Andrzej Niemojewski

SZOPKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

FIGURY:

GŁOSY:

ODSŁONA I.

ODSŁONA II.

ODSŁONA III.

SZOPKA

Niemojewski Andrzej

FIGURY:

Król Herod.

Krakowianka.

Marszałek.

Kuba, pasterz.

Astrolog.

Michał, pasterz.

Nieznajomy.

Niedźwiedź.

Druciarz.

Dwaj Aniołowie.

Florek.

Śmierć.

Krakowiak.

Dyabeł.

GŁOSY:

Głos Matki.

Chór Anielski.

Muzyka kolędowa.

ODSŁONA I.

(Słychać dzwonek. — Zasłona się podnosi. — Na scenę wbiega Florek, dzwoniąc woreczkiem u kija).

FLOREK.

Szopka, będzie szopka, staropolska szopka! Hej, do dzieła! Panie maszynista, otwieraj skrzynie z figurami, bo się nasi słuchacze poschodzili.

(Do widzów).

Witam państwa i dziękuję, żeście się tak licznie zebrali. O tym naszym teatrzyku dziwy rozpowiadają po mieście. Jedni chwalą, drudzy ganią — stara historya! Tak było od początku świata. Ale nie wierzcie nikomu, tylko przychodźcie i sami sądźcie.

(Za kulisy).

Hej, panowie figury, na naradę, na przegląd! Boć to mamy występować przed stołeczną publicznością i nie można sobie tak pozwalać, jak na prowincyi. Zresztą inne czasy, wybredne czasy!

(Do widzów). 

Ja naprzykład, proszę państwa, jestem Florek, figura zapomniana; ale przez kilkaset lat występowałem w różnych szopkach z wielkiem powodzeniem. Zacna publika sypała grosze do tego woreczka. Teraz jestem bez znaczenia, bo zastępuje mnie pani kasyerka — o! tam w przedsionku. A do innej roli nie jestem zdatny. Mogę najwyżej dzwonić na podnoszenie zasłony. Dobre i to, bo niema nic gorszego, jak leżeć w pudle i być do niczego.

(Za kulisy).

Hej, panowie figury, na naradę! A który tam najpierw dobył się z pudła?

(Wchodzi strojny Krakowiak). 

KRAKOWIAK.

To ja, Bartek z Krakowskiego, butny, wesół, rezolutny, w rogatej czapie, z rogatą duszą, jednem słowem do wszystkiego i do różnych innych rzeczy. A czego tak hałasujesz, Florek? Lecę na twój krzyk, żem już na moją Kaśkę Krakowiankę nie czekał, która dopiero się stroi.

FLOREK.

Jak się masz, Bartek, stary towarzyszu, cośmy we wszystkich szopkach występowali przez tyle wieków! Uściskajmy się!

KRAKOWIAK.

Ano, uściskajmy się!

(Ściskają się).

FLOREK.

Niech-że ci się przypatrzę, Bartłomiejku, serce! Oj, czasy się zmieniły, zmieniły! Czy i ty jesteś już figurą zapomnianą?

KRAKOWIAK.

Jakto, figurą zapomnianą? Co ty bajesz, stary sknero!

FLOREK.

Bo o mnie to już ludzie zapomnieli! Gdzieby tam dziś puszczać Florka z woreczkiem pomiędzy publiczność! Wzięli sobie kasyerkę fiu-fiu, a Florka won za kulisy! Taka to wdzięczność! Zapomnieli!

KRAKOWIAK.

Na dobrą sprawę, nie mieli o kim pamiętać. Grosze do worka ciułać potrafiłeś; ale gdy chodziło o to, by mi sprawić kerezyę, to ty myk! do skrzyni i udawałeś nieżywego.

(Wbiega strojna Krakowianka i obraca się napastliwie do Florka ) .

KRAKOWIANKA.

Albo mnie nowy gorset! To Florek fiuut! i tyleście go widzieli!

FLOREK.

Kaśko, Krakowianko, nie bluźnij!

KRAKOWIANKA.

Mój Florku kochany, nie jęcz! Byłeś sknera i dobrze się stało, żeś jest teraz figurą zapomnianą. Bartek, nie zważaj na niego, bo to figura zapomniana.

(Do widzów ) .

I wy, moi ludkowie, nie zważajcie na niego, bo to...

(Na widok publiczności wielkomiejskiej urywa i cofa się przerażona ) . 

Oj, oj, a toć to tam nie ludkowie, tylko same wielmożne państwo... Florek, skąd się to wielmożne państwo wzięło?

FLOREK.

To wielmożne państwo nazywa się publiczność, a my wobec niej mamy wystawiać szopkę.

KRAKOWIANKA.

Wobec tego wszystkiego państwa? Bartek, słyszysz? Krakowiak.

Słyszę, ale mi niedziwno, bom jest butny, rezolutny, trochę mały, lecz zuchwały i do wszelkiego ryzyka niezmiernie nadający się.

FLOREK

(do Krakowianki) .

Moja Kasiu, masz występować przed wielkomiejską publicznością, a zatem winienem ci udzielić odpowiednich wskazówek. Tu nie sąsiek, tu nie karczma, nie jarmark. Więc się nie rozrzucaj, nie mów krzykliwie, wyrażaj się skromnie...

KRAKOWIAK

(przyskakując do Florka) .

Co ty mi tu będziesz morały prawił mojej dziewczynie!?

FLOREK

(ciągnie dalej) .

Żadnych przyśpiewków, żadnych tańców hulaszczych, jak na partykularzu, żadnych...

KRAKOWIANKA.

A ty sknero! Będziesz mi żałował tej okruszyny ochoty? Tej odrobinki radości? Tańca i przyśpiewków? Ty dziadku kościany!

FLOREK.

O, niewiasto lekkomyślna!

KRAKOWIAK. 

Ty mi będziesz na moją Kaśkę wygadywał?

KRAKOWIANKA.

Ty mi będziesz na Kaśkę mojego Bartka wygadywał?

KRAKOWIAK.

A ty dzwonkami!

KRAKOWIANKA. 

A ty zapomniana figuro!

KRAKOWIAK.

Precz z figurami zapomnianemi! Przyśpiewków nam żałujesz? Tańca nam żałujesz? Myślisz, że i nasz stary krakowiak jest figurą zapomnianą? Hej, muzyka! A rżnij od ucha, kto w Boga wierzy!

(Za sceną rozlega się muzyka na ton krakowiaka ) . 

Kaśka, złota Kaśka, a pójdź-że w pląsy, po staremu, po naszemu!

(Ruszają w tany. Florek w rozpaczy ) .

FLOREK.

Rety, Ia Boga, co za skandal! Chłopskie podrygi wobec takiego państwa!

(Biegając za nimi) . 

Kaśka, no, przestań już! Bartek, Bartuńciu, dajże już spokój!

KRAKOWIAK

(w tańcu ) .

Nie dla psa kiełbasa, nie dla dziadów tany, wracajże do skrzyni, mój Florku kochany!

FLOREK.

Co? Co? On mi wymyśla? Biorę państwa na świadków... On mi poprostu wymyśla!

KRAKOWIANKA 

(w tańcu) .

Zapomniana figuro, powracaj do skrzyni, bo ci jeszcze chłop mój zmartwienia przyczyni!

FLOREK.

To już awantura, to niesłychana rzecz! Ja wam nie pozwolę występować w szopce. Ja was wyrzucę! Ja was zaskarżę do sądu! Ja was oddam na pożarcie dzikim zwierzętom!

KRAKOWIANKA.

Figę nam zrobisz!

(Wybiega) .

KRAKOWIAK. 

Mąka sobie z ciebie robię!

(Wybiega) .

FLOREK.

Hej, dzikich zwierząt, "wilków, lwów, tygrysów!... Ba, kiedy ich między naszemi figurami niema... Aha, prawda, jest niedźwiedź. Hej, niedźwiedziu, przybywaj co prędzej i pożrej te niecnotliwce!

NIEDŹWIEDŹ 

(wchodzi mrucząc) .

Hhhhh!. mrrr!... Kiedy dziś nie mam roli.

FLOREK.

Pozwalam ci pożreć ich nadprogramowo.

NIEDŹWIEDŹ.

Nie można. Jak będziemy dawali "Zaklętego Królewicza," to wtedy mogę ich pożreć. Ba, ale wtedy znowu oni nie występują!

FLOREK. 

Jesteś straszny formalista, mój niedźwiedziu.

NIEDŹWIEDŹ. 

Ja jestem klasyk. Ale co ty jesteś, co??

KRAKOWIAK

(z za kulis) .

Dzwonkarz, cha, cha, cha!

(Znika) .

KRAKOWIANKA

(z za drugich kulis) .

Zapomniana figura, cha, cha, cha!

(Znika) .

FLOREK. 

Widzisz, jak mi oni urągają!

NIEDŹWIEDŹ.

Bardzo mi cię żal, mój Florku, ale gdybym miał za każdą kłótnię i poswarek ludzi pożerać, to bym dostał niestrawności. Koniec końców, czy ja dzisiaj występuję, czy nie? Bo jeżeli nie, to wolę sobie pójść. Bo co to się pokazywać, kiedy się niema roli!

(Wychodzi) .

FLOREK.

Kiedy się niema roli... Tak... I ja nie mam roli, więc każdy mną pomiata, a niema takiego, któryby się za mną ujął. A kto tam?

DRUCIARZ 

(wchodzi) .

Panie Florek, druciarz, panie Florek. A niema tam dla mnie jakiej roboty?

FLOREK.

Pan druciarz? Aha! Stary kolega ze stu szopek. Dobry wieczór! Hm, do roboty? Zarazi

KRAKOWIANKA 

(wbiega) .

Panie Florek, podobno mamy dziś grać szopkę o królu Herodzie, rzezi niewiniątek, pasterzach, Trzech królach wschodnich, dyable, śmierci i stajence Betlejemskiej?

FLOREK.

Odejdź stąd, niewiasto, ja ciebie znać nie chcę!

KRAKOWIANKA.

Za kulisami gadają różności, a ja nic nie wiem. Aha, prawdopodobnie chcecie się mnie pozbyć, nie dać roli, tak? Chcecie mnie pominąć, tak?

FLOREK.

Boże litościwy, czemu Ty taką wymową obdarzyłeś te Krakowianki!

KRAKOWIANKA.

Niedoczekanie twoje, dziadku kościany! Żebym miała jeno przy żłobku asystować, to będę! Żebym miała jeno być pokojówką na dworze Heroda, to będę? Słyszysz? Będę, będę!

(Wybiega) .

FLOREK. 

Patrz, panie druciarzu, co ja cierpię!

DRUCIARZ.

Nu, bardzo pięknie, panie Florek! — Ale... czy niema tam dziś dla mnie jakiej roboty?

FLOREK.

Tak — roboty!... Gramy dziś istotnie szopkę. Sceny w domu Heroda. Chciałbyś jakiej roli? Ale widzisz, bratku, nie wiem na pewno, czy za czasów Heroda drutowali już garnki, czy nie?

DRUCIARZ. 

A coż, czy mieli gotować w potłuczonych?

FLOREK.

Argument słuszny. Ale widzisz, jakże to będzie? Tu zły Herod się wścieka, tam mordują niewiniątka, jęk dziatek, rozpacz ojców — a ty pomiędzy powszechnym lamentem będziesz chodził, wołając: "garnki drutować!" To się jakoś nie składa.

DRUCIARZ.

Juści, że trochę dziwno. Ale przecież ja występowałem we wszystkich szopkach, to jakże się tu bezemnie obędzie?

FLOREK.

Trzebaby ciebie uzasadnić.

DRUCIARZ.

Już wiem! W takim rwetesie, to baby chyba huk garnków natłuką, więc roboty może być w bród!

FLOREK.

Także słuszny argument. Ale wiesz, bracie, to już będzie najlepiej, jeżeli ty owym płaczącym matkom będziesz garnki za sceną drutował, a nie na scenie.

DRUCIARZ.

To niby na scenie nie jestem potrzebny?

FLOREK. 

Tak wypada.

DRUCIARZ. 

To ja mam być figurą zapomnianą?

FLOREK.

Mój panie druciarzu, a kto dziś nie jest figurą zapomnianą!

DRUCIARZ.

Że pan Florek jest figurą zapomnianą, to rozumiem, bo na miejsce pana Florka wzięli panią kasyerkę, co sprzedaje bilety przy kasie. Ale kto za mnie garnki drutuje, co?

FLOREK 

(zniecierpliwiony) .

To leź-że do pałacu Herodowego na pokoje i wołaj swoje: "garnki drutować!..." Myślisz, prostaku, że cię służba wpuści?

DRUCIARZ.

Dobrze, ja prostak usmolony, thi! juści prostak. Kiedy ja jestem figurą zapomnianą, to przyślę ci tutaj inną, której póki świat światem nikt nie zapomni! Hej, przybywaj, ty figuro wieczysta, która się zjawiasz niewołana! A pośpieszaj tembardziej, gdy cię wołają! Patrz, Śmierć idzie, Śmierć jasnokoścista, w białem żgle i z kosą na ramieniu. Czy i ona jest figurą zapomnianą?

(Wchodzi Śmierć) .

ŚMIERĆ

(grobowym głosem) .

Kto mnie wołał?

DRUCIARZ.

Zaraz, proszę Jasnokościstej, tylko się z Florkiem rozprawię. Bądź zdrów, stary kamracie, przez kilkaset lat pracowaliśmy razem po różnych szopkach i na taki koniec przyszło naszemu koleżeństwu! Tfu!

(Do Śmierci) . 

Niech go Jasnokoścista wyrozumie, bo ja nie mogę.

(Do widzów) . 

Hej, może kto ma robotę dla biednego druciarza? Garnki drutować!

(Wychodzi) .

FLOREK. 

Uf, ciężkie czasy!

ŚMIERĆ.

Czyś ty mnie przyzywał?

FLOREK.

Moje uszanowanie pani Jasnokościstej... Sługa uniżony... Zaraz... Poszukam krzesełka... Jasnokoścista raczy spocząć.

ŚMIERĆ

Wiesz dobrze, że nie lubię ceremonii.

FLOREK.

Wiem, co nie mam wiedzieć... Jasnokoścista pewnie przybywa w sprawie dzisiejszego przedstawienia?

ŚMIERĆ

Nieinaczej. Wyostrzyłam kosę na niecnego Heroda.

FLOREK.

O to, to, to, to! Bardzo niecna dusza! Niewiniątka wymordował! To niecnie, to nawet podle!

ŚMIERĆ. 

W którym akcie mam wystąpić?

FLOREK.

W tem właśnie sęk! Bo widzi, Jasnokoścista, zachodzą tu pewne trudności. Nie możemy się zgodzić na niektóre rzeczy. Jedni twierdzą, że Śmierć, to nieco przykra figura, publiczność może się wystraszyć...

ŚMIERĆ.

O, za pozwoleniem! Mówiono mi, że to jest bohaterska publiczność.

FLOREK.

Bohaterska, bezwarunkowo bohaterska, niema pod tym względem dwóch zdań. Ale niewiadomo, co powie na to krytyka?

ŚMIERĆ.

Przez kilkaset lat ścinałam zręcznie głowę Herodowi i krytyka nie miała mi nic do zarzucenia.

FLOREK.

Bo uważa, Jasnokoścista, jej nie było jeszcze wówczas.

ŚMIERĆ.

Jej nie było, a ja byłam; jej nie będzie, a ja będę. Czy i mnie usiłujesz zaliczyć do rzędu figur zapomnianych?

FLOREK.

Nie — a! fe, ktoby tam śmiał coś podobnego twierdzić! He, he, he!... Jasnokoścista nas wszystkich przetrwał — Tylko, możeby Jasnokoścista wolała tę operacye zrobić gdzie za sceną... Bo to widok niezmiernie przykry, gdy głowa odpada... Nasza publiczność bardzo wybredna, krytyka surowa, czasy ciężkie, bardzo ciężkie, ja już dostałem dymisyę...

ŚMIERĆ.

Ja dymisyi nie dostaję, ja daję dymisyę.

FLOREK.

Tak, tak, naturalnie, ale za sceną, moja złociutka, za sceną, gdzie w jakim kącie...

ŚMIERĆ. 

Żeby nie było na widoku?

FLOREK. 

O to, to, to!

ŚMIERĆ

No, ostatecznie jest mi wszystko jedno, byłem swoje zrobiła.

FLOREK.

Wiedziałem, że z Jasnokościstością człowiek się zawsze zdoła porozumieć. Ach, zacna, poczciwa! A zatem zrobimy tak: gdy Herod będzie schodził ze sceny, wtedy Jasnokoścista zaczai się między kulisami, podniesie kosę — szach! — i będzie po wszystkiem.

ŚMIERĆ.

Tak, ale przecież zaraz potem ma go dyabeł porwać do piekła?

FLOREK.

Dyabeł i z za kulis porwie!

ŚMIERĆ. 

Hm! trzebaby się jednak pierwej z nim porozumieć.

FLOREK. 

Już ja to biorę na siebie.

ŚMIERĆ.

Czy go tylko przekonasz?

FLOREK.

Ho, ho! Ja nie miałbym sobie rady dać z dyabłem? Wszystko zrobi, co tylko zechcę!

DYABEŁ 

(za sceną).

Cha, cha, cha, cha, cha, cha!

ŚMIERĆ. 

Słyszysz go? Roześmiał się. Ty z nim nie żartuj!

FLOREK. 

Nie taki straszny dyabeł, jak go malują!

DYABEŁ 

(za sceną). 

Cha, cha, cha, cha, cha, cha!

ŚMIERĆ.

Roześmiał się po raz drugi. Florku, bacz, żeby cię razem z twoją przebiegłością nie wziął na rogi. Bądź zdrów, rozpraw się z nim, a ja tymczasem rozejrzę się po stolicy.

FLOREK.

Och, niech Jasnokoścista tego nie robi! Pod żadnym pozorem! Bo gdy się ludzie dowiedzą, że Jasnokoścista, będąc w naszej trupie, na własną rękę po mieście tego ten — wypędzą nas, każą wyjechać...

ŚMIERĆ.

Oj, stary, ciemny Florku! Oj, liczykrupo obrzydliwy! Żali mniemasz, że ludziom trzeba pokazywać tylko pajaców, skoczków, wesołków? Trzeba im od czasu do czasu błyskać pod oczy tą kosą, aby się upamiętali, że krótkie tu życie, że ta doczesna wędrówka kiedyś się skończy, że czeka ich obrachunek, w którym każdy grzech będzie policzony! Upamiętaj się i ty, który chcesz ludzi tylko bawić, a o ich duszy nie pamiętasz!

(Wychodzi).

FLOREK 

(w ukłonach za nią).

Święte słowa, prawdziwie święte słowa, powolny sługa Jasnokościstej...

(Obraca się do widzów). 

Uf, ledwiem sobie z nią radę dał! To poważna figura, z nią żartów niema. Ach, czuję już zapach siarki, widzę rogi, idzie dyabeł. Ale z tym bez ceremonii. Dyabeł polski głupi jak but. To znana rzecz!

DYABEŁ

(wchodzi).

Co, Kostusia już poszła?

FLOREK

(lekceważąco).

A tyś przyszedł.

DYABEŁ.

Jak widzisz.

FLOREK.

Aleś się na próżno fatygował. Dziś niema dla ciebie roboty.

DYABEŁ.

To ją sobie sam znajdę.

FLOREK.

Mój dyable, miejże rozum. Jakże ty chcesz, ażeby dzieciom pokazywać na scenie taką obrzydliwą figurę!

Dyabła z rogami, kurzą nogą, ogonem i widłami!

DYABEŁ. 

A cóż ja temu winien, że nie jestem przystojny?

FLOREK.

Phi, przystojny! On gada o przystojności! Pokazać taką szkaradę dzieciom! Jeszcze się biedactwom przyśnisz w nocy i co wtedy będzie? Dzieciom nie powinno się pokazywać takich figur!

DYABEŁ.

Abo to przez kilkaset lat różne dzieci nie patrzyły, jak porywałem Heroda do piekła?

FLOREK. 

Dziś inne dzieci!

DYABEŁ 

(do widzów). 

O, dzieci, powiedzcie, czy się mnie boicie?

FLOREK.

Psst! bój się Boga, żadnych pytań, kierowanych do publiczności! To nie partykularz, to wielkie miasto! Wiedz-że zatem, rogalu, że nie wystąpisz w naszej szopce. To byłoby szoking!

DYABEŁ. 

Co to jest szoking?

FLOREK. 

Prawda, ty po angielsku nie umiesz.

DYABEŁ. 

Ja jestem polski dyabeł.

FLOREK.

Ale swoją drogą niema dla ciebie miejsca we współczesnej polskiej szopce.

DYABEŁ. 

Więc mam być figurą zapomnianą?

FLOREK. 

Ech, pełno dokoła takich zapomnianych figur!

DYABEŁ.

Mój Florku, zastanów się nad tem, co mówisz. Jak zaczniesz wszystkie figury wyrzucać z naszej szopki, to cóż ci zostanie?

FLOREK.

Wiesz, trochę w tem prawdy... Dyabeł.

Bo widzisz, ja dyabeł nie od parady, więc kapkę ciekawski. Podsłuchałem, coś rozprawiał z innemi figu-

rami. Krakowiaka wyrzucasz, krakowiankę wyrzucasz, druciarza wyrzucasz, huzara nie mamy, dyabła młodzi się boją, śmierci starzy się boją... Jakże ty szopkę doprowadzisz do skutku, nieboże, bez tego, co szopką przez tyle wieków było?

FLOREK.

Ha, poczciwy dyable, myślałem, że mi z tobą pójdzie najłatwiej, a tymczasem widzę, że mi zabiłeś klina...

DYABEŁ.

Usłuchaj mnie, Florek! Ty sobie z tem nie dasz rady. Tyś rzeczywiście figura przestarzała. Tu trzeba dyabła, ażeby sobie radę dał. A on ani tak straszny, jak go malują, ani tak głupi, jak go obmawiają.

(Do widzów). 

Prawda, proszę państwa? Nie jestem znowu tak bardzo nieprzystojny. A co do rozumu, to nie wypada mi o tem mówić.

(Do Florka). 

Idź tedy, luby Floruńciu, ja tu wszystko za ciebie urządzę. Ty tylko stój za kulisami i dzwoń, kiedy trzeba będzie podnosić lub spuszczać zasłonę. No, idź, idź, zapomniana figuro, nie przeszkadzaj, idź!

(Wypycha Florka widłami za kulisy, następnie staje po środku sceny i odzywa się w te słowa do publiczności):

Zacni słuchacze! Lat kilkaset przecie

Żyliśmy sławnie na tym Bożym świecie;

Po wsiach i miastach obnoszone szopki

Słuchały pany, mieszczany i chłopki.

I dziś w ulicach kolędnicy chodzą,

Sławne od wieków kolędy wywodzą

I w ruch puszczając figurki misterne,

Starym zwyczajom pozostają wierne.

Szlachetnym wzorem prawiekowej sławy

Dla was zmyślone gotujem zabawy,

Cieszcie się z nami, albo smućcie z nami —

Nie wszystko tutaj tumani i mami,

Jest sens, myśl zdrowa, która pokryjomu

Wyjdzie za wami z teatru do domu

I tam przypomni, co pomnieć należy.

Słuchaj nas przeto, szczęśliwa młodzieży! —

A teraz, dyabeł, śpieszę za kulisy,

Rad, jeśli będą oklaski i bisy;

Idę, by w porę niecnego Heroda

Porwać na widły, gdy mi go Śmierć poda.

Żegnam was przeto na jaką godzinę...

(Obracając się w stronę kulis). 

Florek, pst! Florek, dzwoń-że na kurtynę.

FLOREK 

(wbiega). 

Co takiego?

DYABEŁ.

Nie, to to istotnie niemożliwa figura! Miałeś dzwonić po ostatnich słowach moich, aby było wrażenie, a ty...

FLOREK.

Aha, po ostatnich słowach.. prawda... No, to powtórz!

DYABEŁ 

(ustawia się, odchrząknął).

Idę, by w porę niecnego Heroda...

(Florek poczyna gwałtownie dzwonić. Dyabeł przyskakuje do niego).

Czekaj, toć jeszcze nie skończyłem! A ty ograniczona figuro!.

(Do widzów).

Przepraszam państwa.

(Uderza Florka widłami).

Masz!

(Do widzów).

Raz, drugi przepraszam.

(Znów uderza Florka). 

A masz!

(Przy których to słowach zasłona spada).

Koniec wersji demonstracyjnej.

ODSŁONA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej