Józef Wybicki

SZLACHCIC MIESZCZANIN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

AKT II

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

AKT III

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

Scena dziewiąta

Scena dziesiąta

Scena jedenasta

Scena dwunasta

Scena ostatnia

SZLACHCIC MIESZCZANIN

Komedia we trzech aktach

Józef Wybicki

OSOBY:

SWENTOSŁAW — sędzio
FRANCISZEK — dawny służący sędziego
BURDZIŁŁO — szlachta
BANDURA — szlachta
BOGUCHWAŁ — burmistrz
GRYZALDA — żona jego
TERESA — córka burmistrza a kochanka Swentosława
AGATKA — służąca Teresy
ASSAWUŁA — instygator miejski
SIKORKA — pisarz miejski
KOLPORTERSKI — księgarz
ESKULAPI — cudzoziemiec
KUPIEC Z GALANTERIAMI
JAWNUTA — Cygani
MORYGA — Cygani
różni kupcy
różni obywatele i obywatelki miasta

Scena w mieście jednym polskim podczas jarmarku.

AKT I

Scena pierwsza

Dają się widzieć w perspektywie różni kupcy i kramy jarmarkowe.

BURDZIŁŁO
sam, podpity
Ej, nie masz jak jarmarki, niech kto, co chce, gada.
Gdzież przecię jest się napić, gdzież widzieć sąsiada,
Gdzież ze swoim patronem rozmówić się w sprawie,
Gdzież wreście dowiedzieć się, co robią w Warszawie?
A co serduszka skryte roznieca kryjówki,
Gdzież, gdy nie tu, zobaczyć ładne pokojówki?
Wre ‛cie, co tylko lubię, gdzież jak w jarmark snadniej
Pokazać, kto jest rycerz... kto rapierem składnie
Umie krzyżową sztuką odwalić z pół ucha,
Jeśli mi sapijencik który pod nos dmucha.
dobywa szabli
Oj, tak gdyby kto dzisiaj rzekł mi choć z pół słowa,
Ja dalej do demeszki — het ucho, het głowa!
Macha szablą.

Scena druga

Burdziłło, Bandura.

BANDURA
Cóż to, cóż to, Burdziłło?

BURDZIŁŁO macha szablą
Ot, dam ci dukata, Banduro, bij się ze mną.

BANDURA
Ślicznie chcieć bić brata?

BURDZIŁŁO
Kiedyś tchórz, to przynajmniej wiesz, że jarmark
w mieście.

BANDURA
Wiem...

BURDZIŁŁO
A zatem, jak pomnę, przy takowym feście
Zwykło się zawsze pijać...

BANDURA
Ale, mój Burdziłło,
Nie wiesz, czy będziesz pijać, jak się dawniej piło.

BURDZIŁŁO
Co? jako? to niewola, to już pić nie wolno?
Bij się zaraz, kark utnę-ć.

BANDURA
Ale wolno, wolno!

BURDZIŁŁO
I skądże takie sobie śmiesz wyprawiać drwiny?
Coś zakrawasz na modne warszawskie nowiny.
Lecz niech się diabeł skurczy, nie szlachcic spod Śremu.
Umrę albo żyć będę zawsze po dawnemu.

BANDURA
Próżna chęć. Inne czasy — zgoła, miły bracie,
Miałbym ci co powiedzieć, lecz mi przerywacie.

BURDZIŁŁO
A ja wiedzieć nic nie chcę — krótko, węzłowato.
Wiem, nowości są jakieś — lecz się śmieję na to.

Scena trzecia

Burdziłło, Bandura, Galanternik.

BURDZIŁŁO
A cóż to za, uczciwszy uszy, sztuka kusa?
Niemiec, szołdra, zakrawa coś na kształt biegusa.
Niemcze!

GALANTERNIK
Gorsamer diner.

BURDZIŁŁO
Cóż to, wydrwigroszu,
Za szalbierstwa na jarmark przynosisz w tym koszu?

GALANTERNIK
Jest pomady, szczypczyki, róż, karmin, bielidło,
Pachnące wódki, szuwaks, lak, weneckie mydło.

BURDZIŁŁO
Bodajby was zabito, przeklęte straszydła,
Ogoliliście wy nas dobrze i bez mydła. Precz mi z oczu...

BANDURA
Cóż ci ten winien cudzoziemiec?

BURDZIŁŁO
Jak to nie winien! Winien tym samym, że Niemiec,
Który że naszym nigdy być nie może bratem...

BANDURA 
Już to mniemanie z dawnym skończyło się światem.
do Galanternika 
Pódź sobie, przyjacielu...

BURDZIŁŁO
Przynajmniej tę ciurę
Żebym choć jednym palcem złapał za fryzurę.
Cierpieć nie mogę Niemców...

B A N D U R A
Katże z taką sprawą!
Toć i Niemiec, choć Niemiec, ma za sobą prawo;
To prawo, że jest człowiek, równie Niemca strzeże.
Pobijesz go — cóż za to? grzywny albo wieże.

BURDZIŁŁO
Ja na wieże za Niemca, że tę kusą sztukę...
Zakład o garniec piwa, a na maść go stłukę.

GALANTERNIK 
Das Teywel der Man.
Uchodzi.

BURDZIŁŁO
Co! co!

BANDURA
Tylko się zastanów. Czy można, czy to pięknie... powiadani ci szczerze.

Scena czwarta

Burdziłło, Bandura, Jawnuta, Moryga.

BURDZIŁŁO
Otóż masz Cyganów.
Jużci te twory piekło na ten jarmark zwleka.
Czy tylko i tym prawo nie służy człowieka?

B A N D U R A
Milczę.

JAWNUTA
Padamy do nóg panoska Burdziła.

BURDZIŁŁO
Ty to, Jawnuto, coś mi złodziejów wróżyła.

JAWNUTA
Ja to, ja, co i także, coś przed przeszłym rokiem,
Gdy mu paniątko, synka, zajęło urokiem,
Urok ten zdejmowała szczęśliwą modlitwą!
Teraz się żegnać musim z Koroną i Litwą.

BURDZIŁŁO
A to znowu dlaczego? Pytam, co to znaczy?

MORYGAr> Tak, miły panie, przyjdzie uciekać z rozpaczy.

BURDZIŁŁO
Któż ucieka bez przyczyn lub bez przewinienia?

JAWNUTA
Pokąd kunszt nasz był w Polszcze kunsztem zbogacenia,
Pokąd kradzież, choć jawna, przebaczaną była,
Z Żydami i Cygany jam też cyganiła.
Lecz teraz nowy wymysł nowe zrobił czasy,
Wyganiają nas z kraju na bory, na lasy.

MORYGA
Ani płakać nie dadzą.

BURDZIŁŁO
Próżno się lękacie... Osiądźcie sobie u mnie na boru lub w chacie.

JAWNUTA
Pan tak dobry, łaskawy... lecz te... te dragany!

BURDZIŁŁO
Alboż to mi nie wolno?

MORYGA
Oj, te... te pogany!

BANDURA
Dałbyś sobie nie chleba.

BURDZIŁŁO
Co? jako? w łeb palę, Kto by mi na mym gruncie chciał co...

BANDURA
Ale, ale,
Nie te to dzisiaj czasy, w niższym gadaj tonie,
Zostawiono cię, prawda, przy twoim zagonie,
Lecz też łeb jakiś diabli tak piórem zagrodził,
By jeden swą korzyścią drugich nie uszkodził.

BURDZIŁŁO
Skoro tak, na łeb wszystko...

BANDURA
A to jeszcze mało.

Burdziłło
I gdzież wolność dla szlachty? Cóż się jej zostało?
Nie darmo coś gruchnęło między sąsiadami,
Że wszystko przewrócono do góry nogami,
Że co tkniesz, sama nowość. Zgoła inne wieki,
Jak diabeł jakieś do nas wniósł biblijoteki.
Nowe coś prawa knują, chcąc dawne obalić.
Zakazano tortury, czarownice palić...
Coś tam głowę za głowę oddać, napisali. Zgoła jarzmo...

MORYGA
Lękam się, by nas nie schwytali. Jakiś szelest, chrońmy się!

JAWNUTA
Zapewne żołnierze.

Scena piąta

Burdziłło, Bandura, Księgarz.

KSIĘGARZ
Panowie ksiąg nie kupią?

BURDZIŁŁO
O wy, wy szalbierze!
Kupiłem ci kalendarz, mam go w pogotowiu,
Same w nim kłamstwa czytam od pełni do nowiu.

KSIĘGARZ
A, to nie mój jest towar, już ten wyszedł z mody.
W  moich dziełach są prawdy, co twierdzą narody.
dobywa książki i czyta
W  tej księdze prawo człeka, a te tomy cztery
Jawnie światła dowodzą...

BURDZIŁŁO
Same terefery.

KSIĘGARZ
Co człowiek, obywatel, i co temu wzajem
Winien związek cywilny, kiedy kraj jest krajem.
Ten zbiór zwiera trzy siły, na które się dzieli
Rząd narodu wolnego...

BURDZIŁŁO
By was diabli wzięli!

KSIĘGARZ
Przy kim moc prawodawcza, w czyje znowu ręce
Wykonawcza straż dana.

BURDZIŁŁO
na stronie
Kark łotrowi skręcę.

KSIĘGARZ
Wreście moc sądowniczą, kto co na kim zyska...
Jeśli tych pan nie kupi...

BURDZIŁŁO
Co, te szpargaliska?

KSIĘGARZ
Więc radzę kupić ten zbiór rzeczy politycznych,
Jako z ludności, handlu i rękodzieł licznych
Płyną bogactwa kraju... Wreście cale nowy
Autor, który opisał „Kościół pierwiastkowy".

BANDURA
A cóż na to Burdziłło?

BURDZIŁŁO
Spalić poganina! Takie książki co święto nasz pleban wyklina.

KSIĘGARZ
Skoro to nie w smak, niech więc pan tę książkę kupi:
„Przywileje nadane miastom"...

BURDZIŁŁO
Opętaniec głupi!

KSIĘGARZ
To już pójdę — lecz jeszcze mam dzieło o chłopie.
Rząd go w opiekę bierze...

BURDZIŁŁO
Jak cię płazem skropię! Idź mi do wszystkich diabłów!

BANDURA
A zawsze w cholerze.
Wszak nam siłą, [prze]mocą pieniędzy nie bierze.
do Księgarza
Zejdź z oczu, przyjacielu, on by tak nie szumiał,
Gdyby choć trocha pisać albo czytać umiał.

KSIĘGARZ
Na przyszły, da Bóg, jarmark, odmienię mój towar.
Dostarczy mi autorów gorzelnia i browar.
Odchodzi.

Scena szósta

Burdziłło i Bandura.

BANDURA
Nadaremnie się rzucasz, na próżno junaczysz.
Powiem ci wiele rzeczy, gdy mię słuchać raczysz.

BURDZIŁŁO
Przestańcież, sapijenty, z tą waszą perorą,
Bo mnie na wszystkie wasze głupstwa złości biorą.

BANDURA
Ale słuchaj, proszę cię, com dziś widział w mieście,
Rzecz osobliwszą, mówię-ć.

BURDZIŁŁO
Bajże sobie wreście.

BANDURA
Właśnie idąc na rynek, sześciokonna bryka...

BURDZIŁŁO
Czyja?

BANDURA
Pana sędzica, z ulicy wymyka.
Na ten widok słodka mnie zaszła oskomina.
Domyślałem się mylnie, że wiozą węgrzyna.
Lecę na oślep w błoto za panem Franciszkiem.

BURDZIŁŁO
Za tym, co zwykł szafować rożnem i kieliszkiem?

BANDURA
Za tym. Wołam, lecz ledwo zwrócił na mnie oko.
„Już nie te czasy — rzeknie — daleko, szeroko."
A potem na pół z płaczem: „Wiesz, przypadek nowy.
Oto mój sędzic jedną klepkę zgubił z głowy."

BURDZIŁŁO
Co, oszalał nasz sędzic? macież sapijenta!
Taki mieć będą koniec te jakieś talenta,
Te niedojrzałe głowy z nowych myśli szykiem.
Diaboł w nich.

BANDURA
I cóż z tobą gadać, chimerykiem,
Kiedy mi kończyć nie dasz.

BURDZIŁŁO
Gadajże. Cóż dalej?

BANDURA
„Patrz — powiada Franciszek — co my pakowali,
Co dziś za ciężar dźwiga półtorak herbowny,
Który nieboszczyk sędzia chciał mieć tak pakowny
I jeszcze doń przybierał pomniejszych pojazdów
Pod ów zapas pieczeni popularnych zjazdów."
Ach, w synu jego jakiż widok kary boskiej!
Pytam się: „Cóż więc wieziesz?" „Oto skóry, woski,
Oto lny i konopie, a wreszcie warsztatem
Pakowna bryka druga."

BURDZIŁŁO
Szewcem został bratem. Co to jest...

BANDURA
Tylko czekaj. Ciekawość ma wzrasta.
Pytam Franciszka: „Po cóż ten tabor do miasta?"
A on na to: „Czegoż się doczekałem żyjąc!
Tak wielkiego sędziego syn chce miejskie przyjąć
I od półtrzecia krzyża dziś familijanta
Mam ujrzeć, nieszczęśliwy, obok fabrykanta."

BURDZIŁŁO
W imię krzyża świętego, sędzic chce być łykiem?
A nie chcęć ja być bratem z szewcem i rzeźnikiem,
Nie chcę się zwać Polakiem.

BANDURA
Poczekaj, to mało.
Ubogie Franiszczysko łzami się zalało,
Że pan jego chcąc dowieść, jak zna miejskie cenić,
Chce się nareście z córką burmistrza ożenić.

BURDZIŁŁO
Gwałtu! gwałtu! uciekam... a to koniec świata.
W  łeb sobie przyjdzie strzelić.
Odchodzi.

BANDURA
Otóż jest Sarmata!
Na boku stoi.

Scena siódma

Burmistrz, Assawuła, Bandura.

BURMISTRZ
Niechże tak będzie, jak chcą, jak prędzej być może.
Rządność, spokojność w mieście, a pjaństwa broń Boże.
Kiedy dziś dobroć króla, kiedy względność stanów
Zwraca wzrok dobroczynny i na nas, mieszczanów,
Stańmyż się jego godni, a co nasz stan plami,
Mianowicie się pjaństwem nie szargajmy sami.
Niech, jak bywa, za ciebie, jednego barasza
Pijaka, nie wstydzi się cała wspólność nasza.

ASSAWUŁA
A już też Bóg mi świadek, zacząwszy od wczora,
Pracuję jak wół, łażę z kąta w kąt jak zmora,
Pełnię wszystkie rozkazy pańskie i żądania,
Biegam, pilnuję, krzyczę...

BURMISTRZ
Tylko bez gadania.
Nadto waść poufale śmiesz przemawiać do mnie,
Słuchaj, co rozkazuję, i odpowiedz skromnie.
Powtarzam, że się w inszą skórę oblec trzeba,
Gdy nam w łaskawym królu ojca dały nieba,
Gdy stanów sejmujących gorliwość docieka,
Że trzeba i mieszczanom oddać prawo człeka,
Że trzeba, by w cywilnym coś znaczyli stanie,
Nam się starać należy troskliwie, mój panie,
Dowieść królowi, stanom, żeśmy na to czuli.

ASSAWUŁA
Już też szlachta na mieszczan jak na wilków szczuli,
A przecie, Boże odpuść, my ludzie jak oni,
Płaciliśmy podatki, stawali do broni,
Nie licząc w to pieniądze dawane sowito.
Bez nas w coż by ich poszło proso, jęczmień, żyto,
Na nasz warsztat ładowne wieźli z wełną bryki,
A capnąwszy pieniążki, cóż nam rzekli? „Łyki!"
Już też to nie po Bogu.

BURMISTRZ
Skończyłeś waść przecie?

Assawuła
Bo co prawda, to nie grzech.

BANDURA
na stronie
Niegłupioć on plecie.

BURMISTRZ
Ostrożność jak największa w postępkach i w mowie.

ASSAWUŁA
Nasi to dobroczyńcy, niech im Bóg da zdrowie.

BURMISTRZ
Szanować nam należy ten stan znakomity,
Pierwszy niż my zasługą, pierwszy przez zaszczyty;
Gdy dziś choć w cząstce z nami powagę swą dzieli,
Oddajmy to wdzięcznością, cośmy łaską wzięli.

ASSAWUŁA
Wielka prawda, z radości dosyć łez wylałem,
Moja żona i dzieci, zgoła z domem całem,
Nieśliśmy ręce w niebo za króla i stany.

BURMISTRZ
Bardzo dobrze, lecz na tym nie dość, mój kochany,
Szczególniej nam potrzeba starać się i czynić,
Aby nas, polskich mieszczan, poprzestano winić,
Że tylko pić umiemy, szynkując koleją.

ASSAWUŁA
Toć i szlachta, i pany za kołnierz nie leją.

BANDURA
głośno
Ha, ha, ha, prawdę mówisz, walny werydyka.
Każdy pijaków łaje, jednak każdy łyka.

BURMISTRZ
A waćpan co tu robisz?

BANDURA
zawsze się śmieje
Ach, pęknę od śmiechu!
wskazując na instygatora
Trzeba go na cechmistrza pijackiego cechu...

BURMISTRZ
Bardzo pana przepraszam za jego prostotę.
Czasy winne, że dotąd trzymano za cnotę
Pijaństwo z gnuśnym życiem, a z rozpaczy wreście
Uciśniony, wzgardzony obywatel w mieście
Rzucał się do trucizny w ucisku, w niedoli,
Co go na czas uśpiła, w więzach i niewoli,
Nie miał swojej własności, nie miał swego sądu.
Wystawiony na drapież, bez opieki rządu,
Choćby który przemysłem i handlem się wsławił,
Choćby dowcipem słynny kunszt szykowny zjawił,
Choćby wielu rozumem i cnotą przechodził,
Na cóż mu, jeżeli się szlachcicem nie rodził.
Wszystko to wzgardą było w wyższych stanów oku,
Dość, że mieszczan do gminu należał motłoku.
Dziś się wszystko odmieni, przyrzekam Bandurze,
Kiedy oddane prawo człowieka naturze,
Gdy w tym wielkim łańcuchu cywilnego związku
I mieszczanin ma swoje ogniwo w zawiązku,
Gdy już jak obywatel przez sejmu uchwały
Zostawioną ma drogę biec po wieniec chwały,
Gdy po startym przesądzie warsztat i kotwica
Może się w hełmie przydać do herbu szlachcica,
Gdy wreście łeb ucięto o stu paszczach hydrze,
Że mocniejszy słabszemu własności nie wydrze,
Wszystko u nas zakwitnie, wszystko w górę wzrośnie,
W samym zakwiciu staniem jak po zimie w wiośnie.

BANDURA
na stronie
Otóż jest, czy kto kiedy słyszał prezydenta,
Żeby mógł takie palić chryje, argumenta?
Dalibóg, że się wstydzę wdać się z nim w rozmowy.
Widzę, za nic szlachectwo, kiedy nie ma głowy.
do Burmistrza
Jednakże, mój burmistrzu, wzgląd mię ten ustrasza,
Przy tych zmianach powaga jaka będzie nasza,
A co pojąć nie może moja mózgownica,
Przy warsztacie, na przykład, jak poznać szlachcica.

BURMISTRZ
Powiem mu...

BANDURA
Na to trzeba łba jako stodoły.

BURMISTRZ
Na przykład, do Łowicza gdy szlachcic gnał woły, Jakże go poznać było?

BANDURA
Czy szabla z ramienia Nie dowodziła wszystkim jego urodzenia?

BURMISTRZ
Skoro zatem szlachectwa na tym było znamię,
Gdy kto  szablę zawiesił z lędźwia lub przez ramię,
Więc ją równie zawiesi w tegoż domu stropie,
Gdzie krajowe zgromadzi wełny, lny, konopie,
Gdzie składając produkta od swojej radlice,
Uszykuje zwijadła, warsztaty, nożyce,
By polska rękodzielnia mogła tkać i snukać,
Czego dziś za granicą idzie z groszem szukać.
Ba, co gorzej, że w handlu nie znając obrotu,
Wysyłamy, ubodzy, pieniądz bez powrotu.
Ludnimy obce państwa, gdy żywiem ich gminy.
Nasz grunt złoty, cóż, bez rąk — bagna i krzewiny!
Nasz produkt pierwszych potrzeb jakąż korzyść składa?
Jaką mu zagraniczny lichwiarz cenę nada.

BANDURA
A ja tym się nie trudniąc, rachunków mozołem
Kładę handlu różnicę, co wołem, to wołem, I kwita.
Odchodzi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dwunasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ostatnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej