Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

BIAŁORUŚ I JAN BARSZCZEWSKI *).

KILKA SŁÓW OD AUTORA.

SZKIC POŁNOCNEJ BIAŁEJRUSI.

SZLACHCIC ZAWALNIA.

POWIEŚĆ PIERWSZA. O CZARNOKSIĘŻNIKU, I O ZMII WYLĘGŁÉJ Z JAJKA KOGUTA

POWIEŚĆ DRUGA. ZUCHWAŁE POSTĘPKI.

POWIEŚĆ TRZECIA. KORONA WĘŻA.

POWIEŚĆ CZWARTA. WILKOŁAK.

TOMIK DRUGI.

WSPOMNIENIA Z ODWIEDZIN STRON RODZINNYCH.

POŁOCK.

RYBAK ROĆKA.

KOWALOWA AUHINIA

POWIEŚĆ PIĄTA. RODZIMA PLAMKA NA USTACH.

FRANCISZEK ŚLEPY.

POWIEŚĆ SZÓSTA. PŁACZKA.

SYN BURZY.

BURZA.

ORGANISTA Z ROSONA.

POWIEŚĆ SIÓDMA. DUCHY OGNISTE.

WIGILJA BOŻEGO NARODZENIA.

SZLACHCIC ZAWALNIA

czyli Białoruś w fantastycznych opowiadaniach

Barščeuski Jan

Poprzedzone krytycznym rzutem oka na Literaturę Białoruską przez Romualda Podbereskiego.

BIAŁORUŚ I JAN BARSZCZEWSKI *).

Cóż w tem traci ogół, że  każdy tak przemawia jak czuje, jak jest przekonany?...

Czy nie szlachetniej, aby Krytyk wynurzał własne myśli, jak żeby mówił to, w cosam nie wierzy?....

Żegota Kostrowiec, O Krytyce.

Na osądzonej dotąd za stronę zapadłą Białejrusi, daje się od niejakiego czasu wyraźnie postrzegać niezwykły ruch intellektualny. Dopatrujemy się go w faktach objawiających się w literaturze, a więcej jeszcze w żywym interessie, jaki sama Literatura zaczyna obudzać w życiu domowem obywateli, potoczne ich rozmowy ożywiać. Życie bowiem umysłowe objawia się nic w jednych tylko książkach. Owszem, zdarzają się epoki, że książki są tylko najsłabszym wyrazem myśli ogółu. Dzieje nie jednokrotną zachowały o tam pamiątkę. Literatura na Białejrusi zaczyna być u płci obojej miłą zabawą, — to już postęp nie mały ! zabawa ta stając się coraz powszechniejszą, z czasem od dzieł ulotnych, wyłącznie belletrycznych, przejdzie do poważniejszych, i umysłowe zajęcia w codzienny chleb się zamienią. Dość jest pobywać w domach możniejszych obywateli Inflanckich, w Połockiem i Witebskiem, aby się o tej prawdzie przekonać. W  domach oświeceńszych, w których Damy odebrały staranniejsze wychowanie, wygnane są francuskie romanse, dzięki autorowi Krytyk i Literatury, - nawet nie szukają chluby ze szczebiotania po francusku, chociaż ten język nieraz posiadają doskonale. Matki zajmują się z godną największego uwielbienia troskliwością, uczeniem dzieci przedewszystkiem rodowitego języka. Rzekłbyś, że podwojoną gorliwością starają się zatrzeć pamięć nic zbyt sławnej przeszłości i zaniedbania interessów najbliższych. Reakcja od obskurantyzmu Alvara i wad, dotąd zarzucanych Białejrusi, wyraźna.

O tej pożądanej zmianie przekonałem się naocznie w czasie cztero-miesięcznej w roku przeszłym przejażdżki, i obszerniej pamięć poczerpniętych tam wrażeń wyraziłem w tych z moich Listów o Białéj-Rusi, które do Tygodnika Petersburskiego przeznaczyłem. Uderzony poetyczną stroną krainy i ludu, który w tak wysokim stopniu rozwinął śpiewny element, w takim ogromie najrozmaitszych pieśni,— powróciwszy do stolicy, z większą bacznością zacząłem rospatrywać wszystko, co ową stronę miało na celu. Niezadługo dostarczył mi nowego przedmiotu, znany od lat kilku Wydawca Niezabudki, P. Jan Barszczewrski, człowiek głęboko pod względem poetycznym stronę swoją pojmujący, który przez napisanie fantastycznych opowiadań podań gminu Białoruskiego, na powszechną zaczyna zasługiwać uwago, i w rzędzie nowo-powstających tam pisarzy, zupełnie wyłączne zajmować miejsce.

I w przeszłych czasach Białoruś miała swoich umysłowych przedstawicieli, jeżeli tak nazwać godzi się niezdolnych popleczników wielkich wzorów klassycyzmu. Wszakże pisarze owi, uniesieni wirem zachodnich idej, malejąc w naśladownictwie, nic rozwijali własnego ducha, nietkali kanwy z siebie samych, a ślepo trzymając się przesławnych wzorów, nic przejawili nigdy ducha narodowego, bo go sami nie mieli i niepojmowali. W ich dziełach nie odbiła się ani miejscowość, ani duch strony. Były to raczej żakowskie lukubracje, z łachmanów klassycyzmu francuskiego pozszywane skrętnym przemysłem wychowańców znamienitego Alwara!

Między innemi kilka imion przeszło do Historji Bibliografji polskiej. Franciszek Bohomolec, Jezuita , autor komedji, kontynuator żakowskich djalogów długo trzymających się na scenie jezuickich teatrów. W komedjach tych przedstawiał się świat jakiś dziwaczny, że się tak wyrażę, połowiczny, bo przeznaczone dla teatrów klasztornych, nie wprowadzały osób płci żeńskiej. Główną ich myślą było wyśmiać wpływ cudzoziemców na kraj, w szczególności na panów, wprowadzających do swych domów francuskie mody, francuskich kucharzy, francuskich guwernerów, których obawiano się wpływu na zepsucie zasad rcligji i rospowszechnienic wolterjanizmu. — Muśnicki, Jezuita, autor przesławnego poematu Połtawa, pisał też pieśni, ody, nareście Komedje, a nawet i Tragedje, jak Śmierć Cycerona, Śmierć Klemensa męczennika, w której tryumf religji i t.d. I jego mnisze wyroby, przeznaczone dla szkół duchownych, miały tenże sam duch i tenże cel, co i Bohomolcowe, z mniejszą wszakże dozą dowcipu. — Mihanowicz, Jezuita, oschły tłumacz Eurypidesa tragedji: Orestes. — Franciszek Dyonizy Kniaźnin, wiadomy panegirysfa na dworze X. Ad. Cz. poczciwa, marzycielska dusza, zniedołężniona przez poniewieranie się jak i Karpiński, po pańskich dworach, na których każdy z mniej więcej poetycką duszą, poniżenia się tylko doczeka. Że Kniaźnin był poetą w duszy, wskazuje szczegół jego biografji, że się zakochał w księżniczce, a niedawno P. Aleksander Groza potwierdził to w pięknej swej fikcji; z pozostałych dzieł jego, mimo usiłowań estetyków, nie mogliśmy się o tem przekonać.

W nowszych czasach Jan Onoszko, jawi się bliższym ducha narodowego; snuł nie mało z siebie, jak wskazują wierszyki, które nieraz powtarzane na Białejrusi słyszałem. Był to człowiek z prawdziwym poetycznym talentem; ale zbity z drogi niekonduitą, nędznie i przedwcześnie w karczmie gdzieś, przed ośmiąlaty, życie zakończył. Włócząc się bezcelnie od komina do komina, przyszedł do tego, że pisał panegiryki, gdzie go dobrze przyjęto, a uszczypliwe satyry, gdzie z nim nie bajramowano. Znana jest w ustach, jego Satyra o wódce, której taki początek:

Pijem bracia opojem, pijem codzień prawie,
Pijem i przed zabawą, pijem po zabawie,
Pijem kiedy się żenim, kiedy się rozwodzim,
Pijem kiedy się bijem, pijem gdy się godzim; —
Pije człek nieszczęśliwy, gdy się już zubożył,
Pije pleban by liczbę nabożnych pomnożył, i t.d. i t.d. i t.d.

Albo:

Nie gęga gęś tuczona, nie gdacze kur tłusty,
Już teraz i plebanja, i kościół jest pusty, i t.d. i t.d.

Umiał też rozczulać się i wtedy to właśnie widno, że poeta; np. w tej piosnce, której tylko początek przytoczę :

Tu gdzie kwili ptaszek smutnie
Żałośnie mruczy zdrój,
Tu ja na jęczącej lutnie
Wynurzę smutek mój. i t.d. i t.d. **)

W ogólności przypomina Karpińskiego, jak w wesołych Rajmunda Korsaka, osobliwie w tych pieśniach poematu Bibejdy, które w rękopiśmic czytałem. Zbiorku wierszy Onoszki, wydanego p. Panią Wróblewska, nie widziałem, przeto sąd mój o mim może być za wczesny.

Wszakże z pomiędzy wszystkich pisarzy, dwaj tylko zdają się zasługiwać na nazwanie narodowych białoruskich, o co nam właśnie najwięcej chodzi. Franciszek Rysiński, autor mnóstwa okolicznościowych i ulotnych wierszyków, lekkich, wesołych, dowcipnych, av których myśl filozoficzna nieraz znienacka rzucona, z głębokiej znajomości świata i ludzi poczerpnięta, uderza i do zastanowienia się mimowolnie skłania, — dowodzi i rzadkiego talentu i umysłu wspartego nauką i rozmyślaniem. Sam urzędnik, bo był Prezesem Izby Cywilnej w Witebsku, należąc do obywatelstwa i przez posiadłość, — chociaż podobno rod jego z Ukrainy, — ścigał kostycznym językiem śmieszności swoich współbraci; okolicznościowe te wierszyki, w których nigdy niezabrakło sprężystości myśli, objawiały jakiś rubaszeński humoryzm, odcień komizmu, właściwego jednej tylko średniej klassie szlachty białoruskiej; mając często na celu jakąś osobę powszechnie znaną, miały ogromne powodzenie i obiegały w ustach całą Białoruś. Stały się tak popularnemi, że nie znajdziesz domu, ni osoby na Białej-Rusi, któraby choć urywku jakiego wiersza Rysińskiego na pamięć nieumiała. Był on werydyk, rznął ostrą prawdę każdemu, i urzędnikowi, i duchownemu, i współ-kolledze, i współ-obywatelowi, i przyjaciołóm i sąsiadom, a nawet nieprzepuszczał i płci pięknej, której był adoratorem. Rubasznym dowcipem trafił w żyłkę skłonności narodowej i zlał się tak z myślami współbraci, iż zdania jego oderwane, weszły w wielu miejscach w przysłowie, jako mądrość prowincjonalna. Chociaż genjusz Rysińskiego nie czyni zadość wszystkim warunkom czysto narodowego pisarza wszakże wielka jego popularność pozwala mu zasłużyć na to nazwanie. Niekiedy tez przypomina Rajmunda Korsaka, niekiedy Kajetana Węgierskiego ***).

Dla pokazania ducha Rysińskiego i co go czyniło popularnym, przytoczę kilka probek choć w urywkach z tych wierszyków, które krążą w ustach, a w całości nigdy drukowane być nie mogły.

Np. prośba pewnej Panienki proszącej o męża u swego Patrona:

Nie proszę ciebie o deszcz lub pogodę,
Ni o pól żyżność, ni o mocarstw zgodę,
Ani się mieszam w intrygi oręża —
Mnie trzeba męża!

Pofolguj sobie nieźmiernego trudu,
W rządzeniu losem i ziemi i ludu;
Wysłuchaj twojej żebrzącej przyczyny —
Biednej dziwczyny

Zjednaj mi proszę u Pana nad Pany,
Ażeby chłopiec mną już ukochany
Był mojem szczęściem i moją zabawą —
Za twoją sprawą!

Ty widzisz serca mojego prostotę
Ze gardzę złotem, kocham samą cnofę,
Spraw więc by panem był mojej urody —
Piękny i młody !

Daruj o Święty Patronie, że śmiało
To ci wyznaję, czego mi się chciało,
A kiedyś dobry, domierz mojej planty,
Tchnąwszy w Inflanty ****)!

Panienka zaś rozgniewana taką daje odpowiedź za nieproszone psalmy w jej imieniu pisane:

Na cóż te psalmy, psalmisto kochany,
Można świat odrwić, nie Pana nad Pany,
Nie chcą ja chłopca, ni starca, ni franta,
Ni intryganta!

Daruj o Święty, jeśli się tak stało
Użyć twojego imienia dość śmiało,
Nie te podobno, lecz inne są planty
Dmuchać w Inflanty *****) !

Dziejopis w księgach życia tak zostawił:
Święty Franciszek modlitwą się bawił,
A tu nam psalmy pełne batałaszek
Prawi wujaszek!

A więc potem nieukontentowaniu panienki, następuje moralna uwaga nad panienkami w ogólności, już nic za dobrych czasów Rysińskiego:

Starodawnych to dziewczyn wierszyki bawiły
Dopiero zaś już innych prawideł nabyły;
Wiersz dla nich nie tak smaczny, z rozumem nie grają,
Na wysmukłych dzieciaczków tylko poglądają.

Nie w modzie Naruszewicz, nie ztąd już wiatr wieje,
Teraz dziewcze z chłopięciem młodziuchnym się śmieje,
A tych co czekoladą krzepią się, porterem, —
Bawią, jakby się bawiąc z rozumnym Gruberem ******).

Oto jaka była filozofja-życia poety, który niedbał ni o bogactwa ni o urzęda:

Już siędę sobie w odludnym kurniku,
Za jedno z tobą Panie Dominiku,
Tam z tobą smutek i radość rozdzielę,
Nie wyjdę z domu, prócz na mszę w niedzielę.

Zrzeknę się parad z najmilszą ochotą,
Jeść będę z gliny, a chodzić piechotą.
Zamiast pałaców, będę miał chałupkę
I dobrym chlebem ładowaną ciupkę.
Nie wspomnę nigdy i o przeszłym świecie,
Na którym wszystko czart wie jak się plecie,
Uniknę żądzy, bogactw i honorów,
Długów się zbędę i zrzeknę się zbiorów.
A w tenczas kontent na własnym zagonie,
Spokojnie żyjąc, powiem przy mym zgonie:
„O przyszłe nie dbam, przeszłych nieżałuję,
„A los głupi" i t.d...

Drugim był Mańkowski, naprzód Sowietnik w Mohilewie, a potem w Witebsku Wice-Gubernator,— jedynie zasługujący na nazwanie narodowego białoruskiego pisarza. W swojej Enejdzie na iznanku, parodji w takim rodzaju jak trawestowana na niemiecki p. Blumauer'a, na małorossyjski p. Kotlarowskiego, na polski w części p. Chomętowskiego,— pod postaciami bohaterów rzeczywistej Eneidy, maluje byt bogatych chłopów białoruskich; odjąwszy brak miejscowości, jest to czysto-narodowe białoruskie poema, z ducha i formy. Prócz tego, jest w swoim czasie. Przy wielu wrodzonych talentach, posiadał obszerne wiadomości. Lubił malarstwo, muzykę, poezją, mechanikę; był genjuszem w swoim rodzaju. On to wymyślił głowę gadającą owego sławnego Drewnianego Dziadka, o którym wspomniał Chodźko w Obrazach Litewskich, a który posłużył P. Barszczewskiemu za treść do filozoficzno-białoruskiej powieści, to najdoskonalsze przedstawienie tego rubasznego dowcipu białoruskiego, który w formach języka klassy oświeceńszej przejawił się w Rysińskim. Bliżej od tamtego obznajomiony z bytem mieszczan i klassy rolniczej, zostawił pomnik ducha, siły i najczystszych form narzecza białoruskiego. Dla tego wiecznie trwać będzie w pamięci narodu. Napisana przed 50 laty i nigdy nie drukowana jego Enejda na wywrót (nicowana), stała się bardzo popularną pomiędzy junacką szlachtą zaściankową; na wielkich jarmarkach w Czasznikach, Białyniczach; Chasłowiczach, Szkłowie, Homlu, w Połocku na Kraśniku *******), i teraz usłyszysz przy wesołej ochocie urywki z niej, chociaż często tak przeinaczone, że ledwie typ oryginalny rospoznasz. Z przyjemnością powtarzają sceny, w których się narodowość pod greckiemi imionami przebija. Dotąd zatrzymałem w pamięci dwuwiersz, w którym poeta maluje bożka Eola, kiedy do siedzącego na piecu i łapcie plotącego, jak prawdziwy chłop białoruski, przybywa Junona, prosząc, aby burze na jeziorach podjął; jak skoro postrzegł boginię,—

Zatknuu za pojas kacatych ********)
I zwaliusia s pieczki w odin mich !...

Jak Mańkowski był przedstawicielem dowcipu szlachty uboższej w Mohilewskiéj, tak Rysiński oświeceńszéj w Witebskiéj, dwóch gubernijach, składających właściwą Białoruś. Jeden był więcej popularnym, drugi więcej narodowym. Rzecz szczególna, że ni o Mańkowskim, ni o Rysińskim, ludziach tak powszechnie wiadomych, ile mi wiadomo, dotąd ni słowa nigdzie nie napisano.

Całkowitego rękopismu też dobić się nie mogłem. Pozostała wieść u krewnych, jakoby autograf znajdował się w ręku obywatelki P. Dyszlewskiéj. Udzielenie tego rękopisu do druku, którym sami chę-tniebyśmy zajęli się, zasłużyłoby na powszechną wdzięczność. Prócz interessu obyczajowo-literackiego, a zatem względu historycznego, łączy się tu jeszcze niezmiernie ważny wzgląd filologiczny, jako ciekawego pomniku języka, którego prawie żadnych śladów piśmiennych niepozostało.

Ale przejdźmy do bieżącéj Literatury. W obecnym momencie z pojawieniem się zbiorowego pisemka Rubon, otwiera się nowy szereg imion, dotąd wcale nieznanych, tych młodych ludzi, których ojcowie wierni wspomnieniom Miesięcznika Połockiego pozostali. Redaktor jego P. Kaz. Bujnicki, obywatel Inflancki, w okolicach Krasławia, w Dyneburskim, we czterech dotąd wydanych tomikach, dowiódł swych prawdziwie obywatelskich chęci. Przedewszystkiem główną jego myślą było zjednać swej stronie to dobre imie, którem się dotąd nie szczyciła pod względem Literatury, w obliczu innych prowincij naszych. Obudzić myśl uspioną, zwrócić młodź do pióra i książki, a piszących do rzeczy swojskich, domowych,— piękny cel, zaiste! Już okazały się piękne owoce tych usiłowań, szkoda tylko, że szlachetny cel przez ogół obywatelstwa, równie jak przez krótko-widzącą krytykę pojęty niezostał. Pisemko dla braku prenumeratorów, ledwie się utrzymać może; wszakże wytrwałość wydawcy, zapowiada pokonanie tych nieodłącznych przy początku przeszkod.

P. Bujnicki stał się u nas wiadomym p. wydanie Wędrówek po małych drogach, szkicu satyry-czno-obyczajoAvego fiziognomji rodzinnéj strony. Niedołęstwo i śmieszność dość dowcipnie niekiedy, choć podtatusiałym sposobem wyśmiane. Niektórym zamarzyło się upatrywać w charakterach występujących na scenę, własne wizerunki. Siaki taki, nawykły prowadzić rej na sejmikach, poznawszy siebie w jakim Głoskowiczu, zrobił dywersją anti-literacką dla powodzenia Rubona. Pierwsza to i najlepsza praca P.

Bujnickiego, prócz pewnej wartości literackiej, mająca zasługę poprawy obyczajów. Castigat quos diligit ! Bo też w najprawdziwszem znaczeniu wychtoslał tych, których kocha! — Pamiętniki X. Jordana, romans pisany z celem moralnym, możnaby jeszcze nazwać powieścią obywatelsko-inflancką, bo jak w Wędrówkach, dzisiejsza szlachta białoruska, tak w Pamiętnikach dawna inflancka, o której wspomina i niewspomina historja, występuje na scenę. Lecz historyczna kanwa jest tutaj względem podrzędnym, a główny stanowi utopiczna moralność, którą trybem francuskim autor przedstawia w epizodzie Roazy. O tę Roazę, dziewczynę z lasów, której autor nigdy nie widział, rozbiła się prawda ar tystowska. Śmiesznemi są w oczach naszych te frazy, w ustach dzikiej dziewczyny, natchnione sentymentalizmem marmonte-lowskim. Bohater i bohaterka, są deklamatorami, jak bywało w romansach Pani Cottin i Żanlis. Utwor naciągany do celów moralnych — i dla tego chybiony. Głośny pisarz satyrycznych szkiców, potrafiwszy schwycić tylko charakter miejscowy towarzystwa, nic dopełnił jeszcze wszystkich warunków, jakich po pisarzu czysto-narodowym wymagamy. Szanowny autor nie weźmie nam za złe tego, co mówiemy, bo jego szlachetne usiłowania aż nadto dają mu praAvo do powszechnej wdzięczności obywatelstwa i Literatury.

Prace Hrabiego Michała Borcha, zdają się mieć na celu dawną Białoruś. Historyczność jej starał się przedstawić w sztuce pod formą romansu, w żywocie Połockiej Księżniczki Przydzisławy, w Zakonie Ś. Eufrozyny, której dwa tomy w rękopiśmie przeglądałem. Mozolnej tej pracy, przedstawiającej dziwne połączenie względów historycznych z religijnymi, nic umiem dać innego nazAvania, jak powieści erudycyjno-ascetycznej, będącej wcale nowem zjawiskiem nie tylko w naszej, ale pono i w Europejskiej literaturze: W notach zgromadził Hrabia wielką ilość faktów i objaśnień, mało albo wcale nieznanych, których mu dostarczyła biblioteka prelska (w Dyneburskim) obficie w analistów i rzadkie rękopisma opatrzona. Trzeba wszakże i to przyznać, iż prócz barwy ascetycznej, przebija się i usposobienie poetyckie, mimowolnie podnoszące się z pod mozolnych badań autora Dziejów w Legendzie, z których parę wyjątków publiczność czytała w Tygodniku Petersburskim, a jeden w Tomie II Rocznika Literackiego.

Broszura o poszukiwaniu nazwy starodawnej Dzwiny wykazująca tylko z najlepszej strony cierpliwość w osobie tak arystokratycznego rodu, przez straszliwy zastęp Slulaxów, Timeaszow, Eratosthenesów, Artemidorów i innych peryplow, któzy na 360 lat przed Chrystusem pisali! Bezpłodny owoc brzmiącej erudycji... Ogólny rezultat, iż prace Hrabiego będąc uczone i z moralnemi celami, w formach francuskich romansów pisane, chociaż mają związek z polityczną Historją Białejrusi, narodowe mi nie są, bo są i pozostaną zawsze obcemi ogółowi.

P.Adam Hrabia Plater w Krasławku, w Dyneburskim, miłośnik Starożytności, zbiera pomniki wyłącznie odnoszące się do Historji Inflant, i obecnie pracuje nad historja Dyneburga: prace jego czystoerudycyjne zbliżające fakta, bez hipotez i związku z sobą, są przygotowawczemi materjałami dla pisarza Dziejów, który się jeszcze nieznalazł.

O innych pisarzach, z tego stanowiska, z jakiego rzecz naszą rozważamy;  cóż powiedzieć można? Jakiż związek z Białorusią mają np. rymy P. Aleksandra Spasowskiego, którym podobne pisały się kiedyś (bo dziś się nie piszą, dla braku czytelników), na wszystkich końcach ziemi, gdzie były szkółki i Sztambuchy? Albo np. klassycznie wymuskana Psycha P. Gaudentego Szepielewicza;— cóż mogą obchodzić poczciwego Białorusina awantury mythologicznej bogini? Zaiste, tyle co i Orestes Mihanowicza, albo Połtawa Muśnickiego! A prawdziwie nic warto łamać sobie głowę i palcy, nad wyrobieniem pięknych oktaw — dla przedmiotu nieobchodzącego bynajmniej ni rodzinną stronę, ni literaturę. Mamy nadzieję, że zali powiedziane przez tego autora poema Obłąkana okaże mniej klassycyzmu, a więcej ducha miejscowego.

Tknęliśmy zbliska kwestji narodowości, bo odkogoż, jeżeli nie od tych, co się zrodzili i zrośli w swej ziemi, mamy prawo spodziewać się dokładnych o niej pojęć, przejawienia i rozwinienia jej ducha w przeszłości i teraźniejszości ? Ta ich niedbałość jest powodem, iż Białoruś w innych prowincjach, albo po obcych dziennikach*********), mają za stronę zapadłą, ciemną, obskurantyzmem Alvara dotąd tchnącą. Piszą klassyczne pocmata,sztambuchowe wierszyki, jakieś Dramata-Dziwolągi, a nie wiedzą jaką jest ziemia, co ich wydała i lud, śród którego się zhodowali! Jakąż stroną, choć najdalszą, dzieła ich w czemkolwiek czepiają się pełnej poetyckich zmyśleń i fantazij Białejrusi??...

Będąc tylko przejazdem na Białejrusi, zdziwiony zostałem tem zapomnieniem na siebie samych jej pisarzy, a przeto choć obcy tej stronie imając najniedokładniejsze pojęcia, postanowiłem cząstkę moich wiadomości o niej w jedno zebrać,rozdzielając je na statystyczne i literackie w dwóch osobnych artykułach, szczerze pragnąc aby mój pobieżny zarys wywołał dokładniejszą pracę.

Przybysz z Ukrainy, P. Aleksander Groza piękny dał przykład przejawiania poezji gminu. Z oderwanych podań ułożył pewną całość, a okolorowawszy ją barwami poezji i formami miejscowemi, utworzył bardzo ładny poemacik, mający więcej charakteru narodowości, niż wszystkie poezje dotąd w owej stronie napisane. Prawda, że wziął się za to sztukmistrz biegły, mistrz swego przedmiotu!

Jest jeszcze poeta, urodzony na Białejrusi, dziecko niefortunnego losu, wyprobowane w cierpianiach,— który w każdym wierszu wyraził tęsknotę za swemi i silne przywiązanie do rodzinnej ziemi. T. Łada-Zabłocki przejawia uczuciową stronę Białejrusi, bo żaden ze znanych tam dotąd wierszopisów, nigdy tyle nic okazał poezji serca. Przedewszystkiem jest on Poetą serca. I na ten raz możemy wierzyć jego poezji, bo całe życie był nieszczęśliwym! Tu ani exageracji, ani urojonych cierpień. Nieszczęście rozwinęło w nim uczucie i skłoniło ku poezji. Talent wielki wytrawiony w ogniu cierpienia. Trzeba bowiem cierpieć, aby zostać genjuszem! Ukształcony na wzorach poezji Europejskiej, może skutkiem tego stracił wiele z tej samodzielności, która przy innych okolicznościach uczyniłaby go prawdziwie narodowym poetą. Przygotowany gruntowną nauką w Uniwers. i znajomością języków angielskiego, niemieckiego, francuzkiego, oraz języków wschodnich, można powiedzieć, iż zbliżył się do tego wzoru poety, jaki Henryk Hrabia Rzewuski dla młodzieńca zakreślił **********). Ze stroną rodzinną łączy go raczej wyobraźnia i uczucie, niż pamięć domowych obyczajów. Talent jego ukształcony na Bajronie, Szyllerze i Moor'ze, melancholijnym Moorze, Bardzie opłakanej Irlandji, którego zdaje się przedewszystkiem ulubował sobie, jako trafiającego najwięcej do jego duszy goryczą przepełnionej, i którego w tylu naśladował elegjach, — naturalnie musiał przyjąć charakter poezji europejskiej. W młodości napisał poema opisowe Okolice Witebska, bo wtedy była moda na poematu opisowe, jak Góra Odyńca i t.d. w którem wylał egotyczne uczucia jak w strofie XXII i t.d. Widne w niem wczytanie się w Jana Kochanowskiego, z którego prostoty coś zajął. (Strofa V.) Ledwie kilka wierszy miejscowych zostawił, jak: Do Dzwiny, Jezioro Dołżańskie i t.d. Ale najwyższa siła objawiła się. w Poezjach za Kaukazem pisanych. Styl jego dowodzi wykształconego gustu i poczucia artystycznego delikatnych odcieni mowy naszej. Nieznać, że na krańcach języka polskiego pisać począł; kochanka wszakże poety ma imie Natalja!... ***********)

Od samej poezji przejdźmy do przejawienia się filozoficznych pojęć o poezji w literaturze białoruskiej. Najważniejszą jaką znam pod tym względem pracą, jest rosprawka P. Ignacego Chrapowickiego wywołana jak się zdaje Rubonem i do jednego z następnych tomów przeznaczona, a którą w rękopisie czytałem. Jest to pierwszy samodzielny filozoficzny pogląd na poezją ludu białoruskiego, pierwsza oznaka zbliżenia się narodu do uznania się w istocie swojej poezji. Praca ta przedstawia całkowite objęcie ogółu, wniknienie do gruntu i wyprowadzenie na jaśnią poezji pieśni; extrakt głębokich badań i najśmielszych wnioskowań o poezji gminu. Najróżnorodniejsze elementa poezji ludu zbliżone, rozłożone i podprowadzone pod przestronny rzut oka umysłu samodzielnego. Do potęgi myśli, zatrawionej wielostronnem ukształceniem, łączy P. Chrapowicki tę promienność stylu, która pracę jego jakimś urokiem otacza. Pierwszy to raz widzę w pisarzu białoruskim zwrót myśli ku przedmiotowi, który każdemu pod oczy podpada, a októrym rzadko kto parę słów rozsądnych powiedzieć umie. Pospolicie wiemy o wszystkiem, prócz tego, co nas najbliżej obchodzić powinno. Wiemy co mówią w Parlamencie Angielskim lub w Izbie Deputowanych,— w salonach rozumujemy z Miss Trollope lub P. Tocqueville o obyczajach Amerykanów, a z P. Chevalier o drogach żelaznych, a nie umiemy trzech słów powiedzieć o stronie, która nas zrodziła i wy karmiła. Praca ta jest ogólnym rezultatem tego ruchu intellektualnego, jaki się od lat kilku w prowincji Nad-Dzwińskiej objawia. Ponawiamy proźbę, aby wydawca Rufa ona dłużej nie zwlekał ogłoszenia tej ciekawej, z takim ogniem napisanej rosprawy, po której przedmiot poezji gminnej białoruskiej, .zdaje się, że zostanie wyczerpanym. Prócz tego P. Chrapowicki zajmuje się obecnie ułożeniem kompletnego Pieśnio - Zbioru białoruskiego, którego ogłoszenie drukiem byłoby arcyważnem ************).

Dla uzupełnienia obrazu ruchu umysłowego na Białejrusi, powinniśmy dodać, iż oprócz piszących, są i inni pracownicy, nie mniej użyteczni zbieracze materjałów, tu i ówdzie rosproszeni, jak P. Aleks. Obrąpalski, Wincenty GozdaAva Reutt, P. Szymon Weryha, młodzieniec ożywiony najszlachetniejszemi zamiarami, zakładający obecnie Czytelnią ksiąg polskich w Witebsku, P. Józef Żaba z Szsza, oddawna troskliwie zbierający rękopisy do Historji Białejrusi i którego księgozbior znany jest w okolicy. Na miejsce P. Czeczota, który opuścił Lepel, przybył P. Tomasz Zan, któremu lustracyjne zajęcia, zapeAvna nieprzeszkodzą do zwrócenia uwagi na białoruską narodowość. Człowiek dobry i ukształcony umie i powinien umieć ze wszystkiego, co go otacza korzystać i na użytek współbraci obracać.

Zbyt żywe zaprzątnienie pisarzami, ukośnie dotyczącemi naszego przedmiotu, odwiodło nas od głównego celu, któryśmy sobie założyli, i dla tego pośpiesznie obracamy się do głównéj osoby, która ma być bohaterem, ma być Lwem naszego artykułu.

Jan Barszczewski urodził się w r. 1794, na Białejrusi, nad jeziorem Nieszczorda, na granicy Newelskiego i Siebieżskiego powiatów, i wyszedł z téj licznéj acz biednej szlachty, która nie wiedząc o sobie, nie mając uznania saméj siebie w swojéj istocie, posiada najwięcéj żywotnych elementów narodowych, przechowuje z niezgładzonym cywilizacją charakterem, najwięcéj narodowych pamiątek. Uboga ta klassa szlachty, mająca tak bliski stosunek z klassą ludu wiejskiego, iż prawie zlewa się z nią w jedno — przedstawia w sobie przejście i połączenie tych dwóch stanów — którym nasz pisarz swe pióro poświęcił. W szeregu mnogich powieści, malował byt obu tych klass, z całém uczuciem poetyckiego serca, z tem uczuciem któremu całe swe życie poświęcił. Trzeba bowiem wiedzieć, iż całe życie P. Barszczewskiego jest jednem i ciągłem zaprzaniem się samego siebie — dla poezji!...

Jeszcze w Połocku, w kollegjum Jezuitów, będąc małym chłopięciem, już pisał wiersze, za co wcześnie na przydomek Wierszopisa zasłużył. Tam przy każdej uroczystości występował z wierszem, z oracją,— tak, że była to figura odświętna, uroczysta, nie raz do godności laureata podnoszona. Wtedy to napisał znamienite poema o Pasie Wenery, w którem narzekał na brak miłości w nowsze czasy, a wymuskawszy ją na wzór klassyczny, pozyskał oklaski współtowarzyszów.

A gdy pod czas wakacji, wracał w progi domowe, miedzy szlachtę okoliczną, tenże sam szatanek poezji, objawiał się pod inną formą: wtedy brał się za pędzel, malował widoki i karykatury, a stosując swój talent do pojęć otaczającej go sfery i potrzeby miejscowej, Avymyślał rubaszne obrazy, na wielką pociechę szlachty zaściankowej. Za to był od niej lubionym powszechnie, i żadne fety domowe, żadne imieniny, urodziny, złote i srebrne wesela, nie obeszły się bez naszego Oratora i Wierszopisa. Biednego bursaka szlachta porywała z rąk do rąk i Avynagradzała podług ubogiej swéj możności, to miarką pszenicy, to miarką grochu, to gryki, to czasem dała bobu! To było jedynym środkiem wyżywienia się dla biednego studenta pod czas szkolnego roku w Połocku. Wesołe, typowe familje szlachty zaściankowej w ogromnych okolicach Arciejkowiczach, Mieżowie, Hołowczycach, Hołubowie, których i dziś napotkasz w samotkanych kapotach po jarmarkach i odpustach, jak Załęscy, Uswojscy, Przełęscy, Jurahi, Siwochi i t.d. dostarczały jego obserwatorskiemu duchowi tych typów, które później w powieściach tak malowniczo wystawił. We wszystkich możniejszych domach Białejrusi i Inflant, razem wziąwszy nie znajdziesz tyle podań, tyle żywiołu narodowego, co w jednym domku takiego szlachcica na zagrodzie! W tedy to napisał w rodzinnej wsi Morohach ów sławny po całej Białejrusi wiersz Rabunki Mużykou, który do poematów narodowych zaliczono, a o którym prócz owej szlachty nikt dotąd nie wiedział, iż był dziełem Barszczewskiego. Poemat ten, jeżeli się tak podoba, pomnik Białoruskiego narzecza, narówni z Mańkowskim stawi go na czele prawdziwie narodowych białoruskich pisarzy. Wiersz ten, — tak popularny w gubernji Witebskiej, jak sentencje rymowane Rysińskiego, — zakres artykułu niepozwala nam przytoczyć w całości *************). Prócz tego ułożył piosenkę: Da czimże twoja Dzieweńka hałouka zaniata? bardzo popularna teraz, napisana w Morohach, z powodu umizgów do młodej Panny Maximowiczówny, kiedy jeszcze będąc studentem, około r. 1809, miał nie więcej lat 18. — Kiedy układał, nigdy nie myślał o drukowaniu. Układał, bo to cieszyło szlachtę w okolicy, w której mieszkał. Uswojski, Łotyszewicz i inni rozwozili po jarmarkach, śmieli się, śpiewali i chwalili.

Po ukończeniu kursów w Połocku, z atestatem kandydackim w ręku, czując się czymś lepszym od innych, uchodząc za uczonego, wolał zająć się prywatną guwernerką, niż innemi obowiązkami mniej zgodnemi z jego upodobaniem w nauce i poezji. Wszakże i tu nie widząc przyszłości, ni środków kształcenia się dalej, z kilką złotówkami av kieszeni, piechotą, z tłómokiem na plecach, puścił się do Wilna, do Uniwersytetu; ale na pół drogi, odpoczywającego pod kamieniem, spotkał go P. Podsędek J.* wracający z Wilna, a widząc zamiar za nadto hazardowny na stan jego kieszeni, namówił do powrotu, i dał mu miejsce w swoim domu przy dzieciach, uważając go raczej za domowego przyjaciela, rezydenta,— jako człowieka mównego, który był mu dystrakcją przy gospodarskich zajęciach. Potem dostał się do domu Księcia R.*, a nareście, palony pragnieniem poznania świata i ludzi, puścił się do Petersburga z kilkunastą rublami w sakiewce. Przyjął go tam ziomek, kollega i przyjaciel P. Gaudenty Szepielewicz, jedyna żywa dusza, którą znał w ogromnej stolicy. Po niejakim czasie popukawszy tu i ówdzie, popatrzywszy na zuchwałe twarze lokajów, znalazł zręczność odbycia kilku morskich wojażów, widział brzegi Francji i Anglji, a powróciwszy do stolicy, zajął się dawaniem lekcji greckiego i łacińskiego języka w kilku rządowych zakładach; raz się zdarzyło, że uczył po łacinie jakąś Hrabinę, do Włoch jadącą. Zimą uczył się sam i uczył drugich, a na wiosnę, jak skowronka, poezja gnała go do stron rodzinnych. Odbywał te podróże pieszo, z kijem pielgrzymim av ręku. Odwiedziny te ożywiały stęsknioną duszę jego, dawały mu nowe siły do dalszych walk z losem, inspirowały go tem tchnieniem poezji tęsknej, którą czuć może człowiek tylko w oddaleniu od swoich. W tych wycieczkach zbierał podania, które później w balladach przedstawiał.

Literacki zawod rozpoczął P. Barszczewski wydaniem Nie zabudki. Niech nikt nie sądzi, aby Noworocznik ten był objawą estetycznych pojęć wydawcy; zaczął go wydawać z celem, który od niejakiego czasu przyjęto nazywać obywatelskim; ani tu miłość autorstwa, ani spekulacja, którą się brzydzi bezinteressowny duch jego, powodem być nie mogły. Tajemnicę słabej strony Niezabudki pojmą tylko wydawcy, równie jak on, wszelkich środków wydawania pozbawieni... tajemnica mogąca obrazić próżność i mierność... Wszakże Niezabudka znalazła pewny krąg Czytelników, zaczynających po omacku dopytywać się czegoś w literaturze; gdyby nie zrobiła innej zasługi, jak że obudziła pewne małe dyskursy zaściankowoliterackie w tych domach, gdzie prócz Kalendarza żadnej książki nieznano, to jużby nie była nie użyteczną. Osądzono ją trochę za porywczo jak na czasy dzisiejsze i miejsce... ona odkryła talent, którym się chlubi literatura powieściowa...

Ale do naszej rzeczy, Niezabudka dotyka się tylko przez ballady, które mają znaczenie podaniowe. To znaczenie niedostrzeżone przez pozornie zapatrujących się, okaże się jaśniej po wydaniu wszystkich opowiadań białoruskich. Są one jakby wstępem do tego poetycznego obrazu Białejrusi, który autor na większą skalę rozwinąć zamierzył. Wypłynęły one z naturalnego usposobienia umysłu, przeczuwającego odrodzenie się nowych form poezji, po długiem więzieniu klassycyzmu, bo kiedy cały świat zrobił odwrót od form starych, Barszczewski to w głuszy lasów, to na pokładzie okrętu, pozostawał wierny wspomnienióm Anakreona, Teofrasta, Wirgiljusza i t.d. Ballady posłużyły mu do rozkołychania wyobraźni; sam powiada, że gdyby nie pisał ballad, nie pisałby nigdy prozą. Ballady jego nie są wymysłem, jak zwykle u pocili tyzującej owczym pędem czeredy, a jak korzystał z podań obaczmy na przykładzie:

Wróżka Rusałka. Szlachetnego rodu Panicz zaręcza się z cnotliwą dziewczyną białoruską. Tymczasem dowiaduje się, że posażna Panna czeka na kawalera w Nowohrodzie. Jedzie, znajomi się, zaleca, i powraca obciążony bogactwy. W drodze zachodzi mu Rusałka z lasów, opiekująca się zapomnianą kochanką i wystawia go na czarodziejską tentacje. Jawi się w postaci opuszczonej naddzwińskiej dziewicy i wyrzuca na oczy wiarołomną miłość; opowiada, że latając w postaci gęsi do Nowohrodu, widziała tam jego niestałość: malownicze jest to miejsce, gdzie opisuje swoją podróż: biedna sierota w polu, obraca się do swoich gąsek, i prosi o pomoc skrzydlatych:

„Gąski, gąski! tę piosenkę
Prosząc piór, śpiewam ze łzami,
W wasze piórka jak w sukienkę
Ja ubrana lecę z wami!"

Gąski widząc łzy w mem oku,
Piór rzuciły z pod obłoku **************).
Skińcia mnie pa pioruszku
Ja z wami paleczu. i t.d. i t.d.

Gąski ulitowawszy się trzykrotnie zrzucają po piórku; ona ubiera się i leci; zbliżywszy się do bram miasta, postrzega jaskułkę i prosi u niej o żałobną, sukienkę: Jaskułka nie odmawia:

I ja w czarnej tej żałobie
Przyleciałam pod dach k' tobie!

Lecz żeby wlecieć do tereniu, zamienia się w muszkę:

Muszką wlatam do pokoju
Serce było w wielkiej męce;
Widząc ją w bogatym stroju,—
Tyś się klął całując ręce,
Że twa miłość wiecznie stała.
Ach! jam wtenczas umrzeć chciała.

Kończy się tem, że mniemana kochanka zamienia się w Rusałkę i wyznaje, że go uwiodła:

Jam Rusałka — czarownica
Cha - Cha! cha - cha! bravo! bravo! 

Albo w balladzie Zdrój dziewiczy. W borze pod Połockiem, jest strumień, pod nazwaniem dziewiczyj ruczaj (albo kałodzieź) dotąd znany u ludu. Na weselu rozkochanej pary jawi się czarownik: gdzie radość, gdzie wesele u ludzi, tam zły duch czuwa u progu: jawi się i zamienia pana młodego w Wiłkołaka, gości w Wilków, niewiasty w Sroki, a Pannę Młodą w Kukawkę. Z chaty zatem wszystko wynosi się w pole, do boru: tam latając za swoim narzeczonym , żałościwa kukułka, urania łzy, — a gdzie padną, wytryska zdrój w borze, — a w około zdroju wyrasta ziele, kukuszkiny slozki, łzy kukułki zwane ***************).

Któż nie przyzna, że w tych prostych opowiadaniach ludu jest żywa poezja ? Każda ballada jego wzrosła na podobnych podaniach.

To, co pisze P. Barszczewski prozą, nie dotycze się wprost ani Historji, ani Literatury, ani języka Białejrusi, ale rzeczy ważniejszej, bo ducha i poezji narodu , zkąd wypłynęła i Historja, i Literatura i język. Chwycił się najżywotniejszej zasady, i postanowił przejawić w sztuce wielki narodowy obraz. On ma lud przed sobą, często z całym urokiem wymysłow z czasów pogańskich, które on opromienia swoim, że się tak wyrażę, białoruskim hofmanizmem. Jak w balladach starał się przejawić stronę uczuciową poezji narodu, tak w opowiadaniach twórczość jego i niby jakąś filozoficzność pojęć o bycie, powleczonych własną jego fantazją. W tych opowiadaniach, które mylnie podobało się nazwać powieściami (ale mniejsza o metafizyczność wyrażenia) samo tylko jądro należy do gminu, cały obraz jest wymysłu autora, wysnutym na tle barw narodowych np. w opowiadaniu Wąż wylęgły z koguciego jaja, jest piérwsze pojęcie o stosunkach bytu: wąż jest allegorją zwodziciela; uwodzi żonę temu, który go wynosił pod własną pachą; tentuje go pieniędzmi, aby sam skorzystał ze słabości białejgłowy i t.d., u ludu nie masz wymysłu bez pewnéj myśli dalszéj, tylko często trudno ją odgadnąć osobliwie nie znając obyczajów jego. P. Barszczewski nic jest zbieraczem podań, lecz przejawiaczem ich w sztuce. Wszakże zatém nie idzie, aby któś drugi nieużył jego opowiadań jeszcze raz za materjał do odtworzenia. Pod względem sztuki są one in crudo, niedostatecznie rozwinione, noszą cechę jakiegoś niedomówienia, co jest skutkiem jego improwizatorskiéj metody, bo co raz napisze, tak bez przemazania do druku podaje, bez zmiany ogółu i poprawy w szczegółach; w początkowych opowiadaniach, często zbyt jawne naciąganie wymysłu czysto-fantastycznego do ceów, do moralnéj nauczki, osłabia effektowość, wskazuje niedostatek taktu artystycznego w obrobieniu, który się z wprawą rozwinie. Ma on szczególny talent do opisów przyrody strony rodzinnej, które wszędzie tchną taką świeżością, taką prawdą, tak przenoszą w owe okolice, np. wstęp do opowiadań, gdzie obraz Szlachcice Zawalili ****************).

Z powodu jego metody opowiadania, zbliżonéj prawie do prostoty homerycznéj, nazwałbym go Rapsodem białoruskim. Nie cierpi on manjery nowéj (a może już i nie nowéj) szkoły francuskiej, tak silnie potrzęsającéj biedne nerwy nasze. Kiedy się zabiera do pisania, on bierze Homera, — nic dla tego, aby naśladował Wieszcza Wieków (bo i przed nim nawet chce pozostać samym sobą!) lecz dla nabrania tchu, dla inspirowania się duchem prostoty starożytnej: Odysseja naprowadza na tysiąc wspomnień jego życia, lak podobnego w swem tułactwie po ziemi i morzach, po miastach wielkich i wsiach, — do ubogiego Rapsoda greckiego! Bo, jak już powiedziałem, całe życie P. Barszczewskiego jest jednem i ciągłem zaprzaniem się siebie samego dla poezji! Lecz aby zrozumieć dobrze co mówię, trzeba go znać osobiście, trzeba go widzieć z kijem pielgrzymim w ręku, tak jak ja go spotykałem w moich podróżach, pieszo, śród gminu białoruskiego, na płytach Dzwiny, w przydrożnych karczmach, na drożkach ledwo ubitych w lesie i na wielkich gościńcach! Trzeba go widzieć w Połocku i Witebsku, kiedy przybywszy pieszo z północnej stolicy, otrząsając pył z obuwia, śpieszy z rodziną poczciwego szlachcica nieść modlitwy Przedwiecznemu w rodzinnym kościele. Wypieszczony krytyk nic w nim nic pojmie, zaiste!... Człowiek ten nie ma słów próżnych, nie ma okresów, jest treść sama. Brulon jego, czyli jak on sam nazywa rapturki pisane starodawnym charakterem, które wiecznie z sobą nosi w czapce, obok z tabakierą. Nie szukaj tam ortografji modnej, ani długiego j, ani kreskowanego é; żadnych wygładzeń, poprawek, wstawek, — on rznie toporem z całym rozmachem ręki,— za to postacie wychodzą u niego typowe, obrazy w massach. Za to w nim nie masz tego ubóstwa wynalezienia, które ścisnąwszy w dwutomowem rozwodnieniu, często kropli treści nie wyciśniesz!

W opowiadaniach Barszczewskiego upatruję pierwsze przejawienie się ducha gminu białoruskiego, jak w rosprawie Pana Chrapowiekiego pierwszą objawę filozoficznych pojęć o poezji tego ludu, a w Poezjach T. Łady-Zabłockiego uczuciową stronę białoruskiej poezji w obecnej chwili.

Missja Pana Barszczewskiego nie jest poślednią; jakkolwiek bądź, odkrywa on nową stronę, — zatem przyczynia się do rozwicia i postępu myśli.

Ale nie mogę lepiej zakończyć mego artykułu, jak przywiedzeniem słów znakomitego pisarza, który w jednym poufałym liście tak się między innemi wyraża: „Pan Barszczewski okazuje się najdoskonalszym przed-stawiaczem gminnej fantastyczności i obyczajów ludu białoruskiego. Jestem pewny, że w swoim rodzaju nic ustąpi Soplicy. Zaczął on prozą pisać powieści: nie umiem ci zdać sprawy z wielkiego wrażenia. Wszystko tam po mistrzowsku wykonane pod pozorem największej prostoty. Nie jest to prosty zbieracz podań ludu; ma wszelkie potrzebne do tego warunki. Białorusin zapalony, nie teraz, ale od samego dzieciństwa; z ludem całe życie przepędził; jego twarz opalona, nie gabinetowa, dowodzi człowieka czynu, nic spekulacji; wziął wychowanie od Jezuitów, ale mu to nieodjęło czucia i prostoty;— pełen prawdziwej wiary w przedmioty swoich powieści, a to nie mały warunek , bo z wiarą każdy opis bez porównania żywszy i prawdziwszy; całą Białoruś zna jak najdoskonalej , bo ze trzydzieści razy piechotą ją obszedł i corocznie ją i teraz z Petersburga odwiedza, a wszędzie tam pożądany i mile przyjmowany, bo jak bard tamtej strony opowiada ustawnie — anegdoty, powieści sypie jak z za rękawa. Dziwny ma instynkt w obrabianiu podań, prawie nic swego nie dodaje, a wszystko jest jego własnością: bajka goła nic miałaby żadnej wartości, ale on ubiera ją innemi podaniami , dramatyzuje najdoskonalej i nagle rośnie całość pełna prawdy gminnej i życia najrzeczywistszego *****************)."

Pisałem w Petersburgu, 1844, 8 Września.
Romuald Podbereski

*) Jest to cześć moich pism o Białejrusi; ja tu w krótkim zarysie starałem się przedstawić Literaturę białoruską, tak jak w Listach statystyczne wiadomości z moich podróży, a we wstępie do Jednej z towarzyskich powieści P. Barszczewskiego zamierzam skreślić fiziognomją czasów po-jezuickich.

**) Równie popularna na Białej-Rusi, jak wiadoma piosnka Lud. Kropińskiego: te brzoz kilka, len zdrój wody, i t.d. na Wołyniu i w Litwie.

***) Zupełnego rękopismu autora dobić się nie mogłem. Słyszałem tylko, że  X. Missionarz Korniłowicz, miał kiedyś zająć się wydaniem wszystkich jego poezij w Wilnie. Ulotne wierszyki były drukowane w Noworocznikach Wileńskich, jak w Nowor. Litewskim p. H. Klimaszewskiego, i w Zniczu Krzeczkowskiego, jeżeli mig pamięć nie myli, tudzież kilka wierszy w Tomie II. Rocznika Literackiego, a jeszcze kilka ukaże się w Tomie III.

****) Raj posażnych panien i bogatych kawalerów.

*****) Wujaszek snadź chciał nie za młodego, lecz za bogatego kawalera siostrzenicę wydać.

******) X. Gruber, Jenerał Zakonu X.X. Jezuitów, słynął z rozumu

*******) Tak nazwany z powodu kraśnych nosów jarmarkujących pod czas mrozów przed samem Bożem-Narodzeniem.

********) Jest to kościane narzędzie, którem łapcie plotą chłopi. Ten wyraz zdaje się dowodzić, że Mańkowski pochodził z okolicy Zadżwińskiéj; w Newlu bowiem, i innych powiatach w téj stronie położonych nie używają go: tam mówią: spica.

*********) Moskwitianin. 1843.

**********) Poeta musi być moralistą i filozofem... A nadewszystko niech się przekonać zechce, że już dziś nie można być poetą, bez wielkich, głębokich, pracowitych nauk: że poezja, jest objawieniem ducha narodowego w najnadobniejszym jego żywiole, wszystkich zajmującym: a nie wypaplaniem swoich osobistych wrażeń do żadnej ogólności nieodnoszących się, a które, co najwięcej żonę tylko i dzieci piszącego obchodzić mogą, jeżeli jest żonatym, a jeżeli nim nie jest, kilku półgłówków cieszących się widząc wyrymowane myśli, podobne do tych, które z ich mozgownic wylęgają się."

***********) Zbiór poezij T. Lady-Zabłockiego  wyjdzie w Petersburgu na początku r. 1845, staraniem Wydawcy Rocznika Literackiego.

************) W liście adressowanym do mnie d. 10 Stycznia 1844 (z Kochanowicz w Dryzieńskiem)  na proponowane wydanie Pieśnio-Zbioru, lak się wyraża autor o swoim planie: „Właściwe uszykowanie pieśni gminnych po stosownem ich rozgatunkowaniu, przyniosłoby nie małą korzyść, ułatwiając badania, jakowych one mogą stać się przedmiotem. Wiadome dobrze są skutki tej metody w poszukiwaniach historycznych, tudzież w innych studjach. Lecz nie mała trudność w uszykowaniu. Rozklassyfikowanie na pieśni historyczne (jeśli takowe pokażą się),, obrzędowe, wiosenne, letnie, dumy i przyśpiewki, jak przychodziło mi uprzednio na myśl do niczego nie doprowadzi. Jeden tylko podział byłby prawdziwie racjonalny, podział odpowiadający trzem głównym politycznym przemianom zaszłym w dziejach prowincji. Ogromnyby z tego niezawodnie wyniknął użytek" i t.d. Ze swojej strony przyłożymy usiłowania, aby ważna ta praca jak skoro zostanie ukończoną, wyszła na widok publiczny. Bardzo pożądaną byłoby rzeczą, aby szanowny autor Pieśnio-Zbioru załączył obok w notach muzycznych motywy tychże pieśni. Byłoby to najwłaściwsze miejsce dla pokazania charakterystyki melodji białoruskiej, która ma lak wiele śpiewności i melancholji. Wyniknęłyby ztąd nieobrachowane korzyści dla wyrobienia muzyki narodowej , kióra wsztuce objawia się dziś przez operę. Skądże Weber poczerpnął swe najpiękniejsze chory do czarodziejskiej kompozycji Kinda? Skąd Liszt i Szubert swego Erlköniga, równie jak i balladę swoją Goethe? Skąd nareście Meyerbeer najpiękniejsze motywy w swoim Robercie-Djable, którym dotąd nadziwić się nie może Europa? Trzeba aby kompozytorowie lepiej zrozumieli swój własny interes; sztukmistrz jakby nie był genjalnym, nie utworzy tak swobodnej melodji, jak człowiek natury, w chwili natchnienia. Najwyższe przejawienie muzyki uczonej, Mazury Szopin'a są tylko olbrzymiem pokonaniem trudności sztuki; małej liczby wybranych ucho, pojmie roskosz tej skomplikowanej harmonji; dla ogółu ona pozostanie obcą na zawsze — dla dilletantów, póki nowy mistrz, nie wzniesie nowe kombinacje tonów.— Idea poetów białoruskich przejawienia narodowości w sztuce zaczyna się objawiać i u muzyków. Oto znany w stolicy z muzykalnego talentu P. Antoni Abramowicz wziął przed się myśl rzuconą przez nas w Iszym Tomie Rocz. Liter., i od kilku melodji białoruskich położonych na nóty, przyszedł do pomysłu utworzenia muzykalnego poematu w duchu śpiewów ludu, mającego za przedmiot Wesele białoruskie. Wszystkie części obrzędowe tego aktu, mają tam swoje tłumaczenie muzykalne, a nad wszystkiem unosi się myśl rzewna, tęskna,— to smutna, to wesoła na przemian — jako dusza narzeczonej, rozczulona obecną chwilą i marząca o niepewnej przyszłości,— myśl która dla Muzyka — Poety przedstawia pełen uroku przedmiot. P. Abramowicz rodem Białorusin, biorąc się za przedmiot wcale nowy u nas i dotąd nietknięty, jeżeli go poprowadzi dobrze, może stworzyć rzecz wcale oryginalną i zająć wyłączne miejsce w kosmopolitycznej muzyce europejskiej. Wyjątki, któreśmy słyszeli , zachwyciły nas równie jak wszystkich słuchaczów, ziomków Kompozytora, którzy o prawdzie melodji narodowych najlepszy sąd wydać byli w stanie. Kompozycja la, której na ten raz inaczej nazwać nie umiemy jak poematem, będzie pomieszczoną w 3cim Tomie Rocznika Literackiego, na r. 1845.

*************)  Ale dla pokzaania rubasznego dowcipu, jako charakterystykę strony, przyłączemy parę wyjątków z tego wiersza, napisanego z okoliczności wiadomego w okolicy wypadku, w majątku P. Malinowskiego, w Sznitowkach, o wiorst 50 od Połocka, w roku 1812.

Rabunki Mużykou

Jak prancuskaja siła

Iz za Dzwiny nastupiła,

Nam stała karcić

Cztob paradak priwracić.

Adnakaż siadzieli cicha,

Asz tut prinosić licha

Prancuzou u nasz dwor,

I nutka dziełać zdor.

Kleci parażbiwali

Panou naszych zahnali,

Nas kazali pażbirać

I harełku pić i brać.

Prancuzy nas pachwalali

Ob naszym kraju upouniali,

I na mihi nas prasili

Kab my s nimi dwor łupili.

I my douha tam hulali

Czto chacieli pili, brali.

Tot brał płacja na wiarouku,

Czym abszyć żonki sznurouku,

Cyny, miedzi skolko moh,

Czym ablić dudu i rok...

Inszyj bydło zanimajeć,

Druhij adzienie chapajeć,

Inszyj tolko jeść i pjeć,

Druhij szabloj kury bjeć.

Kali użo tak hulajuć

Paczuli, s puszek strelajuć,

„Halon! halon!" zakryczali

I usie z dworu, wysypali.

U Klassicach o dzwie mili

Krwawuju wajnu czynili.

Jak Prancuzy wyszli sami

Mużyki byli panami.

I kali lak pahulali

Radu sabie układali.

Pierszyj Minka *) sieu za stoł,

U kuty hladzić jak sakoł,

Na kreśli lidzie siadzieu Pan,

Puza jak baraban.

A nohi jak razapnieć

Choć s kalosami prajeć.

— Pomniu ja tyje wieki

Jak żyli panou predki,

Nas u niekruty nia brali,

Ach! szto za Pany bywali!

Chać na łbie wałos i niet,

Da użoż usy na uwieś świet!

Dwa rukawa mieli krasnych

I jeszcze dwa z zadu zapasnych,

Zadnej poły u tych panou

Siemioro paszyu sztanou!

A hety i nas pajeli,

I sami użo zhaleli.

Pały sabie pabrezali

Chwasty s zadu padsiekali,

I ciapier użo usiakaj

Kusaj z zadu. i t.d......

Prydziesz u dwor, baiszsia

Pakul k' Panu zbliżyżsia

Dołha haławu skrabiesz...

Jeszczeż heta nie kaniec

Pałażysz na stoł jajec,

I lut jeszcze strach biareć

Żdać szto Pan zapiajeć...

Puść mnie choć pabjuć sztany,

Da użoż nia buduć Pany! i t.d. i t.d.

*) Lokaj P. Malinowskiego, który najwięcej dokazywał w tych rozruchach, potem powieszony w Sznitowkach.

**************) Husańki, lebiodańki

***************) Na Litwie zowią je Ziaziula, na szerokich listkach czarnonakrapiane plamki, po mokrych miejscach kwitnie z konwalją.

****************) We wstępie do osobnego wydania powieści Drewniany Dziadek, zamierzamy załączyć obszerniejszy rozbiór jego powieściowego talentu, oraz wyprowadzić na jaśnią typy, które on poczerpał z towarzystwa białoruskiego. Są tam dwa pomysły: Student Lucefuga i Dumny Filozof, tak płodne, że mogłyby dostarczyć treści na kil — kotomowe romanse modnym pisarzom francuskim.

*****************) Pielgrzym. 1843 T. II. Czerwiec, z korrespondencji X. Hołowińskiego  do Mich. Grabowskiego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KILKA SŁÓW OD AUTORA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZKIC POŁNOCNEJ BIAŁEJRUSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZLACHCIC ZAWALNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ PIERWSZA. O CZARNOKSIĘŻNIKU, I O ZMII WYLĘGŁÉJ Z JAJKA KOGUTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ DRUGA. ZUCHWAŁE POSTĘPKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ TRZECIA. KORONA WĘŻA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ CZWARTA. WILKOŁAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOMIK DRUGI.

WSPOMNIENIA Z ODWIEDZIN STRON RODZINNYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŁOCK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RYBAK ROĆKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOWALOWA AUHINIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ PIĄTA. RODZIMA PLAMKA NA USTACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRANCISZEK ŚLEPY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ SZÓSTA. PŁACZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SYN BURZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BURZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ORGANISTA Z ROSONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWIEŚĆ SIÓDMA. DUCHY OGNISTE.

WIGILJA BOŻEGO NARODZENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej