Artur Oppman

SZOPKA WARSZAWSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Objaśnienie.

Część I.

Część II.

Część III.

Część IV.

Część V.

SZOPKA WARSZAWSKA

sceny i pieśni

Artur Oppman

Objaśnienie.

Szopkę najlepiej jest zrobić samemu, a nie przyjdzie to z wielką trudnością pracowitym i chętnym.

Najpierw trzeba się wystarać o spore pudło drewniane, lub samemu zbić z deseczek, albo skleić z tektury. Z zewnątrz okleja się je papierem kolorowym. Potym kupuje się duży arkusz z "Szopką", wycina się obrazki, nakleja na tekturkę i, opatrzywszy podstawkami, ustawia w szopce w ten sposób, jak jest opisane na początku drugiej części "Szopki". Ściany szopki wewnątrz również należy wykleić papierem kolorowym dowolnej barwy. W podłodze szopki trzeba piłką wyciąć dwie dość szerokie szpary, jedną wzdłuż szopki, drugą wpoprzek; z boków należy zrobić drzwi.

Bardzo ładnie wygląda szopka, jeśli ją się pokryje dachem słomianym. Z czterech dopasowanych deszczułek robi się dach spadzisty i okleja go się gęsto słomą.

Na wierzchołku dachu można przybić gwiazdę złotą, umocowaną na drucie; anioła (pieczątkę) przykleić pod dachem.

Teraz z kolei przechodzimy do figurek. Najlepiej jest narysować je i pokolorować samemu, a potym wyciąć i nakleić na tekturkę. Każda figura musi być umocowana na dość długim patyczku; w ten sposób wsuwa ją grający przez szpary w podłodze do szopki i dowolnie porusza figurką.

Co się tyczy ubrania postaci występujących w szopce, to radzimy ustroić je w ten sposób:

MATKA BOSKA — w niebieskiej długiej szacie, w białej chustce na głowie (jak na obrazkach świętych).

ŚWIĘTY JÓZEF — w bronzowej opończy, z gołą głową.

TRZEJ KRÓLOWIE: — pierwszy w purpurowym ubraniu, drugi w pancerzu, trzeci w zielonej szacie — wszyscy trzej w koronach złotych.

PASTUSZKOWIE — każdy w stroju z różnych okolic kraju:

KRAKOWIAK — w granatowej lub białej sukmanie z czerwonemi wyłogami i dużym spadającym czerwonym kołnierzem, wyszywanym złocistemi blaszkami, pas czarny, skórzany, nabijany blaszkami żółtemi, na głowie krakuska czerwona z czarnym lub siwym barankiem i z pawim piórem.

MAZUR — sukmana granatowa z czerwonemi wyłogami, szamerowana czarnemi sznurami, czapka wysoka z siwego barana, ze wstęgą, wiązaną bokiem.

KURP — sukmana bronzowa, kapelusz filcowy nizki, szeroki, na nogach postoły, czyli chodaki, przez ramię torba myśliwska i kobiałka z łyka, na ramieniu strzelba.

KUJAWIAK — sukmana biała z czerwonemi wyłogami, na głowie wysoki, śpiczasty kapelusz filcowy czarny, szerszy u spodu, węższy u góry, pas z krajki kolorowej.

GÓRAL — serdak barani wyszywany, guńka kawowa, lub biała, spodnie obcisłe białe, wyszywane, pas nabijany, kapelusz czarny, filcowy, okrągły, nizki, na nogach kierpce (obuwie sznurkami przymocowywane do nogi), w ręku ciupaga.

ANIOŁ — w białej szacie ze srebrnemi lub złotemi skrzydłami.

DJABEŁ — czerwony lub czarny fraczek, czarne spodeńki i pończochy, trzewiki, kapelusz trójgraniasty, również czarny, długi warkocz, szpada, czerwone rożki i ogon.

HEROD — korona złota, zębata, płaszcz purpurowy, ubranie szkarłatne, złote berło, czarne włosy i broda trefiona.

WYSŁANNIK HERODA — czapka z czubem zagiętym, zielonym, kabat różowy, niebieskie spodnie, trzewiki czerwone.

DWÓR HERODA — w strojach różnokolorowych.

ŚMIERĆ — żółty szkielet w białej płachcie, lub postać bielą okryta, bez twarzy, z kosą w ręku.

PIAST — jako kmieć polski w siermiędze, serdak włosem na wierzch na nagich ramionach, złota obręcz na głowie, skórzane spodnie, rzemieniami okręcone postoły.

ZIEMOWIT — pacholik jasnowłosy w gzle białym, krajką przepasany, nogi bose.

BOLESŁAW CHROBRY — zbroja łuskowa złota, szyszak z czubem błyszczącym, płaszcz purpurowy, miecz u boku rycerski.

JAN III SOBIESKI — kontusz granatowy, żupan błękitny, pół-zbroja złota, buty żółte, kołpak soboli z czaplim piórem.

STEFAN CZARNIECKI — delja ciemno-bronzowa, obłożona sobolami, rysi kołpak, srebrne blachy na przedramionach.

ŁOKIETEK — zbroja z łusek srebrnych, płaszcz niebieski, białym futrem obłożony, siwe długie włosy, duże wąsy płowe, szyszak z białym piórem,

BOLESŁAW ŚMIAŁY — w czerwonym płaszczu, w złotej łuskowej zbroi, czarnowłosy, wysmukły.

STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI — batorówka czarna z piórem czaplim, żupan złoty, czarna delja powierzch nałożona, buty czerwone.

KORDECKI — Paulin, w białym habicie, z krzyżem w ręku.

PUŁASKI — jako konfederat barski.

KOŚCIUSZKO — w znanej białej sukmanie i krakusce na głowie.

DĄBROWSKI — jako gienerał francuski z czasów napoleońskich.

CHŁOPICKI — jako wódz polski z czasów Księstwa Warszawskiego.

HALABARDNIK — czapa rogata granatowa, tejże barwy kapota szamerowana, przepasana pasem wzorzystym, poły podpięte.

DZWONNIK — czarna kapota z pelerynką, karminowe obszewki, czapka wysoka, rogata.

HONORATKA — czepiec ze szlarkami, kabat futrem obłożony, fartuch i torba skórzana.

WĘGIER — kurtka czarna w szamerunki złote, spodnie obcisłe huzarskie, błękitne w czerwone floresy szyte, buty z chwastami, wielka grzywa i długie włosy, wąs zakręcony.

SZEWC — zgarbiona figurka, w fartuchu z sukna zielonego.

KOMINIARCZYK — cały czarny, jak sadze, w obcisłym ubraniu i małej czapeczce, miotła i sznury kominiarskie.

PAN TWARDOWSKI — kontusz czarny z czerwonemi wyłogami, żupan złoty, buty czerwone,

czapka biała z czarnym futrem i czerwonym piórem, szabla.

HUZAR — kołpak wysoki, mundur i spodnie niebieskie, srebrem gęsto szamerowany.

MAŁGORZATKA — czepek biały, chusteczka, spódnica w kwiatki i fartuszek.

LATARNIK — jegomość w szarej kapocie i czapce rogatej.

ICEK — chudy Żydek, rudy, w czarnym chai białych pończochach.

CHŁOPEK — niebieska sukmana, z czarnemi wyłogami, czapka czerwona rogata.

NAPOLEON — kapelusz poprzeczny, półkolisty na czoło wciśnięty, szara kapota, mundur zielony, spodnie białe, ponsowa wstęga legji, szpada, wysokie buty kawaleryjskie.

DZIADEK — starowina biały, jak mleko, w granatowej kapocie podpiętej, duże sakwy i worek z dzwonkiem na kiju.

Dekoracje:

Do pierwszej części szopki potrzebne są drzewa i trawa. Pierwsze nabyć można na arkuszach, w składzie materjałów piśmiennych, wyciąć je i nakleić, trawę doskonale naśladować będzie arkusz zielonego papieru.

Tron do części trzeciej trzeba narysować, pomalować i również wyciąć i nakleić.

Wszystkie dekoracje powinny być przytwierdzone do podpórek, żadnych nie należy przyklejać w szopce; przeciwnie, wszystkie powinny być ruchome, aby je do szopki można wstawiać i wystawiać.

Kurtynę można zrobić z kolorowego papieru; zasłania się nią otwór szopki przed każdą częścią; najlepiej jednak zrobić firankę ściąganą z płótna zielonego lub ponsowego.

Pierwsze trzy części trzeba grać koniecznie jedną po drugiej, gdyż jest to całość; czwartą i piątą część można odegrać całą lub częściowo, jak się komu podoba.

Grający powinien mówić pomału i wyraźnie, zrozumiale, czyniąc przytym figurką ruchy, odpowiednie do akcji.

Część I.

POD BETLEEM.

(Puste pole w pobliżu Betleem. W oddali widać miasto. Noc. Kilka szałasów. Na ziemi i w szałasach śpią pastuszkowie, obok leżą owce i baranki. Na niebie świeci kometa).

CHÓR ANIOŁÓW.

(przelatując w powietrzu, śpiewa).

Niech idzie światem dobra wieść

Na lądy i na morza,

Wielkiemu Bogu dając cześć,

Niech idzie światem dobra wieść,

Jako złocista zorza.

Niech się uciszą serca te,

Co smucą się i płaczą,

Słoneczne dla nich błysły dnie

Niech się uciszą serca te

I szczęście swe obaczą.

Do najuboższych poleć chat

O, wieści, prosto z nieba

Nadziei złoty rzucaj kwiat

Do najuboższych poleć chat

Kędy pociechy trzeba;

Bo oto wielki stał się cud

I wszelkie zło się zaćmi,

Zrówna się z nami ziemski ród,

Bo oto wielki stał się cud,

I ludzie będą braćmi!

A owa gwiazda, co tak lśni

U jasnych niebios proga,

Ta wróży sercom nowe dni,

Gdy ludy w światłość będą szły,

Od ziemskich nędz — do Boga.

(Aniołowie odlatują, jeden z nich odłącza się od chóru i, stanąwszy nad śpiącymi pastuszkami, śpiewa):

ANIOŁ.

Wstańcie, pastuszki, jasność nad wami

Sieje gwiazdeczka złotemi skrami,

Rzuca promienie pod bose stopy,

Wskazuje drogę do Bożej szopy.

A w owej szopie, w zgrzebnej odzie-

Na lichym sianku Dzieciątko leży, [ży,

Leży Dzieciątko, co zbawi światy,

Patrząc oczkami — modremi kwiaty.

Zbierzcie się żwawo do onej drogi,

Niech każdy weźmie dar swój ubogi:

Ten białe jagnię, a ów koźlątko,

Trzeci sukmankę na Niebożątko.

Niech płyną-pieśni po rosie srebrnej,

W gwiazdami tkany błękit podniebny,

Niech lecą z serca Bogu na chwałę,

A z niemi dusze niech lecą białe.

Wy, pastuszkowie, cisi i prości,

Obchodźcie pierwsi święto miłości,

Was to najbardziej ukochał Ony

Zbawiciel świata w żłobku złożony.

Do was uśmiecha, do was się zniża,

Choć przed źrenicą ma już cień krzyża,

Bo tych, co biedni i nieszczęśliwi,

On do swych piersi tuli najtkliwiej.

(Anioł znika. Pastuszkowie budzą się).

PIERWSZY PASTUSZEK.

(rozglądając się dokoła, mówi):

Zbudziło mnie śpiewanie,

Gędźba, słodsza od miodu.

(Patrzy do góry).

Jaka gwiazda u wschodu...

(Po chwili)

Coś się stało lub stanie!

(Do śpiących).

Hej! wstawajta, chłopaki,

Dziwowisko na niebie,

Ot się gwiazda kolebie,

Jakby złoty ptak jaki.

Dalej, głowy do góry,

Nie ziewajta ospale,

Kujawiaki, górale,

Krakowiaki, Mazury!

DRUGI PASTUSZEK.

oparty na łokciu, mówi:

Śniło mi się przecudnie:

Bóg w postaci swej własnej...

(Spostrzegszy jasność, zrywa się):

Rety! jaki dzień jasny!

Żali to już południe?

TRZECI PASTUSZEK.

(Rozgląda się dokoła i mówi półgłosem do siebie).

Coś się dzieje na świecie,

Coś dobrego ogromnie,

Wszystko śmieje się do mnie,

Każde ziółko i kwiecie.

A duszyczka trzepota,

Jakby ptaszek więziony,

[ ... ]

złota.

Pozierają w lazury

Za obłoczków firanki.

Świeża trawka tu rośnie,

Lecz nie skubie jej stadko,

Ale białą gromadką

Ino beczy radośnie.

PIĄTY PASTUSZEK.

Jakżeby tu obaczyć,

Jakżeby się dowiedzieć,

Czy nam iść stąd, czy siedzieć,

Co to wszystko ma znaczyć?

(Anioł ukazuje się na wzgórku i śpiewa).

ANIOŁ.

Błogosławiąc chwilę błogą,

Wdzięcznym sercem Panu radzi,

Na wschód idźcie prostą drogą,

Gdzie was gwiazda zaprowadzi.

Tam w stajence w Betleemie,

Kędy sianka natrząśnięto,

Leży Dziecię, co krwią świętą

Oswobodzi z grzechów ziemię.

Ani będą dzwony dzwonić,

Ani będą trąby grały,

Lecz ty, ludu, idź się skłonić,

Ludu prosty, duchem mały.

I śpiewajcie w nowej doli

Pieśń serdeczną w szczerych głosach:

Chwała Bogu na niebiosach,

Pokój ludziom dobrej woli.

(Anioł znika).

PIERWSZY PASTUSZEK.

O dla Boga! o cudzie!

Przypatruj ta się, ludzie,

Jaka śliczna osoba!

Jaka w sukni ozdoba!

DRUGI PASTUSZEK.

Anioł! anioł prawdziwy,

Słyszeliśta, co prawił?

Kiep, kto będzie się bawił...

Nuże w drogę, kto żywy!

TRZECI PASTUSZEK.

Duchem, Stachu, Bartoszku,

Zagarniajta owieczki,

Kuba! zrywaj kwiateczki,

Chabrów, maków protroszku!

CZWARTY PASTUSZEK.

Koniec smutkom i nędzy,

Wnet zła dola zaginie,

Do Betleem czymprędzej

Złożyć hołdy Dziecinie!

PIĄTY PASTUSZEK.

(Patrząc w niebo).

Prowadź, jasna gwiazdeczko

Nas, choć droga ciernista,

Polem, łąką i rzeczką,

Prowadź, gwiazdo złocista.

CHÓR PASTUSZKÓW.

Prowadź, gwiazdo złocista!

Pastuszkowie zbierają się do drogi i śpiewając,

odchodzą.

CHÓR PASTUSZKÓW.

Zdarzył nam się dobry dzień, dobry dzień,

Wróg człowieczy runął w cień, runął

Skuty w piekle łańcuchami, [w cień,

Nie ma władzy już nad nami

Djabeł zły, djabeł zły!

Dzieciąteczko zbawi świat, zbawi świat,

Dusze będą jako kwiat, jako kwiat,

Miłosierny Panie Boże,

Za to Dziecię: złotą zorzę,

Chwała Ci, chwała Ci!

(Pastuszkowie na zakręcie drogi znikają).

(Na scenę wchodzi orszak trzech królów, z których dwaj biali, a trzeci czarny; za królami służba, nie

wolnicy, wielbłądy, słonie i konie).

PIERWSZY KRÓL.

Spać mi nie dała w zamku mym

Nieznana wprzód tęsknota,

Co noc przez okna lśniła w nim

Ogromna gwiazda złota.

Zebrałem tedy hufiec sług:

Ładować nuż wielbłądy!

I otom przebył wiele dróg

Przez morza i przez lądy.

Gdzie gwiazda płonie, śpieszę tam,

Rży rumak mój z ochotą,

W misternych puzdrach mirrę mam,

Kadzidło mam i złoto.

Bo głos mi szepce w sercu mym

Dźwiękami radosnemi,

Że hołd uczynię darem tym

Królowi królów ziemi.

(Pierwszy król ze swoim orszakiem przechodzi i znika za sceną).

DRUGI KRÓL.

W mojej ziemicy zdawna wiedziano,

Że wzejdzie kiedyś jutrzniane rano,

Że w Jeruzalem, w dalekiej stronie,

Boża Dziecina słońcem zapłonie.

W mojej ziemicy lirników dużo,

Co Bogu lirą i pieśnią służą,

Przyszli lirnicy do mego dwora,

Wskazali gwiazdę w mrokach wieczora.

I oto idę z północnej strony,

Gdzie śnieg srebrzysty pokrył zagony,

A za mną hufce konne i zbrojne,

Kłusują z brzękiem, jakby na wojnę.

Może kto grozi Bożej Dziecinie,

Może się czai w owej godzinie,

Niechno w złocistą trąbkę uderzę,

W proch go rozniosą moi rycerze!

(Drugi król ze swoim orszakiem przechodzi przez scenę i znika).

TRZECI KRÓL.

Pojawił mi się we śnie

Skrzydlaty anioł biały,

I rzecze: — Wstań z łożnicy,

Podróżne wzuj sandały.

Przygotuj wielkie słonie

I wędruj przez pustynie,

By w mieście Betleemie

Uniżyć się Dziecinie.

Dziecina ta: Syn Boży,

Opuścił niebios szlaki

I biały lud i czarny

W miłości ma jednakiej.

Gdy dusza jeno czysta,

Gdy serce mocno czuje,

I czarny lud i biały

Za dzieci swe przyjmuje.

(Trzeci król ze swoim orszakiem przechodzi przez scenę i znika).

(Wchodzi wysłannik króla Heroda w czerwonej odzieży, z mieczem zakrwawionym w ręku).

WYSŁANNIK KRÓLA HERODA.

Wieść doszła na zamek

Od lasów i pól,

Że nowy żydowski

Narodził się król.

Że naród za owym

Popłynie, jak woda

I targnie się kiedyś

Na króla Heroda.

Okrutnie się sroży

Król Herod, mój pan,

Wysączył małmazji

Dziesiąty już dzban.

I wzywa do tronu

Krwi chciwe swe straże,

I wszystkie dzieciny

Wycinać w pień każe.

Na rozkaz Heroda

Chwytamy za miecz,

I główki niemowląt

Spadają wnet precz.

Niewinne gołąbki

Zabija cios kata,

Jęk ojców, płacz matek

Za nami polata.

Gdy wchodzim do zamków,

Do dworów i chat,

Zaćmiewa się słońce,

Ptak milknie, mrze kwiat,

Krew ciepła czerwona

Tak płynie, jak woda,

My sieczem, kaleczem

Na rozkaz Heroda.

(Na scenę wbiega śmierć: szkielet w białej płachcie, z kosą w ręku).

ŚMIERĆ.

Oj, to to! bracie! to to!

Załatwiaj się z hołotą,

Aż z radości kostucha

Zatańcuje od ucha.

Już mi ręce pomdlały,

Macham kosą wiek cały,

Wyręcz ty mnie w robocie,

Mój najmilszy klejnocie.

Wciąż się zwijam jak fryga,

Jeno kosa się miga,

Nie ustaje ta młocka,

Czy to ranek, czy nocka.

Masz tu moje narzędzie,

To ci ścinać lżej będzie,

A i kosa skorzysta,

Jakem ostro-koścista!

Ciągle siekąc, mospanie,

Ślicznych blasków dostanie,

Tnąc pod szyję, pod żebro,

Będzie świecić, jak srebro.

I śmierć niechaj odpocznie,

Niech zabawi się skocznie,

Podkasawszy sukmana,

Oj dadana dadana!

(Na scenę wbiega w podskokach djabeł w czerwonym fraczku i trójgraniastym kapeluszu i staje po drugiej stronie wysłannika króla Heroda).

DJABEŁ.

Już ze strachu

I zgryzoty

Biły na mnie

Siódme poty.

Dawna władza

W mig przepada,

Panie biesie,

Kusa rada!

Sam Lucyper

Zrozpaczony

Zrzekł się berła

I korony.

Aż tu dzięki

Herodowi,

Dawny ład się

Znów stanowi.

Niech cię, bracie,

Wiatry niosą,

Machaj mieczem,

Machaj kosą!

Krwi szkarłatnej

Wytocz morze,

Zgładź ze świata

Dziecię Boże.

Dobra nasza!

Północ bije!

Djabeł żyje!

I śmierć żyje!

Zła się dola

Nie spełniła,

Chodź do tańca,

Kumciu miła!

(Śmierć i djabeł wywijają oberka i porywają do skoków wysłannika króla Heroda).

(Na scenę wpada Jan Sobieski z dobytą szablą i płazując nią tańczących, mówi):

JAN SOBIESKI.

A ty trójko hultajska,

A dam ja pieprzu tobie

Chcesz się porwać na Boga,

W Jego własnej osobie?

Lecz nie darmo na Turku

Ostrzyła się ta szabla,

Machnę krzyżową sztuką

I zginie siła djabla!

Dziecina niebożątko,

Jako niewinne jagnię,

Krwią ludzkość chce okupić

Męczeństwem zbawić pragnie.

A ci już dybią na nią,

Jak żarłoczne tygrysy,

Hej, dalej na poganów,

Na kopje ich i spisy!

(Śmierć, piszcząc cieniutko, djabeł rycząc, a wysłannik króla Heroda krzycząc, rozbiegają się po scenie).

WYSŁANNIK KRÓLA HERODA.

Gwałtu! smok to jakowyś,

A może Waligóra,

Macha szablą, jak cepem,

Choć królewska figura.

SMIERĆ.

Oj, nadłamał mi rękę,

To dopiero kłopoty!

Przez dwa dni będę chyba

Niezdatna do roboty.

DJABEŁ.

Aj, aj, aj! Matka Boska

Jest na szabli złocona!

Jak to pali! jak pali,

Jakby woda święcona!

SOBIESKI.

(groźnie).

Precz stąd, biesie rogaty,

Z towarzystwem zdradzieckim,

Bo zawołam na pomoc

Żółkiewskiego z Czarnieckim!

GŁOSY ZA SCENĄ.

Hej! pozna czerń plugawa

Hart ostrych naszych mieczy!

(Żółkiewski i Czarniecki wbiegają na scenę).

Już, miłościwy panie,

Spieszymy ku odsieczy!

WYSŁANNIK KRÓLA HERODA.

Oj, krucho jakoś z nami!...

DJABEŁ.

A któż to owy pierwszy

W koronie na kołpaku,

Najwyższy i najszerszy?

CZARNIECKI.

Czołem, czołem do ziemi,

Na nic psoty szataństwa,

To sławny Jan Sobieski,

Obrońca chrześcijaństwa.

DJABEŁ.

Sobieski! nic tu po nas!

O losie! losie srogi!

Kostucho! panie pośle!

Zbierajcie żwawo nogi!

(Uciekają).

SOBIESKI.

Mości Żółkiewski i mości Czarniecki,

Łatwiej tu poszło, niż w szwedzkiej, tureckiej.

Szable do pochew i do Betleemu,

Złożyć pokłony Dzieciątku Bożemu!

(Sobieski, Żółkiewski i Czarniecki kładą szable do pochew i, przeżegnawszy się, wychodzą, śpiewając):

Boga Rodzico Dziewico

Bogiem sławiona Maryjo!

ZASŁONA SPADA.

Część II.

W STAJENCE.

(Wnętrze stajenki. W głębi żłobek, w żłobku leży Dzieciątko Jezus. Nad Nim pochylona Matka Boska.

Przy drzwiach po prawej stronie święty Józef. Po jednej stronie żłobka osieł, po drugiej wół).

MATKA BOSKA.

(śpiewa).

Śpij, drogie Dziecię moję,

Kwiatkami Cię ustroję,

Spowiję Cię w pieluszki,

Osłonię rączki, nóżki.

Przez szpary wiatr wlatuje,

Mdłe ciałko Twe przejmuje,

Matula Twa rodzona

Ociepli Cię u łona.

Śpij, najmilsze kochanie,

Masz mięciutkie posłanie,

Sianko świeże, pachnące,

Dziś skoszone na łące.

U żłobka osieł z wołem

Chuchają na Cię społem,

Ogrzewają oddechem,

A ty patrzysz z uśmiechem.

Zmruż niebieskie oczęta,

Złóż pod główkę rączęta,

Póki zorza nie wstanie,

Uśnij w żłobku na sianie.

Matka nocną tą dobą

Będzie śpiewać nad Tobą,

Będzie czuwać do rana,

Śpij, Dziecino kochana!

(Święty Józef zbliża się od drzwi do żłobka i mówi ze smutkiem do Marji).

ŚWIĘTY JÓZEF.

(mówi):

Nic nie słychać dokoła,

Śpi już miasto, śpią sioła,

Próżno gwiazda goreje.

Nie pojęli jej ludzie,

Ani wiedzą o cudzie,

Co w tej szopie się dzieje.

Już wyglądać nie będę,

Przy Dzieciątku usiędę,

Wezmę hebel do ręki;

Trzeba deski heblować,

Kołyseczkę budować

Dla Pociechy maleńkiej.

(Siada na ziemi i zajmuje się robotą kolebki).

MATKA BOSKA

(mówi):

Nie narzekaj, Józefie,

Jeszcze spełni się czas,

Ludzkie serca uderzą

I poruszy się głaz.

W biednym stanie zrodzony,

Ukochany Syn mój

Będzie krzepszy nad trony,

Hartowniejszy od zbrój.

Kto jest z moją Dzieciną,

Z tym jest szczęście i moc,

Nie narzekaj, Józefie,

Nie skończyła się noc.

(Za sceną słychać śpiew anioła).

ANIOŁ

(śpiewa):

Pastuszkowie, przybywajcie,

Jezusowi pokłon dajcie,

Złożonemu we żłobie.

Dmijcie w dudki i multanki,

Nieście kwiatki i baranki

Przenajświętszej Osobie!

Z czystym sercem, z korną duszą,

Wznieście swoją pieśń pastuszą,

Aż zawtórzy kraina;

Pastuszkowie, przybywajcie,

Jezusowi pokłon dajcie,

Niech się cieszy Dziecina!

(Za sceną odzywa się chór pastuszków).

CHÓR PASTUSZKÓW.

A dyć idziemy, złoty aniele,

Na one gody,

A dyć lecimy, co duchu w ciele,

Z ptactwem w zawody.

Ni nas jaskółka nie zgoni chybka,

Mknąc na swobodzie,

Ni ona zwinna prześcignie rybka,

Co buja w wodzie.

Przez ostre ciernie, zjadliwe głogi

Idziemy śmiało,

Choć się o kolce poranią nogi,

Pokrwawi ciało.

Nic nas nie wstrzyma w podróży onej,

Żadna pokusa,

Tak ci nam śpieszno złożyć pokłony

U nóg Jezusa!

(Pastuszkowie wchodzą do stajenki i obaczywszy Jezusa, stają w osłupieniu).

PIERWSZY PASTUSZEK.

(z zachwytem):

O Dzieciątko,

Niebożątko,

O śliczności moje,

Jakie czyste,

Promieniste

Modre oczki Twoje!

DRUGI PASTUSZEK.

Jasność z czoła,

Mknie dokoła,

Aż się złoci strzecha,

A twarzyczka,

Jak różyczka,

Słodko się uśmiecha.

TRZECI PASTUSZEK.

Święta Panna,

Zorza ranna,

Nad Maleństwem czuwa,

Od promieni

Wzrok się mieni,

Oko łza zasnuwa.

CZWARTY PASTUSZEK.

Pozwól, Święta,

Niech rączęta

Ucałuję Boże,

Do stóp owych

Jezusowych

Skłonię się w pokorze.

PIĄTY PASTUSZEK.

Dzięki, dzięki,

O Maleńki,

Żeś się nam objawił,

Byś nas bronił

I osłonił

I na wieczność zbawił.

PIERWSZY PASTUSZEK.

(śpiewa):

Hej, chłopaki, Krakowiaki,

Hej stare Kujawy,

I wy, bracia od Karpatów,

I wy od Warszawy!

Niech się pozna Dzieciąteczko

Z sercami naszemi,

Niech posłucha, jak śpiewają

W naszej miłej ziemi.

W niczym człeka tak nie poznasz,

Jak w serdecznym śpiewie,

Jak w tej piosnce prosto z duszy;

Kiep, kto o tym nie wie!

Toć uczyńmy oną radość

Dzieciątku Bożemu,

Dary dajmy i śpiewajmy

Każdy po swojemu.

(Pastuszkowie składają przed żłobkiem kwiaty, jagnię i koźlę. Potym Krakowiak występuje na przód sceny, a inni ustawiają się szeregiem).

KRAKOWIAK.

(śpiewa):

Chłopek ci ja od Krakowa,

Krakowiak prawdziwy,

Kierezyja granatowa,

Jak chaber wśród niwy.

Kierezyja granatowa,

Czapeczka czerwona,

Oj, czerwona, gorejąca,

Jak serce wśród łona!

Chłopek ci ja z pod Krakowa,

Z pod wawelskiej skały,

Z pod tych kopców niebosiężnych,

Sławnych na świat cały.

Póki stoją Tatry sine,

Póki Wisła płynie,

Oj, nie zginie pamięć o nich,

Piosenka nie zginie!

Chłopek ci ja z pod Krakowa,

Z pod Marjackiej wieży,

Co to pnie się prosto w niebo,

Aż do Boga bieży.

Choć i obcy dobrym słowem

W obczyźnie pozdrowi,

Lecz najmilej pod Krakowem

Żyć Krakowiakowi.

(Krakowiak odchodzi na stronę. Występuje Mazur).

MAZUR

(śpiewa):

Chwalże, bracie, Kraków,

Na wieki mu sława,

Aleć ja powiadam,

Nie masz jak Warszawa!

W wiślanych przepaskach,

Na mazurskich piaskach,

Warszawo kochana,

Danaż moja, dana!

Gdy na naszym polu

Puścisz bystre oko,

Zbożna, hen kraina,

Daleko, szeroko,

Ni skała, ni góra.

Szczery świat Mazura:

Równia kwieciem tkana,

Danaż moja, dana!

Pomiędzy łanami,

Aż do widnokręga,

Przewija się Wisła,

Jakby srebrna wstęga.

Zda się prosto trzeba

Iść, by zajść do nieba,

Oj, ziemio kochana,

Danaż moja, dana!

(Mazur odchodzi na stronę. Występuje Kurp).

KURP.

(śpiewa).

W tej naszej puszczy, w myszynieckim borze,

Żyć nam nie gorzej, niż w Boskiej komorze.

Ptactwo śpiewa,

Wokół drzewa,

Z za nich świata nie widać!

Wysokie sosny, chojaki, jawory,

Na starych dębach szczerbią się topory,

Miś poryka,

Obok dzika

Śmigły jeleń przelata.

A kurp szczęśliwy z fuzyjką se chodzi,

Jak w jasną świecę, w tłuste sarny godzi,

Bije ptaki

I szaraki,

Potym zasię ucztuje.

Drzewa mu szumią od rana do nocy,

Ogromne pieśni tajemniczej mocy,

W puszczy onej

Urodzony,

W puszczy kurp chce umierać!

O Jezusiku! mieszkaj z nami w borze,

Będziesz miał wszystko, jako szlachcic

Żurek zdrowy, [w dworze,

Miód lipcowy

I zajączki tłuściutkie!

(Kurp odchodzi na stronę. Występuje Kujawiak).

KUJAWIAK.

(śpiewa):

Słuchaj pilnie, kto ciekawy,

Niema ziemi nad Kujawy!

Idź krajami dalekiemi,

Nad Kujawy niema ziemi!

Na pastwisko wyjdź o wiośnie,

Już ci trawa po pas rośnie,

Już na wietrze się chybota,

Od rumianków cała złota.

A pszeniczka, Bogu chwała,

Jak chłop setny wybujała,

W lśniących tęczą kroplach rosy,

Jak dukaty, gną się kłosy.

Gną się kłosy ziarna pełne,

Owce sutą mają wełnę,

Konie dzielne, krówki dojne,

Wody rybne, lasy hojne!

Piękne chaty i stodoły,

Niebo jasne, lud wesoły,

A gdy utną kujawiaka,

To aż w człeku dusza skaka!

Rżną skrzypeczki, mruczą basy,

Idzie echo hen na lasy,

Idzie echo starej sławy,

Niema ziemi nad Kujawy!

(Kujawiak odchodzi na stronę. Występuje góral).

GÓRAL.

(śpiewa):

Tatry, moje Tatry! ojczyzno górala!

Jeno śmierć mnie czeka, kiedym od was zdala!

Jeno śmierć mnie czeka, kiedy was nie widzę,

Płakałbym, jak dziecko, tylko że się wstydzę.

Tatry, moje Tatry! góry ukochane!

Zrywa mi się dusza, jeno rankiem wstanę,

Zrywa mi się dusza, nocami się smuci,

Żałośnie rozmyśla, kiedy do was wróci?

Tatry, moje Tatry! biednać wy kraina,

Ino mech na skałach i kosodrzewina,

Obnażone wirchy i spadziste turnie,

Ale człek tam buja, jako orzeł górnie.

Tatry, moje Tatry! gdy zamknę źrenice,

Widzę, jak po skałach śmigają kozice,

Jako się na halach owieczki pasają,

Jak bracia-górale toporkiem rzucają.

Tatry, moje Tatry! ciężko żyć w dolinie,

Niechże tu choć od was wolny wiatr przypłynie,

Niechże wiatr przypłynie z wirchu wysokiego,

Niechże mi przyniesie powietrza górskiego!

Tatry, moje Tatry! niema szczęścia w świecie,

Jeno na Gierlachu i Giewontu grzbiecie;

Pomiędzy żywymi jak umarły stoję,

Zabija mnie tęskność do was, Tatry moje!

(Góral odchodzi na stronę, za sceną słychać chór Trzech Królów).

CHÓR TRZECH KRÓLÓW.

Gwiazda przewodniczka,

Jak złota różyczka,

Nad szopą się chwieje;

Tutaj snać kres drogi.

Ach, w stajni ubogiej

Jakiż blask jaśnieje!

Wielbłądy i słonie

Zostawcie na stronie,

Zdjąć ładowne skrzynie.

I wstępujmy społem,

Z pochylonym czołem

Skłonić się Dziecinie.

(Trzej Królowie z orszakami swemi wchodzą do szopy).

PIERWSZY KRÓL.

Dziecie Niebieskie!

Skarby królewskie

Z dalekiej strony niosę,

Mirrę i złoto

Kładę z ochotą

Pod Twoje nóżki bose.

W szopie ubogiej

Woń ambry drogiej

Niech się rozejdzie wkoło,

Złota korona,

Perły sadzona,

Niech zdobi Boskie czoło!

DRUGI KRÓL.

Dziecię! w mym kraju

Niema w zwyczaju

Stroić się srebrem, złotem,

Skrzydlaci męże

Cenią oręże,

Chlubią się zbrój łoskotem.

Kornie a szczerze

Dajęć w ofierze

Szablicę pełną chwały,

Sukienkę lnianą,

W kolory tkaną,

I miód — i kołacz biały.

TRZECI KRÓL

Drogie kamienie,

W niezmiernej cenie,

Dźwigały słonie moje,

Jedwabne szaty,

Hatłas, bławaty,

I szale i zawoje,

Lecz wiem, że więcej

W duszy Dziecięcej

Wart inny dar ubogi:

Serce me, Chryste,

Od łez srebrzyste,

Co pada pod Twe nogi!...

(Do stajenki wchodzi sierotka, trzęsąc się z zimna, zbliża się nieśmiało do żłobka i mówi):

SIEROTKA.

Bieda mnie w świat wygnała,

Z głodu osłabłam cała,

Zmęczonam od płakania,

Ach, niema zmiłowania!

Koszulka w strzępy rwie się,

A nocą zimno w lesie.

Wilk włóczy się po borze,

Sierotkę pożreć może.

Gdyby choć kęsek chleba!

Mnie więcej nie potrzeba,

Pójdę, choć nocka chłodna,

Lecz głodnam, taka głodna!

Matusiu! tyś już w niebie,

O, zabierz mnie do siebie,

Przyjdź, mamo, po swe dziecię,

Tak źle mi na tym świecie!

Gniazdeczko ptak uwinie,

Zwierz wynajdzie jaskinię,

Nie ciasno tu nikomu,

Ja tylko nie mam domu.

O, Dziecino, o, droga,

Wstaw się za mną do Boga,

Niech przez swego anioła

Mnie do mamy powoła!

MATKA BOSKA.

(łaskawie):

Otrzyj, dziecię, oczęta,

Nie skarż się tak żałośnie,

Pan Bóg karmi ptaszęta,

Stroi lilję, co rośnie;

On o tobie, nieboże,

Też zapomnieć nie może!

Drżysz od zimna, kochanie,

Zaraz ciebie odzieję,

Ot, Jezuska ubranie,

Patrz, Dziecina się śmieje!

Zbliż się, zabaw go trocha,

On sierotki tak kocha...

(Do stajenki wchodzą Żółkiewski, Czarniecki i Sobieski).

ŻÓŁKIEWSKI.

Twym rycerzem, Chryste, byłem,

Wojennikiem Boga,

Mężnym hufcom hetmaniłem,

Pobijałem wroga.

A gdyś kazał, to z pokorą

Szepcąc modlitw słowo,

Za Twą wiarę pod Cecorą

Nałożyłem głową!

CZARNIECKI.

Ani z soli, ani z roli

Zyski sobie niosłem,

Ale z tego, co mnie boli,

Wysoko wyrosłem.

Szwed wpadł do nas, jak wilk srogi,

Kalał Imię Boże,

Toż go gnałem poza progi,

Za dziesiąte morze!

SOBIESKI.

Daje dłoni moc olbrzyma

Siła wiary przednia,

Biłem Turków u Chocima,

I biłem u Wiednia!

Tyś mnie, Panie, w łasce chował,

Kiedym szedł na działa,

Moim mieczem Tyś kierował,

Tobie tylko chwała!

(Na progu stajenki staje anioł i mówi):

ANIOŁ.

Marjo! zabieraj Dziecię,

Dopóki noc nie minie,

Uciekaj z Betleemu,

Osiądź w innej krainie.

Zły Herod, król żydowski,

Rozesłał swe siepacze,

Gdzie spojrzeć, krew wytryska,

Tysiące matek płacze.

Noc ciemna, gwiezdny błękit

Przesłonił się chmurami,

Bezpieczniej na pustyni,

Niż tu między katami.

Okrutnie mordowanych

Jęki dziatek słyszycie!

Marjo! ratuj Jezusa

I Jego święte życie.

(Anioł znika).

MATKA BOSKA.

(w przerażeniu).

Do drogi! do drogi!

Otulmy Dziecinę,

Chcą zabrać mi Ciebie,

Me skarby jedyne!

Niech przyjdą wysłańcy,

Niech czają się skrycie,

Nim wydrą Jezusa,

Wprzód wydrą mi życie!

(Do stajenki wchodzi Łokietek).

ŁOKIETEK.

I mnie również z mojej ziemi

Wyganiały wrogi,

Przeciem umarł między swemi,

Syty sławy mnogiej.

Prędko błysły dni złociste

Za smutną żałobą,

Na tułactwo idziesz, Chryste,

I ja pójdę z Tobą!

(Do stajenki wchodzi Kordecki).

KORDECKI.

Ja nie wchodzę między wodze

Z uzbrojoną ręką,

Lecz Cię będę bronił w drodze,

Przeczysta Panienko!

Tak Cię piersią będę słonił,

Krwią szafując własną,

Jakem bronił i obronił

Częstochowę Jasną!

(Do stajenki wchodzi Bolesław Śmiały).

BOLESŁAW ŚMIAŁY.

Bóg me czyny zważył w niebie,

Bóg, który przebacza,

Nie odtrącaj mnie od siebie,

Króla i tułacza!

Tam na ziemi mej rodzinnej

Żyję w sławie żywej,

Chryste! Chryste! jam mniej winny,

Bardziej nieszczęśliwy!

(Cały orszak szykuje się do drogi).

SOBIESKI.

Panienko święta, idź z Dzieciątkiem przodem,

My tuż za wami zbrojnym korowodem,

Pozna zła siła, ludzka, czy to djabla,

Co znaczy nasza poświęcana szabla.

Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus i św. Józefem

wychodzi, za niemi Sobieski, Kordecki, Łokietek,

Bolesław Śmiały, Żółkiewski i Czarniecki, śpiewając:

ŚPIEW.

Kto się w opiekę poda Panu swemu,

A całym sercem szczerze ufa Jemu,

Śmiele rzec może: mam obrońcę Boga,

Nie przyjdzie na mnie żadna straszna trwoga.

ZASŁONA SPADA.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Część III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej