących, krótko dosyć, także po staropolsku podstrzyżonych. Stosownie też do twarzy, peruki i wąsów ubierał się pan Zygmunt Kaliniecki, oczywiście po polsku, co się nadzwyczaj godziło z jego całą postawą wspaniałą. Zdawało się prawdziwie, że to jeden z onych silnych, żelaznych antenatów naszego wieku papierowego, który opuścił ramy starego portretu.

W chwili gdy wchodzimy do sali, miał on na sobie strój domowy, dosyć zaniedbany, bo już to prócz zamiłowania w czystości, stroić się nie lubił.

Miał więc na sobie, co zawsze nosił w domu, wielką kurtę szaraczkową polskiego kroju, z takiemiż potrzebami i podobną część stroju spodnią. Dodać jeszcze należy, by uzupełnić obraz, że zawsze miał przy sobie tabakierę sporą ciemnej barwy, z ślicznie i kunsztownie w złocie wyrabianym medalionem Jana Zamojskiego, hetmana i kanclerza.

Zamyślony tedy, jak mówiliśmy, oddawał się pracy w tej chwili, i wglądając czasem do roztwartych przed nim ksiąg, kreślił szybko jakieś uwagi czy wypisy. I trwało to dosyć długo, gdy nagle zwróciło jego uwagę dzwonienie zegara staroświeckiego, który stał na gzymsie umyślnie wyrobionym, po nad oknem śródkowem, Jakby ze snu nagle zbudzony drgnął cały, spojrzał na zegarek, i zerwał się z lekkością niestosowną ani do wieku, ani do powagi zwykłej.

— Czy być może! tak późno! mruknął do siebie; i porwawszy za dzwonek, który stał koło kałamarza, zadzwonił nim dosyć gwałtownie.

Wpadł kamerdyner, który zwykle w niedalekiej sionce czatował na rozkazy pańskie.

— Ubierać się muszę! prędzej! krzyknął z przyciskiem niecierpliwości.

Kamerdyner spojrzał na swego pana nie bez zadziwienia, bo wiedział, że pan Zygmunt nigdzie prawie nie wyjeżdżał, ani nie zapraszał, a jeżeli się zdarzył jaki gość przypadkowy, przyjmował go zawsze w swojej kurcie sieraczkowej.

— Czy jaśnie Pan gdzie wyjeżdża? zapylał kamerdyner.

— Głupiś! odebrał odpowiedź, i jeszcze się mocniej zadziwił, bo od ćwierć wieku służąc u swego pana, może po raz trzeci dopiero usłyszał z ust jego podobne słowo.

Nic więc już nie odrzekł, ale nieznacznie poruszywszy ramionami, wybiegł z biblioteki, a za nim wyszedł i pan jego.

Bardzo prędko powrócił zupełnie już przebrany w czarną, staroświeckiego kroju czamarę, takiż sam żupan, z którego wyglądał różnemi, szczerem złotem przeplatanemi barwami świecący pas słucki; a pod szyją błyszczała szpinka z jednego sporego diamentu najczystszej wody.

Ledwie wszedł, spojrzał okiem na zegar, i co prędzej ruszył ku lewemu oknu, które, jak już wiemy, było oknem oczekiwania i niecierpliwości. Kamerdyner, który go aż do drzwi odprowadzał, gdy to ujrzał, zamykając drzwi powoli, zrobił dziwną minę, i z boku uderzył się po czole, jakby teraz dopiero zaczął odgadywać, o co właściwie idzie. Dodać wszakże potrzeba, że nie musiało to na nim zrobić przyjemnego wrażenia, bo się potężnie skrzywił i mina jego z dziwiącej przeszła w kwaśną.

Pan Zygmunt tymczasem już razy kilka spojrzał na dziedziniec w okolicę bramy, z wyrazem wyraźnego oczekiwania; snąć czeka na jakiego kruka białego, lub rycinę wielkiej i rzadkiej piękności. Już nawet zabrał się do przyjaciela Horacjusza, i jął go wygłaszać na pamięć, jak to zwykle robił, gdy nie mogąc w cierpliwości, ćwiczył się w pamięci. Lecz mimowolnie oczy jego odbiegały od książki, by coraz niespokojniej zwracać się ku bramie. I właśnie po raz już dziesiąty wracał do Horacjusza, i jął deklamować swój ustęp najulubieńszy, który go jakoś najwięcej uspokajał, i mówił tedy:

Me quoties reticit gelidus Digenlia rivus
Quem Mandela bibit, rigosus frigore pagus,
Quid sentire putas, quid credis amice precavi
Sit mihi quod nunc est etiam minus, et mihi vivam;
Sit bona librorum...

Gdy w tem ozwało się kół turkotanie, i nasz uczony filozof zerwał się z żywością młodego chłopca. Musi to przecie jechać wielka rzadkość jakaś...

I w rzeczy samej, jechało to coś bardzo wielkiego. Jechało to przeznaczenie niezmienne, które miało nadać nowy zwrot kolejom życia kilku naraz osób. Lecz nie uprzedzajmy.

IV.

To powóz wjechał, który wraz z całym zaprzęgiem swoim zasługiwał zewszechmiar, by mu się przypatrzyli i znawca powozów fabrykant, i psychologiczny znawca ludzi, umiejący z drobnych rzeczy wielkie wywodzić rezullata. Fabrykant z niemałą ciekawością oglądałby sprytne środki i środeczki, jakiemi stary powóz i stare szory, znowu pozornie posztukować, odświeżyć i nadać im znośną powierzchowność. Temu samemu przypatrywał by się z niemniejszem zajęciem znawca łudzi, i z tej starej landary, mnogiemi herbami opatrzonej, z tych połatanych szorów, w wstążki i inne ornamenta ustrojonych, z tych koni nareszcie, których chudość ogromną chciano pokryć mnóstwem chomontów i wiszących dodatków, a nawet za pomocą anglizowania nadać im pozoru obcego pochodzenia; taki znawca byłby ciekawe rezultata wyprowadził, tyczące się posiadacza takiego ekwipaża.

Goście już byli w bawialnym salonie, w skrzydle przez pana Zygmunta zamieszkałem. Tam ich właśnie wprowadził gospodarz, który był wyszedł naprzeciw nich. Salon bawialny, jakkolwiek nie dorównywał w niczem paradnym apartamentom, w samym środku pałacu, odznaczał się wszakże wielką wytwornością. Pominąwszy ściany na biało stukowane, tak, te się wydawały marmurowemi, i posadzkę wykładaną w rozmaite rozmaitych drzew rysunki, całe przystrojenie rzucało nowe światło na jedną stronę charakteru pana Zygmunta Kalinieckiego, o której jeszcze niemówiliśmy. Ściany tego salonu pokrywały drogocenne malowidła, portrety i rozmaite większej wartości nowsze utwory sztuki rytowniczej. Ale nie było w tem wszystkiem nic obcego. Malowidła przedstawiały sceny lub krajobrazy rodzinie, przez rodzimych malarzy malowane; portrety były samych znakomitości polskich, wojowniczych czy naukowych; tak samo ryciny przedstawiały same epizody ojczyste, czy to wojen ostatnich czy to scen więziennych i innych wypadków, pełnych historycznej tragiczności, w jakie nad wszystkie inne bogate są dzieje polskie. Przechodząc w tym salonie obraz po obrazie, portret po portrecie, rycinę po rycinie, można było czytać niejako cały ten ogromny ustęp, tak bogaty w męki i zwycięztwa, w rozpacz i nadzieję, od Kościuszki zacząwszy, aż po czasy najnowsze.

Gości było dwoje; mężczyzna w więcej jak średnim wieku, i młodziutka kobieta, miarkując po ubraniu i żywym a świeżym wyrazie twarzy, dziewczyna jeszcze.

Mężczyzna w swojej całej powierzchowności był zupełnem przeciwieństwem pana Zygmunta. Niskie to było, suche, kościste, niepokaźne, ale żywe, ruchliwe, skaczące, niby roztrzepane, co dziwnie odbijało od tych kilkunastu włosów, które zgrabnie podfryzowane, i podczesane, ledwie zdołały pokryć łysinę, która też z lego pokrycia wyglądała prawdziwie jak sekret komedji. Trzeba jeszcze powiedzieć, że tych kilkanaście włosów miały najpocieszniejszą barwę, mieniącą się między barwą rudawą i żółtą, zdradzającą oczywiste malowanie. Główka także niewielka i szpiczasta nieco wzbudzała zadziwienie, gdzie też tam może się mieścić ów mózg, który pospolicie uważają za konieczny warunek rozumu i pojętności. Ale że pojętność mieszka w tej głowie, zdradzały oczki malutkie, świecące, które mimo ciągłego ruchu, gdzie tylko spoczęły, zdawały się zaraz wyciągać coś z tamtąd. Z resztą twarzyczkę równie małą, przypominającą figę zeschłą, pokrywały bakenbarciki w pół księżyc, rudawe, a usta nie ocienione wcale wąsami, były zaostrzone w rodzaj wydętego, szpicem obdarzonego zakończenia, co całości jego twarzy nadawało wyraz lisa, za żerem wietrzącego. Przy ustach i oczach był jeszcze wyraz jakiejś szyderczej złośliwości, którą ukrywał on przy ustach ciągłym głośnym prawie uśmiechem, a przy oczach, okularami w złoto oprawnemi, które wstrzymywały nieco wybuchy pożądliwego błysku jego oczów. Ot i cała figurka, ubrana do tego z wielką starannością i pretensyą nawet w rozmaite różnobarwne brzegi, które pokrywał fraczek czarny kroju najmodniejszego.

Ledwie wszedł do salonu, poskoczył zaraz do pana Zygmunta. Prawdziwie poskoczył, bo chcąc go serdecznie uściskać, musiał na prawdę skoczyć w górę, by obcałować obie strony szerokiej gospodarza twarzy. A uczynił to z żarliwością, z zapałem prawdziwym.

— Jakże się cieszę!.. kontentuję!.. prawdziwie uradowany jestem!.. mówił szybko językiem, który zdawał się biegać jakby na kołowrotku.

Głos jego przytem podobniuteńki był do głosu pękniętego kałakołu poczty rosyjskiej; głośny, przenikliwy, piszczący a fałszywy.

— Witam pana hrabiego!... odpowiedział pan Zygmunt z powagą i pewną uprzejmością przyjaźnie, choć nie bez ambarasu.

— No ale prezentuję kochanemu sąsiadowi moją córkę. Przywiozłem ci ją, choć to właściwie do kawalera.

— Do starego kawalera!.. odpowiedział pan Kaliniecki z uśmiechem pół żartobliwym, pół smutnym, i z pod oka spojrzał na córkę hrabiego.

— Pan stary!.. wpadła na to panienka z śmiałością, dosyć dziwną na jej wiek młody, i z równąż śmiałością, uśmiechnąwszy się do gospodarza, dodała, pokazując białe jak alabaster ząbki:

— Pan tak młodo wyglądasz.

Stary kawaler mimowolnie poczerwieniał się. Samotnik na wsi, uczony i melancholijny po części, nie był przyzwyczajony do tej żywej i zalotnej śmiałości kobiecej, która jest przecie koniecznością składową dzisiejszego wychowania kobiet.

— I co to za śliczny ten strój polski!.. dodała żywo, obiegając w około wielką i poważną postać gospodarza,

— Ja zawsze papie mówiłam, że nic piękniejszego jak polski strój!..

— Pani lubisz to ubranie!.. zagadł pan Zygmunt; i widomiej na twarz szeroką wystąpił wyraz dobroci i miękkości.

— A któż by nie lubił?.. wszak to nasz strój, to strój narodowy... odpowiedziała dziewczyna, i znikł wyraz wesołości, a jej twarz oblekła się powagą; nawet oczy się. zaiskrzyły czy zapałem, czy może łzą!..

— To pięknie!.. to bardzo pięknie!.. przemówił siary kawaler!.. i uśmiechnął się tak szczerze, tak serdecznie, jak się tylko uśmiechnąć potrafi, prawdziwy serdeczny Polak.

— A cóż, kochany sąsiedzie?.. przerwał na to maleńki człowiek, zacierając ręce, i śmiejąc się głośno; a pyszczek jego, jeszcze mocniej zaostrzony, nabierał podobieństwa kreta, zabierającego się do zawziętego rycia swych podziemnych gmachów.

— Jak ci się podoba moja Rózia?.. dodał. Staremu kawalerowi na to imię zaczęły biegać po głowie jakieś rymy sztambuchowo-klasyczne, w których poeta schlebiający z wielkim sukcesem urodził coś podobnego:

Ty jesteś nadobna!..
Róża piękna, bo do ciebie podobna,

i choć nie bez zaczerwienienia się, wyrzekł:

— Niemam piękniejszej w moim ogrodzie!..

W duszy musiał zapewne przepraszać wszystkie swoje grube i mądre księgi, że się wyrwał z takim fircykowatym, ich wcale niegodnym konceptem.

— A co papo?.. zawołała panna Róża, klaszcząc w białe dłonie. Czy w waszem ufrakowanem towarzystwie, znajdzie się choć jeden, coby potrafił coś tak pięknego powiedzieć?

— To prawdziwa siarka!.. to proch!.. ta moja Rózia!.. ale poczciwe złote serce!..

— Proszę mnie przed panem nie chwalić! zawołała roztrzepanie, ja wolę, żeby mnie ten pan sam pochwalił , jak ranie bliżej pozna.

To rzekłszy, odskoczyła na bok, i już jej pełno było po całym salonie. Biegała z kąta w kąt, od obrazu do obrazu, przypatrując się i czyniąc głośno swoje uwagi. Pan Zygmunt mimowolnie pociągał za nią okiem. To młode, żywe i oblesne stworzenie zajęło go. Dla odzwyczajonego było to przyjemne zjawienie.

— Cóż to za śliczny widok!..

— Jak żywo oddany!..

— Czysta natura!..

— A to wszystko polskie!.. nasze!.. ach jakie to śliczne!.. mówiła głośno, prawie biegając drobnemi krokami po pokoju. I jakby w naiwnem zachwycie , posyłała białemi rękami całusy ku obrazom, portretom i rycinom.

Śliczna to była czarownica. I zaprawdę słusznie ją nazwano Różą. Cała bowiem jej płeć była istną mieszaniną białych i różowych róż; jakby śnieg, pocieniowany promieniami różanej zorzy. Drobniutka, i w tem do ojca podobna, miała tę samą prawie co on ruchliwą i niespokojną żywość. Ale jej drobniutkie zarysy niknęły a przynajmniej nie tak uwydatniały się w stroju kobiecym; przytem wszystkie jej kształty były nad wszelki wyraz regularne; mogły zaprawdę służyć rzeźbiarzowi za wzór. Twarz była także niewielka, ale tak świeża, tak żywa, uśmiechnięta, że nawet czasu nie było się zastanowić nad niewielką regularnością rysów. A przecież sam przez się wzięły nosek jej najmniej regularnym, bo zuchwale zadarty do góry, tak był uroczo wyzywający, tak szatańsko śmiały, że się mimowolnie podobać musiał. Oczy miała najpiękniejsze, wielkie, wydatne, turkusowe, w pysznej oprawie podłużnej i w ramach rzęsów i brwi; równie jak i włosy barwy popielato jasnej. Wyraz tych oczów był tak żywy lak latający, że trudno było zgłębić go zupełnie. Wesołość powierzchowna migolnym swym blaskiem niedozwalała zajrzeć do samej głębi; chyba tylko, że bardzo zimnego badacza uderzyć mogły jej chwilowe ukośne spojrzenia, krótko urwane, które nadawały wówczas ruchom oczów coś zyzowatego. Zresztą i usta rumiane jak malina, i rączki z długiemi może za nadto paluszkami, i nóżeczki, którychby się niepowstydziła najwybredniejsza chińska dziewica; wszystko razem było śliczne i drobne.

— Jakże tu cudownie!.. jak w raju!.. zawołała nagle, wyciągając ręce, jakby chciała to wszystko piękne przycisnąć do piersi.

I prawda! mogła to była wyrzec bez przesady. Cudownie piękny i malowniczy rozwijał się widok przez dwoje wielkich i szerokich drzwi szklannych, na część ogrodu angielską, na tę masę zieloności, na ganek brzozowy, i dalej na cały obszerny, mnóstwem drzew zapełniony krajobraz, niknący prawie w mgle widokręgu.

— Jakże tam musi być ślicznie!... mówiła piękna Róża dalej, wskazując na ogród, i żywo przyskakując do pana Zygmunta, porwała go za rękę, i dodała uśmiechnięta cała :

— Chodźmy do ogrodu!..

Stary kawaler uśmiechnął się także weselej niż kiedy, i żywiej niż kiedy przemówił do pięknej podchlebnicy.

— Z największą przyjemnością.

Podczas gdy szedł ku drzwiom szklannym, by je otworzyć, ojciec przystąpił do córki, i szybkim a cichym szeptem wpuścił jej do ucha:

— Tylko się tak bardzo nie roztrzepuj!

Panna Róża spojrzała na ojca na pół z uśmiechem, na pół z pogardą; przez chwilę cała jej twarz lak wesoła, znikła przed wyrazem zimnym i obojętnym, który ją o lat dziesięć starszą czynił; spojrzenie ukośne oczów uwydatniło się jeszcze, i odszepnęła sucho, krótko i nawet z przycinkiem rozkazującym prawie:

— Proszę to mnie zostawić!.. ja to lepiej rozumiem.

I znowu wesoła, uśmiechnięta poskoczyła i podała ramię czekającemu przy oknie panu Zygmuntowi. Wyszli do ogrodu, a za niemi ciągnął skrzywiony nieco po odpowiedzi córki nasz suchy jegomość. Musiał wszakże najzupełniejszą mieć w niej ufność, bo choć niby czasem do idących się zbliżał, i kilka słów wmięszał, przypatrywał się ciągle, to, by jaki widok do woli podziwiać, to, by jako prawdziwy amator kwiatów, nacieszyć się ich barwą i wonią.

Zostawiwszy ich na przechadzce ogrodowej, wypada nam się bliżej zapoznać z gośćmi pana Zygmunta.

Byli to, jak już z ust młodego Kazia usłyszeliśmy, nowi sąsiedzi pana Kalinieckiego, czyli raczej był nim ów jegomość w okularach, bo córka jego po raz pierwszy dziś była w Kalińcach, nikomu jeszcze nie znaną w dworze Kalinieckim.

Pan Feliks hr. Staniecki pochodził także z bardzo dobrego rodu szlacheckiego, i Stanieckich za polskich czasów można było zdybać i w obozach, i w kole poselskiem, i na urzędach obywatelskich. Szlachta Stanieccy była bardzo dobrą i poczciwą szlachtą, i póki nią była, byli to zamożni i szanowani Stanieccy. Dziad dopiero pana Feliksa, który czynnie należał do zepsucia dworu Stanisława Augusta, i do rozmaitych niecnych praktyk przedrozbiorowych, przerobił poczciwego szlachcica Stanieckiego na wcale nietęgiego hrabiego Stanieckiego. Dostawszy się z nadszastanym już majątkiem pod berło austryjackie, korzystał z łatwości nabycia tytułu hrabskiego, i kupił go, czyli nawet, jak twierdziła kronika skandaliczna, darmo dostał w nagrodę jakiejś komisyi rozgraniczenia, do której należał. Odtąd Stanieccy zaczęli upadać na mieniu i na imieniu. Nowy hrabia zaczął żyć wystawnie, spraszać samych gości najznakomitszych, którzy gdzieś aż z Czech i Niemiec przyjeżdżali do niego na sławne i kosztowne polowania. Ale za to szlachta, choć ją czasem zapraszał, i im więcej stawał się golszy, tem wyżej chciał stać się popularniejszym — szlachta nim pogardzała, i bywać u niego nie chciała.

— To nie nasz!.. to graf niemiecki! powtarzała szlachta poczciwa.

Dosyć, że się źle wiodło pierwszemu hrabiemu Stanieckiemu. Dopomógł sobie więc bogatem ożenieniem, ale nie na długo. Wystawy próżne, pańskie fantazje i karteczki także zapędziły go w długi, i gdy umarł, jedynak, ojciec pana Feliksa, dostał w spuściźnie znaczne, ale ogromnie zadłużone dobra. Pan Teodor Staniecki kręcił jeszcze czas jakiś, robiąc nowe długi, starych nie płacąc za pomocą kruczków adwokackich, które za jego czasów wielką odgrywały rolę; a nawet przysporzył zaszczytów familijnych, zostawszy szambelanem, co poprawdzie przykładało się niepomału do najniepotrzebniejszych wydatków. I tak wisiał długo między golizną prawdziwą a udanym zbytkiem; lecz się w końcu ucho urwało. Wieś po wsi szły na licytacje, i tylko posag żony, zaintabulowany zdradliwie na dwóch wsiach w Przemyskiem, wyratował go od ostatecznej zguby.

Gdy umarł, nareszcie synowi, panu Feliksowi, zostały te dwie wsie z najokropniej zamazaną tabulą. Ale prócz tego zostało mu pańskie i arcydziwaczne wychowanie. Nieboszczyk szambelan, który był człowiekiem postępowym, jak sam o sobie twierdził, i wiele wojażował po świecie, lak się rozkochał w Anglii, w jej instytucjach, a podobno najwięcej w handlowem Anglii bogactwie, które go kłuło w oczy, że postanowił syna wykierować na Anglika. Nie mogąc mu przekazać majątku, chciał mu przynajmniej przysporzyć kupieckiego rozumu angielskiego.

— Jak będzie miał ten rozum, mawiał sam do siebie, dorobi się ogromnej fortuny między głupiemi ziomkami swemi.

Pan Felix tedy wychowywał się w Anglii i w Szkocyi; i po części zjiściły się ojcowskie wróżby. Pan Feliks nauczył się mnóstwo rzeczy angielskich; serce i obyczaje polskie zamienił w zimną obojętność, splen i na wyczki angielskie; a prócz tego napchał sobie głowę mnóstwem wiadomości kupieckich, handlowych, spekulacyjnych i industryjnych. Ale snąć mu Bóg odmówił prostego sprytu polskiego, czyli, jak to u nas nazywają, sprytu chłopskiego, a może chciał skarać jego dumę angielską, z jaką pogardzał wszystko co ojczyste; dosyć że jak onym dumnym budownikom, co wieżą swą do nieba sięgnąć chcieli, pomięszało się w głowie pana Feliksa, i stała się z niej prawdziwa wieża Babel, w której te wszystkie wiadomostki bez ładu najmniejszego kręciły się, i w prawdziwą grały ciuciubabkę.

Więc tedy, gdy wrócił po śmierci ojca do barbarzyńskiej ojczyzny, która go przyprawiła o kilkomiesięczny splen, jął aplikować swoje teorje do własnego majątku. Bardzo łatwo zrozumieć, jak mu się te próby powiodły. To, co było, przewrócił do góry nogami, a nic nowego stworzyć nie potrafił, bo nie miał po temu ani zasobów wszelkiego kapitału, ani zasobów wielkiej inteligencyi.

— Kiedy się na moim majątku nie udało, pomyślał sobie pan Feliks, będę próbował na cudzym majątku.

On commence par etre dupe, on finit par etre fripon! powiada francuzkie przysłowie, i powiada wielką prawdę.

Przyszedłszy do takiego postanowienia, zaczął się oglądać na wszystkie strony, gdzie by to naprzód zaczepić plany swoje. Szczęście Stanieckich nie odstąpiło go jeszcze tym razem; szczęście, co już prawie w przysłowie weszło, szczęście posagowe.

Tu felix familia Stanicionem nula, można było znaleść w starych wyciskach nie jednego szlachcica, zbierającego rozmaite syka rerum.

Więc pojechawszy do Londynu za jakąś machiną, którą chciał ojczyznę obdarzyć, a kochanych sąsiadów otumanić, zamiast machiny przywiózł żonę angielkę, która zakochała się w jego akcencie angielskim, hrabstwie polskim i kolosalnych kłamstwach, jakie jej puszczał o swoim majątku. Była to niekoniecznie już młoda córka jakiegoś kupca, zupełnie wolna, bo rodzice pomarli, i przyniosła mężowi wiano, złożone z znakomitej liczby funtów szterlingów, i doskonałych wexlów na pierwsze domy bankowe.

Wygrawszy tak niespodziewane terno, pan Feliks przypomniał sobie nagle, że jest hrabią i szambelanicem nawet. A więc zachciało mu się zabłysnąć na wielkim świecie. Pojechał zatem do Paryża, bo gdzież lepiej błyszczeć można, jeżeli nie w Paryżu , gdzie przez lat kilkanaście odgrywał rolę hrabiego polskiego jak najdoskonalej, bo gromadził w sobie wszystkie śmieszności, jakiemi od bardzo niedawna odznaczali się za granicą grafowie polscy.

Po kilku latach pożycia umarła biedna angielka, która za życia wielkiego nie doznała szczęścia, zostawiwszy mężowi ledwie co urodzoną córeczkę i gorącą proźbę, aby choć część jej majątku zostawił dla niej.

— Ona będzie szczęśliwa... przysiągł pan Feliks na honor angielski i polski; ale jeszcze zmarłej z domu nie wywieźli, gdy już zapomniał i o przysiędze, i o zmarłej, i o obu honorach. Tyle zrobił, że do małej Rózi wziął bonę francuzką, a gdy podrosła, dał jej najrozliczniejszych metrów wszelkich narodowości, między któremi na szczęście był i polski emigrant, bo inaczej polska hrabianka nie byłaby nawet umiała po polsku.

Sam zaś pędził życie kawalerskie, do którego mu strasznie zawadzało młode dziewczę w domu. Na szczęście nadarzyła mu się jakaś daleka kuzynka z Polski, podobna do niego, wietrznica, wracająca do ojczyzny, która dziesięcioletnią Rózię, pełną już rozumu europejskiego, dowcipu zaś francuzkiego, i to par sang paryskiego, zabrała z sobą, aby w Warszawie oddać do najmodniejszego pensjonu.

Wszystko się kończy na świecie, wszystko wyczerpuje, tak się też stało z gwinejami i wexlami pana Feliksa. Straciwszy majątek, zdrowie i siły, nie stracił wszakże owego angielskiego wychowania, z którego, jak widzieliśmy, chciał korzystać kosztem głupich i nieokrzesanych rodaków. Więc znudzony Paryżem i przesycony wszelkiem użyciem, zebrawszy nie wielkie ostatki gwineowe, postanowił wrócić do kraju.

— Trzeba pomyśleć o córce. Przyrzekłem zmarłej, że będzie szczęśliwą , i będzie nią!.. pomyślał pewnego poranku, gdy ziewając wyrywał fobie szczypczykami siwe włosy z głowy.

Przyjechał tedy między swoich i zaczął się znowu rozglądać, gdzieby to rozbić swój namiot, w okolicy dogodnej do przeprowadzenia mądrych i spekulacyjnych planów. Przypomniał sobie, że ma dwie niby to wioski w Przemyskiem, o których naturalnie mógł zapomnieć, bo prócz mnogich papierów urzędowych, które mu od czasu do czasu do Paryża posełano, nie miał z tamtąd ani grosza. Były to prawdziwe ruiny, przeszedłszy przez najrozmaitsze ręce, i dzierżawców, i sekwestratorów, i adwokatów, i administratorów. Cudem prawdziwym utrzymały się dotąd pod tytularnym nazwiskiem własności pana hrabiego Feliksa Stanieckiego, istne złudzenie tabularne, jak owe pałace i ogrody kokosowe z płótna i papieru.

Lecz jak wleźć do własnego majątku?.. w tem był sęk największy. Są wszakże na wszystko sposoby, mianowicie w arsenale prawniczym. Za niewielkie pieniądze nabył jakiś kunsztowny dłużek, który obciężał prawdziwe długi, i na mocy jego do własnego majątku zajechał pewnego poranku, jako wykonawca cudzego sekwestru.

Trzeba było mieć wiele energii, by nie stracić fantazyi, nadziei, i nie zrozpaczać, na widok tych pustek okropnych, jakie pan hrabia zastał w Ruińcach wielkich i małych, jak się zwały owe dwie wsie Przemyskie Pole wycieńczone, zaniedbane, zamulone, po większej części chwastem zarosłe; żadnego budynku gospodarskiego, żadnego inwentarza; a miasto dworu, który się dawno zawalił, jakaś prawdziwa szatra, przedstawiająca oficynę. Lecz pan Feliks miał angielską energiję, i usadziwszy się w oficynowej szatrze jak mógł, zaczął rozmyślać nad przyszłością, która przedstawiała się w fatalnie ciemnych barwach. Wówczas to od starego jakiegoś podstarościego, który lam w chacie ubogiej dogorywał, dowiedział się, że jednem z bliższych sąsiedztw są Kalińce, i jako stary gaduła opowiedział mu podstarości o wielkim majątku pana Kalinieckiego, o jego dobrach, ogrodach, pałacu, o jego humorze tetrycznym, o jego zaniknięciu w domu, o jego uczoności i oszczędności, a nawet o jakiejś tajemnicy dawnej, czmychającej w prawem skrzydle , o której wszyscy mówili niestworzone rzeczy, a nikt po prawdzie nic nie widział.

Pan Felix słuchał i ślinkę połykał, a gdy sam pozostał, po długim namyśle skoczył i krzyknął. A toby trzeba nieszczęścia; abym ja... ja... nie uchodził lego starego niedzwiedzia polskiego.

I wnet ułożył cały plan kampanii. A więc, uśmiechając się uśmiechem kupca, któremu dobra spekulacja na myśl przychodzi, napisał naprzód do kuzyneczki Warszawskiej, aby mu co prędzej expedjowała jako istny towar pannę Różę, która przez len czas wyszła już na pannę dwudziestoczteroletnią, chociaż uporczywie stanęła przy latach ośmnastu, dawszy sobie najświętsze słowo, że tych lat przed zamążpójściem nie przekroczy pod karą staropanieństwa. Dodajmy, że panna Róża miała swój rozumek, starszy daleko od wieku, a przez drobne swe kształty wydawała się daleko młodszą, niżeli nią była w istocie. Wyszedłszy z pensyonu modnego, gdzie najdoskonalej ukończyła swe modne wychowanie, mieszkała u kuzyneczki, która ją wprowadziła w świat, i praktycznemi naukami ilustrowała wiadomości teoretyczne panny Róży. Gonienie za bogatym mężem było oczywiście najpierwszem i najważniejszem polem do aplikowania i teorji i praktyki. Ale długi czas zdawało się, że to szczęście przysłowiowe do małżeństw rodziny Stanieckich idzie tylko po mieczu, nie rozciągając się do biednej kądzieli. Było romansów dosyć, a nawet romansów znakomitych i głośnych; byli wielbiciele z herbami i mitrami; z kluczami i bez kluczów, młodzi i starzy; było ich dosyć, ale męża jak nie było tak nie było. Lecz za daleko by nas zaprowadziła romantyczna historja przeszłości panny Róży, i nie należy koniecznie do przedmiotu naszej powieści, wolimy więc wrócić do hrabiego polskiego, kującego angielskim rozumem spekulacyjne plany w polskiej szatrze.

Trzeba naprzód zmierzyć taktycznie plan boju; a więc trzeba poznać pana Kalinieckiego. Nie tak to było łatwo, jakby się zdało na oko, bo już trzeba było wyjechać do Kaliniec w sposób przyzwoity. A to nie lada rzecz!.. Wszakże przezwyciężył pan hrabia te trudności, i choć z ciężką biedą, wystarał się o jakąś starą landarę, umalował, okleił i uherbował ją, i sprzągłszy jakieś na prędce poanglizowane chabety, przyjechał do p. Kalinieckiego, jako jego najbliższy sąsiad. Z razu nie najlepiej przyjęty, umiał wszakże trafić pomału do niektórych słabości bibliograficznych pana Zygmunta, pletąc mu o rzadkościach białokrukowych, jakie widział w Paryżu, Londynie i innych stolicach europejskich. Pan Kaliniecki, jako człowiek, co wiele czytał a mało widział, rad był słuchać opowiadań człowieka, który tyle rzeczy widział na swoje oczy. Dodajmy, że hrabia Feliks doskonale rozpowiadał, wszakże te jego opowiadania były mu prawdziwie wystawą kupiecką. Dosyć, że się stary uczony przyzwyczaił do towarzystwa pana Feliksa, i ten świat zupełnie prawie nowy, a przynajmniej dawno zapomniany, zaczął coraz więcej interesować starego uczonego i tetryka. Zabierał się nawet odwiedzić łaskawego sąsiada nawzajem ; lecz len się wymówił jak najzgrabniej, brakiem urządzeń, które wraz z córką miały lada chwila przybyć z Warszawy. Stary kawaler, nielubiący się ruszać z miejsca, najchętniej przyjął tę wymówkę, nie zastanowiwszy się nawet nad nią, i chętnie odłożył odwiedziny aż do przybycia z Warszawy urządzeń i córki pana Feliksa, Zresztą o tej córce przywiązany do niej ojciec miał zawsze co do opowiadania, choć, jak wiemy, nie znał jej wcale. O piękności nawiasem tylko, choć ją cała podziwia Warszawa; ale tem więcej o jej patrjotyzmie, jak to ona odmówiła bogatego jenerała moskiewskiego, a nawet księcia udzielnego niemieckiego:

— Bo ona ojczyzny nigdy porzucić niechce! dodawał pan hrabia patetycznie, obcierając okulary. Moja śliczna Rózia , dodawał, chce być matką polskich dzieci. Szczęśliwy, kto jej mężem zostanie. Ażebyś wiedział, kochany sąsiedzie, co to za złote serce, prawdziwie polskie serce. Całą znaczną pensyę, którą jej kwartalnie posełam, rozdaje między ubogich. Ale poznasz ją sam, bo ci ją przywiozę, jak tylko przyjedzie.

Te opowiadania zaczęły starego kawalera z niemałem jego własnem zadziwieniem coraz więcej zajmować, i nawet, czego sam zrozumieć nie mógł, z rodzajem niecierpliwości oczekiwał od dnia do dnia zapowiadanego przybycia panny Róży, jakby przybycia jakiego kruka bibliograficznego, lub pięknej ryciny jego, co nareszcie przed chwilą widzieliśmy, gdy, zapewniony na len dzień o jej przybyciu, strojniej się ubrał, i przy lewem oknie oczekiwanie swe chciał zbyć faworytalnym Horaciuszem. Nic wszakże naluralniejszego nadto. Im więcej z opowiadań hrabiego Feliksa uśmiechał mu się ten świat, od którego oddalił się samochcąc, tem więcej powabu mógł mieć dla niego obrazek pięknej, dobrej, polskiej dziewczyny, malowany przez ojca z całem mistrzowstwem zimnego spekulanta, który na poetyczną nawet zdobędzie się wymowę, gdy zacznie chwalić swój towar," najwięcej zleżały.

Hrabia Feliks ułożył sobie dwa planiki, które się nam same wkrótce odsłonią, Do obydwóch potrzeba mu było koniecznie namówić pana Zygmunta, by wieś porzucił, i przeniósł się do miasta. Że się mu to udało, wiemy już z rozmowy tych małych i ładnych dzieci, podsłuchanej w gaiku brzozowym. Jakich po temu użył sposobów, dowiemy się zaraz z rozmowy jaka się w lej chwili toczy w ogrodzie między panem Zygmuntem a hrabią Feliksem.

V.

Pan Zygmunt nie pamiętał, żeby się kiedy tak doskonale bawił, jak teraz w ogrodzie. Ależ bo to śliczne dziewczę, które mu się co chwilkę śliczniejszem wydawało, tańcowało, skakało i szczebiotało koło niego z taką naiwną pustotą i wesołością, że mimowolnie tajały wszystkie lody w piersiach jego przed złorzecznym jej wzroku promieniem.

Ona tak wszystko chwaliła, lak się wszystkiem cieszyła, lak wszystko szczerze podziwiała, powtarzając co krok:

— Jakże tu cudownie!.. Cóż to za szczęście mieszkać w takim raju!.. Jaki pan szczęśliwy!.. Zazdroszczę panu!.. Ale nie! nie wierz pan temu, ja panu nie zazdroszczę!.. pan taki dobry!.. żeby pan wiedział jak już dobrze pana znałam, z tego co mi papa pisał... niewidząc jeszcze, już pokochałam.

I nagle urwała, a zarumieniwszy się, podskoczyła jak dziecię, i klasnąwszy w dłonie białe, zawołała.

— Otóż się wyrwałam!.. przepraszam pana... ale ja taka jeszcze młoda i głupia.. . Panie! dodała porywając go za rękę, nie gniewaj się pan na mnie.

Gdzie on się tam gniewał!.. Jakże tu być zimnym, naprzeciw tylu wdzięków, takiej poczciwej i naiwnej prostocie. To też panu Zygmuntowi zrobiło się ciepło koło serca jak nigdy, i nie wiedząc w pierwszej chwili co odpowiedzieć, wyrzekł tylko:

— Ktoby się gniewał na ciebie, śliczne dziecię!... Na to panna Róża spuściła promieniste oczęta, a stary kawaler, upamiętawszy się, znów mówił dalej:

— A przecież z namowy pani ojca, za kilka dni opuszczani to piękne miejsce, co ci się tak podoba, i przenoszę się na dłuższy czas do miasta.

— Wiem! odpowiedziała z roztrzepaniem. Mówił mi ojciec o wielkich odmianach, jakie tu zrobić zamyśla. Kochany papa!.. jak on pana kocha!.. szkoda naszego raju!.. niema co mówić... ale i miasto nasze stołeczne ma być bardzo piękne!..

I nuż mu szczebiotać dalej , jak ona chce poznać to miasto, a mianowicie teatr polski.

— Panie! ... w Warszawie, mówiła, niema teatru polskiego, choć w nim mówią po polsku... Ale we Lwowie ma być prawdziwa scena narodowa. Będziemy razem, panie?... nieprawdaż?...

— Będziemy, moje dziecię! odpowiedział stary kawaler, cały uśmiechnięty.

W tej chwili zbliżali się do gaju brzozowego, gdy dobiegły ich wesołe i śmiejące się głosy. To nasze śliczne dzieci wracały ku domowi. I wybiegły właśnie na wolniejsze miejsce i stanęły jak wryte na widok obcej.

— Cóż to za śliczne dzieci! zawołała panna Róża, i przez jedną krótką chwilę wysłała ku nim swe spojrzenie najukośniejsze.

— To moi synowie! przemówił stary kawaler...

— Ten śliczny brunet?.. pytająco zawołała Ruzia, chociaż od ojca wiedziała doskonale, że tak niejest.

— Nie!... to jest!... zaczął stary i urwał, a twarz jego dziwnie sposępniała.

Lecz Rózia nie dała mu już dalej mówić, i bystrem spojrzeniem, co ledwie chwilkę trwało, zmierzywszy wszystkich, zakrzyknęła:

— Ja się sama z niemi poznam.

Co rzekłszy, już do nich podbiegła, i porywając Anusię za rękę, znikła z dziećmi w gaiku brzozowym. Pan Zygmunt został z hrabią Feliksem, który, uśmiechając się, patrzał za córką.

— To siarka prawdziwa!... Już się do nich przyczepiła. Dobre dziecko, ale za nadto może żywe, i dla tego chcę ją oddać do mojej kuzynki do miasta.

— Więc będzie ciągle mieszkać we Lwowie; zawołał pan Zygmunt z niezwykłą żywością.

— Ja jej u siebie trzymać nie mogę; mianowicie teraz, gdy będę miał tyle zajęcia.

— Przezemnie wszystko!...

— Ale gdzie tam!... tyle mego szczęścia, gdy mogę być zajęty ulubionemi fabrykami. Ja memu przyjacielowi, kuzynowi nieboszczki żony, lordowi Elleinbigh stawiałem i urządzałem przez dwa lata młyn parowy na cztery piątra i na dwadzieścia kamieni, podług całkiem nowej metody, którą ja na podstawie amerykańskich młynów uprościłem i udoskonaliłem. Był to pierwszy młyn tego rodzaju w całej Anglii, na który przyjeżdżali patrzeć ze wszystkich trzech prowincyi. A dziś w samym Davonshire jest takich młynów dziesięć. Żałuję, że niemam przy sobie wyrachowania, które w owym czasie zrobiłem w stosunku kosztów do zysku, i wpływ na taniość mąki, jaka ztąd wynikła, a ztąd i na dobro klas ubogich. Nic, kochany panie, wymowniejszego nad cyfry ! więcej w nich nieraz prawdziwie rozgrzewającego całą ludzkość ciepła, niżeli w najwymowniejszych apostrofach, kończących się na próżnym blasku i huku słów!... Mój przyjaciel i kuzyn nieboszczki żony, lord Elleinbigh, zrobił w przeciągu lat dziesięciu miljonowy majątek, którego zresztą najszlachetniej używa. Dał początek do mnóstwa fabryk, w których utrzymuje się pięć tysięcy ubogich sierót. Mówię Panu, że jeden szczęśliwie wykonany plan na wyższą skalę, plan na oko spekulacyjny, stał się dobrodziejstwem dla całej okolicy , a jego uczynił rzeczywistym dobroczyńcą ludzkości. Łatwo pojmiesz, kochany panie, jak serdeczną uczułem ja pociechę, że ja dałem do tego początek moim planem, dobrze pomyślanym, mojemi znajomościami technicznemi, i tą niezłomną wiarą, jaką mam, że postęp ludzkości całej zależy od poprawienia bytu materjalnego klas ubogich warstw społeczeństwa roboczych. Fabryki, mój panie, dają byt dobry biednej ludności, fabryki, panie, otwierając umysły pracujących, uszlachetniają ich; fabryki, panie, stanowiąc podstawy ekonomii politycznej każdego kraju, stanowią źródło niewyczerpane krajowego bogactwa, i tem samem zapewniają na zawsze wolność i niepodległość narodów. Ja mam w tej mierze ciekawe bardzo cyfry, które w sposobnej chwili pokażę panu. Cyfry te mogą rzucić światło na przyszłość prawdopodobną naszej ojczyzny, panie, bo było nas kilku, cośmy pracowali nad tym przedmiotem, i wszystkie prace nasze staraliśmy się stosować do stosunków ojczystych. To było naszem najświętszem zadaniem, bo każda nauka święta, o tyle tylko mieć może dla nas znaczenia, o ile może przyjść w pomoc drogiej naszej ojczyźnie, której służyć bezwarunkowo , i wszelkiemi siłami jest obowiązkiem każdego prawego Polaka.

Tak prawił hrabia Feliks bez odetchnienia, i bez zająknienia, i to nie po raz już pierwszy. A pan Zygmunt, który wierzył w każdego poczciwość, jak sam był prawy i poczciwy, słuchał go z zajęciem i naiwną wiarą, której mimo jego wieku dziwić się nie będziemy, gdy się zastanowim, że lat tyle przepędził wśród starych ksiąg, oddany suchym naukom i smutnym rozmyślaniom.

Lecz przerwał przecie sam sobie hrabia Feliks, i porywając pana Zygmunta po pod rękę, dodał z pewną serdeczną poufałością.

— Gdy o tem mowa, pójdziem może oglądnąć to miejsce w którem to zamierzamy... a nie daleko od niego jesteśmy.

Jakoż, obróciwszy się i przeszedłszy jeden z mostków, co prowadziły przez ramię kanałowe , dzielące ogród stary od sadu, stanęli na miejscu nieco otwartszem.

— Tu, panie dobrodzieju! zaczął pan hrabia Feliks, i zaczął się uwijać po trawniku, który świeżą i żywą swą zielonością rozciągał się w tem miejscu.

— Tu, panie dobrodzieju! mówił dalej, zacierając ręce z rodzajem zadowolenia , najdalej za dwa lata stanie cukrowarnia, która będzie pierwszą w kraju wedle nowej zupełnie zasady na samych maszynach parowych. Będzie to zaszczyt dla pana dobrodzieja, że pierwszy...

Pan Zygmunt uśmiechnął się nie bez wyrazu zadowolonej miłości własnej , ale przecie odwrócił się ku domowi, którego front ogrodowy ztąd właśnie najpiękniej się wydawał, i uśmiech zadowolony ustąpił wyrazowi na pół smutnemu.

A przecie był to widok najpiękniejszy z okien salonu, który właśnie tak się podobał pannie Róży.

— Ba! panie Dobrodzieju!... daleko piękniejszy będziesz miał widok z okien swoich, gdy wszystkie budynki staną już. My ludzie rachunku, ludzie industrji, rozumiemy także stronę estetyczną. Mogę memu panu honorem ręczyć, że styl wszystkich budynków będzie gotycko-włoski, zupełnie odpowiedni poważnemu parku otoczeniu. Pan się zadziwisz w dwa lala.

— Ale czy pewnie za dwa lata ..

— Ba!.. panie!.. nie takie już rzeczy jam dokonał!..

— Bo przyznam się panu, że dłużej nad dwa lata nie wytrzymam podobno w mieście.

— I prędzej, panie Dobrodzieju!.. już ja się zabiorę z naszym polskim zapałem... mianowicie, mając w ręku zarząd i pełnomocnictwo.

Na te słowa pan Zygmunt skrzywił się z lekka, choć niezawodnie mimowoli, bo to już nie od dzisiaj ułożony ten projekt olbrzymi.

— I właśnie mam je tu napisane, dodał hrabia od niechcenia, uderzając się po fraku.

— Wydatki będą ogromne!.. wtrącił pan Zygmunt, w pół zamyślony.

— Ale dochody!.. odrzekł hrabia co prędzej, i aż cmoknął ustami, jakby co smacznego połknął. Ręczę panu memu, że za lat pięć najdalej, Kalince będą warte pięć miljonów, chociaż dziś ledwie miljon są warte.

— Więc tedy!.. zamówił dalej, widząc że się pan Zygmunt zabiera do nowego zapytania — tu dalej będzie rafinerja; ot tu na prawo!..

Mówiąc to z przesadzonym zapałem, uwijał się i zginał aż do ziemi prawie, jakby rękami chciał zakreślać przyszłe fundamenta.

— Wytniemy ten kawałek drzew!..

— Część sadu najpiękniejszą!..

— Cóż znaczy kilka drzew naprzeciw błogosławieństwa całej okolicy, wzbogaconej sadzeniem buraków... Biedne chłopki podniosą się w bycie, a tem samem w poczuciu moralnem i narodowem...

Uśmiechnął się na to szlachetnym uśmiechem pan Zygmunt, bo dla jego poczciwego serca dobry byt chłopka, i jego moralne podniesienie, to strona najsłabsza.

— A tu przeskoczymy kanał, który nam się zda, bo go weźmiemy w środek zabudowań, wytniemy kawał ulicy lipowej.

— Najpiękniejsza moja ulica!

— Kawał tylko... i cóż lipy, jakkolwiek piękne i nasze, naprzeciw ogromnym skutkom na industrję krajową, jakie wywrze przykład pana dobrodzieja. Kiedyś potomność zapisze to do swoich pamiętników, że był mąż, obywatel, który nie szczędził własnego mienia, aby kraj swój wyrwać z tego stanu otrętwiałości industryjnej. Dzisiejsze pustki pokryją się nowemi osadami, bogatemi w mienie i pojęcia wyższe. Gdzie niegdyś kwaśne grunta gniły, zatopione w wiecznej wilgoci, tam żyźne rozciągać się będą łany, bo za jedną industrją idzie druga... weźmiemy się, panie, do drenowania... A inicjatywa przyszłych ulepszeń w kraju naszym, lak zaniedbanym, przy tobie będzie, kochany panie Zygmuncie.

I sam rozczulony aż do spocenia się okularów, hrabia Feliks uściskał pana Zygmunta, którego twarz wielka i piękna, zaczynała się rumienić odbiciem wewnętrznego ognia.

Lecz na cóż dalej opisywać tę rozmowę. Nie darmo hrabia Feliks mieszkał w Paryżu , obcował z Francuzami, i francuzkiej lekkiej dramatyczno-romantycznej literatury najadł się aż do niestrawności; nauczył się doskonale puszczać brzmiące i nadęte choć puste frazesy.

Dosyć, że nasz pan Zygmunt był już zupełnie przekonany. Wszakże od dawna już miał na sumieniu swoją nieczynność, jako zarzut, co gonił za nim po dniach i nocach. W sercu swojem szlachetnem czuł on to, że wielki majątek, to wielki obowiązek dla społeczeństwa, do którego się należy. Rozumiał, że świat nowy innemi posuwa się szlakami, niżeli ten świat stary, do którego sam należał. Chciałby sam skręcić ku tym nowym szlakom, lecz jak to uczynić, nie wiedział, ani też mu łatwo przyjść mogło, wydobyć się z pośród książek i marzeń ulubionych, i z pośród tych wszystkich nawyczek wygodnych, do których się przyzwyczaił. Poznanie się z hrabią Feliksem podało mu sposobność do tego okrętu pożądanego. Z początku słuchał jego opowiadań z roztrzepaniem, lecz z początku, gnany własnemi acz nie zformułowanemi myślami, zajął się szczerze planami, które hrabia sypał mu jak z rękawa, a przedstawiał z całem bogactwem industryjno-spekulacyjnej frazeologii. I wówczas to zdecydował się wyjechać do miasta na dwa lata, aby tymczasem hrabia Feliks, wziąwszy Kalińce pod zarząd, budował cukrowarnię, i urządził gospodarstwo wedle nowych zasad racjonalnej agronomi, która, jak się wyraził hrabia, obeszła już cały świat naokolusieńko, i puka gwałtownie, do wyższych umysłów, i większych majątków, których najgodniejszym przedstawicielem jest pan Zygmunt. Dodajmy co prędzej, że pan Kaliniecki, jakkolwiek niepraktyczny, niekoniecznie dowierzał świetnym nadziejom materjalnym, jakie hrabia przed nim rozciągał, ale mimo oszczędności, przechodzącej, jak mówiliśmy, w skąpstwo nawet, gotów był poświęcić część mienia swego dla celów powszechnego pożytku Dosyć że wyjazd za dni kilka został udecydowany, pełnomocnictwo i inne papiery, zarządu dóbr tyczące się, podpisane; a co więcej pan Zygmunt, z niezrozumianą dla siebie radością, jął myśleć o pobycie w mieście. Panny Róży oblesny i wesolutki humor przypadł mu bardzo do smaku; a w mieście przecie będzie mógł częściej niżeli na wsi używać jej miłego towarzystwa.

Lecz zostawmy teraz tych panów w zajmującej rozmowie o przyszłych gmachach industryjnych , a sami przenieśmy się na chwilkę do młodszego towarzystwa.

VI.

Piękna panna Róża jeszcze była młodszą, dziecinniejszą prawie, jeszcze większą pomiędzy temi ślicznemi dziećmi, które z zadziwieniem, i zaambarasowane nieco patrzały na obcą towarzyszkę, co pomiędzy nich wskoczyła tak sobie szczerze i bez ogródki. Porwawszy ich za ręce, rzekła wesoło:

— Biegajmy! ..

I pobiegli wszyscy czworo; a choć niezwykła do tego panna Róża, zmęczyła się nieco, skakała pomiędzy niemi jak szalona, śmiejąc się najserdeczniej. Nagle zatrzymała się.

— Jaka ja roztrzepana!.. zawołała, klaskając w ręce, z dziecinnym wyrazem. Ależ przecie trzeba się nam poznać. Ja się nazywam Róża... a wy?..

— Andzia!.. Kazio!.. Gucio!.. krzyknęły dzieci!

— Śliczne imiona!.. A więc Andziu, Kaziu, Guciu!.. siadajmy tu na ławeczce i rozmawiajmy, bo nie dosyć, że wiemy swoje imiona, ale musimy się jeszcze lepiej poznać... Bo ja was już kocham, a wy mnie?. . mówcie!..

Porumieniły się biedne dzieci, bo nie wiedziały co odpowiedzieć. Oni się między sobą wszystkie troje tak serdecznie kochają, że z czwartym przybyszem niewiedzą co robić. Ale panna Róża za nadto miała rozumu i przenikliwości, aby chciała koniecznie czekać na wyraźną odpowiedź.

— Ja wiem, że wy mnie pokochacie!.. Ja starsza od was... ale mam serce, które potrzebuje przywiązania koniecznie, bo ja niemiałam ni matki ni rodzeństwa!.. ja pół sierota!

I mówiąc to, drobnemi paluszkami wycisnęła z oczu dwie drobne łezki. Czy były to łezki prawdziwe, ręczyć nie będziemy. Ale za to dzieciom kapło z oczów kilka łez, jak groch wielkich.

I zaczęło się szczersze szczebiotanie. Panna Róża chciała poznać ich usposobienia, a mianowicie chciała wiedzieć dobrze, co tamte cudze dzieci znaczą w domu. I oczywiście bardzo prędko się dowiedziała, bo każde z dzieci powiedziało, co wiedziało o sobie, a tego nie było wiele. I my, z tego korzystając, dowiemy się coś bliższego o nich.

Kazia opowiadanie było najkrótsze. Odkąd siebie zapamiętał, mieszkał zawsze w kalinieckim dworze. Ojca nieznał zupełnie, tylko stryjaszka, przy którym się chował od dziecka. A matkę?... to tylko jakby przez sen przypominał sobie, jakiś uścisk gorętszy i serdeczniejszy w miększych ramionach kobiecych, i jakieś dwoje oczu jasnych barwą nieba, ale zamglonych ciągłą chmurą, co łzami spadała na dziecinne lica.

— I tuście mieszkali w pałacu? zapylała panna Róża , i mignęła przez chwilę starszem, i daleko mniej naiwnem spojrzeniem.

— Zapewne!.. odpowiedział Kazio...

— I to pewnie!.. w prawem skrzydle!.. zagadnęła znowu Róża, a jej oczy roziskrzyły się wyrazem przeszywającej wszystko ciekawości.

— Ja niewiem!.. odrzekł Kazio, jąkając się z wyrazem zadziwienia i pół ciekawości... Czy pani wie o prawem skrzydle?.. my tam nigdy nie bywamy.

— Ja tylko słyszałam , że tam...

— Nie mówmy! .. nie mówmy o tem! przerwała Andzia, zamykając oczy z pustotą. Ja się boję tego prawego skrzydła... mnie niańka mówiła...

— Cóż ci mówiła...

— Fe Andziu!.. przerwał Gucio z wyrazem poważniejszym nad wiek... powtarzać cudze bajki,

— Cóż ci mówiła?.. powtórzyła Róża , ściskając Andzię za rękę aż do bolu prawie.

— O jakiejś czarnej pani, co tam po salach pustych długo, bardzo długo chodziła.

— O czarnej pani?..

— Może to była matka moja?..

— Dajcie temu pokój!.. dodał Gucio!.. ja wiem, że naszemu opiekunowi przykrem jest każde wspomnienie o tem prawem skrzydle, ciągle zamkniętem... kto wie... jakie tam w przeszłości...

— Tajemnice!.. zagadła Róża, i kąsając się w usta, nagle zamilkła.

— Tajemnice! powtórzyły dzieci, i zamyślały się tym razem na prawdę. Na umysły młode, niewinne, to słowo tajemnica dziwne robi wrażenie. To słowo jest jakby talizman, który cudem roztwiera zamkniętą dotąd skarbnicę wyobraźni, z której jakieś ciekawe, niewidziane wyszczerzają się obrazy.

— A teraz na ciebie kolej, śliczna Andziu!.. przemówiła znowu panna Róża, i zaczęła ściskać jasnookie dziewczę, by z jej czoła białego wycałować chmurkę zamyślenia.

I Andzi dzieje nie były długie. Ojca pamięta jeszcze, ale bardzo mało. Był to wysoki, chudy, blady i smutny mężczyzna. Tyle wie o nim, że go nazywali porucznikiem Frazerem, że mówili, jako był bardzo chorowity wskutek mnóstwa ran, jakie w dawnych, wojennych dostał wyprawach, i że leży na cmentarzu kalinieckim, pod białym krzyżem kamiennym, do któregom nieraz z matką chodziła, i razem z nią płakała. Matka żyje jeszcze, poczciwa mama, i mieszka na folwarku osobnym tam za stawem.

— To pewnie jakieś pokrewieństwo z panem Kalinieckim, zagadła panna Róża, która nie mogła powstrzymać ciekawości swojej.

— Ja nie wiem nic! odpowiedziała Andzia najnaiwniej. Pan Kaliniecki jest podobno opiekunem moim; mama ma jakąś pensję, którą z miasta pobiera regularnie.

— A stryjaszek daje ordynarję! wyrwał się Kazio. Andzia się zarumieniła, a Gucio z niezwykłą ozwał się żywością:

— Cóż to pani obchodzić może!..

I Kazio się zarumienił, bo mu coś w sercu powiedziało, że swojem powiedzeniem zrobił przykrość kochanej Andzi. Co prędzej tedy porwał jej rączki, i całując je zasłonił zapłonione lica. A i ona zniżyła się ku niemu, lekkim pocałunkiem przemknąwszy przez jasnowłosą głowę. Panna Róża przypatrywała się tej

scenie, ale tym razem od nikogo nie uważana, na zimno zupełnie, a nawet z szyderczym uśmiechem, który jej piękne usta wykrzywił do niepoznania, a całej twarzy nadał przykry wyraz złośliwości.

Gdy przyszła kolej na Gucia, wezwany przez pannę Różę pochlebnemi słowy, długo milczał, a gdy nareszcie i towarzysze ukochani zaczęli namawiać, zaczął z widocznem wahaniem:

— Ja o sobie nic nie wiem... to jest wszystko, cobym mógł powiedzieć.

— Jakto wszystko? przerwała Róża, obleśnie zbliżając się do niego. Przecież nazwisko?...

— Gucio! zakrzyknęli Andzia i Kazio.

— Gucio! a nazwisko? ...

Andzia i Kazio popatrzyli na siebie z pewnem zadziwieniem, a Gucio podniósł głowę i odrzucając dumnie spadające włosy, śmiałym mówił dalej głosem:

— Ja nie mam nazwiska. Znają mnie wszyscy Guciem z Gaju, bo tam za strumieniem mieszkam w Gaju u starego Macieja, gracialisty, który jeszcze dzieckiem piastował pana Zygmunta Kalinieckiego. Jestem sierota!.. ani ojca, ani matki nie znałem. Pan Kaliniecki znalazł mnie na drodze małem chłopięciem, i przywiózł do domu. Więcej nic nie wiem!...

— Ale gdzież tam!.. zawołała Andzia. On nieraz nam opowiada cudne rzeczy, co mu się przypominają, a jeszcze piękniejsze buduje na tem domniemywania.

— Marzenia!.. i nic więcej!.. odpowiedział Gucio, z lekkim wyrzutem zwrócony do młodych towarzyszy; marzenia, które wam tylko opowiadałem.

Dzieci przyskoczyły do niego, i przepraszając w milczeniu, złożyły swe głowy na jego ramionach.

— Ale były w tem i wspomnienia!.. zagadła panną Róża.

— Aby dogodzić tej pani ciekawości! rzekł na to Gucio z wyrazem śmiałości i lekceważenia nad wiek starszym, nie wiele mam do powiedzenia. Zdaje mi się , że przypominam sobie także kobietę, płaczącą nademną w czarnej sukni, w wielkim i pięknym pokoju ...

— Czarna pani!... w wielkim pokoju!... i jakże ten pokój wyglądał?..

Roześmiał się Gucio na to zapytanie pół wesoło, a pół szyderczo; a za nim i drugie rozśmiały się dzieci.

— Do takich szczegółów pamięć małego dziecka sięgać nie może. Miałem trzy lata, gdy mnie znalazł pan Kaliniecki na polach jednego ze swoich folwarków.

To rzekłszy zerwał się Gucio, a za nim i tamte dzieci. I juz się rozmowa urwała, i mimo wszelkiej ochoty panny Róży, nie dała się już nawet zawiązać. Pomału i ceremonialnie odprowadziły dzieci pannę Różę aż do pałacu, przed którym właśnie zdybali się z wracającymi Zygmuntem i hrabią.

Wnet też goście odjechali. Panna Róża przed odjazdem szczebiotała ciągle z panem Kalinieckim, wodząc go za sobą, by jej opowiadał obraz po obrazie wszystkie sceny, nad któremi rozwodziła się z zapałem, powtarzając ciągle:

— Jakie to śliczne!... jakie to patrjotyczne!... Pan Zygmunt odprowadził gości aż do powozu, i może był mocno zajęty, bo zupełnie uszły jego uwagi wszystkie niestosowności tego ekwipażu, zlatanego w smutną niby błyszczącą całość.

Gdy wsadził własną ręką pannę Różę do powozu, jeszcze jednem obdarzyła go spojrzeniem dziękczynnem, serdecznem, i dodała uściśnienie ręki miękkie, ciepłe i przeciągłe. Coś się ciepło zrobiło staremu kawalerowi, i sam nie wiedział, dla czego przez długą chwilę zadumany stał na ganku, i patrzył ku podwójnej ulicy A w sieniach stał po za filarem kamerdyner stary Tomasz, i smutno, bardzo smutno patrzał na swego pana, pokiwując siwą głową z przyciskiem, pełnym znaczenia.

Dzieci już były w sali, i milcząc patrzyli na siebie, a każde rozumiało, o co rzecz idzie. Każde chciało wiedzieć zdanie drugiego o pięknej panience, co tylko co wyjechała. I wszystko troje kiwnęli główkami z przyciskiem zaprzeczającym, i już wiedzieli, że się im ta piękna panienka wcale nie podobała. Mówić o niej nie chcieli, bo się to im dobrym sercom sprzeciwiało obmawiać niejako nieobecnego. I już mieli biedź jeszcze do ogrodu, gdy zatrzymała się Andzia i przykładając paluszek do ust, z pół pustym uśmiechem, rzekła wpół cichym głosem:

— Ja już nie chcę być ciekawością!... bo ona jest ciekawość!... i już teraz wiem, że ciekawość może być przykrą...

— Ciekawość zimna!... rzekł Kazio.

— I złośliwa!... dodał Gucio.

Już byli przy drzwiach ogrodu, gdy wszedł pan Zygmunt, i przemówił do nich:

— Ja was każę dzieci odprowadzić do domów, i powiedzcie tam pani Frazerowej i staremu Maciejowi, by wszystko było zapakowane; pozajutro jedziemy z pewnością.

Dzieci się rozbiegły; pan Kaliniecki wszedł do swej biblioteki.

A w połatanym powozie, kulawym truchcikiem, jechał hrabia z córką. Podróż szła bardzo leniwo, i inaczej być nie mogło, bo stary połatany powóz obładowany był tryumfem i nadzieją.

— Czy tylko nie nadto byłaś pusta!... mnie się zdaje, żeś się okropnie dziecinniła. To już tobie nie przystoi?... ozwał się pan hrabia słodko kwaskowatym głosem.

— Ja to lepiej rozumiem, co mnie przystoi; odpowiedziała hrabianka, a jej twarz była zimna, obojętna i nieruchoma; tylko przez twarz przeleciał wyraz pogardy, usta uśmiechnęły się szyderstwem, a z oczów, na ojca zwróconych, wystrzelił wyraz nienawiści.

— I dla tego prosiłabym oszczędzić uwag, które może lepiej do siebie obrócić.

— Ja moje już mam! odpowiedział ojciec z wyrazem tryumfu, ale głosem potulniejszym niż pierwej, i uderzył się po bocznej kieszeni frakowej.

— I ja mieć będę!...

— Ale czy pewnie!...

— To moja rzecz!... Ale ... i sama przerwała , i zamyśliła się...

— Ale?.. pytająco zagadł ojciec.

— Tam jest niezawodnie jakaś rodzinna tajemnica.

— Ba!... jaka?...

— Mam jeszcze domysły... wiedzieć będę... Ale tych troje dzieci, to są gadziny!... gadziny!...

— Niebezpieczne?...

— Nie dla mnie!... jedne dadzą się ułaskawić, a inne zgubić można... Albo oni, albo ja!... Niech ja ich tylko wyciągnę z tego gniazdeczka rodzinnego... Co ja nie zrobię , to dokończy szkoła świata ...

Już więcej się nie dowiedział pan hrabia Felix, bo panna Róża dalej rozmawiać nie chciała. Hrabianka była zmęczona, i zadrzemała w snach czy w marzeniach.

Pan Zygmunt dnia tego aż do poźnego wieczora przechadzał się po swojej bibliotece, i twarz jego stawała się coraz chmurniejszą. Usiadł wreszcie, ale w środkowem oknie, i spuścił głowę, a po szerokiej jego twarzy wraz z cieniami wieczornemi przechodziły się cienie coraz czarniejsze głębokiej i nie wesołej zadumy. Kamerdyner świece przyniósł; godziny szły po godzinie; on siedział w krześle poręczowem przy środkowym oknie. Chciał raz nawet zajrzeć do świętej księgi, ale ręce odskoczyły z pewną zgrozą, i uderzyły w czoło z przyciskiem żalu czy rozpaczy. I znów wpadł w zamyślenie. On rozpamiętywał daleką przeszłość.

I widział siebie i brata jednego ojca, Kazia, małemi dziećmi. I przypominał sobie, jak się kochali serdecznie, że dnia, godziny żyć bez siebie nie mogli; wszakże byli bliźniakami. I zdaje mu się, że czuje ciepły pocałunek braterski, z którym się budził i kładł spać, szedł do nauki, i biegał po szerokich ulicach ogrodowych. I klęczał z nim razem przy łożu matki umierającej, i obydwa przyjmowali płacząc matczyne błogosławieństwo, i płacząc nad jej trumną przysięgali sobie miłość braterską do deski grobowej. A jak cudne roili plany wspólnego zawsze pożycia. I znowu już dorostkami klęczeli przy łożu śmiertelnem ojca, dzielnego napoleonczyka, i pod kostniejącą ręką ojcowską, co błogosławiąc spoczywała na ich czołach, przysięgali sobie uczciwą miłość braterską, przysięgali, że się nigdy nie rozłączą. I potem znowu razem byli w szeregach polskich w czasie tej, krótkiej ale świetnej epoki, co łyskawicą nadziei przemknęła przez zachmurzone niebo ojczyste. I jeden drugiego piersiami swemi zasłaniał, i przy ogniu biwuakowym jeden zasypiał w ramionach drugiego. Bo się bliźniaki kochali serdeczną, pełną zapału miłością braterską, do wszelkich poświęceń gotową miłością.

Aż się uśmiechnął pan Zygmunt w swej smutnej zadumie. Lecz nagłe twarz jego aż do przerażenia sposępniała, i zerwał się z krzesła, jakby mu się widmo straszne pojawiło, i nieprzytomny prawie zakrzyknął.

— A potem!... potem!.. ja mu byłem nieprzyjacielem!.. ja!..

Zamilkł, obejrzał się z zgrozą, własnym głosem przestraszony.

— Kto się tu odeawał?.. wyrzekł głosem przestraszonym, i upamiętując się sam z siebie śmiał się gorzkim uśmiechem.

Już zasiadł przy oknie środkowym, ale po chwili wyjął kluczyk z zanadrza, i przystąpił do prawej okna framugi. Tam była szafeczka ukryta; otworzył ją, i z pomiędzy rozmaitych zwitków wyjął klucz wielki, dawno zapewne nie używany, bo cały nakrapiany żółtemi rdzy plamami.

Jeszcze raz zobaczę!.. szepnął sam do siebie, i porwał za kandelabr ze świecami, postawiony na stole. Przez chwilę natężał się sam siłą własnej woli, aż nareszcie maska twarzy przybrała wyraz spokojniejszy. I pewniejszym, choć nieco nienaturalnie przyspieszonym krokiem wyszedł z biblioteki. Ciemno było wszędzie i cicho; bo to już po północy.

Szedł przez puste pokoje lewego skrzydła, a gdy wstąpił w ogromne sale frontowe, krok jego stawał się wolniejszy. Pyszne to były sale, przystrojone w sprzęty, świecące pokostem i zbytkiem starożytności. Przechodząc te sale w rozmaite sztukaterje z obwieszonemi staroświeckiemi makatami, to z obiciami adamaszkowemi, zdawać się mogło, że się nagle cofa o dwa wieki w tył. Ostatnie dwie sale były z portretami przodków obojej płci rodziny Kalinieckich i z strojami lak rodzinnemi, jak i zdobytemi przez przodków na nieprzyjaciołach ojczyzny.

Wszedłszy do sal tych ostatnich, przyspieszył kroku, a głowę tak nisko i z takim spuścił wyrazem, jakby głośno wypowiedział:

— Jam was nie godzien.

W samym kącie ostatniej sali stanął przed ścianą, pomiędzy dwoma zbrojami, i tam w rogu lewym sali palcem dotknął się silnie ściany, ciemną sztukaterją wyrobionej. To były drzwi w ścianie ukryte. Z nich prowadziły w dół kręte schodki. Znając położenie pałacu, łatwo było zrozumieć, że to przejście do prawego skrzydła, którego część frontowa przeznaczona była dla gości, i miała z  niej wchód osobny, część zaś od ogrodu była, jak to już nadmieniliśmy, zamknięta, i miała, wedle zdania w okolicy rozpowszechnionego, kryć w swem łonie jakąś tajemnicę, a przynajmniej pamiątkę jakiejś tajemnicy rodzinnej.

Zeszedłszy schodki krokiem coraz więcej wahającym się, stanął wreszcie pan Kaliniecki przed wielkiemi drzwiami, w staroświecki sposób w żelazne sztaby i ćwioki okutemi, jak to bywały dawniej po starych dworach naszych drzwi do skarbców lub innych składów sprzętowych. I zapewne takież same miały te drzwi przeznaczenie w pałacu kalinieckim.

Stanąwszy przed drzwiami, wyciągnął klucz zardzewiały, przyświecając sobie trzechramiennym kandelabrem. Ale obie ręce drżały ogromnie, aż klucz z głuchym jękiem zadzwonił o śrebrne świecznika ramiona. A na czoło i twarz wystąpił pot kroplisty, o który tysiącznemi przesmykami łamało się światło świecznika. Trzy razy wyciągał klucz ku drzwiom, i trzy razy ręka opadała jak bezwładna. Za trzecim razem drgnął cały, jakby konwulsyjnym drżeniem.

— Nie!.. nie mogę!.. zakrzyknął głosem lak przeraźliwym, że aż się przedarł do sal środkowych, i tam dalekiem echem odjęknął, jakby uderzeniem dalekiego dzwonu żałobnego o starą zbroję jakąś.

I jakby goniony uciekał nazad przez wszystkie pokoje, aż nareszcie spokojniejszy, zatrzasnął za sobą drzwi biblioteki. Już ranek dobry świtał, gdy się udał do sypialni.

Nazajutrz cały dzień chodził posępny po pokojach swoich pan Zygmunt, chociaż nie miał nawet czasu wczorajszym oddać się myślom, bo w domu był ruch niepospolity, ruch pakowania się na czas dłuższy. I sam musiał się mięszać do tego, bo przecież wielką część biblioteki trzeba było zabierać do miasta.

Później przyszli stosownie do wczorajszego nakazu pani Frazerowa i stary z Gaju. Na ich widok twarz pana Zygmunta jeszcze posępniejszego przybrała wyrazu. Zabrał ich z sobą do osobnego pokoju, i rozmowa trwała długo, bardzo długo. A gdy wyszli, twarz pana Zygmunta zdawała się być starszą o jakie łat dziesięć. Pani Frazerowej oczy iskrzyły się wyrazem jekiejś radości pospolitej. Stary z Gaju, zgarbiony i drżący, miał łzy w oczach. I nic dziwnego. Pani Frazerowa, kobieta usposobienia zwykłego, znudzona dawno pobytem na wsi, cieszyła się myślą, że pojedzie do miasta , gdzie miała nadzieję mieć od pana Kalinieckiego to samo utrzymanie co w Kalińcach. Stary z Gaju był serdecznie przywiązany do swego panicza, jak nazywał pana Zygmunta; żegnając go, wiedział, że żegna na zawsze. To też wychodząc z pałacu, oboje mimowolnie obejrzeli się, i oboje na jednej zdybali się myśli, ale z jak różnych powodów.

— Już tu moja noga nie postanie!.. pomyśleli oboje.

A potem dodali:

— Będę umiała lepiej z niego korzystać, jak w Kalińcach, jeżeli to prawda, na co się zanosi; pomyślała pani Frazerowa.

— Ja wkrótce umrę; i serce by mi się krajało oglądać osierocone to moich panów dawne siedlisko.

I mego Gucia widzieć nie będę; aby przynajmniej był szczęśliwy; pomyślał stary z Gaju.

Po obiedzie przywlókł się znowu łatany powóz pana hrabiego , i przywiózł go wraz z hrabianką jeszcze piękniejszą, jeszcze więcej uśmiechniętą niż wczoraj. Tak się przynajmniej wydało panu Zygmuntowi, którego twarz zaczynała wracać pomału do zwyczajnego wyrazu.

Panna Róża, jako dziecko dowcipne, na pierwszy rzut oka, poznała zmianę na twarzy starego kawalera, i choć wiele by dała, by odgadnąć przyczynę, nie pokazała tego po sobie; przeciwnie stawała się dla niego coraz słodszą i obleśniejszą. I bez ceremonii od razu porwała go za rękę , i chodząc po ogrodzie, szczebiotała póty, aż nareszcie wyszczebiotała wyraz pogody na twarzy, uśmiech na ustach. Hrabia przez ten czas z miną nadzwyczaj ważną, chodził po owem miejscu, na przyszłą budowę przemysłową przeznaczonem, i nie żałując trudów, biegał i zginał się, mając ku pomocy sążniową miarę składaną. Od czasu do czasu przybiegał do łaskawego sąsiada, którego miał uszczęśliwić swoim przemysłowym rozumem, i udzielał mu po swojemu rezultata swoich wymiarów najświelniejsze; prawdziwie tysiąc nocy i jedna dzisiejszej spekulacyjnej manii.

Dosyć że pan Zygmunt, pod wpływem ojca i córki, przyszedł w końcu do dawno niewidzianego humoru, i na pannę Różę spoglądał od czasu do czasu z tak iskrzącem upodobaniem, że i ojcu i córce serca skakały z radości.

Najbiedniejsze były dzieci nasze kochane. Z powodu pakowania się, zeszli się późno po obiedzie, i już zastali gości, których odstąpić nie wypadało. A choćby się im to udać mogło, panna Róża nie dopuściła tego. Jakby przewidywała serdeczną dzieci ochotę wymknięcia się co prędzej, ciągle je przytrzymywała z pewnem złośliwem upodobaniem, którego wyrazu nie mogła nawet zupełnie utaić, mimo całej swojej przytomności. Biedne dzieci, one tego nie widziały, one tego nie rozumiały, ale czuły jakimś bolem wewnętrznym, dla nich nie pojętym, jej oczy palące, zwrócone na niebo, na wskroś przeszywające.

Dopiero przed samym wieczorem wyjechali goście. Hrabia uściskał trzykroć kochanego sąsiada najserdeczniej, życząc mu drogi szczęśliwej.

Panna Róża, z pół uśmiechem i pół cichym głosem, powiedziała:

— Do widzenia się.

Stary kawaler po raz pierwszy pocałował piękną czarodziejkę w bieluchną rękę.

Dzieci już biegły do ogrodu, nic nie mówiąc, co tchu im stało. Zmęczeni stanęli wreszcie w ulubionym gaju brzozowym, przy ulubionej ławeczce. Chcieli się uśmiechnąć radośnie, że się już raz wyrwali, ale brakło im odwagi do uśmiechu. Poczciwe dzieci; wyjazd do stolicy miał dla nich powaby, mianowicie dla Andzi i Kazia, ale mimo to żal im było serdecznie za tem gniazdeczkiem rodzinnem , w którem tak im było miło. Porwali się za ręce, i w milczeniu jęli się oglądać, i wszystko troje mieli łzy w oczach, o które jakby o tęczę odbijały się promienie zachodzącego słońca.

— Już wszystko spakowane! przemówiła wreszcie Andzia; mama wszystko, a wszystko pozabierała...

— I ja wszystko zabrałem; dodał Kazio.

— Ja nic!.. bo ja mam przesąd, że się już nigdy nie wróci do tego miejsca, gdzieby się nie zostawiło choć jednego najmniejszego przedmiotu własnego; powiedział Gucio. Ja zostawiłem memu kochanemu staruszkowi moje skrzypeczki, na których dzieckiem jeszcze małem przygrywałem. Poczciwy staruszek aż płakał z radości.

— Ale dla czegoż byśmy tu nie mieli wrócić? zawołała Andzia.

— Co ty pleciesz, Guciu!.. przecież ja wrócę tu kiedyś, a więc i wy wrócicie ze mną; dodał Kazio.

— Może wrócimy!.. przemówił na to Gucio zamyślony. Lecz czy tacy sami wrócimy jak dzisiaj?..

Myśli Gucia niekoniecznie zrozumiały tamte dzieci. Andzia tylko wykrzyknęła żywo:

— Guciu, zawsze kochać cię będziemy!

— Zawsze!.. odpowiedzieli obadwa chłopcy.

— Zawsze!.. powtórzył ciszej Gucio z wyrazem smutnym i zamyślonym...

I uścisnęli się raz jeden i drugi, a łzy wszystkim z oczu kapały. Lecz już dłużej nie było czasu bawić. Już z daleka odzywały się głosy, wołające na kolację. Jeszcze się raz obejrzeli, i za chwilę puste już było ulubione gniazdeczko. A wieczorny wietrzyk, pochylając brzozami, cichym szmerem zdawał się smutne wysyłać za niemi pożegnalne westchnienia.

Nazajutrz pusto było w pałacu, pusto w lubem dzieci gniazdeczku rodzinnem. O wschodzie słońca wszyscy wyjechali.

Tego samego dnia wyprawił hrabia córkę do stolicy, sam zaś przeniósł się zupełnie do Kaliniec, a z nim zostali robotnicy, i piękne sadu i ogrodu drzewa zaczęły padać z żałośnem stęknieniem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA. — W STOLICY.

VII.

VIII.

IX.

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA. — PO LATACH.

XVII.

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej