Iwan Turgieniew

SZLACHECKIE GNIAZDO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

EPILOG

SZLACHECKIE GNIAZDO

Iwan Turgieniew

I

Słoneczny wiosenny dzień miał się ku wieczorowi; niewielkie różowe chmurki stały wysoko na jasnym niebie i jak gdyby nie przepływały dalej, lecz powoli uchodziły w głąb lazuru.

Przed otwartym oknem ładnego domu, przy jednej z ulic położonych niemal na samym kraju gubernialnego miasta O*** (było to w 1842 roku), siedziały dwie kobiety: jedna lat około pięćdziesięciu, druga — staruszka siedemdziesięcioletni a.

Pierwsza z nich nazywała się Maria Dmitriewna Kalitin. Jej mąż, eks-prokurator gubernialny, człowiek głośny w swoim czasie z przedsiębiorczości — obrotny i energiczny, ale zgryźliwy i uparty — umarł przed dziesięcioma laty. Odebrał dość staranne wychowanie, studiował na uniwersytecie, ale pochodząc z biednej rodziny wcześnie pojął konieczność utorowania sobie drogi w życiu i zdobycia fortuny. Maria Dmitriewna wyszła za niego z miłości: był niebrzydki, rozsądny i kiedy chciał, potrafił być bardzo ujmujący. Maria Dmitriewna, z domu Piestow, będąc jeszcze dzieckiem straciła rodziców, kilka lat spędziła w Moskwie, w instytucie, i wróciwszy stamtąd zamieszkała z ciotką i starszym bratem w swojej rodowej wsi Pokrowskie, w odległości pięćdziesięciu wiorst od O***. Brat ów niedługo potem przeniósł się do Petersburga na służbę państwową; ze swoją siostrą i ciotką źle się obchodził, póki nagła śmierć nie położyła kresu jego postępowaniu. Maria Dmitriewna odziedziczyła Pokrowskie, ale krótko tam przebywała; już w rok po ślubie z Kalitinem, który w ciągu paru dni potrafił zdobyć jej serce, Pokrowskie zamieniono na inny majątek, o wiele bardziej dochodowy, ale nieładny i bez dworu — a w tym samym czasie Kalitin nabył dom w O***, gdzie też osiadł z żoną na stałe. Koło domu znajdował się duży ogród, z jednej strony wychodzący wprost na pole, za miasto. „W tych warunkach — zdecydował Kalitin, niezbyt wielki amator ciszy wiejskiej — nie ma po co jeździć na wieś." Maria Dmitriewna nieraz w duchu żałowała swojej dawnej ślicznej posiadłości z wesołą rzeczką, rozległymi łąkami i zielonymi zagajnikami, ale się w niczym nie sprzeciwiała mężowi, szczerze podziwiając i poważając jego rozum oraz znajomość życia. Kiedy zaś po piętnastu latach małżeństwa Kalitin umarł zostawiając syna i dwie córki, Maria Dmitriewna tak się już przyzwyczaiła do swojego domu i do miasta, że sama nie zechciała wyjechać z O***.

Maria Dmitriewna cieszyła się za młodu opinią milutkiej blondynki; teraz, gdy miała lat pięćdziesiąt, rysy jej twarzy również nie były pozbawione uroku, aczkolwiek trochę się zniekształciły i zgrubiały. Należała do kobiet raczej wrażliwych niż dobrych i do późnego wieku zachowała pensjonarskie nawyki; była rozpieszczona, łatwo ulegała rozdrażnieniu, a nawet płakała, kiedy jej coś zakłóciło ulubiony porządek rzeczy; stawała się natomiast zawsze bardzo dobrotliwa i uprzejma, gdy jej życzenia spełniano szybko i bez sprzeciwu. Dom jej zaliczał się do najprzyjemniejszych w mieście. Byt miała doskonale zabezpieczony nie tyle dzięki otrzymanemu spadkowi, ile dzięki zapobiegliwości męża. Obie córki mieszkały razem z nią; syn kształcił się w jednym z najlepszych gimnazjów państwowych w Petersburgu.

Staruszka, siedząca obok niej przy oknie, była tą samą ciotką, siostrą jej ojca, z którą Maria Dmitriewna spędziła ongiś kilka samotnych lat w Pokrowskiem. Staruszka nazywała się Marfa Timofiejewna Piestow. Słynęła jako dziwaczka, charakter miała niezależny, mówiła wszystkim prawdą w oczy i dysponując nader ograniczonymi środkami pieniężnymi zachowywała się tak, jakby mogła wydawać tysiące. Zmarłego Kalitina po prostu nie cierpiała i gdy tylko bratanica wyszła za niego za mąż, wyjechała do swojej wioski, gdzie spędziła całe dziesięć lat, mieszkając u chłopa w kurnej chacie. Maria Dmitriewna trochę się jej bała. Czarnowłosa i bystrooka nawet w starości, malutka, o spiczastym nosie, Marfa Timofiejewna chodziła żwawo, trzymała się prosto i mówiła szybko a wyraźnie, cienkim i dźwięcznym głosikiem. Stale nosiła biały czepiec i biały kaftan.

— O czym się tak zamyśliłaś, kochaneczko? — spytała nagle Marii Dmitriewny. — Czemu tak wzdychasz?

— Tak sobie! — odrzekła tamta. — Jakie cudowne obłoki!

— Tak ci żal tych obłoków?

Maria Dmitriewna nic nie odpowiedziała.

— Cóż to ma znaczyć, że Gedeonowski jeszcze nie przyszedł? — odezwała się znowu Marfa Timofiejewna zręcznie poruszając drutami. Robiła duży wełniany szal. — Powzdychałby sobie razem z tobą alboby ci naopowiadał różnych niestworzonych rzeczy.

— Jak się jednak ciocia zawsze surowo o nim wyraża! Sergiusz Pietrowicz jest człowiekiem godnym szacunku.

— Godnym szacunku! — powtórzyła z przekąsem staruszka.

— A jaki był oddany mojemu mężowi nieboszczykowi! — rzekła Maria Dmitriewna. — Dotychczas nie potrafi o nim wspomnieć bez wzruszenia.

— Jeszcze by też! Przecie go tamten wyciągnął za uszy z błota — mruknęła Marfa Timofiejewna i druty zaczęły jeszcze szybciej migać w jej rękach.

— Wygląda na takie niewiniątko — podjęła znów ten sam temat — głowę ma całą siwą, a co otworzy usta, to skłamie albo naplotkuje. A w dodatku radca stanu! No cóż, dość powiedzieć: popowicz.

— Nie ma ludzi bez wad, ciotuniu. Sergiusz Pietrowicz grzeszy nadmiernym gadulstwem, przyznaję. Nie wychowano go jak należy, nie umie mówić po francusku, ale to bardzo sympatyczny człowiek, proszę cioci.

— Tak, ciągle ci rączki liże. Nie mówi po francusku — wielkie nieszczęście! Sama nie jestem mocna we francuskim dialechcie. A on by lepiej zrobił, żeby po nijakiemu nie mówił i nie kłamał jak najęty. Proszę: o wilku mowa, a wilk tuż — dodała Marfa Timofiejewna spojrzawszy na ulicę. — Idzie, idzie ten twój sympatyczny człowiek. Jaki długi, całkiem jak bocian.

Maria Dmitriewna poprawiła sobie loki. Marfa Timofiejewna popatrzyła na nią z uśmiechem.

— Czy mi się zdaje, czy też naprawdę ci się pokazują siwe włosy, kochaneczko? Powinnaś dobrze zburczeć swoją Pałaszkę. Dlaczego nie uważa?

— Ciocia zawsze coś wymyśli... — mruknęła niezadowolona Maria Dmitriewna i zaczęła bębnić palcami po oparciu fotela.

— Sergiusz Pietrowicz Gedeonowski! — zaanonsował piskliwym głosem ogorzały kozaczek, który nagle wyskoczył zza drzwi.

II

Wszedł mężczyzna wysokiego wzrostu, w schludnym surducie, kusych pantalonach, szarych zamszowych rękawiczkach i dwóch halsztukach — jednym czarnym z wierzchu i drugim białym od spodu. Wszystko w nim tchnęło namaszczeniem i godnością, poczynając od ujmującej twarzy i gładko zaczesanych włosów na skroniach, kończąc na nie skrzypiących butach bez obcasów. Ukłonił się najpierw pani domu, potem Marfie Timofiejewnie i ściągnąwszy powoli rękawiczki podszedł do Marii Dmitriewny. Ucałował jej rękę z szacunkiem, dwukrotnie, po czym powoli siadł w fotelu i pocierając koniuszki palców rzekł z uśmiechem:

— Lizawieta Michajłowna zdrowa?

— Tak — odpowiedziała Maria Dmitriewna — jest w ogrodzie.

— A Helena Michajłowna?

— Lena też jest w ogrodzie. Nie ma żadnych nowin?

— Jak to nie ma, jak to nie ma? — odparł gość mrugając powoli oczami i wydymając wargi. — Hm!... Jest chociażby taka nowina, w najwyższym stopniu zdumiewająca: przyjechał Fiodor Iwanycz Ławrecki.

— Fiedia! — wykrzyknęła Marfa Timofiejewna. — Czyś ty jednak sam nie zmyślił tej nowiny, kochaneczku?

— Anibym się ważył na coś podobnego. Widziałem go na własne oczy.

— To jeszcze nie dowód.

— O wiele zdrowiej wygląda — ciągnął dalej Gedeonowski udając, że nie słyszał uwagi Marfy Timofiejewny — rozrósł się w ramionach i rumieńce ma na całych policzkach.

— Zdrowiej wygląda — powtórzyła powoli Maria Dmitriewna — a zdawałoby się, że powinien raczej podupaść na zdrowiu.

— Tak, proszę pani — podchwycił Gedeonowski — inny na jego miejscu nawet by nie miał śmiałości pokazać się ludziom na oczy.

— A to dlaczego? — przerwała Marfa Timofiejewna. — Cóż pan za głupstwa wygaduje? Człowiek wrócił do swoich stron rodzinnych, bo gdzież się ma podziać? A zresztą niczym nie zawinił!

— Mąż jest zawsze winien, proszę szanownej pani, ośmielam się twierdzić, kiedy żona źle się prowadzi.

— Tak mówisz, kochaneczku, boś sam nigdy nie był żonaty.

Gedeonowski uśmiechnął się z przymusem.

— Pozwoli pani, że zaspokoję swą ciekawość — zapytał po krótkiej chwili milczenia — dla kogo jest przeznaczony ten milutki szal?

Marfa Timofiejewna szybko spojrzała na niego.

— Przeznaczony jest dla człowieka — odparła — który nigdy nie plotkuje, nie robi intryg i nie kłamie, jeśli tylko znajdzie się taki na świecie. Fiedię znam bardzo dobrze; tylko tym zawinił, że zbyt pobłażał żonie. Ano, ożenił się z miłości, a z takich małżeństw nigdy nic dobrego nie wychodzi — dodała staruszka i wstając spojrzała przelotnie na Marię Dmitriewnę. — Możesz sobie teraz, kochaneczku, ostrzyć ząbki na kim chcesz, nawet na mnie; wychodzę i nie będę ci przeszkadzała. — I Marfa Timofiejewna wyszła.

— Widzi pan, ona zawsze tak — powiedziała Maria Dmitriewna odprowadziwszy ciotkę oczyma — zawsze!

— Jest już dość leciwa! Trudno, proszę łaskawej pani! — zauważył Gedeonowski. — Lubi, na przykład, mówić: „kto nie robi intryg". A czy są dziś tacy? Takie już czasy. Jeden z moich przyjaciół, człowiek przezacny, i pozwolę sobie zaznaczyć, nie byle jaka osobistość, twierdził, że w dzisiejszych czasach nawet kura do ziarna zbliża się bardzo przebiegle: zawsze się stara podejść jakby z boku. A gdy się popatrzę na panią, moja królowo, to widzę, jakie pani ma anielskie usposobienie. Proszę mi pozwolić ucałować tę śnieżnobiałą rączkę.

Maria Dmitriewna uśmiechnęła się blado i wyciągnęła do Gedeonowskiego pulchną rękę z odstającym małym paluszkiem. Gedeonowski przylgnął do tej ręki ustami, a Maria Dmitriewna przysunęła do niego swój fotel i z lekka się nachyliwszy spytała półgłosem:

— Więc pan go widział? Czy rzeczywiście dobrze się trzyma, jest zdrowy, wesoły?

— Wesoły, proszę łaskawej pani, dobrze się trzyma — odparł Gedeonowski szeptem.

— Nie słyszał pan, gdzie obecnie przebywa jego żona?

— Ostatnio bawiła w Paryżu, proszę łaskawej pani. Teraz podobno przeniosła się do Włoch.

— Sytuacja Fiedi jest naprawdę okropna; nie wiem, jak on to wszystko znosi. Niewątpliwie, każdemu może się przytrafić nieszczęście, ale on został osławiony, że tak powiem, na całą Europę.

Gedeonowski westchnął.

— Tak, tak, proszę pani. Przecie ona podobno miała szerokie znajomości i z artystami, i z pianistami, i jak ich tam nazywają, z lwami i z innymi bestiami. Straciła resztki wstydu...

— Wielka, wielka szkoda — westchnęła Maria Dmitriewna. — Obchodzi mię to ze względów rodzinnych. Wie pan chyba, że Fiedia jest moim ciotecznym wnukiem.

— Ależ, proszę łaskawej pani, jakżebym nie wiedział wszystkiego, co dotyczy pani rodziny? Na miłość boską!

— Czy przyjdzie nas odwiedzić, jak pan myśli?

— Prawdopodobnie tak. A zresztą, ludzie mówią, że ma jechać do siebie na wieś.

Maria Dmitriewna podniosła oczy ku niebu.

— Ach, drogi panie, drogi panie, gdy pomyślę, jak my, kobiety, musimy ostrożnie postępować!

— Są kobiety i kobiety, proszę łaskawej pani. Są na nieszczęście i takie, które mają, że tak powiem... słaby charakter, którym w dzieciństwie nie zaszczepiono pewnych zasad... (Sergiusz Pietrowicz wyjął z kieszeni kraciastą, niebieską chustką i zaczął ją rozwijać.) Są takie kobiety, są niewątpliwie. (Sergiusz Pietrowicz podniósł róg chusteczki kolejno do jednego, potem do drugiego oka.) Ale mówiąc ogólnie, jeśli się rozważy, to znaczy... Straszny kurz w mieście — zakończył raptem swoje wywody.

— Maman, maman — zawołała wbiegając do pokoju ładniutka jedenastoletnia dziewczynka — jedzie do nas na koniu Włodzimierz Nikołaicz!

Maria Dmitriewna wstała. Sergiusz Pietrowicz również wstał i złożył ukłon.

— Helenie Michajłownie... moje najniższe... — wyrzekł i odszedłszy dla przyzwoitości na bok, zaczął wycierać swój długi, kształtny nos.

— Jakiego ma cudnego konia! — ciągnęła dalej dziewczynka. — Przed chwilą był koło furtki i powiedział do mnie i do Lizy, że zajedzie przed ganek.

Dał się słyszeć tupot kopyt i na ulicy ukazał się zgrabny jeździec na pięknym gniadym koniu. Po chwili stanął przed otwartym oknem.

III

Witam panią, Mario Dmitriewno! — zawołał jeździec dźwięcznym, przyjemnym głosem. — Jak się pani podoba mój nowy nabytek?

Maria Dmitriewna podeszła do okna.

— Dzień dobry, Woldemar! Ach, co za wspaniały koń! Od kogo pan go kupił.

— Od remontiera... Zdarł ze mnie, bestia.

— Jak się koń nazywa?

— Orlando... Strasznie głupia nazwa. Chcę ją zmienić... Eh bien, eh bien, mon garcon... Jaki niespokojny!

Koń parskał, przebierał nogami i potrząsał spienionym pyskiem.

— Proszę go pogłaskać, Leno, proszę się nie bać... Dziewczyna wyciągnęła przez okno rękę, ale Orlando

nagle stanął dęba i skoczył w bok. Jeździec nie stracił głowy, ścisnął konia nogami, smagnął go szpicrutą po szyi i mimo jego oporu znów stanął przed oknem.

— Prenez garde, prenez garde — powtarzała Maria Dmitriewna.

— Proszę go pogłaskać, Leno — upierał się jeździec — nie pozwolę mu na żadne wybryki.

Dziewczynka znowu wyciągnęła rękę i nieśmiało dotknęła ruchliwych nozdrzy Orlanda, który bez ustanku drżał i gryzł wędzidło.

— Brawo! — zawołała Maria Dmitriewna. — A teraz niech pan zsiądzie i przyjdzie do nas.

Jeździec dziarsko zawrócił konia, dał mu ostrogi, puścił go krótkim galopem przez ulicę i wjechał na dziedziniec. W chwilę później wymachując szpicrutą wbiegł z drzwi przedpokoju do salonu; niemal jednocześnie na progu drugich drzwi ukazała się zgrabna, wysoka, czarnowłosa panna lat około dziewiętnastu — starsza córka Marii Dmitriewny, Liza.

IV

Młodzieniec, z którym przed chwilą poznaliśmy czytelników, nazywał się Włodzimierz Nikołaicz Panszyn. Służbę pełnił w Petersburgu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych jako urzędnik do specjalnych zleceń. Do miasta O*** przyjechał celem wykonania terminowego urzędowego poruczenia i podlegał dyspozycji gubernatora, generała Sonnenberga, który był jego dalekim krewnym. Ojciec Panszyna, dymisjonowany sztabsrotmistrz, słynny karciarz, człowiek o słodkich oczach, zwiędłej twarzy i nerwowo drgających ustach, przez całe życic obracał się w kołach arystokracji, bywał w klubach angielskich Moskwy i Petersburga i uchodził za sprytnego, nie bardzo zasługującego na zaufanie, ale sympatycznego i szczerego chłopa. Mimo całego sprytu znajdował się niemal zawsze o krok od nędzy i swemu jedynemu synowi zostawił niewielki, a przy tym nadszarpnięty majątek. Dołożył za to po swojemu starań, aby syna wychować: Włodzimierz Nikołaicz mówił po francusku wspaniale, po angielsku dobrze, po niemiecku źle. Tak właśnie być powinno: porządnym ludziom wstyd mówić dobrze po niemiecku, ale mogą użyć niekiedy jakiegoś słówka niemieckiego, zwłaszcza w zabawnej sytuacji — c'est même très chic, jak się lubią wyrażać nasi petersburscy paryżanie. Włodzimierz Nikołaicz już od piętnastego roku życia umiał bez konfuzji wejść do każdego salonu, przyjemnie się w nim pokręcić i w porę się ulotnić. Ojciec Panszyna zapewnił swemu synowi rozległe stosunki. Tasując karty, między jednym robrem a drugim lub też po zrobieniu wielkiego szlema, nigdy nie ominął okazji, by wtrącić słówko o swoim „Wołodi" w rozmowie z jakimś wpływowym dygnitarzem, amatorem gier komercyjnych. Ze swej strony Włodzimierz Nikoła-icz w czasie pobytu na uniwersytecie, z którego wyszedł ze stopniem studenta rzeczywistego, poznał wielu młodzieńców z najznakomitszych rodzin i zyskał prawo wstępu do najlepszych domów. Wszędzie go przyjmowano z otwartymi rękami; był bardzo przystojny, swobodny w obejściu, jedyny do każdej zabawy, zawsze zdrów i wesół, zawsze gotowy na wszystko; gdzie trzeba — pełen szacunku, gdzie można — zuchwały, świetny kompan, un charmant garcon. Otworzył się przed nim świat, o którym marzył. Panszyn bardzo szybko poznał tajniki światowego życia; potrafił wzbudzia w sobie prawdziwy szacunek dla jego praw; umiał z na poły żartobliwą powagą zająć się jakimś głupstwem i dać do zrozumienia, że wszystkie poważne sprawy uważa za głupstwa. Wspaniale tańczył. Ubierał się po angielsku. W krótkim czasie zasłynął jako jeden z najsympatyczniejszych i najobrotniejszych młodzieńców w Petersburgu. Panszyn był naprawdę bardzo sprytny — nie ustępował pod tym względem ojcu; ale był również bardzo zdolny. Posiadł wszystkie talenty: przyjemnie śpiewał, nieźle rysował, układał wiersze, zdobywał sukcesy grając na scenie. Ledwie zaczął dwudziesty ósmy rok życia, a już był kamerjunkrem i zajmował dość wysoki stopień w hierarchii urzędniczej. Panszyn niezłomnie wierzył w siebie, w swój rozum, w swoją bystrość; kroczył naprzód odważnie i wesoło, z rozmachem; wszystko mu szło jak z płatka. Przywykł do tego, że go wszyscy podziwiali: i starzy, i młodzi, i wyobrażał sobie, że zna ludzi, zwłaszcza kobiety — znał dobrze ich pospolite słabostki. Jako człowiek nieobcy sztuce, pełen był wewnętrznego ognia i górnych porywów, miał skłonność do entuzjazmu i wskutek tego pozwalał sobie na różne odstępstwa od światowych zasad: hulał, zawierał znajomości z osobami nie należącymi do towarzystwa i w ogóle zachowywał się swobodnie i bezpretensjonalnie. Ale w głębi duszy był zawsze zimny i wyrachowany; w czasie najbardziej szalonej hulanki jego mądre, czarne oczka bacznie wszystko obserwowały, nad wszystkim czuwały; ten odważny, pewny siebie młodzian nie potrafił nigdy się zapomnieć, nie mógł puścić wodzy fantazji lub namiętności. Ku jego chlubie należy stwierdzić, że nigdy się nie przechwalał swoimi zwycięstwami. Zaraz po przyjeździe do O*** zaczął bywać w domu Marii Dmitriewny i po krótkim czasie czuł się tam najzupełniej swobodnie. Maria Dmitriewna po prostu świata poza nim nie widziała.

Panszyn wymienił uprzejme ukłony ze wszystkimi znajdującymi się w pokoju, uścisnął rękę Marii Dmitriewny i Lezawiety Michajłowny, z lekka poklepał po ramieniu Gedeonowskiego i obróciwszy się znienacka na obcasach, chwycił Lenę za głowę i pocałował ją w czoło.

— I pan się nie boi jeździć na takim narowistym koniu? — spytała Maria Dmitriewna.

— Ależ, proszę pani, to jest najspokojniejszy na świecie koń! Wyznam natomiast, że się panicznie boję czegoś innego: boję się grać w preferansa z Sergiuszem Pietrowiczem. Wczoraj u Bielenicynów ograł mnie do szczętu.

Gedeonowski zaśmiał się dyskretnym, uniżonym śmieszkiem; starał się przypodchlebić młodemu, wybitnemu urzędnikowi z Petersburga, ulubieńcowi gubernatora. W swoich rozmowach z Marią Dmitriewną często wspominał o wyjątkowych zdolnościach Panszyna. „Bo jakże go nie chwalić? — rozmyślał. — Przecie młody człowiek osiąga sukcesy w wyższych regionach życia, wzorowo pełni swoją służbę i nie okazuje najmniejszej dumy." Zresztą Panszyna również w Petersburgu uważano za zdolnego urzędnika: robota paliła mu się w ręku, on zaś mówił o niej żartobliwie, jak przystoi człowiekowi światowemu, który nie przywiązuje zbytniej wagi do swych zajęć. Był świetnym „wykonawcą" — a przełożeni lubią takich podwładnych. Sam Panszyn nie wątpił w to, że jeśli zechce, awansuje z biegiem czasu na ministra.

— Pan raczył się wyrazić, że pana ograłem — powiedział Gedeonowski — a kto w ubiegłym tygodniu wygrał ode mnie dwanaście rubli? I w dodatku...

— Rozbójnik z pana, rozbójnik — przerwał mu Panszyn z przyjazną, ale nieco pogardliwą nonszalancją i nie zwracając więcej uwagi na Gedeonowskiego podszedł do Lizy.

— Nie mogłem tutaj znaleźć uwertury do Oberona — zaczął. — Pani Bielenicyn tylko się chwaliła, że ma całą klasyczną muzykę; w rzeczywistości nie ma nic oprócz walców i polek. Ale już napisałem do Moskwy i za tydzień otrzyma pani tę uwerturę. A propos — ciągnął dalej — skomponowałem wczoraj nowy romans. Słowa też są moje. Jeśli pani sobie życzy, to zaśpiewam. Nie wiem, czy mi się to udało; pani Bielenicyn orzekła, że romans jest przemiły, ale jej zdanie nie wiele znaczy. Chciałbym usłyszeć pani opinię. Może zresztą odłożyć to na później?

— Po co odkładać? — wmieszała się do rozmowy Maria Dmitriewna. — Dlaczego nie teraz?

— Jestem do usług — powiedział Panszyn z jakimś promiennym i słodkim uśmiechem, który na przemian ukazywał się na jego ustach i znikał. Przysunął kolanem krzesełko, usiadł przy fortepianie i wziąwszy kilka akordów zaśpiewał, wyraźnie wymawiając słowa, następujący romans:

Księżyc wysoko ponad ziemią płynie

Między bladymi chmurami,

Lecz jego promień w morskich wód głębinie

Zimnymi włada falami.

Mej duszy mroczne, niespokojne morze

Ciebie księżycem swym mieni,

Czy w szczęścia chwilach, czy też w smutku porze,

Moc czerpie z twoich promieni.

Porywów pełna, miłości spragniona,

Dusza wciąż tęskni i czeka.

Ciężko mi... ale tyś jest niewzruszona

I tak jak księżyc daleka.

Drugą zwrotkę Panszyn wykonał ze szczególną siłą; w burzliwym akompaniamencie słychać było groźny poszum rozkołysanych fal. Po słowach: „ciężko mi..." westchnął z lekka,, spuścił oczy i zniżył głos — morendo. Kiedy skończył Liza pochwaliła melodię, Maria Dmitriewna powiedziała: „śliczne", a Gedeonowski nawet krzyknął: „zachwycające!" — po czym dodał: ,,i poezja, i muzyka jednakowo zachwycające!" Lena popatrzyła na śpiewaka z dziecinną czcią. Słowem, wszystkim obecnym spodobał się utwór młodego dyletanta. Ale za drzwiami salonu, w przedpokoju, stał nowy przybysz, człowiek w podeszłym już wieku, któremu sądząc po jego spuszczonej głowie i ruchach ramion, utwór Panszyna, chociaż taki przemiły, nie sprawił przyjemności. Poczekawszy chwilę i strzepnąwszy kurz z butów grubą chustką do nosa człowiek ten raptownie zmrużył oczy, zacisnął ponuro usta, jeszcze bardziej zgarbił swoje już i tak pałąkowate plecy i powoli wszedł do salonu.

— O! Krzysztof Fiodorycz! Witamy pana! — pierwszy zawołał Panszyn i szybko zerwał się z krzesła. — Nawet nie podejrzewałem pańskiej obecności tutaj. Przy panu za nic na świecie nie odważyłbym się zaśpiewać mojego romansu. Wiem, że pan nie jest amatorem lekkiej muzyki.

— Ja nie słuchał — odpowiedział kiepską ruszczyzną nowoprzybyły i skłoniwszy się kolejno wszystkim, stanął niezgrabnie pośrodku pokoju.

— Czy pan, monsieur Lemm — spytała Maria Dmitriewna — przyszedł na lekcję muzyki z Lizą?

— Nie, nie s Lisafiet Michajlowną, tylko s Jelen Michajlowną.

— A! No to pięknie. Leno, idź na górę z panem Lemmem.

Staruszek zrobił już parą kroków, podążając za dziewczynką, ale Panszyn go zatrzymał.

— Niech pan nie odchodzi zaraz po lekcji, Krzysztofie Fiodoryczu — powiedział. — Ja i Lizawieta Michajłowna zagramy na cztery ręce sonatę Beethovena.

Staruszek mruknął coś pod nosem, a Panszyn ciągnął dalej po niemiecku, źle wymawiając słowa:

— Lizawieta Michajłowna pokazała mi kantatę, którą pan jej ofiarował. Piękna rzecz! Proszę nie sądzić, że nie potrafię ocenić poważnej muzyki. Przeciwnie: taka muzyka bywa czasami nudna, ale jest za to bardzo pożyteczna.

Staruszek zaczerwienił się po uszy, spojrzał na Lizę spod oka i pośpiesznie wyszedł z pokoju.

Maria Dmitriewna poprosiła Panszyna, żeby jeszcze raz zaśpiewał, ale Panszyn oświadczył, że nie chce obrażać uszu uczonego Niemca, i zaproponował Lizie wspólne wykonanie sonaty. Wtedy Maria Dmitriewna westchnęła i ze swej strony zaproponowała Gedeonowskiemu, aby się z nią przeszedł po ogrodzie.

— Chciałabym — rzekła — porozmawiać jeszcze i naradzić się z panem co do naszego biednego Fiedi.

Gedeonowski wyszczerzył zęby w uśmiechu, skłonił się, wziął w dwa palce swój kapelusz ze starannie ułożonymi na jego rondzie rękawiczkami i odszedł razem z Marią Dmitriewną. W pokoju został Panszyn i Liza. Liza wyjęła i otworzyła nuty; oboje w milczeniu siedli do fortepianu. Z góry dolatywały słabe dźwięki gam, wygrywanych niewprawnymi paluszkami Leny.

V

Krzysztof Teodor Gottlieb Lemm urodził się w 1786 roku w Królestwie Saskim, mieście Chemnitz, w rodzinie biednych muzykantów. Ojciec jego grał na waltorni, matka na harfie; on sam już w piątym roku życia wprawiał się w grze na trzech różnych instrumentach. Mając osiem lat osierociał, a po skończeniu dziesięciu zaczął zarabiać swoją sztuką na kawałek chleba. Przez długi czas żył jak włóczęga; grywał wszędzie — i w knajpach, i na jarmarkach, i na wiejskich weselach, i na balach; wreszcie dostał się do orkiestry i pnąc się coraz wyżej osiągnął stopień dyrygenta. Wykonawcą był dość lichym, ale muzykę znał gruntownie. Gdy miał lat dwadzieścia osiem, przeniósł się do Rosji. Sprowadził go tam wielki pan, który sam nie znosił muzyki, ale trzymał orkiestrę dla dogodzenia własnej próżności. Lemm spędził u niego siedem lat jako kapelmistrz i odszedł stamtąd z pustymi rękami: pan roztrwonił cały swój majątek, chciał mu wystawić weksel, następnie zaś odmówił i tego — słowem, nie zapłacił ani kopiejki. Lemmowi radzono wyjechać, ale on nie chciał wracać do domu jako nędzarz z Rosji, z wielkiej Rosji — owego eldorada artystów; postanowił zostać i dalej próbować szczęścia. W ciągu dwudziestu lat biedny Niemiec próbował tego szczęścia: służył za muzykanta u różnych panów, mieszkał i w Moskwie, i w miastach gubernialnych, znosił niewygody, cierpiał nędzę, tłukł się jak ryba o lód, ale myśl o powrocie do kraju nie opuszczała go wśród nieszczęść, które go trapiły; ona jedna podtrzymywała w nim ducha. Los jednak nie chciał mu dać tej ostatniej, jedynej pociechy: przekroczywszy pięćdziesiątkę, chory, przedwcześnie zniedołężniały, ugrzązł w mieście O*** i został w nim na zawsze; stracił do reszty nadzieję opuszczenia tak nienawistnej dla niego Rosji, bo ledwo zarabiał lekcjami na skromne utrzymanie. Powierzchowność Lemma nie usposabiała do niego przychylnie. Był niski, przygarbiony; miał wystające, krzywe łopatki, zapadnięty brzuch, duże, płaskie stopy, bladosine paznokcie na twardych, nie rozginających się palcach żylastych, czerwonych rąk, twarz pomarszczoną, policzki zapadłe i zaciśnięte usta, którymi bez ustanku poruszał i żuł, co przy jego zwykłej małomówności wywierało niemal złowieszcze wrażenie; siwe włosy zwisały mu kłaczkami nad niewysokim czołem; małe, nieruchome oczka tliły się jak węgielki dopiero co zalane wodą; stąpał ciężko, za każdym krokiem jakby przerzucając całe swoje nieruchawe ciało. Inne jego ruchy przypominały niezgrabne mizdrzenie się sowy w klatce, kiedy czuje, że ktoś na nią patrzy, a sama ledwo widzi swoimi ogromnymi, żółtymi, lękliwie i sennie mrużącymi się oczami. Zastarzała, nielitościwa troska wycisnęła na starym muzykusie swoje niezatarte piętno, wykrzywiła i zeszpeciła jego i tak niepozorną postać; ale ten, kto umiał nie poprzestawać na pierwszych wrażeniach, dostrzegał coś niezwykłego, coś szlachetnego i uczciwego w owej ruinie człowieka. Wielbiciel Bacha, Händla, znawca swego przedmiotu, obdarzony bujną wyobraźnią i tą odwagą myśli, która jest właściwa i dostępna tylko niemieckiemu plemieniu, Lemm z czasem — kto wie? — stanąłby może w rzędzie wielkich kompozytorów swej ojczyzny, gdyby życie inaczej nim pokierowało. Niestety, nie pod szczęłe sliwą gwiazdą się urodził. Wiele w swym życiu napisał — i nie udało mu się zobaczyć ani jednego swojego utworu wydanego: nie potrafił wziąć się do rzeczy w odpowiedni sposób, zginać karku, gdy potrzeba, czynić starań we właściwym czasie. Kiedyś dawno, bardzo dawno temu, jeden z jego wielbicieli i przyjaciół, też Niemiec i też biedak, wydał własnym sumptem dwie jego sonaty — ale i te pozostały w całości w suterenach sklepów muzycznych; zginęły nie wiadomo kiedy i bez śladu, jakby je kto nocą wrzucił do rzeki. Lemm wreszcie machnął ręką na wszystko; przy tym i lata robiły swoje; stał się oschły, odrętwiał, tak jak odrętwiały jego palce. Sam jeden, ze starą kucharką wziętą z przytułku (Lemm nigdy nie był żonaty), mieszkał w O***, w niewielkim domku niedaleko od domu Kalitinów; dużo spacerował, czytał Biblię i zbiór protestanckich 'psalmów oraz Szekspira w przekładzie Schlegla. Od dawna już nic nie komponował, widocznie jednak Liza, jego najlepsza uczennica, umiała go rozruszać: napisał dla niej kantatę, o której wspomniał Panszyn. Słowa do tej kantaty zapożyczył ze zbioru psalmów; pewną ilość wierszy dorobił sam. W kantacie występowały dwa chóry: chór szczęśliwych i chór nieszczęśliwych; obydwa przy końcu godziły się i śpiewały razem: „Boże wszechmogący, zmiłuj się nad nami grzesznymi i odwróć od nas wszelkie niegodziwe myśli i nadzieje ziemskie." Na karcie tytułowej widniał starannie wykaligrafowany i nawet upiększony rysunkami napis: „Tylko sprawiedliwi mają rację. Kantata duchowna. Napisana i poświęcona pannie Lizawiecie Kalitin, mojej miłej uczennicy, przez jej nauczyciela K. T. G. Lemma." Słowa: „Tylko sprawiedliwi mają rację" oraz „ Lizawiecie Kalitin" były otoczone promieniami. U dołu był przypisek: Tylko dla Pani, Fur Sie allein." Z tego właśnie względu Lemm zaczerwienił się i spojrzał spod oka na Lizę. Poczuł w sercu ból, kiedy Panszyn zaczął przy nim mówić o kantacie.

VI

Panszyn głośno i śmiało wziął pierwsze akordy sonaty (miał sekundować) ale Liza nie zaczynała swojej partii. Zatrzymał się i popatrzył na nią. Oczy Lizy, skierowane wprost na niego, wyrażały niezadowolenie; jej usta nie uśmiechały się, twarz była surowa, niemal smutna. — Co pani jest? — zapytał.

— Dlaczego pan nie dotrzymał słowa? — rzekła. — Pokazałam panu kantatę Krzysztofa Fiodorycza pod warunkiem, żeby pan mu o niej nie mówił.

— Proszę mi wybaczyć, Lizawieto Michajłowno, tak się jakoś niechcący zgadało.

— Zrobił mu pan przykrość — i mnie również. Teraz nie będzie miał do mnie zaufania.

— Cóż mam na to poradzić, proszę pani. Od najmłodszych lat nie mogę obojętnie patrzyć na Niemca: zaraz mię coś korci, żeby go podrażnić.

— Jak pan może mówić coś podobnego! Ten Niemiec jest ubogim, samotnym, nieszczęśliwym człowiekiem — i panu go nie żal? Pan ma ochotę go drażnić?

Panszyn zmieszał się.

— Ma pani rację, Lizawieto Michajłowno — powiedział. — Wszystkiemu winna moja wieczna lekkomyślność. Nie, proszę, niech pani nie zaprzecza; dobrze siebie znam. Wiele złego mi wyrządziła moja lekkomyślność. Jej zawdzięczam to, że zasłynąłem jako egoista.

Panszyn milczał przez chwilę. Od czegokolwiek zaczynał rozmowę, zawsze ją kończył tym, że mówił o sobie, i to było jakieś miłe i ujmujące, serdeczne, jakby mimowolne.

— Tutaj u państwa w domu, na przykład — ciągnął dalej — pani mama niewątpliwie darzy mnie życzliwością, jest taka dobra; a pani... zresztą, właściwie nie wiem, co pani o mnie sądzi; za to pani ciocia nie może mnie ścierpieć. Ją też zapewne dotknąłem jakimś lekkomyślnie wypowiedzianym, niemądrym słowem. Bo ona mnie nie lubi, prawda?

— Tak — powiedziała Liza jakby się ociągając — pan jej się nie podoba.

Panszyn przebiegł szybko palcami po klawiszach; ledwo dostrzegalny uśmiech prześliznął się po jego ustach.

— A pani? — spytał. — Czy ja pani też się wydaję egoistą?

— Za mało jeszcze pana znam — odparła Liza — ale nie uważam pana za egoistę; przeciwnie, powinnam być panu wdzięczna...

— Wiem, wiem, co pani chce powiedzieć — przerwał jej Panszyn i znowu przebiegł palcami po klawiszach — za nuty, za książki, które pani przynoszę, za kiepskie rysunki, którymi upiększam pani album, i tak dalej, i tak dalej. Mogę to wszystko robić — a jednak być egoistą. Śmiem sądzić, że pani się nie nudzi w moim towarzystwie i że nie uważa mnie pani za człowieka złego; ale pani przypuszcza, że ja — jak to się mówi — gwoli ciętego powiedzonka nie oszczędzę ani ojca, ani przyjaciela.

— Pan jest roztargniony i ma krótką pamięć, jak wszyscy ludzie światowi — rzekła Liza — i to wszystko.

Panszyn trochę się zachmurzył.

— Wie pani — powiedział — nie mówmy już więcej o mnie, zacznijmy grać naszą sonatę. O jedno tylko panią proszę — dodał wygładzając kartki leżącego na pulpicie zeszytu — niech pani myśli o mnie, co chce, niech mnie pani nawet nazywa egoistą — dobrze! ale niech mnie pani nie nazywa człowiekiem światowym; tego miana nie znoszę... Anch'io sono pittore. Ja też jestem artystą, chociaż marnym, i tego właśnie, że jestem marnym artystą — zaraz pani dowiodę czynem. Zaczynajmy.

— Dobrze, zaczynajmy — rzekła Liza.

Pierwsze adagio przeszło dość gładko, chociaż Panszyn nieraz się mylił. Swoje własne utwory i te, których się nauczył, grał bardzo ładnie, ale bez głębszego zrozumienia. Za to druga część sonaty — szybkie allegro — całkiem się nie udała; po przegraniu dwudziestu taktów Panszyn, który został w tyle, nie wytrzymał i ze śmiechem odsunął swoje krzesło.

— Nie! — zawołał. — Nie mogę dzisiaj grać! Dobrze, że Lemm nas nie słyszał; pewno by zemdlał.

Liza wstała, zamknęła fortepian i zwróciła się do Panszyna.

— Cóż będziemy robili? — spytała.

— Poznaję panią po tym pytaniu! Nie może pani usiedzieć z założonymi rękami: Ano, jeśli pani chce, porysujemy trochę, zanim się jeszcze zupełnie nie ściemniło. A nuż inna muza — muza rysunku — jak ją tam nazywano, zapomniałem... okaże się dla mnie łaskawsza. Gdzie jest pani album? Zdaje mi się, że nie skończyłem tam jednego pejzażu.

Liza poszła po album do sąsiedniego pokoju, a Panszyn, zostawszy sam, wyjął z kieszeni batystową chustkę, potarł sobie paznokcie i jakoś z ukosa popatrzył na swoje ręce. Ręce miał bardzo ładne i białe: na dużym palcu lewej ręki nosił spiralny złoty pierścionek. Liza wróciła. Panszyn siadł przy oknie i otworzył album.

— Aha! — zawołał. — Widzę, że pani zaczęła przerysowywać mój pejzaż. To świetnie! Bardzo ładnie! Tylko tutaj — proszę na chwilkę ołówek — nie dość mocno zrobione są cienie. Niech pani popatrzy.

I Panszyn zamaszyście narysował na papierze kilka długich kresek. Rysował stale jeden i ten sam pejzaż: na pierwszym planie duże, rozwichrzone drzewa, w pewnej odległości polanę i zębate góry na widnokręgu. Liza patrzyła na pracę Panszyna przez jego ramię.

— W rysunku, jak też w ogóle w życiu — mówił Panszyn przechylając głowę to na prawo, to na lewo — śmiałość i polot mają zasadnicze znaczenie.

W tej właśnie chwili wszedł do pokoju Lemm i sztywno się ukłoniwszy chciał odejść, ale Panszyn odłożył album i ołówek na bok i zagrodził mu drogę.

— Dokąd się pan tak śpieszy, drogi Krzysztofie Fiodoryczu? Nie zostanie pan na herbacie?

— Muszę iść do domu — odrzekł Lemm ponurym głosem — głowa mnie boli.

— Co też pan mówi; niech pan zostanie. Podyskutujemy o Szekspirze.

— Głowa mnie boli — powtórzył starzec.

— A myśmy się tu bez pana wzięli do sonaty Beetho-vena — ciągnął dalej Panszyn, poufale objąwszy go wpół i uśmiechając się promiennie — nic jednak z tego nie wyszło. Niech pan sobie wyobrazi, że nie mogłem zagrać prawidłowo dwóch kolejnych nut.

— Trzepa pyło zaśpiefać snofu sfój romance — odparł Lemm wysuwając się z objęć Panszyna i wyszedł z pokoju.

Liza pobiegła za nim. Dogoniła go na ganku.

— Niech pan posłucha, Krzysztofie Fiodoryczu — powiedziała do niego po niemiecku, odprowadzając go do bramy po zielonej, niziutkiej trawce dziedzińca — czuję się winna wobec pana — proszę mi przebaczyć.

Lemm nic nie odpowiadał.

— Pokazałam Włodzimierzowi Nikołaiczowi pańską kantatę, bo byłam pewna, że ją należycie oceni. I kantata rzeczywiście mu się spodobała.

Lemm zatrzymał się.

— To nie szkodzi — powiedział po rosyjsku i zaraz dodał w swoim ojczystym języku — ale on nic nie może zrozumieć, czy pani tego nie widzi? Jest dyletantem — i tyle!

— Pan jest dla niego niesprawiedliwy — odparła Liza — on wszystko rozumie i sam prawie wszystko umie zrobić.

— Tak, wszystko, ale numer drugi, lekki towar, co go można zrobić na kolanie. Takie rzeczy się podobają i on się też podoba, i sam jest z tego zadowolony — więc brawo! A ja się nie gniewam; ta kantata i ja — jesteśmy oboje parą starych głupców; wstyd mi trochę, ale to nic nie szkodzi.

— Niech mi pan przebaczy, Krzysztofie Fiodoryczu — wyrzekła znowu Liza.

— Nic nie szkodzi, nic nie szkodzi — powtórzył Lemm po rosyjsku — pani jest bardzo dobra... Ale właśnie ktoś idzie do państwa. Do widzenia. Pani jest bardzo dobra.

I Lemm przyśpieszając kroku poszedł w stronę bramy, w którą wchodził jakiś nie znany mu jegomość w szarym paltocie i szerokim słomianym kapeluszu. Grzecznie mu się ukłoniwszy (kłaniał się wszystkim nowym osobom w O, od znajomych zaś odwracał się na ulicy — taką już sobie ułożył regułę), Lemm minął go i zniknął za parkanem. Nieznajomy spojrzał za nim ze zdziwieniem i przypatrzywszy się Lizie podszedł wprost do niej.

VII

Fani mnie nie poznaje — przemówił zdejmując kapelusz — a ja panią poznałem od razu, chociaż minęło już osiem lat od tego czasu, kiedy widziałem panią po raz ostatni. Była pani wtedy małą dziewczynką. Jestem Ławrecki. Czy pani mama jest w domu? Czy mógłbym się z nią zobaczyć?

— Mama będzie bardzo rada — odparła Liza. — Słyszała już o pana przyjeździe.

— Pani, zdaje się, ma na imię Lizawieta? — spytał Ławrecki wchodząc po stopniach na ganek.

— Tak.

— Pamiętam panią dobrze; pani już wtedy miała taką twarz, jakiej się nie zapomina. Przywoziłem pani wtedy cukierki.

Liza zaczerwieniła się i pomyślała: „Jaki on jest dziwny." Ławrecki zatrzymał się na chwilę w przedpokoju. Liza weszła do salonu, gdzie rozlegał się głos i śmiech Panszyna: opowiadał jakąś miejską plotkę Marii Dmitriewnie i Gedeonowskiemu, którzy już zdążyli wrócić z ogrodu, i sam się głośno zaśmiewał z tego, co mówił. Usłyszawszy nazwisko Ławreckiego Maria Dmitriewna stropiła się, zbladła i poszła na jego spotkanie.

— Witam pana, witam pana, drogi kuzynie — zawołała przeciągle i prawie łzawym głosem — jakże się cieszę, że pana widzę!

— Witam panią, droga kuzynko — odrzekł Ławrecki i przyjaźnie uścisnął jej wyciągniętą rękę — jak się pani miewa?

— Niech pan siada, niech pan siada, drogi Fiodorze Iwanyczu. Ach, jakże się cieszę! Niech pan pozwoli przede wszystkim, że panu przedstawię moją córkę Lizę.

— Ja się już sam przedstawiłem Lizawiecie Michajłownie — przerwał jej Ławrecki.

— Monsieur Panszyn... Sergiusz Pietrowicz Gedeonowski. Ale niechże pan siada! Patrzę na pana i doprawdy oczom nie wierzę. Jak pańskie zdrowie?

— Jak pani raczy widzieć — kwitnące. Ale i pani, droga kuzynko, również — żeby nie uroczyć — nie zmizerniała w ciągu tych ośmiu lat.

— Pomyśleć tylko, ile czasu nie widzieliśmy się — powiedziała z rozmarzeniem Maria Dmitriewna. — Skąd pan teraz przyjechał? Gdzie pan zostawił... a właściwie, chciałam powiedzieć... — podchwyciła szybko — chciałam spytać, czy pan przyjechał do nas na długo?

— Przyjechałem teraz z Berlina — odpowiedział Ławrecki — już jutro wybieram się na wieś. Prawdopodobnie posiedzę tam dość długo.

— Będzie pan mieszkał zapewne w Ławrykach?

— Nie, nie w Ławrykach. Mam niedużą wioskę w odległości dwudziestu pięciu wiorst od miasta; tam właśnie chcę pojechać.

— Czy to ta wioska, którą pan dostał od Głafiry Pietrowny?

— Ta sama.

— Na miłość boską, Fiodorze Iwanyczu! Ma pan w Ławrykach taki wspaniały dom.

Ławrecki ledwo dostrzegalnie zmarszczył brwi.

— Tak... ale i w tamtej wiosce jest oficynka; a na razie nic mi więcej nie potrzeba. To miejsce — jest teraz dla mnie najodpowiedniejsze.

Maria Dmitriewna znowu zmieszała się do tego stopnia, że aż się wyprostowała i rozłożyła ręce. Panszyn przyszedł jej z pomocą i zaczął rozmawiać z Ławreckim. Maria Dmitriewna uspokoiła się, usadowiła wygodniej w fotelu i tylko z rzadka wtrącała jakieś słówko, ale przy tym tak żałośliwie patrzyła na swego gościa, tak znacząco wzdychała i tak posępnie kiwała głową, że ten wreszcie nie wytrzymał i dość szorstko spytał ją, czy jest zdrowa.

— Dzięki Bogu — odrzekła Maria Dmitriewna — a bo co?

— Bo mi się wydawało, że pani się źle czuje.

Maria Dmitriewna przybrała minę pełną godności i trochę obrażoną. „A jeżeli tak — pomyślała sobie — to mi całkiem wszystko jedno; widocznie z ciebie, mój kochany, wszystko spłynęło jak z gęsi woda; inny by usechł ze zmartwienia, a tyś jeszcze nabrał sadła." Maria Dmitriewna w myślach nie dobierała słów; na głos wyrażała się o wiele wytworniej.

Ławrecki istotnie nie wyglądał na ofiarę losu. Jego rumiana, prawdziwie rosyjska twarz, z dużym, białym czołem, trochę za grubym nosem i szerokimi, kształtnymi ustami, tchnęła stepowym zdrowiem, niespożytą, długowieczną siłą. Zbudowany był wspaniale — a jasnoblond włosy wiły mu się jak u młodzieńca. Tylko w jego oczach, błękitnych, z lekka wypukłych, i mało ruchliwych, dawała się zauważyć jakby zaduma czy zmęczenie i głos jego dźwięczał jakoś zbyt jednostajnie.

Panszyn tymczasem podtrzymywał nadal rozmowę. Skierował ją na zagadnienie intratności cukrownictwa, o którym niedawno przeczytał dwie francuskie broszurki, i spokojnie, skromnie zaczął wykładać ich treść nie wspominając o nich zresztą ani słowa.

— Ależ to przecie Fiedia! — rozległ się nagle w sąsiednim pokoju za półotwartymi drzwiami głos Marfy Timofiejewny. — Rzeczywiście, Fiedia! — Staruszka żwawo weszła do salonu. Ławrecki nie zdążył jeszcze wstać z krzesła, gdy już go uścisnęła. — Pokaż no się, pokaż — powiedziała odsuwając się od niego. — No, wyglądasz znakomicie. Postarzałeś się, ale nic nie zbrzydłeś, doprawdy! Cóż ty mi ręce całujesz? Mnie całuj, jeśli moje pomarszczone policzki nie są ci wstrętne. Na pewno się o mnie nawet nie zapytałeś: czy ciotka żyje? A przecie urodziłeś się na moich rękach, pędziwiatrze jeden! Zresztą, mniejsza o to; gdzieżbyś miał czas pamiętać o mnie. Mądrześ zrobił, żeś przyjechał. Jakże tam, kochaneczko — dodała zwracając się do Marii Dmitriewny — poczęstowałaś go już czymś?

— Za wszystko dziękuję — oświadczył pośpiesznie Ławrecki.

— Napij się chociaż herbaty, mój kochany. Ach, mój Boże! Przyjechał nie wiadomo skąd i nawet mu filiżanki herbaty nie dadzą. Liza, idź, zakrzątnij się, ale prędziutko. Pamiętam, że jako malec był strasznym obżartuchem; teraz też pewnie lubi sobie podjeść.

— Moje uszanowanie pani — rzekł Panszyn podchodząc z boku do rozgadanej staruszki i nisko się kłaniając.

— Proszę mi wybaczyć, mój panie — odparła Marfa Timofiejewna — tak się ucieszyłam widokiem Fiedi, że pana nie zauważyłam. Zrobiłeś się podobny do swojej matki — ciągnęła dalej, znowu zwróciwszy się do Ławreckiego — tylko nos ci pozostał ojcowski, taki jak był. Na długo przyjechałeś do nas?

— Jutro jadę, ciotuniu.

— Dokąd?

— Do siebie, na wieś.

— Jutro?

— Jutro.

— Ano, jak jutro, to jutro. Jedź z Bogiem, sam wiesz lepiej, co masz robić. Ale pamiętaj, przyjdź się pożegnać. — Staruszka poklepała go po policzku. — Nie przypuszczałam, że się ciebie doczekam. Nie dlatego, żebym miała zamiar umierać, nie, starczy mi jeszcze sił najmniej na dziesięć lat: cała nasza rodzina jest bardzo żywotna; twój dziadek nieboszczyk nazywał nas dubeltnikami — bo żyjemy dwa razy dłużej niż inni. Pan Bóg zresztą wie, jak długo jeszcze obijałbyś się tam za granicą. No, ale zuchem byłeś i zuchem jesteś; chyba po dawnemu podnosisz dziesięć pudów jedną ręką? Nieboszczyk twój ojciec, wybacz mi, mój drogi, nie grzeszył zbytnio rozumem, ale to jedno dobrze zrobił, że wziął do ciebie tego Szwajcara; pamiętasz, biłeś się z nim na pięści; to się nazywa gimnastyka czy jak tam? Ale cóż ja się tak rozgadałam; tylko panu Panczynowi (nigdy go nie nazywała jak należy: Panszyn) przeszkodziłam w rozprawianiu. A zresztą, chodźmy lepiej pić herbatę; będziemy pili na tarasie; mamy doskonałą śmietankę — nie taką jak w tych waszych Londynach i Paryżach. Chodźmy, chodźmy, a ty, Fiedia, daj mi rękę. O! Jaka potężna! Mając taką podporę człowiek wie, że nie upadnie.

Wszyscy wstali i poszli na taras, z wyjątkiem Gedeonowskiego, który wymknął się cichaczem. W ciągu całej rozmowy Ławreckiego z panią domu, Panszynem i Marfą Timofiejewną siedział w kącie, uważnie mrugając oczami i z dziecinną ciekawością otworzywszy usta; śpieszył teraz roznieść po mieście nowinę o przybyszu.

Tego samego dnia o jedenastej wieczorem w domu pani Kalitin działo się, co następuje: na dole, przy drzwiach do salonu, wybrawszy odpowiedni moment Włodzimierz Nikołaicz żegnał się z Lizą i mówił do niej, trzymając ją za rękę: „Pani wie, kto mnie tu przyciąga; pani wie, dlaczego wciąż przyjeżdżam tu do państwa; chyba nie trzeba słów, kiedy i tak wszystko jest zrozumiałe?" Liza nic mu nie odpowiedziała, tylko bez uśmiechu, podniósłszy nieco brwi i rumieniąc się, patrzyła w podłogę, ale nie cofała swojej ręki. A na górze, w pokoju Marfy Timofiejewny, przy świetle lampki oliwnej, wiszącej przed sczerniałymi, starodawnymi ikonami, siedział w fotelu Ławrecki z łokciami wspartymi na kolanach i twarzą ukrytą w dłoniach. Staruszka, stojąc przed nim w milczeniu, od czasu do czasu gładziła go po włosach. Przeszło godzinę spędził u niej, pożegnawszy się z panią domu. Nic prawie nie powiedział swej starej, dobrej przyjaciółce, a ona go nie wypytywała... Zresztą, o czym było mówić, o co pytać? Staruszka i tak wszystko rozumiała, i tak współczuła ze wszystkim, co przepełniało jego serce.

VIII

Fiodor Iwanycz Ławrecki (zmuszeni jesteśmy prosić, aby czytelnicy pozwolili nam przerwać na pewien czas wątek naszej opowieści) pochodził ze starego rodu szlacheckiego. Protoplasta Ławreckich przyjechał za czasów panowania księcia Wasilia Ociemniałego z Prus i otrzymał nadział dwustu ćwierci ziemi na Bieżeckim Wierchu. Wielu z jego potomków znajdowało się na różnych urzędach, siedzia-ło pod władzą książąt i ludzi możnych w oddalonych województwach; ale ani jeden z nich nie wzniósł się powyżej stolnika i nie zdobył pokaźniejszego majątku. Najbogatszym i najwybitniejszym ze wszystkich Ławeckich był rodzony pradziad Fiodora Iwanycza, Andrzej, człowiek okrutny, zuchwały, mądry i chytry. Do dzisiejszego dnia nie umilkła fama o jego samowoli, o jego dzikim charakterze, szalonej hojności i chciwości nienasyconej. Był bardzo tęgi i wysoki, o twarzy śniadej, bez zarostu, miał gardłową wymowę i wydawał się senliwy; ale im ciszej mówił, tym bardziej drżeli wszyscy wokół niego. Żonę też sobie dobrał odpowiednią. Cyganka z pochodzenia, o wyłupiastych oczach, jastrzębim nosie i żółtej, okrągłej twarzy, mściwa i porywcza, w niczym nie ustępowała mężowi, który ją o mało nie zadręczył na śmierć i którego nie przeżyła, choć wiecznie się z nim żarła. Syn Andrzeja, Piotr, dziadek Fiodora, niepodobny był do swego ojca: był to prosty sobie, stepowy szlachcic, paliwoda, krzykacz i leń, grubianin, ale niezły, bardzo gościnny gospodarz i amator polowania z psami. Miał już przeszło trzydziestkę, kiedy odziedziczył po ojcu majątek — dwa tysiące dusz — we wzorowym porządku; ale wkrótce niemal wszystko przepuścił, część majątku sprzedał, służbę dworską zbałamucił. Jak karaluchy ciągnęli ze wszystkich stron znajomi i nieznajomi ludzie o najgorszej reputacji do jego obszernych, ciepłych i niechlujnych pokojów; wszystko to się najadało, czym mogło, do syta, upijało do utraty przytomności i wynosiło z domu, co tylko w rękę wpadło, chwaląc i pod niebiosa wynosząc poczciwość gospodarza; a gospodarz, kiedy był w złym humorze, pomstował na swoich gości nazywając ich szubrawcami i darmozjadami, ale bez nich się nudził. Żona Piotra Andrieicza była niewiastą uległą, niemal pokorną; wziął ją od sąsiadów zgodnie z wyborem i przykazaniem ojca; nazywała się Anna Pawłowna. Do niczego się nie wtrącała, z otwartymi rękami witała gości i chętnie sama jeździła w odwiedziny, chociaż pudrowania włosów, jak mówiła, ścierpieć nie mogła. „Wsadzą ci na głowę — opowiadała będąc staruszką — wojłokowy kołpak, włosy zaczeszą do góry, wysmarują sadłem, posypią mąką, nawtykają żelaznych szpilek; domyć się później trudno; a z wizytą bez pudru nie można, bo się poobrażają; istna męczarnia!" Lubiła jeździć kłusakami, a w karty gotowa była grać od ana do wieczora; zawsze tylko, kiedy do stolika zbliżał się  mąż, zakrywała ręką zapisane kopiejki, które stanowiły jej wygraną. A cały swój posag, wszystkie pieniądze, oddała do jego wyłącznej dyspozycji. Urodziła mu dwoje dzieci: syna Iwana, Fiodorowego ojca, i córkę Głafirę. Iwan wychowywał się nie w domu, lecz u bogatej, starej ciotki, księżny Kubienskiej: ta wyznaczyła go na swojego spadkobiercą (inaczej ojciec nie puściłby go z domu); ubierała go jak lalkę, brała do niego wszelkiego rodzaju nauczycieli, oddała go pod stałą opiekę guwernera, Francuza, byłego księdza, ucznia Jean Jacques'a Rousseau, niejakiego monsieur Courtin de Vaucelles, sprytnego i wyrafinowanego krętacza — najbardziej, jak się wyrażała, fine fleur emigracji — i skończyła na tyrn, że mając prawie siedemdziesiąt lat wyszła za mąż za tego „fin-flera"; przepisała na jego nazwisko cały majątek i wkrótce potem, wyróżowana, wyperfumowana ambrą à la Richelieu, otoczona Murzyniątkami, cienkonogimi pieskami i krzykliwymi papugami, umarła na jedwabnej, giętej kana"ce z czasów Ludwika XV, trzymając w ręku emaliowaną tabakierkę roboty Petitot — i umarła sama, opuszczona przez męża: przymilny monsieur Courtin wolał ulotnić się do Paryża z jej pieniędzmi. Iwan skończył dopiero dziewiętnaście lat, kiedy spotkał go ten nieoczekiwany cios (mówimy o ślubie księżnej, nie o jej śmierci); nie chciał zostać w ciotczynym domu, gdzie z bogatego spadkobiercy zmienił się raptem w rezydenta; towarzystwo petersburskie, w którym wyrósł, zamknęło przed nim drzwi; do służby urzędniczej, którą należałoby zaczynać od niskich stopni, trudnej i zawiłej, czuł wstręt (wszystko to działo się na samym początku panowania cesarza Aleksandra); musiał więc, chcąc nie chcąc, wrócić do ojca na wieś. Liche, brudne i ubogie wydało mu się jego gniazdo rodzinne: życie na odludziu w ciemnocie stepowego bytu było dla niego trudne do zniesienia; żarła go nuda; toteż wszyscy w domu, prócz matki, patrzyli na niego nieżyczliwie. Ojcu nie podobały się jego stołeczne przyzwyczajenia, jego fraki, żaboty, książki, jego flet, jego schludność, w której nie darmo wyczuwał obrzydzenie do wiejskiego życia; skarżył się więc i mruczał na syna: „Wszystko mu tu nie w smak — mawiał. — Przy stole grymasi, nie je, ludzkiego zapachu, zaduchu nie może znieść, widok pijanych go drażni, bić przy nim też nie wolno, na służbę iść nie chce; taki niby słabowity; tfu, do licha, francuski piesek. A to wszystko dlatego, że mu Wolter siedzi w głowie." Starzec nie lubił szczególnie Woltera, a ponadto „pomyleńca" Diderota, chociaż nie przeczytał ani jednego wiersza z ich utworów: czytanie przychodziło mu z trudnością. Piotr Andrieicz nie mylił się jednak: istotnie, i Diderot, i Wolter siedzieli w głowie jego syna, i nie tylko oni jedni — i Rousseau, i Raynal, i Helwecjusz, i wielu innych im podobnych pisarzy również siedziało w jego głowie — ale tylko w głowie. Były wychowawca Iwana Pietrowicza, eks-ksiądz i encyklopedysta, poprzestał na tym, że całą mądrość XVIII wieku przelał w swego wychowanka, i ten chodził napełniony nią po czubek głowy; ta mądrość tkwiła w nim, nie zmieszawszy się z jego krwią, nie przeniknąwszy do jego duszy, nie przejawiwszy się w głębo!:im przekonaniu... Czy można zresztą wymagać przekonań od młodzieńca pięćdziesiąt lat temu, kiedyśmy jeszcze teraz do nich nie dorośli? Gości w ojcowskim domu Iwan Pietrowicz też krępował; on nimi gardził, oni go się bali — a z siostrą Głafirą, starszą od niego o dwanaście lat, wcale się nie zżył. Ta Głafira była dziwnym stworzeniem: nieładna, garbata, chuda, z szeroko otwartymi, surowymi oczyma i zaciśniętymi, wąskimi ustami — twarzą, głosem, kanciastymi, porywczymi ruchami przypominała swoją babkę, Cygankę, żonę Andrzeja. Uparta i żądna władzy, nawet słyszeć nie chciała o zamążpójściu. Powrót Iwana Pietrowicza był jej bardzo nie na rękę. Dopóki księżna Kubienska trzymała go u siebie, Głafira miała nadzieję, że otrzyma przynajmniej połowę ojcowskiego majątku — pod względem skąpstwa też się wdała w babkę. Ponadto Głafira zazdrościła bratu: był taki wykształcony, mówił po francusku jak rodowity paryżanin, a ona ledwo umiała powiedzieć: bon żur i komanwu porte w u. Co prawda, jej rodzice nawet tyle nie umieli, po francusku — ale to była dla niej słaba pociecha. Iwan Pietrowicz nie wiedział, gdzie się ma podziać z nudów i tęsknoty; niecały rok spędził na wsi, a wydało mu się, że siedzi tu już z dziesięć lat. Tylko w rozmowach z matką dawał folgę swym uczuciom; całymi godzinami przesiadywał w jej niskich pokojach, słuchając niewyszukanej paplaniny poczciwej kobiety i. objadając się konfiturami. Zdarzyło się tak, że w gronie pokojówek Anny Pawłowny znalazła się jedna bardzo ładna, o jasnych, łagodnych oczach i delikatnych rysach, imieniem Małania — roztropna i skromna dziewczyna. Od pierwszego wejrzenia wpadła w oko Iwanowi Pietrowiczowi — pokochał ją: pokochał jej nieśmiałe kroki, wstydliwe odpowiedzi, cichy głosik, łagodny uśmiech; z każdym dniem wydawała mu się milsza. I ona przywiązała się do Iwana Pietrowicza całym sercem, jak tylko umieją się przywiązywać rosyjskie dziewczęta — i oddała mu się. W wiejskim dworku żadna tajemnica nie może się długo utrzymać: wkrótce wszyscy dowiedzieli się o romansie młodego dziedzica z Małanią; wieść o tym dotarła wreszcie do samego Piotra Andrieicza. Kiedy indziej prawdopodobnie nawet nie zwróciłby uwagi na tak mało ważną sprawę: ale już od dawna był zły na syna i ucieszył się z okazji, że może zawstydzić petersburskiego mędrka i eleganta. Zrobił się gwałt, krzyk, tumult. Małanię zamknięto w komórce; Iwana Pietrowicza wezwano przed oblicze rodziciela. Anna Pawłowna też przybiegła słysząc hałas. Próbowała nawet ułagodzić męża, ale Piotr Andrieicz już nic nie słuchał. Jak jastrząb rzucił się na syna, wypomniał mu niemoralność, bezbożność i obłudę; zarazem wyładował na nim cały gniew, jaki czuł do księżnej Kubienskiej, obsypał go obelżywymi słowy. Z początku Iwan Pietrowicz milczał i hamował się, ale kiedy ojcu przyszło do głowy zagrozić mu chłostą, nie wytrzymał. „Pomyleniec Diderot znowu w robocie — pomyślał — więc i ja się tu nim posłużę: poczekajcie, będziecie się mieli czemu dziwić." I od razu równym, spokojnym głosem, chociaż z wewnętrznym drżeniem we wszystkich członkach, Iwan Pietrowicz oznajmił ojcu, że mu niepotrzebnie wypomina niemoralność; że wprawdzie nie zamierza usprawiedliwiać swojej winy, ale gotów ją naprawić i to tym chętniej, że czuje się wyższy ponad wszelkie przesądy, a mianowicie — gotów jest ożenić się z Małanią. Wyrzekłszy te słowa Iwan Pietrowicz niewątpliwie osiągnął swój cel: wprawił w takie zdumienie Piotra Andrieicza, że ten aż oczy wybałuszył i oniemiał na chwilę; zaraz jednak oprzytomniał i tak jak był — w popielicowym kożuszku i butach włożonych na bose nogi — rzucił się z pięściami na Iwana Pietrowicza, który jakby naumyślnie uczesał się tego dnia à la Titus i włożył nowy angielski granatowy frak, trzewiki z pomponami i wytworne, obcisłe, łosiowe pantalony. Anna Pawłowna krzyknęła przeraźliwie i zasłoniła twarz rękami, a jej syn popędził przez cały dom, wyskoczył na podwórze, pomknął do ogrodu, stamtąd do sadu, z sadu na drogę i wciąż biegł nie oglądając się, dopóki wreszcie nie przestał słyszeć za sobą ciężkiego tupotu ojcowskich nóg i jego gwałtownych, urywanych okrzyków.:. — Stój, łajdaku — wrzeszczał ojciec — stój, bo cię przeklnę! — Iwan Pietrowicz ukrył się u sąsiada, a Piotr Andrieicz wrócił do domu na pół żywy, spocony; oświadczył, ledwie łapiąc dech, że pozbawia syna błogosławieństwa i spadku, kazał spalić wszystkie jego głupie książki, pokojówkę zaś Małanię niezwłocznie wysłać do dalekiej wioski. Znaleźli się dobrzy ludzie, którzy odszukali Iwana Pietrowicza i zawiadomili go o wszystkim. Upokorzony, wściekły, Iwan Pietrowicz poprzysiągł ojcu zemstę i tej samej nocy, upilnowawszy chłopski wóz, na którym wieziono Małanię, odbił ją, pojechał z nią co prędzej do najbliższego miasta i tam wziął ślub. W pieniądze zaopatrzył go sąsiad, wiecznie pijany i najpoczciwszy w świecie dymisjonowany oficer marynarki, straszny amator wszelkich — jak się wyrażał — szlachetnych historii. Następnego dnia Iwan Pietrowicz napisał grzeczny, ale sarkastyczny, zimny list do Piotra Andrieicza, a sam udał się na wieś, gdzie mieszkał jego daleki kuzyn, Dymitr Piestow, ze swoją siostrą, znaną już czytelnikom Marfą Timofiejewną. Opowiedział im wszystko, oświadczył, że zamierza jechać do Petersburga i starać się o posadę, po czym uprosił ich, aby przynajmniej na pewien czas dali przytułek jego żonie. Przy słowie „żona" zalał się rzewnymi łzami i mimo swego stołecznego wykształcenia i filozofii, pokornie, jak biedny szaraczek, pokłonił się swym krewnym do nóg, a nawet stuknął czołem o podłogę. Piestowowie, ludzie dobrzy i litościwi, chętnie zgodzili się na jego prośbę; przemieszkał u nich trzy tygodnie, skrycie czekająŅc na odpowiedź ojca; ale odpowiedź nie nadeszła — i nadejść nie mogła. Piotr Andrieicz dowiedziawszy się o ślubie syna rozchorował się i zabronił wymawiać przy sobie imię Iwana Pietrowicza; tylko matka, w sekrecie przed mężem, pożyczyła od popa i posłała synowi pięćset rubli w asygnatach i obrazek dla żony; bała się napisać listu, ale kazała powiadomić Iwana Pietrowicza przez umyślnie wysłanego chuderlawego chłopaka, który potrafił przejść w ciągu doby sześćdziesiąt wiorst, żeby się bardzo nie martwił, że da Bóg, wszystko się jakoś ułoży, a ojciec się udobrucha i przywróci go do swych łask; że ona także wolałaby inną synową, ale taka była widocznie wola Opatrzności i dlatego też zasyła Małanii Siergiejewnie swoje rodzicielskie błogosławieństwo. Chuderlawy chłopak dostał rubla, poprosił o pozwolenie zobaczenia się z nową panią, której był kumem, pocałował ją w rękę i pobiegł z powrotem do domu.

A Iwan Pietrowicz udał się do Petersburga z lekkim sercem. Czekała go niewiadoma przyszłość, być może groziła mu nędza, ale rozstawał się z nienawistnym wiejskim życiem i co najważniejsze — nie zdradził swych nauczycieli, rzeczywiście „wprowadził w życie" i udowodnił czynem słuszność zasad Rousseau, Diderota i La Déclaraticn des Droits de l'Homme. Uczucie spełnionego obowiązku, triumfu, dumy wypełniało jego duszę. Rozłąka z żoną też go nie przerażała; byłby raczej zakłopotany koniecznością stałego z nią przebywania. Ta sprawa została rozwiązana pomyślnie: trzeba teraz było wziąć się do innych spraw. W Petersburgu, wbrew jego własnym oczekiwaniom, poszczęściło mu się: księżna Kubienska — którą monsieur Courtin zdążył już porzucić, ale która nie zdążyła jeszcze umrzeć, chcąc czymś okupić swą winę wobec kuzyna, zarekomendowała go wszystkim swoim przyjaciołom i podarowała mu pięć tysięcy rubli — ostatnie bodaj pieniądze, które miała — oraz szwajcarski zegarek z jego monogramem otoczonym girlandą amorków. Nie minęły trzy miesiące, gdy już otrzymał posadę w poselstwie rosyjskim w Londynie i na pierwszym wyruszającym w drogę żaglowcu angielskim (o parostatkach wtedy nie było jeszcze nawet mowy) popłynął na morze. W kilka miesięcy później otrzymał list od Piestowa. Poczciwy szlachcic winszował Iwanowi Pietrowiczowi narodzin syna, który przyszedł na świat we wsi Pokrowskie dnia 20 sierpnia 1807 roku i został ochrzczony imieniem Fiodora, na cześć świętego męczennika Teodora Stratega. Z powodu wielkiej słabości Małania Siergiejewna dopisała tylko parę zdań, ale i to zdumiało Iwana Pietrowicza: nie wiedział, że Marfa Timofiejewna nauczyła jego żonę czytać i pisać. Zresztą Iwan Pietrowicz niedługo się oddawał słodkim wzruszeniom ojcostwa: asystował wtedy jednej ze znanych ówczesnych piękności, jakiejś Fryne czy Lais (klasyczne imiona kwitły jeszcze w owych latach). Pokój w Tylży był dopiero co zawarty i wszyscy śpieszyli użyć rozkoszy życia, wszystko kręciło się w jakimś szalonym wirze; czarne oczy pięknej młodej kobiety i jemu zawróciły w głowie. Pieniędzy miał niedużo, ale grał szczęśliwie w karty, nawiązywał znajomości, brał udział we wszelkich zabawach, słowem — płynął pod pełnymi żaglami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG

Minęło osiem lat. Znowu nastała wiosna... Ale powiemy przedtem parę słów o losach Michalewicza, Panszyna tudzież pani Ławreckiej — i pożegnamy się z nimi. Michalewicz po wielu wędrówkach z miejsca na miejsce znalazł wreszcie odpowiednie dla siebie zajęcie: dostał posadę starszego nadzorcy w pewnej instytucji państwowej. Jest bardzo zadowolony ze swego losu, a jego wychowankowie „ubóstwiają" go, chociaż niekiedy przedrzeźniają. Panszyn wielokrotnie awansował i ma nadzieję zostać dyrektorem; chodzi nieco zgarbiony; prawdopodobnie krzyż św. Włodzimierza, który mu zawieszono na szyi, ciągnie go tak naprzód. Urzędnik wziął w nim ostatecznie górę nad artystą; jego wciąż jeszcze młoda twarz — pożółkła, włosy się przerzedziły. Przestał śpiewać i rysować, zajął się natomiast po cichu literaturą: napisał komedyjkę z „morałem" — a ponieważ obecnie wszyscy piszący z reguły „przedstawiają" coś lub kogoś, więc i on w swym utworze przedstawił kokietkę. Czyta go teraz w tajemnicy kilku życzliwie dla niego usposobionym damom. Nie ożenił się jednak, chociaż miał po temu wiele wspaniałych okazji: zawiniła tu niewątpliwie Warwara Pawłowna. Co się jej tyczy, to po dawnemu mieszka stale w Paryżu; Fiodor Iwanycz wystawił jej weksel i wykupił się w ten sposób od możliwości ponownego nieoczekiwanego najazdu. Postarzała się i utyła, ale wciąż jeszcze jest powabna i wytworna. Każdy człowiek ma jakiś własny ideał; Warwara Pawłowna znalazła sobie taki ideał — w utworach dramatycznych Dumasa-syna. Regularnie chodzi do teatru, gdzie na scenie pokazują suchotnicze i sentymentalne kamelie; być panią Doche wydaje się jej szczytem ludzkiej szczęśliwości; pewnego razu oświadczyła nawet, że nie pragnie dla córki lepszej doli. Należy mieć nadzieję, że mademoiselle Ada uniknie podobnego losu: z rumianego, tryskającego zdrowiem dziecka stała się bladą, o słabych płucach dziewczynką; nerwy ma już rozstrojone. Liczba wielbicieli Warwary Pawłowny wybitnie się zmniejszyła, ale pozostało ich jeszcze sporo; niektórych zdoła z pewnością utrzymać przy sobie do końca życia. Najbardziej gorliwym z nich był ostatnio niejaki Zakurdało-Skubyrnikow, dymisjonowany oficer gwardii, mężczyzna trzydziestoośmioletni, strasznie wąsaty i niezwykle krzepko zbudowany. Francuscy bywalcy salonu pani Ławreckiej nazywają go le gros taureau de l'Ukraine. Warwara Pawłowna nigdy go nie zaprasza na swoje modne wieczory, ale wąsacz cieszy się niezmiennie jej względami.

A więc... minęło osiem lat. Znowu powiało z nieba promiennym szczęściem wiosny, znowu wiosna uśmiechnęła się do ziemi i do ludzi; znowu pod jej pieszczotą wszystko zakwitło, rozśpiewało się i rozkochało. Miasto O*** niewiele się zmieniło w ciągu tych ośmiu lat; tylko dom Marii Dmitriewny jakby odmłodniał: jego niedawno pomalowane ściany bieliły się odświętnie, a szyby okien połyskiwały czerwono w blaskach zachodzącego słońca; z okien tych dolatywał na ulicę gwar dźwięcznych młodych głosów i nieustanny śmiech; zdawało się, że cały dom aż kipi życiem, że jest wypełniony radością aż po brzegi. Właścicielka tego domu dawno już zeszła do grobu: Maria Dmitriewna umarła w dwa lata po złożeniu ślubów zakonnych przez Lizę. Marfa Timofiejewna też niedługo przeżyła swą kuzynkę; obydwie spoczywają obok siebie na miejskim cmentarzu. Odeszła w zaświaty również Nastasja Karpowna; wierna staruszka w ciągu kilku lat chodziła co tydzień modlić się na mogile swojej opiekunki i przyjaciółki... Wreszcie i jej kości legły w wilgotnej ziemi na wieczne odpoczywanie. Ale dom Marii Dmitriewny nie przeszedł w cudze ręce, nie przestał być własnością rodziny, gniazdo nie uległo zniszczeniu: Lena, która wyrosła na smukłą, piękną dziewczynę, i jej narzeczony — młody, jasnowłosy oficer huzarów; syn Marii Dmitriewny, który niedawno się ożenił i razem z żoną przyjechał na wiosnę do O***, siostra jego żony, szesnastoletnia pensjonarka o różowych policzkach i jasnych oczach; Szuroczka, która też wyrosła i wyładniała — ta właśnie młodzież napełniała śmiechem i wrzawą ściany domu Kalitinów. Wszystko się w nim zmieniło, odpowiednio do potrzeb i upodobań nowych mieszkańców. Młodzi chłopcy dworscy, urwisy i żartownisie, zastąpili dawnych statecznych starców; tam gdzie niegdyś przechadzała się z godnością nadmiernie obrośnięta tłuszczem Roska, biegały jak szalone i skakały po kanapach dwa legawce; w stajni pełno było koni — dyszlowych i lejcowych z wiązanymi grzywami, dzielnych kłusaków i wierzchowców dońskich. Godziny śniadań, obiadów i kolacji pogmatwały się i pomieszały; w całym domu zapanowały, wedle określenia sąsiadów, „dzikie porządki".

Tego wieczora, o którym zaczęliśmy mówić, mieszkańcy domu Kalitinów (najstarszy z nich, narzeczony Leny, miał dopiero dwadzieścia cztery lata) zajęci byli niezbyt skomplikowaną, ale sądząc po ich zgodnym śmiechu, bardzo dla nich wesołą grą: biegali po pokojach i gonili się wzajemnie; psy też biegały i szczekały, a wiszące w klatkach przed oknami kanarki darły gardziołka jak najęte, potęgując ogólny zgiełk swym nieustającym szczebiotem. W chwili kiedy ta ogłuszająca zabawa doszła niejako do punktu kulminacyjnego, przed bramę zajechał zbryzgany błotem tarantas. Wysiadł z niego mężczyzna czterdziestoparoletni, w podróżnym stroju i stanął zdumiony. Postał chwilę nieruchomo, obrzucił dom uważnym spojrzeniem, wszedł przez furtkę na dziedziniec i powoli wstąpił po schodach na ganek. W przedpokoju nikt go nie powitał, ale drzwi do salonu szybko się rozwarły i wybiegła z nich zarumieniona Szuroczka — a za nią błyskawicznie wypadła cała rozkrzyczana wataha młodzieży. Wszyscy raptem zatrzymali się i ucichli na widok nieznajomego; ale jasne oczy, wpatrzone w niego, spoglądały przyjaźnie, a młode twarze nie przestały się uśmiechać. Syn Marii Dmitriewny podszedł do przybyłego i spytał, czego sobie życzy.

— Jestem Ławrecki — rzekł przybyły.

W odpowiedzi na to rozległ się chóralny okrzyk — nawet nie dlatego, że ta cała młodzież tak się ucieszyła z przyjazdu dalekiego, niemal zapomnianego kuzyna, lecz po prostu dlatego, że wszyscy byli gotowi cieszyć się i hałasować korzystając z każdej nadarzającej się okazji. Ławreckiego natychmiast otoczono. Lena, jako dawna znajoma, pierwsza wymieniła swe imię, zapewniła go, że jeszcze chwila — a byłaby go na pewno poznała, i przedstawiła reszte towarzystwa, nazywając każdego, nawet swego narzeczonego, zdrobniałym imieniem. Cała gromada ruszyła przez jadalnię do salonu. Tapety w obydwóch pokojach były inne niż dawniej, ale meble zostały te same. Ławrecki poznał fortepian; nawet krosna pod oknem stały na dawnym miejscu — i bodaj czy nie z tym samym niedokończonym haftem, jak przed ośmioma laty. Ławreckiego posadzono w wygodnym fotelu; wszyscy grzecznie porozsiadali się dokoła niego. Zaczęły się sypać na wyścigi pytania, okrzyki, nowiny.

— Dawnośmy pana nie widzieli — zauważyła naiwnie Lena. — I Warwary Pawłowny też nie widzieliśmy...

— Ba — podchwycił śpiesznie jej brat — zawiozłem cię do Petersburga, a Fiodor Iwanycz przez cały czas mieszkał na wsi.

— A przecież w tym czasie umarła mama.

— I Marfa Timofiejewna — dodała Szuroczka.

— I Nastasja Karpowna — uzupełniła Lena — i monsieur Lemm...

— Co? I Lemm umarł? — spytał Ławrecki.

— Tak — odpowiedział młody Kalitin — wyjechał stąd do Odessy; podobno ktoś go tam zwabił; tam też zakończył życie.

— Nie wie pan, czy nie zostały po nim jakieś nuty?

— Nie wiem; ale wątpię, czy zostały.

Wszyscy umilkli i spojrzeli na siebie. Mgiełka smutku przesłoniła wszystkie młode twarze.

— A Matros żyje — przerwała milczenie Lena.

— I Gedeonowski żyje — dodał jej brat.

Przy nazwisku Gedeonowskiego znowu zabrzmiał chóralny śmiech.

— Tak, żyje i zmyśla po dawnemu — ciągnął dalej syn Marii Dmitriewny. — I niech pan sobie wyobrazi, że ta figlarka (wskazał na pensjonarkę, siostrę swej żony) nasypała mu wczoraj pieprzu do tabakierki.

— Jak on kichał — zawołała Lena i wybuchnęła nieposkromionym śmiechem.

— Dostaliśmy niedawno wiadomości o Lizie — odezwał się młody Kalitin i znowu wszystko dokoła ucichło. — Czuje się dobrze, jej zdrowie poprawia się po trochu.

— Czy jest wciąż w tym samym monasterze? — spytał nie bez wysiłku Ławrecki.

— W tym samym.

— Pisze do domu?

— Nie, nigdy; wiadomości dochodzą do nas przez ludzi.

Zapanowało nagłe, głębokie milczenie. „Anioł śmierci przeleciał" — pomyśleli wszyscy.

— Może miałby pan ochotę pójść do ogrodu? — zwrócił się Kalitin do Lawreckiego. — Tak jest teraz bardzo ładnie, chociaż zapuściliśmy go trochę.

Ławrecki wyszedł do ogrodu i pierwszą rzeczą, która mu się rzuciła w oczy, była ta sama ławka, na której siedział ongiś z Lizą. Owe szczęśliwe chwile nie powtórzyły się już nigdy. Ławka sczerniała, skrzywiła się, ale on ją poznał — i ogarnęło go to uczucie, które nie ma sobie równego ani pod względem słodyczy, ani bólu — żywe uczucie żalu za minioną młodością, za straconym szczęściem. Razem z młodzieżą przeszedł się po alejach: lipy niezbyt się zestarzały i rozrosły w ciągu ostatnich ośmiu lat, ale cień od nich stał się gęstszy; za to wszystkie krzewy mocno wybujały, chruśniak malinowy okrzepł i całkiem zagłuszył leszczynę; zewsząd pachniało wilgotną ziemią, drzewami, trawą i bzem.

— Tu by można było świetnie grać w cztery kąty — zawołała raptem Lena wszedłszy na niedużą, zieloną polanę otoczoną lipami — jest nas akurat pięć osób.

— A o Fiodorze Iwanyczu zapomniałeś? — zwrócił jej uwagę brat. — Czy też siebie nie liczysz?

Lena z lekka się zaczerwieniła. .

— A czy Fiodor Iwanycz, w jego wieku, mógłby... — zaczęła.

— Bardzo proszę, bawcie się — pośpiesznie wtrącił się do sporu Ławrecki — nie zwracajcie na mnie uwagi. Będzie mi przyjemniej, jeśli będę wiedział, że nikogo swoją osobą nie krępuję. Mną się zajmować nie trzeba; ludzie w moim wieku mają takie zajęcie, którego nikt z was nie zna i którego żadna rozrywka zastąpić nie może: wspomnienia.

Młodzi ludzie wysłuchali przemowy Ławreckiego z uprzejmym, ale trochę ironicznym szacunkiem — jakby nudnej lekcji nauczyciela — i nagle wszyscy odskoczyli od niego, wbiegli na polankę: czworo stanęło pod drzewami, jedno pośrodku — i zaczęła się zabawa.

A Ławrecki wrócił do domu, wszedł do jadalni, zbliżył się do fortepianu i dotknął jego klawiszy: rozległ się słaby, ale czysty dźwięk i tajemnie zadrżał w jego sercu — tą nutą zaczynała się owa natchniona melodia, którą dawno, dawno temu, w noc szczęścia, jedyną i niepowrotną, zagrał mu Lemm, nieżyjący już teraz Lemm i wprawił go w taki zachwyt. Potem Ławrecki wszedł do salonu i długo z niego nie wychodził: w tym pokoju, gdzie tak często widywał Lizę, żywiej powstawał przed nim jej obraz; zdawało mu się, że czuje dokoła siebie ślady jej obecności; ale tęsknota za nią była bolesna i ciężka: nie miała w sobie ciszy, którą nawiewa śmierć. Liza jeszcze żyła gdzieś daleko i samotnie; Ławrecki myślał o niej jak o żywej i w tym mglistym, bladym widmie, obleczonym w habit zakonny, przesłoniętym smugami kadzidlanych dymów, nie poznawał dziewczyny, którą kiedyś kochał. Ławrecki nie poznałby sam siebie, gdyby mógł na siebie spojrzeć tak, jak spoglądał w myśli na Lizę. W ciągu tych ośmiu lat dokonał się nareszcie przełom w jego życiu, ów przełom, którego wielu innych ludzi nie doświadcza, ale bez którego nie można zostać człowiekiem całkowicie uczciwym: rzeczywiście przestał myśleć o własnym szczęściu, o różnych korzyściach i sukcesach osobistych. Uciszył się w sobie i — po cóż taić prawdę? — zestarzał się nie tylko ciałem, lecz i duszą. Zachować serce młode na starość jest, jak twierdzą niektórzy, i trudne, i niemal śmieszne; ten już może być zadowolony, kto nie utracił wiary w dobro, stałość uczuć i woli, chęć do pracy. Ławrecki miał prawo być zadowolony: stał się naprawdę dobrym gospodarzem, naprawdę nauczył się orać ziemię i pracował nie tylko dla siebie — wedle sił i możności zabezpieczył i ugruntował byt swoich chłopów.

Ławrecki wyszedł z domu do ogrodu, usiadł na znajomej ławce — i na tym drogim miejscu, w obliczu tego domu, gdzie po raz ostatni na próżno wyciągał ręce po upragnioną czarę, w której mieni się i musuje złote wino miłości — on, samotny, bezdomny wędrowiec, słysząc dźwięki dolatujących do niego wesołych okrzyków młodzieży, która zajęła już miejsce jego pokolenia — obejrzał się na swoje życie. Smutno mu się zrobiło na sercu, ale nie ciężko i nie przykro: miał czego żałować, ale nie miał się czego wstydzić. „Bawcie się, weselcie, rośnijcie, młodzi — myślał i w jego myślach nie było goryczy. — Życie jest przed wami i lżej wara będzie żyć, nie będziecie musieli jak ja i moi rówieśnicy szukać dopiero drogi, walczyć, padać i podnosić się wśród mroku; myśmy się troszczyli o to, jak ocaleć — a iluż nas nie ocalało! — wy zaś macie otwarte pole do działania i pracy — a błogosławieństwo starszego pokolenia będzie wam towarzyszyło. Mnie po dzisiejszym dniu, po tych wszystkich wrażeniach pozostaje tylko ostatni raz wam się pokłonić — i chociaż ze smutkiem, ale bez zawiści, bez żadnych nieprzyjaznych uczuć powiedzieć wobec zbliżającej się śmierci, wobec czekającego Boga: «Witaj, samotna starości! Dogasaj, bezpłodne życie!.»"

Ławrecki powoli wstał i powoli odszedł. Nikt go nie zauważył, nikt go nie zatrzymał. Wesołe okrzyki jeszcze donośniej niż przedtem rozbrzmiewały w ogrodzie za zieloną, zwartą ścianą wysokich lip. Ławrecki wsiadł do tarantasu, kazał stangretowi jechać do domu i nie popędzać koni.

„I już koniec?" — może spytać niezadowolony czytelnik. „A cóż się stało później z Ławreckim? Z Lizą?" Cóż jednak da się powiedzieć o ludziach, żywych jeszcze, ale już nie biorących udziału w walce, która jest treścią ludzkiego życia? Po co do nich wracać? Ławrecki podobno odwiedził ów daleki monaster, gdzie się schroniła Liza — i zobaczył ją. Przechodząc z jednej strony cerkwi monasterskiej na drugą minęła go; przeszła miarowym, pośpiesznym i pokornym krokiem mniszki — i nie spojrzała na niego; tylko rzęsy zwróconego ku niemu oka ledwo dostrzegalnie drgnęły, tylko jeszcze niżej pochyliła swą wychudłą twarz — i palce złożonych jak do modlitwy rąk, przeplecione różańcem, jeszcze mocniej się zacisnzaęły. Co myśleli, co poczuli oboje? Któż to wie? Któż może o tym powiedzieć? Są w życiu takie chwile, takie uczucia... Można tylko wskazać na nie — i iść dalej.