Honoriusz Balzac

SZUANIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

SZUANIE

czyli BRETANIA W ROKU 1799

Honoriusz Balzac

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ZASADZKA

Jednego z pierwszych dni roku VIII, na początku vende-miaire'a, czyli wedle współczesnego kalendarza, pod koniec września 1799 roku, około stu wieśniaków, wraz ze sporą gromadą mieszczan, wyruszywszy rankiem z Fougères podążało do Mayenne, wspinając się na górę zwaną Pèlerine, położoną mniej więcej w połowie drogi między Fougères i Ernèe, miasteczkiem, gdzie podróżni zatrzymują się zwykle na popas. Drużyna ta, podzielona na mniejsze i większe grupy, zwracała uwagę rozmaitością strojów tak odrębnych, stanowiła zbiorowisko ludzi przemieszkujących w okolicach tak rozmaitych, ludzi należących do tak różnych zawodów, że warto opisać charakterystyczne jej cechy, aby przydać naszej opowieści żywego kolorytu, ogromnie dziś szacowanego — jakkolwiek zdaniem niektórych krytyków szkodzi on malowidłu uczuć.

Większość chłopstwa była boso, odziana tylko w luźne tułuby ze skór kozich, okrywające postać od szyi do kolan, w portki z białego, zgrzebnego płótna, którego nić gruźlasta świadczyła o niechlujstwie rodzimego przemysłu. Włosy wieśniaków zasłaniały całkiem twarz pochyloną ku ziemi, a tworząc kosmyki strączkowate i długie, tak się z biegiem lat do koziej upodobniły sierści, że na pierwszy rzut oka mogłeś łacno wziąć tych nędzarzy za bydlęta, których skórami się okrywali. Dostrzegałeś jednak niebawem oczy błyszczące poprzez te kudły, niby krople rosy w zielonym gąszczu; ale spojrzenie ich, lubo zdradzające ludzką inteligencję, nie tyle sprawiało przyjemność, ile budziło trwogę. Nosili czapy wełniane, czerwone i brudne, przypominające ową czapkę frygijską, którą Republika uznała podówczas ze emblemat wolności. Każdy z nich miał na ramieniu sękaty i gruby kij dębowy, z którego zwisały długie płócienne biesagi, raczej puste. Niektórzy nasadzili na czapę pilśniowy, prymitywnej roboty kapelusz o szerokich kresach, ozdobiony czymś w guście różnobarwnej wełnianej krajki, otaczającej go niby wstążka. Przyodziewek tych ostatnich, ubranych od stóp do głów w owo płótno, z którego uszyto portki i biesagi pierwszych, nie miał w sobie chyba nic takiego, co zaliczylibyśmy do nowej cywilizacji. Długie włosy opadały im na kołnierz luźnego kaftana, zaopatrzonego w boczne niewielkie kwadratowe kieszenie, a sięgającego tylko do bioder — ubiór taki wyróżnia chłopów przemieszkujących w zachodniej Francji. Pod owym rozchylonym kaftanem widniała kamizelka z tegoż płótna, zapięta na potężne guziki. Niewielu tylko wędrowało w chodakach; reszta, powodując się oszczędnością, niosła obuwie w ręku. Strój ów, zbrudzony długim użyciem, sczerniały od potu lub kurzu, nie tak oryginalny jak ubiór pierwszych, miał jednak pewną historyczną wartość, służąc za przejście do sukien niemal wspaniałych, jakie nosiło kilkunastu ludzi rozsianych wśród gromady, uświetniając ją niczym kwiaty. Bo i rzeczywiście, pantalony ich z błękitnego płótna, żółte lub czerwone kamizelki, przystrojone dwoma rzędami miedzianych guzików i podobne do czworokątnych pancerzy, odcinały się tak żywo od białych portek i kozich tułubów, jak chabry i maki od pszenicznego łanu. Niektórzy z nich mieli owe chodaki, które chłopi bretońscy umieją sporządzać sami; ale większość nosiła grube podkute buty i ubrania z nader prymitywnej materii, skrajane na starofrancuską modłę, który to fason z pietyzmem wieśniacy nasi do dziś zachowują. Kołnierz koszuli mieli spięty srebrnym guzem wyobrażającym kotwicę lub serce. "Wydawało się wreszcie, że biesagi ich są lepiej zaopatrzone niż u towarzyszów; ponadto niejeden z nich dołączył do podróżnego ekwipunku pękatą łagiewkę, oczywiście pełną wódki, zawieszoną u szyi na sznurku. Wśród opisywanej gromady ludzi na pół dzikich widniało kilku mieszczan — jak gdyby po to, żeby ukazać, dokąd sięgnęły szczyty tutejszej cywilizacji. Głowy ich okrywały kapelusze bądź okrągłe, bądź stosowane w kształcie pirogów, bądź kaszkiety; mieli botforty albo trzewiki przytrzymywane kamaszami, a w stroju' ich zachodziły różnice równie znamienne, jak w ubiorze chłopów. 2 dziesięciu miało na sobie ową kurtkę republikańską, nazywaną popularnie karmaniolą. Inni — z pewnością bogaci rzemieślnicy — byli odziani od stóp do głów w sukno jednej barwy. Najwykwintniejsi zwracali uwagę frakiem lub surdutem z sukna niebieskiego albo zielonego, w mniejszym czy większym stopniu wyszarzanym. Owi prawdziwi personaci nosili buty najrozmaitszego fasonu i zabawiali, się grubą trzcinową łaską — w przykrych okolicznościach dobry humor udając. Kilka głów starannie upudrowanych, kilka harcapów niezgorzej splecionych świadczyło o pewnym rodzaju elegancji, którego nabywamy dorabiając się majątku czy też odebrawszy niejaką edukację. Przyglądając się tym ludziom, oszołomionym, iż znaleźli się w gromadzie, zebranym tu jakby wolą przypadku, powiedziałbyś, że pożar wygnał mieszkańców zaścianka z cichych i spokojnych domów. Ale czas i miejsce nadawały temu zbiorowisku zupełnie inny charakter. Obserwator wtajemniczony w zamieszki wewnętrzne, nękające podówczas Francję, rozpoznałby łacno wśród owej drużyny nieliczną grupkę tych obywateli, na których wierność Republika ilczyć mogła — drużyny składającej się niemal bez wyjątku z ludzi, co przed czterema laty z pomienioną wojowali Republiką. Jeszcze jeden rys, wcale wymowny, nie pozostawiał żadnych wątpliwości co do przekonań dzielących tych ludzi: tylko republikanie kroczyli z niejaką wesołością. Inni tworzący ów oddział różnili się w widoczny sposób jedynie ubiorem, gdyż oblicza ich i postawa miały wyraz jednakowy, jaki zostawia nieszczęście. Na twarzach wszystkich tych mieszczan i chłopów malowała się głęboka melancholia; milczeli ponuro, ale taił się w owym milczeniu jakiś bunt; wydawało się, że uginają się pod jarzmem tej samej myśli, z pewnością groźnej, lecz ukrytej starannie pod nieprzeniknionym obliczem; i tylko niezwyczajna. powolność kroku mogła zdradzić sekretne wyrachowanie. Od czasu do czasu niektórzy z nich, zwracający uwagę różańcami zawieszonymi na szyi — chociaż ten, kto zachowywał ów znak religii nie tyle wytępionej, ile skasowanej, narażał się na niebezpieczeństwo — potrząsali głową odrzucając włosy i unosili ją nieufnie. Przyglądali się natenczas ukradkiem, ale i badawczo lasom i ścieżkom, a także skałom, pomiędzy którymi wyżłobiono drogę, i czynili to w taki sposób, w jaki pies chwytając wiatr usiłuje zwęszyć zwierzynę; ale że słyszeli tylko monotonny odgłos kroków milczących, towarzyszy,  znów opuszczali głowy i zatapiali się w bolesnej obojętności, podobni przestępcom prowadzonym na galery, gdzie sądzono im żyć i umrzeć.

Pochód owej kolumny w kierunku Mayenne, różnorodność składających się na nią elementów, rozmaitość uczuć objawianych przez tych ludzi wytłumaczymy dość łatwo: inny jeszcze oddział posuwał się  na czele. Około stu pięćdziesięciu żołnierzy, z bronią i taborem, maszerowało pod wodzą szefa półbrygady. Wyjaśnić trzeba z uwagi na tych, co nie byli świadkami dramatu Rewolucji, że powyższą nazwą zastąpiono tytuł pułkownika, potępiony przez patriotów jako nazbyt arystokratyczny. Żołnierze ci należeli do rezerw półbrygady stacjonującej w Mayenne. W owych niespokojnych czasach mieszkańcy zachodniej Francji mienili wszystkich republikańskich żołnierzy Błękitnymi. Owo przezwisko pochodziło od pierwszych błękitno-czerwonych mundurów, które zapamiętaliśmy tak dokładnie, że opis ich byłby tu zbędnym. Oddział Błękitnych eskortował więc ową gromadę ludzi, niezadowolonych prawie bez wyjątku, że skierowano ich do Mayenne, gdzie dyscyplina wojskowa miała rychło zatrzeć istniejące między nimi różnice, ubrać ich jednakowo i wziąć pod jeden strychulec, a do tego wszystkiego i najmniejszej nie mieli skłonności.

Rzeczona kolumna stanowiła kontyngent z trudem zebrany w dystrykcie Fougères, a należący do świadczeń owego dystryktu określonych ustawą - o poborze rekruta, wydaną przez Dyrektoriat wykonawczy Republiki 10 messidora ubiegłego roku. Rząd zażądał był stu milionów franków i stu tysięcy żołnierza, aby wysłać co prędzej posiłki wojskom cofającym się przed Austriakami we Włoszech, a przed Prusakami w Niemczech i zagrożonym w Szwajcarii od Rosjan, którym Suworow obiecywał rychły podbój Francji. Departamenty zachodnie znane pod nazwą Wandei, Bretania oraz część dolnej Normandii, uspokojone przed trzema laty staraniem generała Hoche, który w ciągu lat czterech prowadził tu boje, wykorzystały jakby obecny moment, znów podejmując walkę. 2 tylu stron napastowana, Republika odzyskała pierwotną energię. Przygotowała najpierw do obrony zaatakowana departamenty, powierzywszy pieczę nad nimi zamieszkałym tam patriotom — jak przewidział zresztą któryś paragraf pomienionej ustawy z messidora. W rzeczywistości zaś rząd, nie posiadając ani armii, ani pieniędzy, którymi mógłby dysponować wewnątrz kraju, ominął trudności uciekłszy się do prawodawczej fanfaronady: nie mogąc niczym zasilić zbuntowanych departamentów, obdarzył je zaufaniem. Kto wie, czy nie spodziewał się, iż krok taki, uzbroiwszy jednych obywateli przeciw drugim, stłumi rokosz w zarodku. Ów paragraf, źródło pożałowania godnych represji, brzmiał następująco: „W departamentach zachodnich należy powołać kompanie ochotnicze". Owo niepolityczne posunięcie wzbudziło na zachodzie tyle wrogości, że Dyrektoriat musiał z miejsca uznać sprawę za przegraną. Po kilku dniach więc zażądał  od Zgromadzenia specjalnych uprawnień tyczących się utworzenia oddziałów lekko uzbrojonych, uprawnień zgodnych z treścią paragrafu o kompaniach ochotniczych. Otóż nowa ustawa, ogłoszona na parę dni przed rozpoczęciem naszej opowieści, a wydana trzeciego dnia dopełniającego rok VII nakazywała zorganizować ów szczupły kontyngent ludzki — w legiony. Legiony te miały nosić nazwę departamentów: Sarthe, Orne, Mayenne, Ille-et-Vilaine, Morbihan, Loire-Infèrieure, Maine-et-Loire. „Owe legiony — mówiła ustawa — specjalnie utworzone do walki z szuanami, nie mogą być pod żadnym pozorem wysłane na granicę". Te szczegóły nudne, lecz i nieznane, tłumaczą zarówno ówczesną słabość Dyrektoriatu, jak i przyczynę, dla której opisana gromada maszerowała pod wodzą Błękitnych. Nie będzie też pewnie od rzeczy przydać, iż owe piękne i patriotyczne decyzje Dyrektoriatu skończyły się obwieszczeniem w Bulletin des Lois, wykonawców nie znalazłszy. Nie mając już podpory w wielkich ideałach moralnych, w patriotyzmie czy terrorze, dzięki którym wykonywano je ongi, dekrety Republiki tworzyły miliony franków i zastępy wojska, ale nigdy żaden grosz nie wpłynął do skarbu i ani jeden żołnierz armii nie zasilił. Rozmach Rewolucji zmarniał w nieporadnych rękach, prawo, kiedy trzeba było wprowadzić je w czyn, ulegało okolicznościom zamiast panować nad nimi.

Władzę wojskową nad departamentami Mayenne oraz Ille-et-Vilaine objął w tym czasie wytrawny oficer, który zbadawszy na miejscu, jakie by najsposobniej przedsięwziąć środki, postanowił nie liczyć się z trudnościami i ściągnąć kontyngent rekrutów przypadający na Bretanię, osobliwie zaś na Fougères, jedno z najgroźniejszych ognisk szuańskiego rokoszu. Spodziewał się, że takim posunięciem osłabi siłę niebezpiecznych dystryktów. Ów żołnierz, Republice oddany, skorzystał z ustawy będącej tylko mrzonką i zapewnił, że uzbroi i wyekwipuje poborowych i że wypłaci im miesięczny żołd, obiecany przez rząd tym wojskom, w nadzwyczajnym trybie wysztyftowanym. Aczkolwiek Bretania uchylała się podówczas od służby wojskowej wszelkiego rodzaju, plan przeprowadzono z powodzeniem, przede wszystkim dlatego, że ludność w pomienione obietnice uwierzyła, a zaciąg odbył się tak szybko, iż ów oficer nieco się stropił. Należał on jednak do starych lisów, nie dających się łatwo podejść. Kiedy więc do dystryktu ściągnęła już część poborowych, jął węszyć, czy w takiej nadmiernej gorliwości nie kryją się jakieś sekretne pobudki, a może i przejrzał tych ludzi sądząc, że pragną zaopatrzyć się w broń. Jakoż nie czekając na spóźnionych wydał był rozkazy, umyśliwszy wycofać się w kierunku Alencon, albowiem, gdyby powiodła mu się ta próba odwrotu, znalazłby się w bliskości departamentów podporządkowanych już władzom republikańskim; ale rokosz wzmagający się w tych okolicach mógł udaremnić owe projekty. Nasz oficer, stosując się do instrukcji, utrzymywał w najgłębszej tajemnicy i straszliwe niepowodzenia, jakich doznawały wojska francuskie, i niezbyt krzepiące wieści, które . nadchodziły z Wandei; owego zaś ranka, kiedy zaczyna się niniejsze opowiadanie, postanowił dotrzeć forsownym marszem do Mayenne, gdzie w myśl ustawy i wedle swoich najlepszych chęci wcieliłby bretońskich rekrutów w kadry półbrygady. Słowo „rekrut", które później stało się powszechnie używanym, zastąpiło wtedy po raz pierwszy w języku urzędowym termin „podlegający rekwizycji", jakim określano pierwotnie republikańskich poborowych. Zanim wyruszono z Fougeres, dowódca, przewidując, iż długa droga mogłaby obudzić czujność rekrutów, wydał żołnierzom tajny rozkaz, aby zaopatrzyli się w amunicję tudzież rację chleba niezbędną, ale i taką, że starczyłaby dla wszystkich; umyślił bowiem, aby nie zatrzymywać się na popas w Ernèe, gdzie poborowi, ochłonąwszy ze zdziwienia, porozumieliby się prawdopodobnie z szuanami, rozproszonymi na pewno po sąsiednich wsiach. Posępne milczenie panujące w gromadzie rekrutów zaskoczonych manewrem starego republikanina, opieszały krok, jakim szli pod górę, pobudziły do najwyższego stopnia nieufność Hulota, owego szefa półbrygady; to, cośmy w znanym już czytelnikowi opisie podkreślili jako rysy najbardziej charakterystyczne, ciekawiło go nadzwyczaj; toteż kroczył milcząc, otoczony pięcioma młodymi oficerami, którzy szanowali zadumę komendanta.

Ozwał się jednak, i to nie zwlekając, w momencie kiedy wszedłszy na szczyt Pèlerine obejrzał się nagle, jak gdyby instynktem powodowany, aby bacznie przypatrzyć się zaniepokojonym twarzom rekrutów. Bo i rzeczywiście: Bretończycy zwolna, lecz tak skutecznie opóźniali się w marszu, że dzielił ich już od eskorty odstęp liczący dwieście kroków. Hulot skrzywił się natenczas w sobie tylko właściwy sposób.

— Cóż u diabła stało się tym paniczom? — zawołał donośnie. — Zdaje mi się, że nasi rekruci powłóczą nogami zamiast je wyciągać!

Na te słowa towarzyszący mu oficerowie obejrzeli się mimowiednie, wzdrygnąwszy się, jakby niespodzianym hałasem ze snu wyrwani. Sierżanci i kaprale doznali podobnego wstrząsu, a kompania zatrzymała się, choć nie padł rozkaz w takich razach powinny: „Stój!" Oficerowie, ludzie młodzi, którzy jak i wielu innych musieli porzucić studia specjalne, aby bronić ojczyzny, wrażliwi na piękno, gdyż wojna nie wypleniła w nich jeszcze artystycznych sentymentów, tak się zachwycili widokiem roztaczającym się u ich stóp, że uwagę dowódcy przemilczeli, nie zdając sobie sprawy, jak doniosłą była, a oddział, co niby długi żółw piął się na zbocze Pèlerine, ogarnęli przelotnie wzrokiem. Lubo przybyli z Fougères, skąd również widać pejzaż, co rozpościerał się przed ich oczyma, odmiana perspektywy przeobraziła go tak dalece, iż nie zdoławszy opanować zachwytu jęli podziwiać po raz ostatni tę panoramę, przypominając owych dilettanti, w których utwór muzyczny budzi tym większe rozkosze, im lepiej znają jego szczegóły.

Ze szczytu Pèlerine ukazuje się oczom wędrowca rozległa dolina Couësnon, zamknięta na horyzoncie miastem Fougères, zaliczającym się do najwyższych jej punktów. Tameczny zamek, zbudowany na skale, panuje nad kilkoma ważnymi szlakami, a dzięki temu położeniu Fougeres stanowiło niegdyś jeden z kluczy do wnętrza Bretanii. Z tego miejsca oficerowie zobaczyli po raz pierwszy w całości ową kotlinę zwracającą uwagę tak żyznością gleby, jak i nadzwyczaj urozmaiconym krajobrazem. Jak okiem sięgnąć góry łupkowe wznoszą się tu amfiteatralnie, dębowe lasy osłaniają zbocza ich czerwonawe, a wśród stoków kryją się dolinki pełne miłego chłodu. Pomienione skały zakreślają szeroki łuk, z pozoru tylko regularny, w którego głębi ściele się miękko rozległa łąka, przypominająca rysunkiem ogród angielski. Gęsta sieć żywopłotów otaczających liczne gospodarstwa, o granicach kapryśnie wytyczonych, usiane drzewami, nadaje temu dywanowi zieleni charakter rzadko wśród francuskich pejzażów spotykany, a tai on płodne sekrety piękna w potęgującym się bogactwie kontrastów, które wywołują wrażenie dość mocne, by "zapaść na dno i najobojętniejszej duszy. W opisywanym momencie krajobraz ożywił się dzięki owemu przelotnemu blaskowi, jakim natura lubi czasem ozdabiać swoje niezniszczalne twory. Oddział przeciągał doliną, a tymczasem wschodzące słońce rozproszyło białe i lekkie opary, co w ranki wrześniowe snują się zwykle nad łąkami. W chwili kiedy obejrzeli się żołnierze, wydawało się, iż niewidzialna ręka zdejmuje z tego pejzażu  ostatnią zasłonę, w którą spowiła go na noc, uprząta delikatne mgiełki, podobne welonowi przejrzystej gazy, jakim okrywa się cenne klejnoty, aby przysłonięte pobudzały tym silniej ciekawość. Na szerokim horyzoncie, który nasi oficerowie ogarnęli okiem, nie dostrzegłbyś i najzwiewniejszej chmurki, co świadczyłaby srebrną jasnością, iż ten olbrzymi błękitny strop jest firmamentem. Był to raczej baldachim jedwabny, wsparty na nierównych czubach górskich szczytów, rozpięty w przestworzach dla ochrony tego przepysznego kręgu pól, strumieni, gajów i łąk. Oficerowie nie mogli napatrzyć się owej prze strzeni oszałamiającej wspaniałością sielskich powabów. Jedni wahali się długo, zanim wzrok ich spoczął wśród zadziwiającej mnogości dąbrów o kolorach uświetnionych odcieniem brązu, krzewy bowiem oblokły się już gdzieniegdzie surową żółtością — o barwach, które podkreślała jeszcze szmaragdowa zieleń łąk, w rozmaitego kształtu wykrajanych połacie. Drugich pociągnęły kontrasty, jakie tworzyły złotawe ścierniska po sprzątniętym życie, przedzielając rdzawe pola, gdzie zżęta już gryka piętrzyła się w stożkowatych wiązkach niby pęki broni, którą żołnierz na biwaku ustawił. Tu i ówdzie czerniły się łupkowe dachy, skąd ulatywały białe dymy; a dalej wartkie, srebrzyste i kręte potoki, co żłobią sobie w Couësnon głębokie koryta, wabiły oko zjawiskiem pokrewnym mirażowi, które nie wiadomo czemu wprawia duszę w stan rozterki i rozmarzenia. Balsamiczna świeżość jesiennego wiatru i silna woń lasów, wznosząca się niczym chmura kadzidła, upoiły zachwyconych tą piękną krainą; oficerowie przyglądali się z podziwieniem nie znanym sobie kwiatom, bujnej roślinności i zieleni, co współzawodniczyć by mogła z zielenią Anglii — bo przecież Bretania sąsiaduje z pomienioną wyspą i obie noszą to samo imię . Pasące się bydło ożywiało tę scenę, gdzie lada moment miał się rozegrać dramat. Ptaki śpiewały napełniając dolinę słodką i ściszoną melodią, co drżała w powietrzu. Jeśli skupiwszy wyobraźnię zechcecie dostrzec pełnię tej bogatej gry świateł i cieni, zamglone widnokręgi gór, fantastyczne perspektywy otwierające się już to w miejscach nie zarosłych drzewami, już to wśród rozlewisk i przełęczy, które ukazują się z dala między wdzięcznie falującymi liniami wzgórz; jeśli wspomnienie ubarwi, by tak rzec, ten rysunek równie ulotny, jak chwila, kiedy go wykonano, osoby, dla których szkice takie pewną wartość mają, wyobrażą sobie, acz niedokładnie, czarodziejski obraz, co jakby usidlił wrażliwe jeszcze dusze młodych oficerów.

Pomyślawszy tedy, że biedacy niechętnie rozstają się z rodzinną ziemią i drogimi sercu nawykami, że ten i ów nieborak zginie może na obczyźnie, przebaczyli im mimo woli ową opieszałość, bo ją zrozumieli. Następnie, a powodowała nimi szlachetność żołnierzom właściwa, zataili to pobłażanie udając, że pragną zbadać walory strategiczne tej pięknej okolicy. Lecz Hulot — którego będziemy z konieczności nazywać komendantem, jako że szef półbrygady to miano niezbyt miłe dla ucha — nie liczył się do ludzi, co w obliczu niebezpieczeństwa ulegają czarowi pejzażu, choćby nawet raj ziemski postrzegli. Potrząsnął więc przecząco głową i zmarszczył czarne krzaczaste brwi, co nadawały jego fizjonomii wyraz marsowy.

— Czegóż u diabła oni się tam guzdrzą? — spytał po raz wtóry, a głos jego był schrypnięty, jak zwykle u ludzi znużonych trudami wojaczki. — Może tam we wsi jest jakaś przezacna Matka Boska, ż którą chcieliby się pożegnać osobiście?

— Pytasz, dlaczego? — ozwał się głos jakiś.

Słysząc dźwięki, co dobywały się jakby z rogu, którym chłopi zamieszkujący te doliny zwołują bydło, komendant obejrzał się raptownie niby ukłuty końcem szpady i zobaczył o dwa kroki od siebie osobistość jeszcze dziwaczniejszą . niźli rekruci prowadzeni z Mayenne Republice na służbę. Ów nieznajomy, krępy i barczysty, zwracał uwagę głową niemal tak ogromną jak u tura, ale z innych także względów łeb rzeczonego zwierzęcia przypominającą. Nadmierna szerokość nozdrzy sprawiała, iż nos jego wydawał się krótszym, niż był w istocie. Wargi mięsiste i grube, uniesione białymi jak śnieg zębami, oczy wielkie, okrągłe i czarne, przyozdobione brwią groźnie nastroszoną, obwisłe uszy i ryże włosy — wszystko to należało nie tyle do naszej pięknej rasy kaukaskiej, ile do gatunku trawożernych. Wreszcie zupełny brak innych rysów odróżniających człowieka cywilizowanego czynił ową odkrytą głowę tym ciekawszą. Kanciasty kontur twarzy od słońca sczerniałej upodabniał ją w pewnym sensie do granitu, stanowiącego podglebie tych okolic, a widać było u tego szczególniejszego indywiduum tylko oblicze. Od szyi bowiem poczynając, okryty był kataną — rodzajem bluzy — z płótna rdzawego i jeszcze grubszego niż portki najuboższych rekrutów. Owa katana, w której miłośnik starożytności poznałby saye (saga) albo sayon dawnych Galów, kończyła się w pasie, przymocowana do nogawic z koziej skóry czymś na kształt drewnianych guzów tak pierwotnej roboty, że na niektórych była kora. Pod kozią skórą odziewającą golenie i uda nie dopatrzyłbyś się żadnych cech ludzkiej postaci. Stopy tkwiły w olbrzymich chodakach. Długie lśniące włosy, podobne do kozich kudłów, opadały z obu stron twarzy, przedzielone na dwie równe części, niczym u średniowiecznych figur, jakie możemy do dziś oglądać w niejednej katedrze. Zamiast sękatego dębowego kija, jakie rekruci nieśli na ramieniu, trzymał wsparty o pierś — niby fuzję — gruby bat, opatrzony rzemiennym biczyskiem sztucznie splecionym i, jak się wydawało, dwa razy dłuższym od biczyska zwykłego. Pojawienie się niespodziane tej dziwacznej istoty można, by na pozór wytłumaczyć dość łatwo. Ten i ów pomyślał zrazu, że nieznajomy jest poborowym czy rekrutem (słowa te miały natenczas jednakie znaczenie), co zawrócił w kierunku kolumny widząc, iż przystanęła. Ale komendant zdziwił się mocno przybyciem tego człowieka; i choć nie pokazał po sobie najmniejszej konfuzji, zasępiło się jego czoło; zmierzywszy obcego wzrokiem, powtórzył machinalnie, jakby złowróżbną pochłonięty myślą:

— No tak, ale dlaczegóż oni się guzdrzą? Nie wiesz aby?

— Bo tam — objaśnił ponury rozmówca, akcent zaś jego, świadczył, że z niemałym trudem człowiek ów mówi po francusku — bo tam — rzekł wyciągając rękę o szorstkiej i szerokiej dłoni i wskazując drogę do Ernée — jest Maine i tam kończy się Bretania.

A następnie, tupnąwszy z całych sił, rzucił ciężki bat komendantowi pod nogi. Lakoniczna a dobitna odpowiedź nieznajomego sprawiła na obecnych mniej więcej takie wrażenie, jakby tam-tam zahuczał nagle wpośród koncertu. Określając tę odpowiedź jako lakoniczną i dobitną, słabe tylko czytelnikowi damy pojęcie, ile nienawiści i jaką żądzę zemsty wyraził ów dumny gest i zwięzłe słowa, ile dzikiej a chłodnej energii przebijało z postawy tego człowieka. Nieokrzesany, o twarzy nacechowanej prostacką głupotą, jak gdyby wyciosany siekierą, podobny do sękatego pniaka, przypominał któregoś z barbarzyńskich bożków. Przybrawszy postawę proroka wydawał się w tym otoczeniu uosobionym geniuszem Bretanii, który zbudził się z trzechletniego snu, by znowu rozpętać wojnę, co oblekłaby kirem i zwycięzców, i zwyciężonych.

— Cacany galant — powiedział Hulot do siebie. — Wygląda mi na ambasadora tych, co rozpoczną rokowania wystrzałem z fuzji.

Wycedziwszy przez zęby te słowa, komendant spojrzał na wieśniaka, potem na okolicę i na oddział wojska, oderwawszy zaś wzrok od żołnierzy jął się przyglądać urwistym zboczom drogi, ocienionym w górze wysokimi bretońskimi janowcami; wreszcie utkwił znów oko w nieznajomym, jak gdyby pragnąc stropić go i poddać niememu badaniu, które skończył pytając:

— Skądeś tu przyszedł?

Wzrok jego, ciekawy a przeszywający, starał się odgadnąć tajemnice tej twarzy nieprzeniknionej, która w czasie owej przerwy zasnuła się głupkowatym wyrazem odrętwienia, w jakie zapadają odpoczywający chłopi.

— Z kraju garsów — odrzekł nieznajomy, żadnego nie okazując pomieszania.

— Jak się nazywasz?

— Odziom.

 — Czemuż to, wbrew prawu, nosisz przezwisko szuańskie?

Odziom — będziemy go tak nazywać, skoro podał to miano — spojrzał na komendanta z wyrazem tak szczerej i przekonywającej głupoty, iż Hulot pomyślał, że szuan nie zrozumiał słów jego.

— Należysz do grupy poborowych, z Fougeres?

Na to pytanie Odziom odpowiedział jednym z owych nie wim, których intonacja, zdolna przywieść do rozpaczy, uniemożliwia wszelką rozmowę. Usiadł spokojnie na skraju drogi, dobył z katany kilka kawałków cienkiego i czarnego hreczanego placka, przysmaku narodowego, którym potrafią się delektować — a żałosne to rozkosze — jedynie Bretończycy, i jął pożywiać się z obojętnością półgłówka. Ktokolwiek spojrzałby na niego, stwierdziłby, że to człowiek absolutnie pozbawiony inteligencji, więc i oficerowie porównywali jedzącego wieśniaka kolejno to do bydlęcia, co wyżera tłustą trawę pastwiska w dolinie, to do czerwonoskórego z Ameryki, to znów do dzikusa z Przylądka Dobrej Nadziei. Sam komendant, wprowadzony w błąd owym zachowaniem, przestawał się już niepokoić, spojrzawszy jednak po raz ostatni, jak nakazywała roztropność, na tego człowieka, w którym dopatrywał, się zwiastuna bliskiej rzezi, zobaczył w jego włosach, na katanie i w kozich skórach mnóstwo ciernia, poszarpanych liści i ździebeł chrustu, jak gdyby szuan odbył długą drogę wśród chaszczów. Zerknął  znacząco na Gerarda, swojego adiutanta, przy którym stał, ścisnął mu silnie rękę i szepnął:

— Wyprawiliśmy się po runo, a sami wrócimy ostrzyżeni.

Zdziwieni oficerowie spoglądali milcząco po sobie.

Wypada uczynić tutaj pewną dygresję, ażeby niepokój naszego komendanta podzieliły niektóre osoby rozmiłowane w domowym zaciszu i przywykłe wątpić o wszystkim, ponieważ są jakby ślepe, osoby, co mogłyby zaprzeczyć istnieniu Odzioma i przemieszkujących w zachodniej Francji wieśniaków, rozsławionych naówczas bohaterskimi czynami. Słowo gars, wymawiane gâ, należy do szczątków języka celtyckiego. Z dolnobretońskiego przeszło do francuszczyzny i zawiera, jeśli idzie o naszą współczesną mowę, najwięcej starodawnych pamiątek. Gais był to główny oręż Gaelów, czyli Galów; gaisde oznaczało zbrojnego; gais — męstwo; gas — siłę. Zestawienie to świadczy o pokrewieństwie rzeczownika gars z powyższymi słowami zaliczającymi się do mowy naszych przodków. Jest on analogiczny do łacińskiego vir — mąż, od którego wywodzi się virtus — siła, męstwo. Dysertacja ta jest usprawiedliwiona ze stanowiska narodowego; ponadto przyczyni się może do rehabilitacji — w pojęciu niektórych osób — słów takich, jak gars, garçon, garçonnette, garce, garcette, wykreślonych na ogół biorąc z dyskursów ludzi dystyngowanych, poczytujących je za wyrazy nie najskromniejsze, ale że wywodzą się one, z prawdziwie rycerskiej tradycji, często trafi na nie tu i ówdzie czytelnik niniejszej powieści. — C'est une fameuse garce! — oto niezbyt zrozumiały komplement, jaki spotkał panią de Staël w którymś z zapadłych powiatów Vendômois, gdzie spędziła kilka dni będąc na wygnaniu. Obyczaje galijskie nigdzie na ziemi naszej nie pozostawiły śladów równie trwałych jak w Bretanii. Część pomienionej prowincji, gdzie do dziś ludzie żyją w dzikości naszych nieokrzesanych przodków zachowując ich zabobony w stanie, by tak rzec, gorącym, nazywa się krajem garsów. A jeśli powiat jakiś zamieszkuje pewna liczba dzikich podobnych do jegomości, co wystąpił już był w tej „Scenie", okoliczna ludność powiada: garsowie takiej i takiej parafii; i to klasyczne miano stanowi jakby nagrodę za wytrwałość, z którą usiłują przechować tradycje galijskiego języka i galijskich obyczajów; przeto w życiu ich utrzymały się głębokie ślady wierzeń i zabobonnych praktyk, z dawnych datujące się czasów. Nie zapomniano tu jeszcze o tradycjach feudalnych. Tutaj badacze starożytności odnajdują zabytki pozostałe po druidach, a geniusz teraźniejszej cywilizacji rejterował w popłochu, ilekroć próbował się przedzierać przez tameczne bory, pierwotne i nieprzebyte. Cechuje tych ludzi nie tylko niewiarygodne okrucieństwo i bydlęcy upór, lecz i wierność złożonej przysiędze; nikt nie przestrzega tu naszych praw, bo i nigdy o nich nie słyszał, nikt nie wie o naszych obyczajach, mowie, ubiorze i nowym systemie monetarnym, a jednak mieszkańcy tych siół, ubożsi umysłowo niż Mohikanie i Czerwonoskórzy Ameryki Północnej, są równie wspaniali, niezłomni i przebiegli, jak oni — dzięki dwóm współdziałającym czynnikom: patriarchalnej prostocie i heroicznym cnotom. Bretania leży pośrodku Europy, stanowiąc skutkiem tego o wiele ciekawszy przedmiot obserwacji niż Kanada. Otoczona ogniskami oświecenia, których dobroczynne ciepło nie dociera do niej, prowincja ta przypomina zlodowaciałą bryłę węgla, co pośród iskrzącego się paleniska czarną i jakby obojętną pozostała. Wysiłki podejmowane przez niejeden wielki umysł, aby zjednać dla życia społecznego i wyposażyć w dobrobyt tę piękną część Francji, jakże bogatą w nieznane jeszcze  skarby, wszystko, nawet próby ze strony rządu, spełza na niczym zamierając w nieruchawości tego ludu, który oddaje się uparcie odwiecznym a skostniałym praktykom. Nieszczęsna ta sytuacja tłumaczy się dostatecznie samą naturą ziemi, do dziś pooranej wąwozami, pociętej rwącymi potokami, usianej jeziorami i mokradłami, najeżonej ogrodzeniami — które, będąc czymś w guście wałów ziemnych, czynią z każdego pola fortecę — pozbawionej gościńców i kanałów; na koniec ciemnotą nieukształconego ludu, hołdującego przesądom, których grozę uwydatnimy szczegółowo w niniejszej powieści — ludu, co słyszeć nie chce o naszym- nowoczesnym rolnictwie. W kraju górzystym, zamieszkałym przez ludność zabobonną, jednostki nie mogą zarówno potworzyć skupisk, jak i korzystać z dobrodziejstw, które daje wymiana i porównanie myśli. Nie ma tu wcale wsi. Zobaczysz tylko liche budowle, zwane chałupami, rozrzucone rzadko wśród pól. Każda rodzina mieszka tu niby na pustyni. Tylko w niedziele i święta kościelne parafia gromadzi wiernych — jedyne to znane zebrania i na nic nieprzydatne. Zebranie takie trwa tylko parę godzin, obecni milczą, a rządy sprawuje rektor, jedyny władca tych dusz pierwotnych. Wysłuchawszy strasznych a grzmiących słów księdza, chłop wraca na cały tydzień do swojej mrocznej i wilgotnej chaty; wychodzi z niej do pracy, powraca na noc. Nawiedza go jedynie ów rektor, będący duszą okolicy. Toteż tysiące ludzi posłusznych wezwaniu księdza rzuciły się na Republikę, opisywana zaś część Bretanii zasiliła — akurat na pięć lat przed momentem, w którym rozpoczyna się nasza opowieść — szuański rokosz mnóstwem żołnierza. Bracia Cottereau, zuchwali przemytnicy, od których wojna ta wzięła nazwę, wykonywali swój niebezpieczny proceder grasując między Laval a Fougères. Ale ruch powstańczy, który ogarnął te miejscowości, nie miał w sobie nic szlachetnego i możemy zapewnić czytelnika, że o ile Wandea obróciła rozbój w wojnę, to Bretania wojnę w rozbój. Wygnanie książąt i zamknięcie kościołów były dla szuana jedynie pretekstem do rabunku, a wypadki, jakie rozegrały się podczas tej wojny domowej, cechowało niemiłosierne zdziczenie, obyczajom tych okolic pokrewne. Kiedy przybyli prawdziwi obrońcy monarchii, aby werbować żołnierzów spośród tego ciemnego a wojowniczego ludu, próbowali, ale daremnie, rzucić na te przedsięwzięcia, które uczyniły szuaństwo wstrętnym, blask białego sztandaru, nadając im nieco wielkości — i szuanie pozostali pamiętnym przykładem, jak niebezpiecznie jest poruszać niezbyt cywilizowane masy jakiegoś kraju. Obraz doliny otwierającej Bretanię oku podróżnego, wizerunek ludzi, z których składa się oddział rekrutów, postać garsa, co zjawił się na szczycie Pèlerine, dają w skrócie wierne malowidło pomienionej prowincji oraz jej mieszkańców. Czytelnik o wyćwiczonej wyobraźni zdoła na podstawie tych szczegółów osądzić teatrum wojny i jej metody. Oto co się na nie składało: za tymi okrytymi bujnym kwieciem żywopłotami i w tych dolinach kryli się niewidzialni napastnicy. Każde pole było wtedy fortecą, na każdym drzewie czaił się wróg, w  pustym pniu starej wierzby gnieździły się wojenne przebiegi. Plac boju był wszędzie. Na zakrętach dróg fuzje oczekiwały Błękitnych, a dziewczęta wciągały ich z uśmiechem pod ogień armat, nie wiedząc, że postępują zdradziecko; pielgrzymowały z ojcami i braćmi do spróchniałych drewnianych madonn, aby prosić o pomysłowe fortele i o rozgrzeszenie. Religia, a raczej fetyszyzm, praktykowany przez te nieoświecone istoty, sprawiał, iż morderca nie doznawał wyrzutów sumienia. Skoro więc raz walka rozgorzała, wszystko w tych stronach zaczynało być niebezpiecznym: zarówno cisza, jak i gwar, zarówno okres wytchnienia, jak i okres terroru, zarówno ognisko domowe, jak i gościniec. Wszelkiej zdrady dopuszczano się w najlepszej wierze. Gdyż tutejsi dzicy służyli Bogu i królowi w ten sam sposób, w jaki Mohikanie prowadzą wojnę. Ale żeby obraz tej wojny w każdym punkcie był prawdziwym i dokładnym, historyk winien przydać, iż od momentu, kiedy podpisano pokój Hoche'a, cały kraj znów poweselał, odżyły związki przyjaźni. Rodziny, co wczoraj rozszarpywały się wzajem, zasiadły nazajutrz pod jednym dachem do wieczerzy, nie narażając się na jakiekolwiek niebezpieczeństwo.

Odkrywszy dowód sekretnej zdrady utajony w kozich skórach Odzioma, Hulot powziął przekonanie, iż błogosławiony pokój będący dziełem talentu Hoche'a został zerwany; a zresztą nigdy nie wierzył w możliwość utrzymania tego pokoju. Odradzająca się wojna będzie na pewno straszniejsza od poprzedniej, bowiem trzy lata upłynęły w bezczynności. Rewolucja, złagodniawszy po dziewiątym termidora, powróci bez wątpienia do krwawych metod, za które znienawidziło ją tyle zacnych umysłów. Złoto angielskie pomogło więc, jak zwykle, do wzniecenia niezgody wśród Francuzów. Republika, którą opuścił młody Bonaparte, będący jak gdyby jej geniuszem opiekuńczym, wydawała się bezsilna wobec tylu wrogów, a najsroższym z nich okazał się ten, co zaatakował ją ostatni. Wojna domowa, zapowiadana mnóstwem drobnych i nie rozprzestrzeniających się rozruchów, przybierała obecnie charakter poważny i całkiem nowy, skoro szuanie umyślili zaatakować tak silną eskortę. Takie rozważania, podane tu oczywiście w skrócie, snuł Hulot dostrzegłszy, choć jeszcze nie upewnił się całkiem, w pojawieniu się Odzioma znak, że przygotowano chytrze zasadzkę; on jeden odgadł zrazu, gdzie czyha niebezpieczeństwo.

Komendant wyrzekł prorocze słowa zwracając się do Gerarda, słowa, co zakończyły poprzednią scenę — za czym nastąpiła chwila ciszy, i wtedy właśnie Hulot zdołał odzyskać zimną krew. Stary żołnierz o mało nie stracił był ducha. Nie mógł odpędzić, chmury, co przesłoniła mu czoło na myśl, że otacza go znów groza wojny tak okrutnej, iż kto wie, czy nie potępiliby jej nawet kanibalowie. Kapitan Merle i adiutant Gerard, przyjaciele Hulota, starali się dociec, co było przyczyną trwogi malującej się na twarzy komendanta, nigdy bowiem w takim nie widzieli go stanie, i przyglądali się z uwagą Odziomowi, który przycupnął na skraju drogi jedząc placek, żadnego jednak związku między obecnością tego w swoim rodzaju zwierzęcia a zaniepokojojeniem nieustraszonego dowódcy ustalić nie mogli. Ale oblicze Hulota rozpogodziło się wprędce. Ubolewając nad nieszczęściami Republiki ucieszył się jednak, że będzie walczyć za nią, i kontent już obiecał sobie, iż nie dopuści, aby podeszli go szuanie,- człowieka zaś tajemniczo podstępnego, którego w uprzejmości swojej nasłali mu, wrogie żywiąc zamiary — przeniknie. Nie powziął jednak żadnej decyzji, póki nie wybadał miejsca, gdzie nieprzyjaciel pragnął go zaskoczyć. Widząc, że droga, do której połowy już był dotarł, przechodzi w rodzaj parowu, niezbyt co prawda głębokiego, ale prowadzącego lasem i przeciętego mnóstwem ścieżek, zmarszczył groźnie czarne brwi i rzekł do przyjaciół głosem ściszonym i zdradzającym niemałą alterację:

— Wleźliśmy w osie gniazdo, i to paskudne.

— Ale czego się pan właściwie boisz? — zapytał Gerard.

— Czego się boję?....— podchwycił komendant — Otóż to: boję się. Zawszem się bał, aby nie ustrzelono mnie gdzieś w lesie jak psa, bez uprzedzenia.

— Ba! — powiedział Merle i roześmiał się. — Bez uprzedzenia? Nie wymagajmy za wiele.

— Czyżbyśmy naprawdę byli w niebezpieczeństwie? — ozwał się Gerard, równie zdziwiony zimną krwią Hulota, jak przedtem dziwił się jego przelotnemu zatrwożeniu.

— Nie mówmy tak głośno! — odparł komendant. — Jesteśmy w paszczy wilka, ciemno tu jak w piecu, trzeba zapalić stoczek. Całe szczęście — ciągnął — że jesteśmy na zboczu tego wzgórza! — i ochrzciwszy je soczystym epitetem, przydał: — Może rozeznam się w tym wszystkim. — Skinął na przyjaciół, otoczyli Odzioma; gars podniósł się skwapliwie, myśląc, tak przynajmniej udawał, że im przeszkadza.

— Nie ruszaj się, łajdaku — krzyknął na niego Hulot i pchnął szuana tak mocno, że ten upadł na zbocze, z którego był się podniósł. Od tej chwili szef półbrygady miał apatycznego Bretończyka wciąż na oku, a obserwował go pilnie.

— Moi drodzy — rzekł cicho, zwracając się ponownie do dwóch oficerów — muszę was powiadomić, bo i najwyższy czas, że tam w Paryżu cały kram się rozleciał. Dyrektoriat machnął ręką na nasze sprawy skutkiem zamieszania, jakie powstało w obu Izbach. Te huncwoty, te malowane lale, bo to bardziej po francusku, ci dyrektorowie wypuścili właśnie tęgą szablę, bo Bernadotte powiedział im „do widzenia".

— Kto zajął jego miejsce? — spytał ciekawie Gerard.

— Milet-Mureau, zacofany dziadyga. Nie mogli wybrać gorszego momentu na to mielenie ozorem! Anglicy wypuszczają już na brzegach rakiety. Wszyscy ci Wandejczycy i szuanie fruwają niczym chrabąszcze, a ci, którzy stoją za plecami tych kukieł, wiedzieli, kiedy uderzyć, boć już ledwie zipiemy.

— Jak to! — ozwał się Merle.

— Wojska nasze wszędzie biorą lanie — wyjaśnił Hulot, coraz bardziej głos przytłumiając.   — Szuanie przychwycili już dwa razy kurierów, a depesze i ostatnie zarządzenia otrzymałem tylko dzięki temu, że Bernadotte, opuszczając ministerium, wysłał umyślnego. Na szczęście przyjaciele powiadomili mnie o tej klęsce poufnym listem. Fouche spenetrował, że tyran, Ludwik XVIII, którego informują zdrajcy siedzący w Paryżu, wysłał już swoim tutejszym wiernym barankom przywódcę. Podobno Barras zdradził Republikę. Krótko mówiąc, Pitt i książęta wysłali na nasz teren byłego arystokratę, człeka energicznego, wielce uzdolnionego, który chciałby, połączywszy wysiłki szuanów i Wandejczyków, strącić Republice czapkę. Koleżka ten wylądował w Morbihan — o czym dowiedziałem się pierwszy i zawiadomiłem paryskich frantów — a przezwał się Garsem. Wszystkie te bydlęta — dodał wskazując Odzioma — przybierają nazwiska, od których porządnego patriotę kolki by sparły, gdyby go tak wołano. Otóż nasz przyjaciel bawi w tym dystrykcie. Przybycie tego szuana — tu wskazał znów Odzioma — świadczy, że mamy go na karku. A że starej i wyedukowanej małpy nikt nie uczy grymasów, nie potrzebuję wam mówić, żebyście mi pomogli zapędzić to stadko do kurnika, ale migiem! Durniem będę, jeśli niby gawron dam się złapać na lep temu świętej pamięci arystokracie, co przybył z Londynu na pozór tylko po to, żeby przetrzepać nam skórę!

Dwaj oficerowie wiedzieli, że komendant nigdy nie lęka się bez racji; zapoznawszy się więc z owymi krytycznymi i utrzymywanymi w tajemnicy wypadkami, spoważnieli tylko, bo tak zachowują się na ogół w momencie największego niebezpieczeństwa żołnierze wybornie zahartowani i przywykli zgłębiać po trosze ludzkie sprawy. Gèrard, bliski rangą pułkownikowi — stopień kapitana również w owych czasach nie istniał — pragnął odpowiedzieć, a także wypytać o inne wieści, które rzecz oczywista komendant pominął milczeniem; ale na znak Hulota zamknął usta; i jęli we trzech obserwować Odzioma. A szuan nie okazywał jakiegokolwiek zaniepokojenia, lubo strzegli go ludzie groźni, gdyż odznaczali się zarówno inteligencją, jak siłą fizyczną. Zaciekawienie dwóch oficerów, dla których wojna tego rodzaju była nowością, żywo podniecił początek rzeczonej sprawy — początek o niemal romansowym charakterze, toteż mieli ochotę pożartować; ale kiedy wymknęło im się pierwsze słowo, Hulot spojrzał z powagą i ozwał się:

— Do pioruna, obywatele! Nie będziemy palić lulki na beczce prochu. Niewczesna odwaga jest tym samym, co noszenie wody w sicie. Gèrard — rzekł pochylając się adiutantowi do ucha — zbliżycie się niepostrzeżenie do tego zbója, a za najdrobniejszym podejrzanym ruchem macie go przebić szpadą. A ja tymczasem wszystko przygotuję, żeby podtrzymać rozmowę, jeśli nieznajomi raczą ją nawiązać.

Gèrard skinął z lekka głową na znak posłuszeństwa, a potem jął obserwować rozmaite punkty owej doliny, z którą zdążyliśmy już obznajmić się dokładnie; mogło się wydawać, że pragnie zbadać je z jeszcze większą uwagą; kręcił się w jednym miejscu i rozglądał jakby nigdy nic; ale domyślić się łatwo, że pejzaż nie absorbował go już wcale. Ze swej strony Odziom nie czynił nic takiego, z czego można by wnieść, iż poczytuje manewr oficera za niebezpieczny dla siebie; a ze sposobu, w jaki zabawiał się końcem bata, sądziłbyś, że trzyma wędkę łowiąc ryby w rowie.

I kiedy Gèrard krążąc w miejscu starał się zająć wobec szuana pozycję najodpowiedniejszą, komendant mówił cicho do Merle'a:

 — Dasz pan dziesięciu spośród najlepszych żołnierzów sierżantowi i rozstawisz ich sam nad nami, na szczycie, z tej strony, gdzie droga rozszerza się w płaskowyż, skąd postrzeżesz spory szmat gościńca wiodącego do Ernèe. Wybierzesz takie miejsce, gdzie las nie rośnie tuż przy drodze, miejsce, skąd sierżant mógłby pilnować okolicy. Wezwij Gacha, bo to człek roztropny. Nie ma żartów, bo jeśli pokpimy sprawę, dadzą nam łupnia.

Kiedy kapitan Merle spełniał ów rozkaz ze zrozumiałym pośpiechem, komendant dał prawą ręką znak otaczającym go i niefrasobliwie gwarzącym żołnierzom, aby zamilkli. Innym ruchem nakazał, aby wzięli broń. A gdy się uspokoiło, spojrzał na jedną stronę drogi, potem na drugą, nasłuchując Bacznie i z niepokojem, jak gdyby spodziewał się, że doleci go jakiś stłumiony hałas, szczęk broni albo odgłos kroków zwiastujący oczekiwaną walkęMyślałbyś, że jego czarne i przenikliwe oko zagłębia się w lasy docierając do jądra gęstwiny; ale żadnej nie znalazłszy wskazówki, jął sposobem dzikich badać piasek na drodze, usiłując odkryć ślad niewidzialnego wroga, którego zuchwalstwo było mu znane. Zafrasowany, że nie postrzegł nic takiego, co usprawiedliwiałoby jego obawy, zbliżył się do skraju drogi, wdrapał się z trudem na sąsiadujące z nią łagodne pagórki, a następnie przeszedł wolno ich grzbietem. Uczuwszy nagle, że dzięki swojemu doświadczeniu uratuje może podwładnych, zawrócił. Twarz jego zasępiła się jeszcze bardziej; bowiem podówczas dowódcy żałowali pospolicie, iż to nie im przypadają najniebezpieczniejsze spośród zadań.

Inni oficerowie i żołnierze zauważywszy troskę komendanta, którego usposobienie lubili a męstwo znali, domyślili się, iż to niebywałe skupienie jest zapowiedzią jakiegoś niebezpieczeństwa; nic o powadze sytuacji nie wiedząc, tkwili w bezruchu i wstrzymywali oddech, a kierował nimi w tym wypadku jedynie instynkt. Podobni do psów, co starają się odgadnąć zamiary wytrawnego myśliwca, którego rozkazów nie rozumieją, ale spełniają je akuratnie, żołnierze patrzyli to na dolinę Couësnon i lasy przydrożne, to na surową twarz komendanta, usiłując wyczytać z niej swoje losy. Naradzali się wzrokiem, niejeden uśmiechał się, a inni też odpowiadali mu uśmiechem.

Kiedy Hulot wykrzywił się jak zwykle, Stopka, młody sierżant uchodzący za najsprytniejszego w kompanii, rzekł cicho:

— Gdzieżeśmy się u diabła wpakowali, skoro taki stary wyga jak Hulot jest kwaśny jak ocet siedmiu złodziei? A łazi z taką miną, jakby siedem wsi spalił.

Hulot spojrzał srogo na gadułę, milczenie nieodzowne w momencie pogotowia bojowego zaległo natychmiast. Wśród owej uroczystej, ciszy zduszony i miarowy szmer piasku pod opieszałymi stopami rekrutów wzmagał jeszcze ogólne zaniepokojenie, budząc jakieś nieokreślone a dojmujące uczucie. Uczucia tego określić nie podobna, a zrozumie je tylko ten, co zdany kiedyś na łaskę okrutnego czekania, słuchał w nocnej ciszy gwałtownych uderzeń własnego serca, potęgowanych jakimś monotonnym i wciąż nawracającym odgłosem, który strach zdaje się sączyć do duszy kroplę po kropli. Stanąwszy znów pośrodku drogi, komendant zawahał się nieco: „Czyżbym się omylił? I już tłumiąc złość, co tryskała mu błyskawicami z oczu, patrzył na spokojnego i tępego Odzioma; ale ironia dzikusom właściwa, którą zdołał postrzec w mrocznym spojrzeniu szuana, przekonała go, iż przedsięwziętych już środków obronnych poniechać nie należy. W tejże chwili kapitan Merle, wykonawszy rozkazy komendanta, stawił się przed nim. Milczący aktorzy tej sceny, podobnej do mnóstwa innych, które opisywaną wojnę jedną z najdramatyczniejszych uczyniły, czekali niecierpliwie na nowe szczegóły, ciekawi, kiedy, dzięki innym manewrom, wyjaśnią się ciemne punkty ich strategicznej sytuacji.

— Dobrześmy zrobili mój kapitanie — ozwał się komendant — umieściwszy na tyłach oddziału kilkudziesięciu patriotów, których mamy między poborowymi. Weźmiesz pan jeszcze kilkunastu chłopów jak się patrzy, oddasz dowództwo nad nimi podporucznikowi Lebrun i poprowadzisz ich co prędzej na koniec kolumny; wesprą maszerujących tam patriotów i niech popędzą, i to mocno, całe stadko tych ptaszków. Trzeba ich raz dwa zagonić na szczyt, do towarzyszów. Czekam na pana.

Kapitan znikł wśród żołnierzy. Komendant spojrzał po kolei na czterech ludzi nieustraszonych, których zręczność i rzutkość były mu znane, wezwał ich milcząco, wskazawszy palcem każdego i czyniąc ów przyjacielski znak polegający na tym, iż przybliżamy palec wskazujący do nosa gestem szybkim, kilkakrotnie powtórzonym; podeszli.

— Służyliście ze mną pod Hoche'em — rzekł do nich — kiedyśmy to nauczyli rozumu tych zbójów zwanych Strzelcami Królewskimi; wiecie, w jaki sposób się kryli, aby strzelać do Błękitnych.

Usłyszawszy tę pochwałę swojej sprawności, czterej żołnierze kiwnęli głową, znacząco wydymając wargi. Mieli oblicza bohaterów, oblicza marsowe, a przezierająca z nich niefrasobliwa rezygnacja świadczyła, że od chwili kiedy Francja podjęła walkę z Europą, myśl tych ludzi uwięzia pomiędzy bagnetem i ładownicą, nie sięgając dalej. Zesznurowawszy usta tak, że przypominały ściągniętą sakiewkę, spoglądali na komendanta uważnie i z zaciekawieniem.

— W takim razie — podjął Hulot, a władał mistrzowsko obrazowym językiem żołnierza — nie damy się złapać szuanom, bośmy na to za stare szpaki, a są oni tutaj, jakem Hulot. Pójdziecie we czterech, przetrząśnięcie las przy tej drodze z jednej i z drugiej strony. Oddział rozwinie się w tyralierę. A więc trzymajcie się dobrze, postarajcie się wszystko wypenetrować, wyśledźcie mi wroga, i to migiem!

A potem wskazał im niebezpieczne wzniesienia drogi. Wszyscy czterej na znak podziękowania unieśli dłoń do starych trójgraniastych kapeluszy, których kresy, osłabione długoletnią służbą i deszczem, już mocno się powyginały. Jeden z żołnierzy, nazwiskiem Larose, kapral dobrze Hulotowi znany, rzekł stuknąwszy kolbą fuzji o ziemię:

— Zagramy im na tym klarnecie, zagramy, obywatelu komendancie.

Odeszli: dwóch na prawo, a dwóch w lewo. Nie bez tajonego wzruszenia kompania patrzyła, jak znikli po obu stronach drogi. Komendant podzielał ową troskę mniemając, że wysłał ich na pewną śmierć. Zadrżał nawet mimo woli, kiedy wytężywszy wzrok nie dojrzał już ich kapeluszy. Oficerowie i żołnierze wsłuchiwali się w słabnący zwolna szelest kroków towarzyszy którzy stąpali po zeschłych liściach, uczucie zaś przygnębienia, jakiemu wszyscy ulegli, tym dotkliwiej dawało się we znaki, że było głęboko ukryte. Bywają podczas wojny sytuacje, że czterech ludzi ryzykujących życiem przejmuje większą trwogą niż pole bitwy pod Jemappes, trupami usłane. Fizjonomie, żołnierskie przybierają wyraz tak rozmaity, zmienny a przelotny, że malarz batalista musi odwoływać się do świadectw, jakich dostarczają nam wspominki wojskowych, zostawiając studia nad ich postaciami, jak gdyby wziętymi z dramatu, umysłom w zaciszu pracującym, żywot żołnierza bowiem w tyle obfituje poszczególnych epizodów i tak jest burzliwy, iż bez nie kończących się dłużyzn dokładnie opisać go nie podobna.

W chwili kiedy bagnety czterech żołnierzów przestały błyskać w gęstwinie, wrócił kapitan Merle, spełniwszy w mig rozkaz komendanta. Hulot zaś, wydawszy nowe rozkazy, ustawił resztę oddziału w szyku bojowym pośrodku drogi; uczyniwszy to posłał ludzi na szczyt Pélerine, gdzie roztasowały się już nieliczne straże przednie; sam szedł na ostatku i tyłem, obserwując bacznie każdy punkt owego krajobrazu, który przyroda uczyniła tak urzekającym, a człowiek tak groźnym — czujny na każdą zmianę, jaka by w okolicy zajść mogła. Dotarł do miejsca, gdzie Gèrard pilnował Odzioma, a wtedy szuan, który śledził wszelkie manewry komendanta okiem na pozór obojętnym, ale przyglądał się z niewiarygodną bystrością dwóm żołnierzom, co zapuścili się w las po prawej stronie drogi, zahukał kilkakroć, naśladując wysokie i przeszywające wołanie sowy. Trzej słynni przemytnicy, których nazwisko już tu wymieniono, porozumiewali się w ten sposób nocą, a nadając owemu pohukiwaniu przeróżne tony, informowali się wzajem o zasadzkach, niebezpieczeństwach i wszystkich zajmujących z uwagi na przemytnicze interesa wydarzeniach. Stąd zrodził się ich przydomek Chuin, oznaczający  w narzeczu tych okolic sowę. Przydomek ów zniekształcono i nadano go tym, którym w pierwszej wojnie sygnalizacja używana przez trzech braci oraz ich fortele za wzór posłużyły. Usłyszawszy ów głos podejrzany, komendant przystanął, aby spojrzeć badawczo na Odzioma. Udał, iż szuan zwiódł go rzekomą głupotą, a chcąc go mieć jako barometr wskazujący poruszenia wroga, wstrzymał rękę Gerarda, który zamierzał właśnie wysłać chłopa na tamten świat. Następnie rozkazał dwóm żołnierzom stanąć o kilka kroków od szpiega, zapowiadając głośno i dobitnie, aby go zastrzelili, jeśliby ze swoimi znowu w jakikolwiek sposób próbował się porozumieć. Lubo groziło mu niebezpieczeństwo, Odziom nie objawił najlżejszego zaniepokojenia, a komendant, obserwujący go pilnie, dostrzegł tę obojętność.

— Nie wie cymbał za wiele — powiedział do Gérarda. — Ho, ho! Wyczytać coś z twarzy szuana to sztuka; ale ten zdradził się, bo pragnie popisać się nieustraszoną odwagą. Widzisz, mój drogi, gdyby udawał przerażonego, wziąłbym go za durnia. A wtedy on i ja pasowalibyśmy do siebie jak dwa łyse konie; O mało nie zbili mnie z pantałyku. O, napadną na nas! Proszę bardzo, jestem gotów.

Wyrzekłszy to głosem ściszonym i z triumfującą miną, stary żołnierz zatarł dłonie i spojrzał szyderczo na Odzioma, po czym skrzyżowawszy ramiona na piersi stanął pośrodku drogi między dwoma ulubionymi oficerami i czekał na wynik swoich zarządzeń. Pewien, że będzie potyczka, wpatrywał się spokojnie w żołnierzy.

— Oho, potańcujemy sobie — szepnął Stopka — komendant zatarł ręce.

Krytyczna sytuacja, w jakiej znalazł się komendant Hulot ze swoim oddziałem, zalicza się do tych, gdzie gra idzie na serio o życie, a ludzie energiczni w takim będący położeniu poczytują sobie za punkt honoru, aby zachować zimną krew i przytomność umysłu. W powyższych okolicznościach możemy szacować nieomylnie czyjś charakter. Toteż komendant, lepiej niż oficerowie o niebezpieczeństwie poinformowany, starał się okazywać największą spokojność, a dyktowała mu to miłość własna. Zatapiając kolejno wzrok to w szuanie, to w drodze i w lasach, czekał nie bez dławiącego niepokoju, kiedy gruchnie salwa ze wszystkich strzelb jednocześnie, a sądził przy tym, iż ukryci adwersarze otaczają go zewsząd niby gnomy; ale twarz jego pozostawała nieprzeniknioną. W momencie kiedy żołnierze przywarli wzrokiem do jego oczu, ogorzałe i ospowate policzki. sfałdowały mu się z lekka, uniósł wysoko górną wargę i mrugnął: żołnierze brali zawsze ów grymas za uśmiech; następnie klepnął Gérarda po ramieniu mówiąc:

— Skorośmy się uspokoili, powiedzże mi teraz, o co chciałeś wtedy zapytać.

— W jakież to nowe wpakowaliśmy się tarapaty, obywatelu komendancie?

— To stara historia — odrzekł z cicha. — Cala Europa jest przeciw nam i tym razem łatwe ma zadanie. Dyrektorowie żrą się między sobą niczym konie w stajni, którym nie podsypano owsa, wszystko przy tych ich rządach rozlatuje się w drzazgi, zostawili armię własnemu losowi. Rejterujemy we Włoszech! Tak, moi drodzy, po klęsce nad Trebbią wynieśliśmy się z Mantui, a Joubert przegrał dopiero co bitwę pod Novi. Mam nadzieję, że Massena nie odda szwajcarskich wąwozów, bo Szwajcarię zajął Suworow. Rozbito nas nad Renem. Dyrektoriat posłał tam Moreau. Ale czy ten gagatek obroni granicę?... Życzyłbym sobie z całego serca, tylko że koalicja zmiażdży nas wreszcie, a nieszczęsnym trafem jedyny generał, co mógłby nas ocalić, jest gdzieś u diabła na zapiecku, w Egipcie! No i zresztą jakim cudem mógłby stamtąd wrócić? Anglia opanowała morze.

— Nieobecność Bonapartego nie trwoży mnie, obywatelu komendancie — odrzekł młody adiutant Gérard, który starannej edukacji zawdzięczał umysł szeroki i jasny. — Ale czyżby zatrzymała się nasza rewolucja? A w takim razie winniśmy nie tylko bronić francuskiej ziemi; mamy podwójną misję do spełnienia. Nie jestże naszym obowiązkiem czuwać, aby ocalał duch tego kraju, szlachetne zasady wolności, niepodległości, ta ludzka racja bytu wskrzeszona przez nasze Izby, racja, która zdobędzie świat, mam nadzieję, piędź po piędzi? Francja jest niby wędrowiec niosący światło, trzyma je w jednej ręce, a broni się drugą; jeśli prawdziwe są te wieści, nigdy jeszcze od lat dziesięciu nie byliśmy otoczeni taką ciżbą ludzi, co starają się zdmuchnąć nasz kaganiec. Doktryna i ojczyzna są bliskie zatraty.

— Niestety tak — powiedział wzdychając komendant Hulot. — Te błazny dyrektorowie zdołali powaśnić się z każdym, kto umiałby pokierować łodzią. Wszyscy nas opuścili: Bernadotte, Carnot, a nawet obywatel Talleyrand. Krótko mówiąc, pozostał tylko jeden dobry patriota, nieoszacowany Fouché, który wszystko trzyma w ryzach dzięki policji; o, to nie byle kto! Powiadomił mnie na czas o tej insurekcji. Ale cóż, i tak wpadliśmy, jestem o tym przekonany, w jakąś pułapkę.

— Hm, jeśli wojsko nie wmiesza się trochę do rządów — powiedział Gèrard — adwokaci doprowadzą do jeszcze gorszej sytuacji, niż była przed Rewolucją. No, bo te franty tyle się znają na rządzeniu, co pies na gwiazdach!

— Zawszem się obawiał — rzekł Hulot — jednej nowiny: że pertraktują z Burbonami. Do pioruna! Gdyby się zwąchali, w ładnych byśmy się tutaj znaleźli opałach.

— Nie, nie, obywatelu komendancie, do tego nie dojdzie — ozwał się Gèrard. — Armia, jakeś pan powiedział, zabierze głos, i to po swojemu, i jeśli tylko nie będzie wzorować się na słownictwie generała Pichegru, sądzę, że mimo wszystko coś z tego wyniknie. Nie po to przez dziesięć lat nadstawialiśmy karku, żeby kto inny wybierał kasztany z ognia.

— O tak! — zawołał komendant. — Diabelnie nas kosztowała ta zmiana kostiumu.

— A zatem — powiedział kapitan Merle — winniśmy postępować tu nadal jak dobrzy patrioci: przeszkodźmy szuanom połączyć się z Wandeą; bo jeśli nawiążą stosunki, a wmiesza się do tego Anglia, nie ręczę, czy tym razem czapka Republiki nie porwie się na strzępy.

Krzyk sowy rozległ się w dali przerywając pogawędkę. Komendant, znów bardziej zaniepokojony, spojrzał badawczo na Odzioma, ale nieprzeniknione oblicze szuana wydawało się jakby martwe. Rekruci, ściągnięci tu przez oficera, zbili się niby stado bydła pośrodku drogi, o jakieś trzydzieści kroków od kompanii stojącej w szyku bojowym. O dziesięć kroków za nimi czuwali żołnierze i patrioci pod wodzą porucznika Lebrun. Komendant obrzucił okiem wojsko do wałki gotowe i popatrzył po raz ostatni na pikietę strażującą przy drodze na przedzie. Kontent ze swoich rozporządzeń, obejrzał się, aby dać rozkaz wymarszu, i wtedy zobaczył trójkolorowe kokardy dwóch żołnierzów, co wracali przetrząsnąwszy zarośla rozciągające się na lewo. Nie widząc jednak dwóch zwiadowców wysłanych w prawo, komendant postanowił zaczekać.

— Może bomba wypadnie z tamtej strony — powiedział do dwóch oficerów wskazując im las, gdzie zbłąkali się dwaj żołnierze i ugrzęźli już jakby na zawsze.

Kiedy dwaj zwiadowcy składali coś na kształt raportu, Hulot odwrócił wzrok od szuana. Korzystając snadź z tego, Odziom świsnął przeraźliwie, tak aby sygnał ów rozległ się nadzwyczaj daleko; i nim któryś z wartowników zdążył wziąć go na cel, uczęstował ich batem tak skutecznie, że obaj runęli na ścieżkę. W tejże chwili zdumieni republikanie usłyszeli wrzask, a raczej dzikie wycia. Straszliwa salwa gruchnąwszy z lasu nad stokiem, gdzie siedział szuan, powaliła z ośmiu żołnierzy. Odziom, do którego wystrzeliło kilku ludzi nie trafiwszy jednak, zniknął w zaroślach i wdrapał się na urwisko ze zwinnością rysia; chodaki jego stoczyły się w rów, i okazało się wtedy, że był w grubych podkutych butach, jakie nosili pospolicie Strzelcy Królewscy. Na pierwszy okrzyk szuanów rekruci rzucili się hurmem w las na prawo, niby ptactwo pierzchające na widok wędrowca.

— Strzelać do tych. psubratów! — ryknął komendant. Kompania dała ognia, lecz rekruci schroniwszy się za drzewami byli już bezpieczni od kul; i zanim znów broń nabito, ślad po nich nie pozostał.

— I wydawajcież tu dekrety, aby tworzyć legiony departamentalne, co?! — rzekł Hulot do Gérarda. — Trzeba takich durniów jak dyrektorowie, aby liczyć na mobilizację w tym kraju. A zamiast pytlować tyle na temat umundurowania, kredytów i amunicji, zamiast wotować za nimi, Zgromadzenie zrobiłoby lepiej, gdyby nam je dało.

— Te chamy wolą swój placek niż chleb żołnierski — ozwał się Stopka, znany towarzyszom z ostrego języka.

A wtedy oddział republikański jął wyśmiewać dezerterów i posypały się urągania. Nagle zapanowała cisza. Żołnierze zobaczyli, jak po zboczu schodzą z trudem dwaj zwiadowcy, których komendant posłał był, żeby przetrząsnęli las na prawo. Lżej ranny podtrzymywał kolegę broczącego krwią. Nieboracy byli już w połowie stoku, kiedy Odziom, wysunąwszy z zarośli obmierzłą gębę, zmiótł ich jednym celnym strzałem — obaj Błękitni runęli ciężko do rowu. Ledwie ukazał się wielki łeb szuana, podniosło się trzydzieści luf, ale — podobny sennemu widziadłu — Odziom znikł za złowrogimi kępami janowca. Wypadki te, opisane tak rozwlekle, rozegrały się w jeden moment; chwili również było trzeba, aby patrioci i żołnierze, stanowiący straż tylną, połączyli się z całym konwojem.

— Naprzód! — krzyknął Hulot.

Kompania zajęła w oka mgnieniu miejsce odsłonięte i wyżej położone, gdzie stała już przedtem pikieta. Tutaj komendant uszykował żołnierzów do boju; a że szuanie żadnej teraz nie przejawiali wrogości, pomyślał, iż jedynym celem zasadzki było odbicie rekrutów.

— Sądząc po tych wrzaskach — ozwał się do dwóch przyjaciół — są nieliczni. Pospieszmy się, a może dotrzemy do Ernée, zanim nas dopadną.

Pewien rekrut, patriota, usłyszawszy te słowa wystąpił z szeregu i stanął przed Hulotem.

— Obywatelu generale — rzekł — brałem już raz udział w kampanii przeciw szuanom. Można zamienić z wami dwa słowa?

— To adwokat; a taki to zawsze sobie wyobraża, że występuje przed sądem — szepnął komendant Merle'owi na ucho. — Niech ci będzie, broń sprawy — powiedział do tego młodzieńca rodem z Fougéres.

— Obywatelu komendancie, szuanie przynieśli z pewnością broń ludziom, z którymi się pokumali. A w takim razie, jeśli zrejterujemy, będą czatować wszędzie, gdzie tylko las gęstszy, i wybiją nas do nogi, zanim przedrzemy się do Fougéres. Trzeba bronić sprawy, jakeś powiedział, ale nabojami. W czasie potyczki, a potrwa ona dłużej, niż się spodziewasz, jeden z moich towarzyszów puści się do Fougerés, aby sprowadzić gwardię narodową i kompanie ochotnicze. Lubośmy tylko rekruci, przekonasz się, że nie jesteśmy za klechami.

— Myślisz więc, że szuanie są liczni?

— Osądź sam, obywatelu komendancie!

Powiódł Hulota płaskowyżem na miejsce, gdzie piasek był jakby poruszony grabiami; zwróciwszy komendantowi na to uwagę, poprowadził go ścieżką dość daleko i tu zobaczyli ślady świadczące, że przeciągnęło tędy mnóstwo ludzi; liście były wgniecione w ziemię, ubitą stopami.

— Przechodzili tędy garsowie z Vitry — oświadczył mieszkaniec Fougéres — podążając do kamratów z dolnej Normandii.

— jak się nazywasz, obywatelu? — spytał Hulot.

— Gudin, obywatelu komendancie.

— Aha! Będziesz więc dowodził swoimi rekrutami jako kapral. Wyglądasz mi na porządnego człowieka. Masz wybrać takiego ż twoich towarzyszów, którego by można posłać do Fougéres. Będziesz moim przybocznym. Ale najpierw pójdziesz ze swoimi rekrutami do tych biedaków, których ci zbóje powystrzelali na drodze; zabierzecie fuzje i ładownice, a także ściągniecie mundury. Nie po to tu jesteście, żeby łykać kule nie odpłacając pięknym za nadobne.

Nieustraszeni rekruci z Fougéres poszli po dobytek poległych, a że cała kompania chroniła nowych towarzyszów przed ogniem, który nieprzyjaciel ustawicznie dawał z lasu. zabrali wszystko, nikogo spośród swoich nie utraciwszy.

— Ci Bretończycy — rzekł Hulot do Gérarda — będą znakomitymi piechurami, jeśli zasmakuje im kiedyś wikt żołnierski.

Wysłannik Gudina pobiegł boczną ścieżką, co wiodła lasami rozciągającymi się po lewej. Żołnierze, zajęci rychtowaniem broni, szykowali się do walki, komendant odbył przegląd, uśmiechnął się do nich i, stanąwszy nie opodal na przedzie, w towarzystwie dwóch ulubionych oficerów czekał bez trwogi na atak szuanów. Cisza znów zapanowała, lecz tylko na chwilę. Trzystu szuanów, odzianych tak samo jak zbiegli rekruci, wysypało się z lasu po prawej stronie i zbliżywszy się — żadnego nie zachowując ordynku, ale wyjąc niczym zwierzęta — zatarasowało drogę naprzeciw szczupłego batalionu Błękitnych. Komendant podzielił żołnierzów na dwie równe liczebnie grupy, ustawiając ich w dziesiątki. Między rzeczone oddziały posłał dwunastu rekrutów uzbrojonych wprędce i sam stanął na ich czele. Szczupłą armię osłaniały dwa skrzydła, po dwudziestu pięciu ludzi każde, manewrujące z obu stron drogi pod komendą Gérarda i Merle'a. Oficerowie ci mieli zajść wroga z boku, udaremniając mu rozproszenie się po polach, gdzie każdy z szuanów znalazłszy sposobną pozycję mógłby bezpiecznie prażyć do Błękitnych; w takim przypadku wojska republikańskie byłyby bezradne wobec nieprzyjaciela. Rozkazy te, wydane przez Hulota z błyskawiczną szybkością w takich razach powinna, przelały w żołnierzów spokój komendanta — ruszyli więc milczkiem na wroga. Po kilku minutach, takiego bowiem trzeba było czasu, aby przeciwnicy zbliżyli się do siebie, gruchnęła salwa, a że wystrzelono prawie rura w rurę, obie strony poniosły znaczne straty. W tymże momencie dwa skrzydła republikańskie, którym szuanie żadnej obrony przeciwstawić nie mogli, zaszły z boków, otwarłszy zaś ogień energiczny i gęsty za-' siały wśród wroga śmierć i wznieciły zamieszanie. Ów manewr wyrównał niemal różnicę liczebną, jaka zachodziła dotąd między walczącymi. Jednak szuanie, z natury nieustraszeni i nad wszelkie pojęcie wytrwali w każdej próbie, nie cofnęli się na krok i nie zachwiali skutkiem poniesionej straty, ale ścieśniwszy szyki usiłowali otoczyć mały, czarny i wzorowo sformowany oddziałek republikański, zajmujący tak niewiele miejsca, iż przypominał królową pszczół pośród roju. Rozpoczął się tedy ów bój straszliwy, kiedy salwy karabinów rozlegają się z rzadka, a słychać tylko szczęk walki na białą broń, kiedy walczy się pierś w pierś i gdzie, przy jednakowej odwadze, liczba decyduje o zwycięstwie, które szuanie odnieśliby już na początku, gdyby skrzydłom znajdującym się pod dowództwem Gérarda i Merle'a nie udało się salwą, trzykrotną chyba, wziąć tyłów nieprzyjaciela w krzyżowy ogień. Błękitni, walczący na dwóch skrzydłach, winni byli pozostać na zajętej pozycji, skąd mogli bez trudu prażyć nadal w okrutnego wroga; nie strzymali jednak widząc, jak bardzo zagrożony jest bohaterski batalion, całkowicie zamknięty pierścieniem Strzelców Królewskich, i popędziwszy ku drodze niczym szaleńcy, z nastawionymi bagnetami, wyrównali na dłuższą chwilę stosunek sił bojowych. Obie strony ogarnęła wtedy zajadłość podniecona furią i okrucieństwem wynikłymi z przekonań politycznych — objaw, który nadawał tej wojnie wyjątkowy charakter. Nie odzywał się nikt spomiędzy walczących, każdy myślał jedynie, jakby własną ocalić skórę. Widowisko było posępne i ziało chłodem jak śmierć. Pośród owego milczenia przedzierały się poprzez szczęk broni i szmer piasku pod nogami tylko głuche i ponure jęki, jakie wydawali ciężko ranni i umierający, którzy padali na ziemię. W sercu grupy republikanów dwunastu poborowych tak dzielnie broniło komendanta, co doradzał i rzucał rozkaz za rozkazem, że paru żołnierzów wykrzyknęło raz i drugi: — Brawo, rekruci!

Hulot, niewzruszony i na wszystko baczący, postrzegł niebawem wśród szuanów człowieka, który, jak i on doborowymi otoczony żołnierzami, był oczywiście wodzem. Wydało mu się, że powinien przyjrzeć się temu oficerowi; daremne jednak co moment czynił  wysiłki, aby dojrzeć jego rysy, ustawicznie czerwonymi czapkami i kapeluszami o szerokich rondach przesłaniane. Zobaczył jedynie Odzioma, co stojąc tuż przy swoim generale powtarzał zachrypłym głosem rozkazy i strzelał bez wytchnienia. Zniecierpliwiony tym upartym niepowodzeniem, Hulot dobył szpady, zachęcił rekrutów i runął w sam środek wroga z taką furią, że przedarłszy się skroś zbitą ludzką masę zdołał na moment dostrzec wodza, którego twarz krył nieszczęsnym trafem cień wielkiego pilśniowego kapelusza, ozdobionego białą kokardą. Ale nieznajomy, zaskoczony tym zuchwałym atakiem, cofnął się zsuwając z czoła kapelusz ruchem, w którym przejawił się gniew; chwila ta wystarczyła Hulotowi: zapamiętał dokładnie rysy rzeczonej osobistości. Młody wódz — liczył bowiem, według Hulota, najwyżej dwadzieścia pięć lat — był ubrany w myśliwską kurtę z zielonego sukna; za białym pasem tkwiły pistolety; miał buty szuańskie — podkute i grube; myśliwskie kamasze, sięgające po kolana i dopasowane do pludrów z prymitywnie tkanego drelichu, dopełniały owego stroju, uwydatniając postać niezbyt wprawdzie wysoką, ale smukłą i nader kształtnej budowy. Rozjuszony, że Błękitni docierali już do niego, nasunął kapelusz i zbliżył  się ku nim; natychmiast jednak osłoniło go kilku mocno zaniepokojonych szuanów z Odziomem na czele. Hulotowi wydało się, że dostrzega między głowami ludzi, cisnących się wokół młodzieńca, szeroką czerwoną szarfę, co biegła w skos przez zieloną kurtę. Wzrok Hulota, zaabsorbowany zrazu wstęgą królewskiego orderu, co w owym czasie całkowicie poszedł był w zapomnienie, z kolei ogarnął nagle twarz młodzieńca; ale wkrótce nasz komendant stracił ją z oczu, zmuszony — tak bowiem nakazywał rozwój wypadków bitewnych — czuwać nad bezpieczeństwem, i poruszeniami swojego szczupłego oddziału. Zauważył, lecz tylko przelotnie, roziskrzone oczy, barwy ich nie dostrzegłszy, jasne włosy i wcale subtelne rysy twarzy, od słońca ogorzałej. Z tym wszystkim zapamiętał wybornie śnieżną białość szyi, podkreśloną jeszcze halsztukiem czarnym, lichym i niedbale związanym. Młody wódz objawiał żołnierską fantazję i brawurę w sposób charakterystyczny dla ludzi pragnących doszukać się w boju pewnej konwencjonalnej poezji. Dłoń, obciągnięta zgrabną rękawiczką, wzniesiona do góry, dzierżyła szpadę, niecącą w słonecznym blasku płomienie. Postawa młodzieńca świadczyła o elegancji, a zarazem o sile. Szczery zapał okraszony wdziękiem młodości i wykwintem manier czynił z owego emigranta powabny wizerunek francuskiej szlachty; a że dzieliły go od Hulota cztery kroki, tym jaskrawiej zaznaczała się różnica między adwersarzami: komendant był jak gdyby żywym portretem owej energicznej Republiki — dla niej to walczył stary żołnierz, a jego surowi oblicze, błękitny mundur o spłowiałych czerwonych wyłogach, sczerniałych epoletach na łopatki zwisających —-jakże wymownie wskazywały, do czego dąży i kim jest w istocie.

Wdzięczna poza i wejrzenie młodzieńca nie uszły Hulotowej uwagi; zawołał więc pragnąc go dopaść:

— Pójdź no tu, baletniku z opery, zbliż się, niech cię sprzątnę!

Wódz rojalistów, rozsierdzony chwilową porażką, skoczył desperacko, by dosięgnąć komendanta; w tymże jednak momencie wszyscy szuanie, zorientowawszy się, jak wielkie niebezpieczeństwo . grozi ich naczelnikowi, rzucili się na Błękitnych. Nagłe głos łagodny i czysty zapanował nad bitewną wrzawą:

— Tutaj zmarł męczeńsko Lescure!  Pomścijcież go!

Na te magiczne słowa szuanie uderzyli z taką wściekłością, że wojsko republikańskie musiało dołożyć wszelkich wysiłków, aby utrzymać się i nie pójść w rozsypkę.

„Gdyby nie ten gołowąs — powiadał sobie Hulot cofając się krok za krokiem — nigdy by nas nie zaatakowano. Bo czy kto kiedy widział, żeby szuanie wydawali bitwę? Ale tym lepiej, nie wybiją nas tak, jak się wybija psy — w rowie".

I wtedy huknął, aż las odpowiedział echem:

— Do roboty, dzieci! Długoż nam jeszcze będą naprzykrzać się ci zbóje?

Czasownik, którym zastąpiliśmy słowo użyte przez dzielnego komendanta, słabo je tylko oddaje; ale weterani będą wiedzieli, jaki tu zastosować wyraz, a liczy się on z pewnością do najdosadniejszych w soczystej żołnierskiej gwarze.

— Moi drodzy — ozwał się komendant do Gérarda i Merle'a — przywołajcie swoich ludzi, uformujcie ich w batalion, uzupełnijcie na tyłach amunicję, walcie do tych psów, i skończymy z tym raz!

Niełatwo było wykonać rozkaz Hulota, posłyszawszy bowiem słowa adwersarza, młody wódz krzyknął:

— Na świętą Annę z Auray, nie wypuszczajcie ich! Rozproszcie się, garsowie!

Dwa skrzydła pod dowództwem Gérarda i Merle'a wycofały się z kotła walki, ale szuanie, zajadli, a pod względem liczebnym przeważający, pogonili za tymi oddziałkami. „Kozioskórzy", zaprawieni w boju, otoczyli zewsząd żołnierzów Merle'a i Gérarda, wydając na nowo złowróżbne wrzaski, podobne do wycia.

— Ciszej, panowie, bo nie słychać, jak zabijamy! — wykrzyknął Stopka.

Żart ów dodał ducha Błękitnym. Zamiast walczyć skupiwszy się w jednym miejscu, republikanie bronili się teraz w trzech różnych punktach płaskowzgórza Pèlerine, a palba huczała echem gromu pośród owych niedawno spokojnych dolin. Kto wie, czy zwycięstwo nie ważyłoby się przez długie jeszcze godziny, a może bój toczyłby się, dopóki przeciwnicy nie padliby co do. jednego. Błękitnych i szuanów cechowało jednakie męstwo. Rozjuszenie wzrastało to z jednej, to z drugiej strony, kiedy w dali zadudnił głucho bęben; głos ów zwiastował posiłki a sądząc po kierunku, z jakiego dochodził, ciągnęły one właśnie doliną Couësnon.

— To gwardia narodowa z Fougéres! —zawołał gromko Gudin. — Vannier musiał ich spotkać.

Młody wódz szuanów i jego srogi adiutant posłyszeli ów okrzyk, rojaliści jęli się cofać, ale powstrzymał ich niebawem bestialski wrzask Odzioma. Wódz wydał półgłosem kilka rozkazów, Odziom powtórzył je szuanom w narzeczu dolnobretońskim, a wtedy nieprzyjaciel tak sprawnie przystąpił do odwrotu, że zdumieli się nie tylko prości żołnierze Republiki, lecz także ich komendant. Przede wszystkim najtężsi z szuanów ustawili się w linię tworząc zaporę nie lada jaką, za którą schronili się ranni tudzież pozostali, aby nabijać fuzje. Po czym nagle z ową zręcznością, której przykład dał już był Odziom, ranni wdrapali się na krawędź urwiska przylegającego po prawej stronie do drogi, a za nimi wspięła się migiem po stromiźnie połowa szuanów i w taki sposób rozlokowała na krawędzi, że Błękitni widzieli tylko ich twarze, tryskające energią. Wznieśli tam sobie szaniec z drzew i skierowali lufy fuzyj w resztę eskorty, co stosując się do wciąż ponawianych rozkazów Hulota utworzyła błyskawicznie szereg, ażeby przeciwstawić na drodze front równy frontowi szuanów. Ci zaś cofali się zwolna, bronili terenu manewrując tak, aby, pozostawać pod osłoną ognia. towarzyszów. Dotarłszy do rowu biegnącego brzegiem drogi, wdrapali się z kolei na wysoką stromiznę i połączyli się u jej skraju ze swoimi, wytrzymując dzielnie ogień republikanów, którzy z dostateczną strzelali wprawą, aby zasłać rów trupami. Ludzie zajmujący skarpę odpowiedzieli nie mniej morderczym ogniem. W tymże momencie gwardia narodowa z Fougéres wpadła na plac boju, a przybycie jej zakończyło sprawę. Gwardziści narodowi oraz kilku zagrzanych walką żołnierzy wybiegli już poza skraj drogi, zmierzając do lasu; ale komendant krzyknął donośnie a groźnie:

— Stój! Wybiją was tam!

Zawrócili więc i połączyli się z batalionem republikańskim, który utrzymał się na placu, znaczne poniósłszy straty. Stare kapelusze nadziano na bagnety, wzniosły się fuzje, a żołnierze jak jeden zakrzyknęli dwakroć: „Niech żyje Republika!" Nawet ranni, siedzący na skraju drogi, podzielili ów entuzjazm, a Hulot uścisnął rękę Gérarda mówiąc:

— Spisali się, co?

Merle otrzymał rozkaz, aby zabitych pochowano w wąwozie, nie opodal drogi. Inni żołnierze zajęli się transportem rannych. W pobliskich gospodarstwach zarekwirowano wozy i konie, dno wozów wymoszczono mundurami ściągniętymi z poległych i na tym posłaniu ułożono rannych. Już na odchodnym gwardia narodowa z Fougéres przyprowadziła Hulotowi ciężko rannego szuana, schwytanego pod stromym urwiskiem, które ocaliło jego towarzyszów, a skąd człowiek ów stoczył  się, zawiedziony sił ostatkiem.

— Dziękuję za pomoc, obywatele — powiedział komendant. — Do pioruna! Gdyby nie wy, ciężką mielibyśmy jeszcze przeprawę. Pilnujcie się! Wojna już się zaczęła. Bądźcie zdrowi, moi drodzy.

Za czym zwrócił się do jeńca:

— Jak się nazywa twój generał?

— Gars.

— A cóż to za jeden? Odziom?

— Nie. Gars.

— Skąd się wziął tutaj ten Gars?

Strzelec Królewski nie odpowiedział na to pytania Twarz jego, surową i dziką, ból przygasił jakby. Dobył różańca i jął modlić się głośno.

— Gars to z pewnością ów młody świętej pamięci arystokrata w czarnym halsztuku, nieprawdaż? Przysłał go tyran i jego sprzymierzeńcy, Pitt i Koburg.

Usłyszawszy to szuan, który zresztą wiedział niewiele, podniósł dumnie głowę i rzekł:

— Wysłany od Boga i króla!

Rzuciwszy hardo te słowa, opadł z sił. Komendant stwierdził, iż trudno badać człowieka umierającego, z którego zachowania przebijał ciemny fanatyzm — odwrócił więc głowę marszcząc brwi. Dwaj żołnierze — a byli oni przyjaciółmi owych wartowników, których Odziom trzasnął był biczem tak okrutnie, że zabili się spadłszy z urwiska do rowu — cofnęli się o kilka kroków i wymierzyli do szuana. Jeniec nie spuścił upartego wzroku zobaczywszy dwie skierowane w siebie lufy, strzał huknął z bliska, szuan upadł. A kiedy żołnierze myśląc, że skonał, podeszli, aby go obedrzeć, krzyknął jeszcze z całych sił:

— Niech żyje król!

— Tak, tak, mój ty mądralo — ozwał się Gach — idźże sobie na swój placek do przezacnej i przenajświętszej Panny. Myśleliśmy, że już gotów, a on jeszcze wrzasnął nam w same ucho: niech żyje tyran!

— Macie tu, obywatelu komendancie, papiery tego zbója — powiedział Stopka.

— Ho! Ho! — zawołał Gach. — Chodźcie no zobaczyć, jak sobie ten wojak Pana Boga bandzioch wymalował!

Hulot stanął z gromadą żołnierzów nad ciałem szuana, do cna z szat odartym. Pierś trupa zdobiło coś na kształt niebieskawego tatuażu wyobrażającego płomieniste serce. Godło takie nosili członkowie tajnego bractwa pod wezwaniem Serca Jezusowego. Poniżej owego rysunku Hulot dojrzał napis: „Maria Lambrequin" — oczywiście imię i nazwisko zabitego.

— Przypatrz no się, mój Gachu! — powiedział Stopka.— Głowiłbyś się ze sto dekad nie domyśliwszy się, co taki ryngraf oznacza.

— Też pomysł! Ja miałbym się znać na papieskich mundurach! — obruszył się Gach.

— Nigdy nic się nie nauczysz, ćwoku sakramencki! — odparł Stopka. — Jakbyś nie widział, że temu galantowi obiecano zmartwychwstanie. Wymalował sobie brzucho, żeby go poznano na tamtym świecie.

Żart ów. wywołał ogólną wesołość, a że nie brakowało mu podstaw, podzielił ją i Hulot. Merle skończył był właśnie grzebać zmarłych, rannych zaś pomieścili jak się dało koledzy na dwóch wozach. Pozostali żołnierze ustawili się z własnej woli w dwa szeregi, aby konwojować ów zaimprowizowany ambulans, i wozy zjechały po zboczu góry wznoszącej się naprzeciw Maine, góry, skąd widać piękną dolinę Pèlerine, która pod względem malowniczości z doliną Couësnon współzawodniczyć by mogła. Hulot w towarzystwie przyjaciół, Merle'a i Gérarda, poszedł wolno za żołnierzami, wzdychając w duchu, aby szczęśliwie upłynęła droga do Ernée, gdzie rannym udzielono by pomocy. Owa potyczka minęła bez echa, we Francji miało się bowiem podówczas ku wielkim wydarzeniom, a wzięła nazwę od miejsca, gdzie ją stoczono. A jednak zyskała pewien rozgłos w prowincjach zachodnich, których mieszkańcy, nieobojętni wobec faktu rozpoczynającego drugi rokosz, zauważyli, że szuanie w inny obecnie sposób przystąpili do wojny. Czasu poprzedniej insurekcji nie napadliby na tak znaczny oddział. Hulot mniemał, iż młody rojalista, który zwrócił jego uwagę, musiał być owym Garsem, nowym generałem wysłanym przez książąt do Francji, a ukrywającym tytuł i nazwisko — tak bowiem zwykle czynili przywódcy rojalistów — pod jednym z owych pseudonimów określanych jako przydomki wojenne. Powyższy wniosek, wyciągnięty po smutnym zwycięstwie, zaniepokoił Hulota w tym samym stopniu, co z rana przeczucie zasadzki: komendant nie przestawał więc rozglądać się, obserwując bacznie mijany płaskowyż Pèlerine, gdzie rozlegało się jeszcze co i raz przytłumione dudnienie bębnów gwardii narodowej, która schodziła w dolinę Couësnon, podczas gdy Błękitni schodzili w dolinę Pèlerine.

— Czy któryś z was nie domyśla się aby — ozwał się nagle do przyjaciół — z jakiej to racji szuanie napadli na nas? Liczą się z każdym strzałem, niby kupcy z pieniędzmi, nie dociekłem więc jeszcze, co by na tym spotkaniu zarobić mogli. Stracili co najmniej stu ludzi, a mylmy nie stracili i sześćdziesięciu — przydał marszcząc prawy policzek i mrugając, który to grymas był u naszego komendanta uśmiechem. — Do pioruna! Takiej spekulacji handlowej nie rozumiem. Błazny mogłyby sobie wybornie darować tę napaść, przeszlibyśmy niepostrzeżenie, niczym listy na poczcie; nie wiem doprawdy, po kiego licha podziurawili nam ludzi. — I wskazał ze smutkiem dwa wozy naładowane rannymi. — Pewnie chcieli się z nami przywitać — dorzucił.

— Ależ obywatelu komendancie, odbili stu pięćdziesięciu naszych dudków — odpowiedział Merle.

— Rekruci mogli sobie skoczyć do lasu jak żaby, nie próbowalibyśmy ich wyławiać, skoro tamci łupnęli, do nas od razu —  rzekł Hulot. — Nie, nie — podjął —  coś się w tym kryje. — I znowu spojrzał w kierunku Pélerine. — A nie mówiłem! Widzicie?

Jakkolwiek trzej oficerowie oddalili się już od nieszczęsnego płaskowzgórza, wprawne ich oczy z łatwością dostrzegły Odzioma i kilku innych szuanów, którzy zajęli je ponownie.

— Przyspieszyć marszu! — krzyknął Hulot do żołnierzy. — Wyciągać giry i popędzić konie! Kulasy im zamarzły, czy co? Te bydlęta zwąchały się chyba z Pittem i Koburgiem!

Słowa te odniosły skutek: żołnierze pognali co tchu.

— Trudno, jak mi się zdaje, przeniknąć mroki tej tajemnicy, moi przyjaciele — powiedział do dwóch oficerów — i dałby Bóg, żeby nie wyjaśniła jej strzelanina w Ernée. Bardzo się boję wieści, że ci królewscy poddani odcięli już nam drogę do Mayenne.

Problem strategiczny, tak mocno dręczący Hulota, że jeżył mu się wąs, przyprawiał o nie mniej żywy niepokój ludzi, których komendant postrzegł był na szczycie Pelerine. Skoro tylko umilkł bęben gwardii narodowej z Fougéres, Odziom, zobaczywszy, że Błękitni zeszli z łagodnego a rozległego stoku i byli już na dole, huknął wesoło, naśladując sowę. Szuanie zbiegli się znowu, ale tym razem nie tak licznie. Wielu, zapewne, lokowało jeszcze rannych we wsi Pélerine, leżącej po przeciwnej stronie wzgórza, z którego widać dolinę Couësnon. Kilku starszych rangą Strzelców Królewskich stanęło przed Odziomem. O cztery kroki dalej młody szlachcic siedział na granitowym głazie, dumając zapewne — a rozmaite musiały napastować go myśli — nad trudnościami, które nasuwała powierzona mu misja. Odziom przesłoniwszy ręką oczy, aby ochronić je od słonecznego blasku, patrzał posępnie na gościniec wiodący doliną Pélerine, którym podążali republikanie. Oko szuana, małe i przenikliwe, badało z wysiłkiem dalsze zbocze, na horyzoncie doliny, aby spenetrować, co się tam dzieje.

— Błękitni gotowi przychwycić kuriera — ozwał się z ponurą wściekłością szuański przywódca stojący najbliżej Odzioma.

— Na świętą Annę z Auray! — wykrzyknął inny. — Po coś nas pchał do bitwy? Żeby ocalić własną skórę?

Odziom zerknął nań jadowicie i stuknął W ziemię ciężkim karabinem.

— A czy to ja tu jestem naczelnikiem? — spytał. I dorzucił zaraz: — Gdybyście się bili jak ja, żaden z Błękitnych nie uszedłby z życiem — tu wskazał resztki oddziału Hulota. — Kto wie, może kolasa tutaj dojedzie.

— A czy ci się zdaje — ozwał się trzeci — żeby im strzeliło do głowy eskortować ją albo zatrzymać, gdybyśmy ich nie zaczepili? Chciałeś ocalić swoją psią skórę, bo ci ani we łbie postało, że Błękitni są w drodze. Dbał, żeby ten jego świński ryj nie poniósł szwanku — przydał wymowny szuan zwracając się do innych — dlatego posłał nas na rzeź. I gotowiśmy jeszcze stracić dwadzieścia tysięcy złociutkich franków...

— Sameś ryj świński! — wrzasnął Odziom cofając się o trzy kroki i mierząc z fuzji do zaczepnego towarzysza.— Ani ci we łbie nienawiść do Błękitnych, kochasz tylko złoto! Zdechniesz bez spowiedzi, chamie potępiony, coś tego roku do komunii świętej nie przystępował.

Zniewaga tak rozsierdziła szuana, że pobladł i z głuchym w piersi rzężeniem wziął na cel Odzioma. Młody wódz wpadł między nich i, uderzywszy lufą strzelby w ich karabiny, wytrącił przeciwnikom broń z ręki; po czym spytał, co było powodem waśni, jakoże szuanie kłócili się w narzeczu dolnobretońskim, z którym nie oswoił się jeszcze.

— Panie markizie — rzekł Odziom kończąc wywody — tym gorzej dla nich, jeśli mają mi za złe, żem zostawił Kradnijbułę na tyłach, bo może uda mu się wydrzeć kolasę z tych złodziejskich pazurów.

I wskazał Błękitnych; bowiem dla tych wiernych sług ołtarza i tronu wszyscy republikanie byli mordercami Ludwika XVI i rzezimieszkami.

— Jak to! — wykrzyknął młodzieniec gniewem poniesiony. — To marudzicie tutaj, żeby obrabować kolasę! Tchórze, coście pokpili sprawę w pierwszej bitwie, jaką dowodziłem! Jakże tu przy takich zatriumfować pobudkach? Czyż obrońcy Boga i króla są rabusiami? Na świętą Annę z Auray! Wojujemy z Republiką, a nie z dyliżansami. Zapowiadam, że od dziś winni takich napadów haniebnych nie będą otrzymywać rozgrzeszenia, a król zapomni o nich nagradzając dzielne sługi swoje.

W gromadzie rozległy się głuche pomruki. Łatwo było wnieść, że autorytet nowego dowódcy, jakże trudny do utrzymania wśród owych niekarnych band, zawisł na włosku. Młodzieniec, dostrzegłszy ów ruch podwładnych, zastanawiał się już, jakby ocalić swój honor naczelnika, kiedy ciszę przerwał tętent kłusującego konia. Wszyscy spojrzeli w stronę, skąd miał zapewne ktoś nadjechać. Ukazała się młoda kobieta, siedząca po damsku na kucym bretońskim koniku, zobaczywszy zaś młodzieńca, przycwałowała galopem, spiesząc do gromady szuanów.

— Co tu się dzieje? — spytała popatrując to na szuanów, to na ich wodza.

— Czybyś pani uwierzyła, że czekają na dyliżans jadący z Mayenne do Fougéres, aby go obrabować? A myśmy tu mieli właśnie potyczkę! Straciliśmy wielu swoich, żeby odbić naszych garsów z Fougéres, ale nie udało nam się wybić Błękitnych do nogi.

— No dobrze, ale o co właściwie chodzi? — spytała młoda pani odgadłszy dzięki bystrości kobietom przyrodzonej tajemnicę waśni. — Straciłeś pan ludzi; ależ ludzi nigdy nam tu nie braknie. Kurier wiezie pieniądze, a na pieniądzach zawsze nam zbywać będzie! Pogrzebiemy naszych, pójdą do nieba, a pieniądze weźmiemy i pójdą one do kieszeni wszystkich tych dzielnych garsów. Nie pojmuję, nad czym się tu zastanawiać.

Szuanie przytaknęli tym słowom, uśmiechając się zgodnie.

— Nie byłobyż w tym nic takiego, co wywołałoby rumieniec na licach pani? — spytał przyciszając głosu. — Tak bardzo trzeba ci pieniędzy, że musisz zdobywać je na drogach?

— Tak ich łaknę, mój markizie, że pewnie zastawiłabym serce, gdyby jeszcze do mnie należało — rzekła uśmiechając się zalotnie. — Ale chyba spadłeś pan z księżyca, jeśli ci się wydaje, że zdołasz posługiwać się szuanami nie pozwoliwszy im obłupić tu i ówdzie kilku Błękitnych. W okolicach tych powiadają: „kradnie niczym sowa". No, a kimże jest szuan? A zresztą — powiedziała głośniej — czyż nie postępują sprawiedliwie? Może Błękitni nie odarli do cna z majątku Kościoła i nas?

Inny pomruk, całkiem różny od pochrząkiwania, którym szuanie odpowiedzieli markizowi, rozległ się na te słowa. Czoło młodzieńca zachmurzyło się; odprowadziwszy młodą damę na osobność spytał mocno nadąsany, były to jednak dąsy człowieka dobrze wychowanego:

— Czy tamci przybędą oznaczonego dnia do Vivetiere?

— Przybędą co do jednego. Pozwany, Wielki Jakub, a może i Ferdynand.

— Pozwolisz więc pani, że tam wrócę; nie życzę sobie, aby obecność moja sankcjonowała te oburzające rabunki. Tak, łaskawa pani, powiedziałem: rabunki. W człowieku ograbionym jest coś szlachetnego, ale..

— Ano cóż — przerwała — biorę w takim razie pańską część i dziękuję, żeś mi ją odstąpił. "Wielce mi się przyda ta nadwyżka. Moja matka tak się spóźnia z przysyłaniem gotowizny, że jestem w wielkich tarapatach.

— Do widzenia! — zawołał markiz.

I znikł; ale młoda dama co prędzej puściła się za nim.

— Czemu nie chcesz pan zostać ze mną? — spytała rzucając mu spojrzenie na pół władcze, a na pół przymilne, jakim kobieta, która ma prawo do względów mężczyzny, umie doskonale wyrazić pragnienia swoje.

— A nie obrabujesz pani dyliżansu?

— Obrabujesz? — powiedziała. — Szczególniejszych pan słów używasz! Pozwól, niechże ci wytłumaczę...

— Nic się tu wytłumaczyć nie da — odparł biorąc jej ręce i całując z powierzchowną galanterią dworaka. — Posłuchaj pani — rzekł po chwili milczenia — gdybym został tu w czasie owego napadu na dyliżans, nasi ludzie zabiliby mnie, bo ja bym ich...

— Nie zabiłbyś ich pan — zaprzeczyła żywo — bo związaliby panu ręce, okazując względy kondycji twojej należne; ściągnąwszy zaś z republikanów haracz nieodzowny dla naszego ekwipunku, wyżywienia, kupna prochu, okazywaliby panu nadal ślepe posłuszeństwo.

— I pani chciałabyś, żebym rozkazywał tutaj? Życie moje jest koniecznym dla sprawy, której bronię, pozwól więc, abym ocalił honor swojej władzy. Usunąwszy się mogę nic o tym łotrostwie nie wiedzieć. Wrócę, żeby dotrzymywać pani towarzystwa.

Oddalił się nagle. Młoda dama wsłuchiwała się, nie tając przykrego zawodu, w odgłos jego kroków. Kiedy szelest zeschłych liści rozpłynął się niepostrzeżenie w oddali, stała jeszcze czas jakiś niby przykuta, po czym z wielkim pośpiechem wróciła do szuanów. Okazawszy mimowolnym i szorstkim gestem pogardę, rzekła do Odzioma, który pomagał jej zsiąść z konia:

— Ten młokos uroił sobie, że zdoła prowadzić z Republiką wojnę przestrzegając wojennych praw!... A niech tam, jeszcze kilka dni, a zmieni zdanie. — I pomyślała sobie: „Ależ obszedł się ze mną".

Usadowiła się na głazie, tym samym, na którym siedział był markiz, i milcząc oczekiwała dyliżansu. Owa młoda szlachcianka, rzucona gwałtowną namiętnością w walkę monarchii z duchem czasu, przywiedziona żywością usposobienia do uczynków, za które, by tak rzec, nie ponosiła winy, należała do ciekawszych fenomenów opisywanej epoki; była podobna wielu innym kobietom, co w uniesieniu częstokroć nadzwyczajnych dokonywały : rzeczy. Mnóstwo kobiet odegrało, jak i ona, w tej zawierusze rolę bądź heroiczną, bądź karygodną. Sprawa królewska nie miała emisariuszek bardziej oddanych i czynnych niż pomienione kobiety, ale żadna z bohaterek stronnictwa książąt nie odpokutowała za błędy, wynikłe z poświęcenia, czy za nieszczęścia, wywołane sytuacją wzbronioną białej płci, skruchą równie dotkliwą jak smutek owej damy: młoda parni siedząc na przydrożnym granitowym głazie admirowała, lubo z pewną niechęcią, szlachetną wzgardę i uczciwość młodego wodza. Zatopiła się nie wiedzieć kiedy w głębokich dumaniach. Gorzkimi dręczona rozpamiętywaniami, jęła tęsknić za niewinnością dziewczęcych lat swoich i żałować, iż nie padła ofiarą owej rewolucji, której pochodu, zwycięskiego naówczas, nie zdołałyby powstrzymać jakże słabe dłonie.

Dyliżans będący jednym z powodów ataku, który przypuścili szuanie, wyjechał z miasteczka Ernée na chwilę przed starciem się dwóch obozów. Nic lepiej tych czy innych stron nie zobrazuje niż opis przedmiotów użyteczności publicznej oraz ich stanu. Z tych względów rzeczony ekwipaż zasługuje na zaszczytną wzmiankę. Nawet Rewolucja nie potrafiła go zniszczyć, kursuje bowiem i dziś jeszcze. Za Ludwika XIV przywilej rozwożenia podróżnych po całym królestwie dostał się w ręce jednej kompanii. Kiedy Turgot, wykupiwszy tę koncesję, założył przedsiębiorstwa nazwane turgotynami, stare kolasy imci panów de Vouges, Chanteclaire'a tudzież wdowy Lacombe zalały prowincję. Jeden z owych nędznych pojazdów utrzymywał komunikację między Mayenne a Fougéres. Kilka osób uparło się ongi, aby nazywać go turgotyną: jedni czynili to dla facecji, drudzy — żeby małpować Paryż albo przez nienawiść do ministra, co różne próbował zaprowadzać nowinki. Wspomniana .turgotyną była szkaradnym kabrioletem na dwóch bardzo wysokich kołach i tak ciasnym, że wewnątrz dwóch przytęgich pasażerów z trudem pomieścić się mogło. Machina ta, wielkich rozmiarów i wątła, zbytnio obciążać się nie dawała, a w kufer, stanowiący siedzenie, wkładano wyłącznie przesyłki pocztowe, jeśli więc podróżni mieli jakieś pakunki, musieli trzymać je między nogami, i tak już umęczonymi w pudle małym i o kształcie miecha. Pierwotny kolor rzeczonego pudła, jak również kół stanowił dla podróżnych zagadkę nie do rozwiązania. Skórzane zasłony z obu stron landary, sztywne, lubo wysłużone, miały chronić wojażujących męczenników od zimna i słoty. Stangret, siedzący na koźle takim jak u najgorszej paryskiej dryndy, brał z musu udział w rozmowie — znalazłszy się między swoimi czworonożnymi i dwunożnymi ofiarami. Ekwipaż ów przypominał zadziwiająco owych zgrzybiałych starców, którym śmierć okazuje widoczny respekt, opierają się bowiem dzielnie przeróżnym zapaleniom, a nawet apopleksji; posuwał się przy tym jak i oni: postękując, a chwilami skarżąc się piskliwie. Nasza turgotyna kiwając się to do przodu, to w tył, niby podróżny, co zasnął twardo, usiłowała jakby opierać się parze bretońskich koników, raźno biegnących w miarę wyboistym traktem. W przedpotopowym pudle gnieździło się trzech pasażerów, którzy za rogatkami Ernée, miejscowości, gdzie zmieniano konie, znów nawiązali z pocztylionem rozmowę, wszczętą przed popasem.

— Skądżeby tu, moi panowie, mieli się wziąć szuanie! — powiadał stangret. — Słyszałem w Ernée, że komendant Hulot nie wyruszył jeszcze z Fougéres.

— Bo ty, mój przyjacielu — ozwał się najmłodszy z podróżnych — masz do stracenia tylko własną skórę! Gdybyś miał jak ja przy sobie trzysta dukatów i słynął jako dobry patriota, nie byłbyś taki spokojny.

— W każdym razie bardzoście gadatliwi, mój panie — odrzekł stangret kiwając głową.

— Nie mów hop, póki nie przeskoczysz — ozwał się drugi z podróżnych.

Była to osobistość czarno ubrana, wyglądająca na czterdziestkę, zapewne któryś z okolicznych proboszczów. Podbródek jego wspierał się na dwóch kondygnacjach, a nadzwyczajna rumianość policzków świadczyła, iż musiał należeć do stanu duchownego. Lubo niski i gruby, okazywał niejaką zwinność, skoro trzeba było wysiąść z powozu albo z powrotem zająć miejsce.

— Czyżbyś zaliczał się pan do szuanów? — spytał żywo właściciel trzystu dukatów, odziany w suty kozi tułub, okrywający pantalony z dobrego sukna i kurtkę nader chędogą, który to strój nosili zazwyczaj bogaci gospodarze wiejscy. — Na duszę świętego Robespierre'a, niepięknie by was powitano, przysięgam!

Zatrzymał szare oko na stangrecie, potem na podróżnym i wskazał parę pistoletów, tkwiącą za pasem.

— Bretończycy nie boją się tego — oznajmił lekceważąco proboszcz. — A zresztą czy któryś z nas wygląda na to, żeby dybał na pańskie pieniądze?

Ilekroć wspomniano o pieniądzach, pocztylion milkł, jakby  wody w gębę nabierał; proboszcz zaś miał akurat na tyle dowcipu, aby wątpić o dukatach patrioty, ale przypuszczać, że wiezie je stangret.

— Masz dziś jakieś przesyłki, mój Coupiau? — spytał ksiądz.

— E, proszę jegomości, niby tak, jakbym nic n i m i o ł — odpowiedział woźnica.

Ksiądz Gudin, tak się bowiem nazywał ów kapłan, spojrzawszy bacznie, gdy padała ta odpowiedź, na twarz stangreta i na twarz patrioty, stwierdził, iż na żadnej z nich nie pojawiła się turbacja.

— Tym lepiej dla ciebie — wtrącił patriota — w takim razie zrobisz, co każę, jeśli nieszczęsnym trafem musiałbym bronić swojego mienia.

Bezwzględność, z jaką podróżny zażądał dyktatury, oburzyła Coupiau; powiedział więc szorstko:

— Jestem panem tej kolaski i byłem dowiózł pana...

— Szuanem jesteś, czy patriotą? — przerwał mu żywo przeciwnik.

— Ani szuanem, ani patriotą — odparł Coupiau. — Jestem pocztylionem, a co ważniejsza Bretończykiem; nie boję się więc ani Błękitnych, ani szlachty.

— Chciałeś powiedzieć rozbójników — ozwał się ironicznie patriota.

— Odbierają tylko to, co im zabrano — obruszył się ksiądz.

Obaj podróżni popatrzyli na siebie i, jeśli wolno wyrazić się dosadnie, jeden zajrzał w bebechy drugiemu. W głębi powozu siedział jeszcze trzeci pasażer i nie mieszając się do waśni milczał jak zaklęty. Pocztylion, patriota, a nawet Gudin nie zwracali na mruka najmniejszej uwagi. Należał on rzeczywiście do tych dających się we znaki i nietowarzyskich podróżnych, co zachowują się w dyliżansie niby zrezygnowany ciołek wieziony ze skrępowanymi nogami na targ do pobliskiego miasteczka. Podróżni tacy siedzą z początku na przysługującym im miejscu, ale później, zapomniawszy o wszelkich względach przyzwoitości, śpią wsparci o ramię sąsiada. Patriota, Gudin i pocztylion machnęli więc ręką na niego i spać mu nie przeszkadzali, stwierdziwszy, że nie ma co gadać z człowiekiem o twarzy tępej i obojętnej, świadczącej, iż życie upływa mu na odmierzaniu łokci płótna, a umysł jedynie zyskiem kupieckim się zaprząta. Ów niski grubas, zszywszy  się w swoim kącie, otwierał od czasu cło czasu niebieskie porcelanowe oczka, przyglądając się kolejno rozmówcom, a w trakcie przytoczonej dyskusji niepewność, nieufność i bojaźń malowały się na jego obliczu. Wydawało się jednak, iż lęka się jedynie towarzyszów podróży, nie zanadto troszcząc się o szuanów. Kiedy zerkał na stangreta, myślałbyś, że dwóch masonów porozumiewa się wzrokiem. W tym właśnie momencie na Pélerine huknęły strzelby. Coupiau, stropiwszy się, zatrzymał konie.

— Ho, ho — ozwał się ksiądz, dla którego widocznie nowością to nie było — poważna rozprawa, biją się znaczne oddziały.

— Najgorsze, proszę dobrodzieja, że nie wiadomo, kto zwycięży! — wykrzyknął Coupiau.

Tym razem na wszystkich obliczach pojawił się niepokój.

— Zajedźmy do tej karczmy — rzekł patriota — schowajmy się tam i czekajmy na wynik bitwy.

Rada ta wydała się tak mądrą, że Coupiau usłuchał. Patriota pomógł stangretowi ukryć landarę za kupą chrustu, gdzie byłaby bezpieczna przed czyimkolwiek spojrzeniem. Domniemany proboszcz korzystając z zamieszania szepnął do Coupiau:

— Czy on rzeczywiście ma przy sobie pieniądze?

— I, proszę dobrodzieja, gdyby nawet tak było, nie obciążyłyby one zbytnio jegomościnej kieszeni.

Republikanie, spiesząc do Ernée, minęli oberżę, do środka nie zajrzawszy. Na odgłos szybkiego ich kroku Gudin i karczmarz, powodowani ciekawością, stanęli w drzwiach od podwórka, aby zobaczyć wojsko. Nagle otyły kapłan podbiegł do żołnierza, co marudził w tyle.

— Hej, Gudin! — zawołał. — Idziesz więc, ośle uparty, z Błękitnymi? Cóż to ci strzeliło do łba, moje dziecko?

— Idę, stryju — odrzekł kapral. — Przysiągłem bronić Francji.

— Gubisz duszę, łotrze! — orzekł stryj usiłując obudzić w bratanku uczucia religijne, jakże w sercu bretońskim potężne.

— Mój stryju,, gdyby . sam król stanął na czele swojej armii, nie mówię, że...

— O durniu! A któż ci mówi o królu? Czy twoja Republika obdarowuje opactwami? Obaliła wszystko. I cóż ty chcesz na tym zyskać? Pozostań z nami, kiedyś przecie zwyciężymy, zrobią cię radcą trybunału królewskiego.

— Trybunału królewskiego? — rzekł drwiąco Gudin. — No to bywaj, stryjaszku.

— Nie zapiszę ci ani szeląga — oświadczył rozsierdzony stryj— Wydziedziczam cię!

— Dziękuję — odpowiedział republikanin.

Rozstali się. Opary jabłecznika, którym patriota częstował Coupiau, kiedy przeciągał oddziałek, zaćmiły w końcu umysł pocztyliona; ale ocknął się wesół, kiedy karczmarz, dowiedziawszy się o wyniku spotkania, obwieścił, że Błękitni zwyciężyli. Przysposobiwszy tedy ekwipaż do drogi, zjechał niebawem w głęboką dolinę Pèlerine, gdzie każdy mógł łacno dojrzeć i z płaskowyżów Maine, i z płaskowyżów Bretanii landarę, przypominającą wrak łodzi, który unosi się na falach po burzy.

Tymczasem Błękitni wspinali się na zbocze, a kiedy dotarli do szczytu, skąd widniała jeszcze w dali dolina Pèlerine, Hulot obejrzał się, ciekaw, czy szuanie roztasowali się tam na dobre; słońce, niecąc blask w lufach ich strzelb, wskazywało obecność nieprzyjaciół: świetliste punkty — to byli oni. Ogarnąwszy ostatnim spojrzeniem tę dolinę — dalsza droga wiodła już bowiem doliną Ernée — dostrzegł, tak mu się przynajmniej wydało, dyliżans imć pana Coupiau, sunący głównym traktem.

— Czy to aby nie karetka pocztowa z Mayenne? — spytał dwóch przyjaciół.

Obaj oficerowie skierowawszy wzrok na starą turgotynę. rozpoznali ją, żadnych nie żywiąc wątpliwości.

— Hm — powiedział Hulot — jakże się to stało, żeśmy jej nie spotkali?

Spojrzeli po sobie w milczeniu.

— Czyżby jeszcze jedna zagadka? — wykrzyknął komendant.— A jednak zaczynam domyślać się prawdy.

W tymże momencie Odziom, co również rozpoznał turgotynę, obwieścił kamratom o jej przybyciu, ogólna zaś i głośna radość wyrwała młodą panią z zadumy. Nieznajoma, podszedłszy bliżej, zobaczyła ekwipaż zjeżdżający pędem ze zbocza Pèlerine, jak gdyby konie poganiało fatum. Nieszczęsna turgotyna, ukazała się niebawem na płaskowzgórzu. Szuanie, wypadłszy znowu z zasadzki, rzucili się na zdobycz, szybcy niby żarłoczne a drapieżne ptaki. Milczący podróżny potoczył się w głąb wehikułu i skulił się nagle, usiłując przybrać wygląd beli.

— Oho! — zawołał z kozła Coupiau wskazując wieśniaka. — Zwietrzyliście tego patriotę! Ma pełen worek złota!

Szuanie ryknęli zgodnym śmiechem na te słowa i zawołali:

— Kradnijbuła! Kradnijbuła! Kradnijbuła!

Pośród owego śmiechu, na który sam Kradnijbuła odpowiedział niczym echo, Coupiau zlazł z kozia, mocno zawstydzony. A kiedy słynny Cibot, przezwany Kradnijbułą, pomógł sąsiadowi wygramolić się z pojazdu, rozległ się szmer o szacunku świadczący.

— Ksiądz Gudin! — wykrzyknął ten i ów.

Kiedy padło to nazwisko szacowne, obnażyły się głowy, szuanie uklękli przed księdzem prosząc o błogosławieństwo, a ksiądz udzielił im go z namaszczeniem.

ta! Oszukałby świętego Piotra i skradłby mu klucze od raju — rzekł proboszcz klepiąc Kradnijbułę po ramieniu.— Gdyby nie on, wpadlibyśmy Błękitnym w łapy.

Ale ujrzawszy młodą damę ksiądz odprowadził ją na bok, aby pogawędzić o czymś. Odziom otwarłszy wprawnie kufer powozu dobył z radością dzikusa worek, zdradzający samym swoim kształtem, że zawiera rulony złota. Niedługo zabawiał się dzieleniem łupu. Każdy z szuanów otrzymał część swoją, a podział był tak sprawiedliwy, że nikt nie wszczął waśni. Następnie podszedł do młodej pani i księdza wręczając im około sześciu tysięcy franków.

— Czy mogę przyjąć z czystym sumieniem, proszę księdza? — spytała pragnąc czyjejś aprobaty.

— A jakże, łaskawa pani! Czyż Kościół nie pochwalił ongi konfiskaty protestanckiego mienia? Kto zabiera mienie rewolucjonistom, jeszcze chwalebniej postępuje, bo ci ludzie wyparli się Boga, burzą świątynie i prześladują religię. — Tu ksiądz Gudin połączył żywy przykład z kazaniem, wziąwszy bez skrupułów tę nowomodną dziesięcinę, którą złożył mu Odziom. — A zresztą — przydał — mogę teraz cały mój majątek poświęcić obronie. sprawy Bożej i królewskiej. Synowiec mój wyruszył z republikanami! Coupiau lamentował i głosił, że jest zrujnowany.

— Przystań do nas — rzekł Odziom — a otrzymasz swoją część.

— Ale każdy mnie posądzi, żem umyślnie dał się obrabować, jeśli wróciwszy nie pokażę śladów gwałtu.

— Tylko o to ci idzie?... — powiedział Odziom.

Dał znak i kule gęsto podziurawiły turgotynę. Wśród owej niespodzianej salwy stary wehikuł wrzasnął tak rozpaczliwie, że szuanie, zabobonni z natury, cofnęli się przerażeni; lecz Odziom zobaczył, jak z kąta budy wychynęła nagle i co prędzej się skryła blada twarz milczącego pasażera.

— Siedzi jeszcze jakaś ptaszyna w twoim kurniku — szepnął do Coupiau.

Kradnijbuła domyśliwszy się, o czym mówią, mrugnął porozumiewawczo.

— Tak — oznajmił pocztylion — a zaciągnę się do was tylko pod tym warunkiem, jeśli zgodzicie się, abym tego zacnego człowieka do Fougéres nietkniętego dowiózł. Przysiągłem mu to na świętą Annę z Auray.

— A cóż to za jeden? — spytał Kradnijbuła.

— Tego powiedzieć wam nie mogę — odparł Coupiau.

— Dajże mu spokój! — ozwał się Odziom trącając łokciem Kradnijbułę. — Poprzysiągł na świętą Annę z Auray, to i musi dotrzymać. Ale — tu zwrócił się do Coupiau — nie spiesz się zbytnio, zjeżdżając  z góry; dogonimy cię, a mam w tym swoją rację. Chcę przyjrzeć się gębie twojego pasażera, wydamy mu paszport.

W tymże momencie rozbrzmiał tętent galopującego konia; odgłos ów zbliżał się szybko do Pèlerine. Niebawem ukazał się młody wódz. Dama schowała co prędzej sakiewkę, którą trzymała w ręku.

— Możesz pani bez skrupułów zatrzymać te pieniądze — ozwał się ujmując i przyciągając dłoń kobiety. — Oto list do pani, którym znalazł wśród korespondencji oczekującej na mnie w Vivetiére. Pisała go czcigodna matka pani. — Spojrzawszy najpierw na szuanów powracających do lasu, a potem na wehikuł, który jechał doliną Couësnon, przydał: — Lubom gnał co tchu, spóźniłem się. Dałby Bóg, żebym się pomylił w domysłach swoich!

— To pieniądze od mojej drogiej matki! — wykrzyknęła dama, kiedy list odpieczętowawszy przeczytała pierwsze słowa.

W lesie rozległy się stłumione śmiechy. Ale i młodzieniec nie zdołał powstrzymać uśmiechu widząc, że dama dzierży sakiewkę zawierającą  część łupu, która z jej własnych, zrabowanych pochodziła pieniędzy. Sama zresztą wybuchnęła śmiechem.

— No, markizie, chwała Bogu! Tym razem wykręciłam się od hańby — rzekła do wodza.

— Czyżbyś więc pani każdą sprawę, nie  wyłączając wyrzutów sumienia, lekko traktowała?... — powiedział młodzieniec.

Zarumieniła się spoglądając na markiza ze skruchą tak szczerą, że rozbroiła go. Ksiądz zwrócił uprzejmie, ale z miną wielce dwuznaczną, dziesięcinę, którą był przyjął; a potem udał się za młodym wodzem, co skierował krok w stronę odludnej drogi, którą przyjechał. Młoda pani podążyła za nimi, skinąwszy wprzódy na Odzioma.

— Wyprawisz się w okolice Mortagne — rzekła cicho.— Powiedziałam się, że Błękitni prześlą w najbliższym czasie znaczną sumę w brzęczącej monecie: ma to być subwencja na przygotowania wojenne. Daruję twoim towarzyszom dzisiejszy łup, ale pod warunkiem, że wynagrodzą mi stratę. Przede wszystkim zaś Gars nie może dowiedzieć się o celu tej eskapady; kto wie, czyby się nie sprzeciwił; a w razie nieszczęścia już ja go potrafię ugłaskać.

— Łaskawa pani — rzekł markiz do damy, co usadowiła się za nim na siodle, swojego konia odstąpiwszy księdzu — przyjaciele piszą mi z Paryża, żebyśmy się strzegli. Republiką zamierza pokonać nas podstępem i zdradą.

— O, to jeszcze nie najgorsze — odparła. — Niezłe mają ci ichmoście pomysły! Będę mogła wziąć udział w wojnie, znajdę adwersarzów.

— Spodziewam się! — zawołał markiz. — Pichegru zapowiada mi, żebym w stosunkach przyjacielskich, do jakiegokolwiek należałyby one rodzaju, baczył na każdy szczegół i był oględny. Republika niemały zaszczyt mi czyni mniemając, żem jest niebezpieczniejszy od wszystkich Wandejczyków razem wziętych, i liczy na moje słabostki, z których racji ma jakoby dostać mnie w ręce.

— To i mnie przestaniesz pan ufać? — spytała naciskając mocniej jego pierś dłonią, którą trzymała się kurczowo, by nie spaść.

— Cóż za przypuszczenie, proszę pani... — powiedział oglądając się, a wtedy ona pocałowała go w czoło.

— W takim razie — ozwał się ksiądz — policja Fouchégo stanie się groźniejszą dla nas niż lotne bataliony i kontrszuanie.

— Słusznieś ksiądz dobrodziej zauważył.

— Oho! — zawołała dama. — Czyżby więc Fouché miał wysłać przeciwko wam kobiety?... Czekam na nie — dorzuciła po króciutkiej przerwie, a głos jej zabrzmiał głęboko.

W odległości mniej więcej czterech strzałów z fuzji od rzadko nawiedzanego płaskowyża, który opuścili właśnie dowódcy, miał miejsce jeden z owych wypadków, jakie przez pewien czas jeszcze przy głównych traktach zdarzały się dość często. Tuż za wioską Pèlerine Odziom i Kradnijbuła zatrzymali ponownie wehikuł — tam gdzie droga przechodzi w głęboki parów. Coupiau, nie opierając się zbytnio, zszedł z kozła. Dwaj szuanie wyciągnęli milkliwego pasażera z kryjówki niby z trumny, a teraz ów człowiek klęczał w kępie janowca.

— Coś ty za jeden? — spytał Odziom.

Podróżny milczał uparcie, dopóki Kradnijbuła nie powtórzył pytania uderzywszy go kolbą.

— Nazywam się — rzekł wtedy patrząc na Coupiau — Jakub Pinaud i jestem ubogim kupcem bławatnym.

Coupiau potrząsnął przecząco głową, wierząc święcie, iż tym sposobem danej obietnicy nie narusza. Kradnijbuła pojąwszy ów znak wymierzył  z fuzji do podróżnego, Odziom zaś przedłożył mu takie oto kategoryczne i straszliwe ultimatum:

— Za tłustyś, bratku, jak na człowieka znającego troski ubogich! Jeśli nie powiesz natychmiast swojego nazwiska, mój kum, Kradnijbuła, zyska sobie jednym strzałem z fuzji szacunek i wdzięczność twoich spadkobierców. No, coś ty za jeden? — przydał po chwili.

— Nazywam się d'Orgemont, mieszkam w Fougéres

— Ho! Ho! — wykrzyknęli obaj szuanie.

— To nie ja wydałem pana, panie d'Orgemont — ozwał się Coupiau. — Najświętsza Panna mi świadkiem, żem bronił pana.

— Skoro jesteś pan nie byle kim, bo panem d'Orgemont z Fougéres — podjął ironicznie Odziom udając szacunek — jedźże sobie spokojnie dalej. Ale żeś nie jest ani zacnym szuanem, ani prawdziwym Błękitnym, a nabyłeś majątek opactwa w Juvigny, zapłacisz nam — tu szuan jął niby liczyć wspólników — trzysta dukatów okupu, po sześć franków dukat. Niewygórowana to cena, a spokój ci zapewni.

— Trzysta dukatów, każdy po sześć franków! — powtórzyli chórem nieszczęsny bankier, Kradnijbuła i Coupiau, ale w tym chórze każdy głos dźwięczał inaczej.

— Niestety, mój drogi panie — odpowiedział d'Orge-mont — jestem zrujnowany. Ta diabelna Republika, oszacowawszy mnie na olbrzymią sumę, do cna wyszlamowała mi kieszeń w związku z tą przymusową pożyczką opiewającą na sto milionów.

— A ileż to zażądała od ciebie twoja Republika?

— Tysiąc dukatów, mój drogi panie — oznajmił bankier z wielką żałością, spodziewając się, że szuan zmiękłszy opuści cokolwiek.

— Skoro twoja Republika wydębiła z ciebie tak znaczną sumę, widzisz, że z nami korzystniejsze robisz interesa. Nasz rząd nie jest taki chciwy. Trzysta dukatów, czy to za wiele za twoją skórę?

— A skądże je wezmę?

— Z własnej kasy — objaśnił Kradnijbuła. — Tylko żeby twoje dukaty nie były oberżnięte, bo inaczej oberżniemy ci paluchy, a kikuty przypieczemy.

— Gdzież mam przynieść te pieniądze? — spytał d'Orgemont.

— Pod Fougéres masz wiejską posiadłość, niedaleko folwarku Gibarry, gdzie mieszka mój krewniak Wydmikufel, zwany inaczej Cibotem Wie1gim. Doręczysz mu sumę — oznajmił Kradnijbuła.

— Ależ tak się spraw finansowych nie załatwia — powiedział d'Orgemont.

— To nas nic nie obchodzi — odparł Odziom. — Pamiętaj, że jeśli Wydmikufel od dziś za dwa tygodnie pieniędzy nie otrzyma, złożymy ci wizytkę, która wyleczy cię z podagry, jeśli masz ją w nogach.

— A ty, Coupiau — podjął Odziom — będziesz się od tej pory nazywał Złotą Rączką.

To rzekłszy obaj szuanie odeszli. Podróżny usadowił się w powozie, który dzięki batowi Coupiau pomknął szparko do Fougéres.

— Gdybyś miał pan broń — powiedział Coupiau — moglibyśmy stawić skuteczniejszy opór.

— Durniu, mam przy sobie dziesięć tysięcy franków — odparł d'Orgemont wskazując swoje ogromne buciory. — Czyż podobna się bronić jadąc z tak wielką sumą?

Złota Rączka podrapał się za uchem i obejrzał, ale nowi jego kamraci całkiem już znikli w oddali. . Hulot i jego żołnierze zatrzymali się w Ernée, aby zostawić rannych w szpitalu owej mieściny; po czym oddział republikański dotarł już bez żadnej złej przygody do Mayenne. Nazajutrz po przybyciu komendant upewnił się ostatecznie o losach kuriera, gdyż tego dnia właśnie, mieszkańcy zapoznali się ze szczegółami napadu na dyliżans. Minęło jeszcze kilka dni i władze skierowały do Mayenne taką ilość poborowych-patriotów, że Hulot mógł zapełnić kadry swojej półbrygady. Niebawem jęły się rozchodzić niezbyt krzepiące wieści, a dotyczyły one insurekcji. Rewolta ogarnęła całkowicie wszystkie miejscowości, gdzie tylko w czasie poprzedniej wojny szuanie i Wandejczycy rozniecili główne ogniska pożaru. W Bretanii rojaliści opanowali Pontorson, ażeby mieć połączenie z morzem. Miasteczko Saint-James, leżące między Fougéres a Pontorson, dostało się w ręce buntowników i jak świadczyły pozory, zamierzali oni tutaj, zanim lepszych nie zajmą pozycji, ćwiczyć żołnierza, urządzić główne magazyny i ośrodek działań wojennych. Stąd mogli porozumiewać się bez przeszkód z Normandią i z Morbihan. Przywódcy niżsi rangą rozjeżdżali po trzech pomienionych prowincjach nawołując zwolenników sprawy królewskiej do rokoszu i usiłując nadać przedsięwzięciu jednolitość. Knowaniom tym sprzyjały wieści z Wandei, gdzie podobne intrygi budziły po wsiach wrzenie, a działali w tych stronach czterej słynni przywódcy: ksiądz Vernal, hrabia de Fontaine, pan de Châtillon oraz imć Suzannet. Kawaler de Valois, markiz d'Esgrignon i Troisville'owie byli podobno ich konfidentami w departamencie Orne. Szerokim planem operacji, rozwijającym się zwolna, ale i nader groźnym, kierował rzeczywiście Gars, a przydomek ów nadali szuanie panu markizowi de Montauran, skoro tylko emisariusz ten wylądował. Informacje dostarczone przez Hulota ministrom okazały się ze wszech miar ścisłymi. Autorytet wodza przybyłego z zagranicy natychmiast uznano. Markiz cieszył się taką powagą wśród szuanów, iż wytłumaczył im istotne cele tej wojny i przekonał ich, że gwałty, jakich się dopuszczali, plamią szlachetną sprawę której służą. Hardość, męstwo, zimna krew i talenta młodego pana przejęły wrogów Republiki ponowną nadzieją i wygodziły tak skutecznie pospolitej w tym kraju skłonności do ponurych szaleństw, że i najmniej pochopni współdziałali z gorliwcami w przygotowywaniu decydujących wypadków, dzięki którym podźwignąć się miała obalona monarchia. Hulot słał do Paryża suplikę za supliką i raport za raportem, żadnej nie otrzymując odpowiedzi. To szczególne milczenie zapowiadało z pewnością nowy kryzys rewolucyjny.

— Działożby się z naszym rządem to, co i ze skarbem? — mawiał stary wojak do przyjaciół. — Czyżby wszystkie petycje rzucano do kosza?

Ale rychło rozeszła się wieść o niemal cudownym powrocie generała Bonaparte i wypadkach 18 brumaire'a. Komendanci wojskowi-prowincji zachodnich zrozumieli wtedy, czemu ministrowie milczeli. Niemniej owi komendanci z tym większą niecierpliwością jęli wyczekiwać, aby zwolniono ich od ciążących na nich obowiązków, i ciekawi byli zapoznać się z polityką nowego rządu. Dowiedziawszy się, że generała Bonaparte mianowano Pierwszym Konsulem Republiki, wojskowi uradowali się wielce: byli po raz pierwszy świadkami, jak jeden ż ich towarzyszów najwyższą objął władzę. Francja, uczyniwszy tego młodego generała bożyszczem swoim, drżała, ogarnięta radosną nadzieją. Odrodziła się energia narodu. Stolica, znużona posępnymi nastrojami, pogrążyła się teraz bez opamiętania w zabawach i uciechach, których od tak dawna była pozbawioną. Pierwsze zarządzenia Konsulatu nie przygasiły niczyjej nadziei i nie spłoszyły Wolności. Pierwszy Konsul ogłosił proklamację do mieszkańców prowincji zachodnich. Kwiecisty ów elaborat, przeznaczony dla mas, który Bonapartej by tak rzec, zmyślił, wydał w owych latach patriotyzmu i cudów przedziwne owoce. Głos Bonapartego rozległ się po świecie niby wołanie proroka, żadnej bowiem z owych proklamacji nie zaprzeczyło jeszcze zwycięstwo.

Mieszkańcy!

Wojna bezbożna rozgorzała po raz wtóry w departamentach zachodnich.

Sprawcy tych zamieszek są albo zdrajcami zaprzedanymi Anglikom, albo zbójami, którzy wśród domowej niezgody szukają tylko pokarmu i bezkarności dla swoich występków.

Takich ludzi rząd ani oszczędzać, ani powiadamiać, jakimi kieruje się zasadami, nie będzie.

Istnieją jednak obywatele mili ojczyźnie, których tamci zaślepili szalbierstwami swoimi; tym obywatelom należy powiedzieć prawdę oraz ich oświecić.

Wydano i wykonano niesprawiedliwe ustawy; dopuszczono się aktów samowoli, wskutek czego obywatele zaniepokoili się o swoje bezpieczeństwo i wolność sumienia; wielu obywateli skrzywdzono wpisawszy ich bez racji na listę emigrantów; pogwałcono wreszcie wielkie zasady porządku społecznego.

Konsulowie oświadczają, iż ustawa o wolności wyznania, zagwarantowanej Konstytucją i prawem z 11 prairiala roku III, na mocy którego obywatele mogą korzystać z budynków przeznaczonych na obrzędy religijne, wejdzie w życie.

Rząd przebaczy. Ułaskawi każdego, kto okaże skruchę; całkowicie i absolutnie daruje mu winy; ukarze jednak najsurowiej każdego, kto by po niniejszym oświadczeniu ośmielił się jeszcze opierać suwerenności narodu.

— No i co — ozwał się Hulot odczytawszy publicznie owo konsularne orędzie — z ojcowska się zwraca, nieprawdaż? Ale przekonacie się, że ani jeden z tych królewskich zbójów zapatrywań nie zmieni.

Komendant nie mylił się. Proklamacja ta umocniła tylko każdego w przekonaniach. W kilka dni potem nadeszły posiłki dla Hulota i jego kolegów. Nowy minister wojny powiadomił ich, że generał Brune obejmie dowództwo nad wojskiem kwaterującym w zachodniej Francji. Hulot, znany z doświadczenia, miał tymczasem sprawować władzę w departamentach Orne i Mayenne. Resorty ministerialne poczęły działać z nie widzianą dotąd energią. Okólnik Ministerium Wojny i Ministerium Policji Generalnej obwieścił, iż dowódcy jednostek wojskowych przedsięwzięli już byli z polecenia rządu wszelkie kroki, aby z całą bezwzględnością stłumić bunt w zarodku. Ale szuanie i Wandejczycy, dawniejszą bierność republikańskiego rządu wykorzystawszy, rozniecili po wsiach pożogę i całkowicie zawładnęli nimi. Konsulowie wystosowali więc nową proklamację. Tym razem generał przemawiał do żołnierzów:

Żołnierze!

W zachodnich prowincjach pozostali tylko- zbóje, emigranci oraz ludzie będący na żołdzie angielskim.

Armia składa się z przeszło sześćdziesięciu tysięcy dzielnych żołnierzów; obym rychło usłyszał, że dowódcy buntowników nie żyją! Sławę zdobywa się tylko trudem; gdyby można było ją zdobyć nie ruszając głównej kwatery z wielkiego miasta, któż nie okryłby się sławą?...

Żołnierzu, jakiejkolwiek byłbyś rangi, czeka cię wdzięczność narodu. Abyś zasłużył na nią, musisz zapomnieć o słocie, gołoledzi, śniegu i mroźnych nocach; musisz dopadać wroga o świcie i wycinać tych łotrów będących hańbą francuskiego imienia.

Oby twoja kampania była krótką i pomyślną; bądź nieugiętym wobec zbójów, ale zachowuj surową dyscyplinę.

Gwardziści narodowi, wspomagajcie wojska liniowe, wesprzyjcie je ramieniem!

Jeśli odkryjecie pośród siebie ludzi sprzyjających zbójom, aresztujcie ich! Niech nigdzie nie znajdą schronienia przed pościgiem żolnierzów; a gdyby znaleźli się zdrajcy, co ośmieliliby się przyjąć buntowników i bronić, niech giną razem z nimi.,

— Swój chłop! — zawołał Hulot. — Tak samo jak we włoskiej potrzebie: dzwoni na mszę i odprawia ją jednocześnie. Umie gadać, co?

— Tak, ale gada sam i tylko w swoim imieniu — powiedział Gèrard, zaniepokojony już cokolwiek następstwami 18 brumaire'a.

— E, do kroćset, a cóż to szkodzi, jeśli jest żołnierzem? — wykrzyknął Merle.

O kilka kroków dalej spora gromada żołnierzy zebrała się przed proklamacją przylepioną na murze. Ale żaden spośród nich czytać nie umiał: wpatrywali się więc tylko w ów afisz, jedni beztrosko, drudzy ciekawie, kilku zaś szukało między przechodniami obywatela, co wyglądałby na uczonego.

— Zobacz no, mój Gachu, co tam za świstek przykleili — ozwał się kpiąco Stopka do kolegi.

— Każdy domyśli się łatwo — odparł Gach. Usłyszawszy to wszyscy spojrzeli na dwóch kamratów, zawsze gotowych odegrać komedię.

— Popatrz tylko — podjął Gach wskazując nagłówek proklamacji: była tam winieta, szkaradnie wykonana, a jednak inna niż dawniej, przed paroma bowiem dniami węgielnicę, figurującą od roku 1793, zastąpił cyrkiel. — To znaczy, że my, prości żołnierze, mamy wyciągać kulasy, jak to wyobraża ten otwarty cyrkiel. Nie zamkną tego cyrkla, bo to emblemat.

— Mój chłopcze, nie udawaj uczonego, bo ci z tym nawet nie do twarzy. Nie emblemat, ale problemat. Służyłem w artylerii, moi oficerowie tylko to pchali sobie do łba — ozwał się Stopka.

— To emblemat.

— Nie, to problemat.

— Załóżmy się!

— O co?

— O twoją niemiecką fajkę!

— Przybijaj!

— Nie chcielibyśmy was nudzić, obywatelu adiutancie, ale to emblemat, a nie problemat, prawda? — zapytał Gach Gérarda, który szedł, zamyślony głęboko, za Hulotem- i Merle'em.

— I jedno, i drugie — odrzekł z powagą.

— Adiutant zakpił sobie z nas — oświadczył Stopka.— Na tym świstku pisze, że nasz generał przyjechał z Włoch i został konsulem, a to nie byle jaka szarża, i że dostaniemy płaszcze i buty.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DRUGI

POMYSŁ FOUCHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

DZIEŃBEZ JUTRA

Ostatnie wypadki przedstawione w naszej opowieści zależą ściśle od topografii miejsca, gdzie się rozegrały, nieodzownym więc będzie szczegółowy jego opis, albowiem nie znając terenu akcji, z trudnością niejaką zrozumielibyście zakończenie.

Miasto Fougéres rozsiadło się po części na łupkowej skale, która, rzekłbyś, spadła przed łańcuchem górskim zamykającym od zachodu wielką dolinę Couësnon, a w rozmaitych okolicach różnie zwanym. Z racji takiego to usytuowania owo miasto do gór nie przytyka, gdyż dzieli je od nich głęboki parów, którego dnem płynie rzeczka Nançon. Z krawędzi skalnej znajdującej się od wschodu widać ów pejzaż, którym radujemy się stojąc na szczycie Pèlerine, ale z krawędzi zachodniej dostrzegamy jedynie krętą dolinę Nançon; lecz istnieje punkt, skąd można ogarnąć wzrokiem i wielką dolinę tworzącą zakole, i wdzięczne serpentyny małej, która w niej ginie. Ludność miasteczka lubiła tutaj zażywać przechadzki, tutaj też miała udać się panna de Verneuil, w tym właśnie miejscu rozegra się, niby na scenie, koniec dramatu rozpoczętego w Vivetiére. Toteż lubo malowniczymi są inne części Fougéres, winniśmy skupić uwagę wyłącznie na szczegółach krajobrazu widocznych z owej wysoko położonej Promenady.

Kto chce mieć pojęcie, jak wygląda skała Fougéres widziana od tej strony, niech sobie wyobrazi jedną z owych ogromnych wież, które saraceńscy architekci otaczali na każdym piętrze szerokim krużgankiem, łącząc owe krużganki spiralnymi schodami. Rzeczywiście zresztą skałę tę wieńczy gotycki kościół przypominający do złudzenia głowę cukru, a to dzięki sylwetce, jaką tworzą strzeliste wieżyczki, dzwonnica i łuki przyporowe. Przed bramą owego kościoła, a patronuje mu święty Leonard, rozpościera się nieforemny placyk, którego grunt przytrzymują mury wzniesione na kształt balustrady, placyk łączący się z Promenadą stromym zejściem opatrzonym barierą. Podobny do drugiego gzymsu, ów szeroki taras okrąża skałę o kilka sążni poniżej placu Świętego Leonarda i tworzy dalej przestronną aleję wysadzaną drzewami, a kończącą się u miejskich fortyfikacji. Następnie, dziesięć sążni poniżej murów i skał, co wspierają rzeczony taras zarówno dzięki szczęśliwemu uwarstwieniu łupków, jak i przemyślnej a cierpliwej pracy człowieka, biegnie kręta droga zwana Schodami Królowej, wykuta w opoce i prowadząca do mostu, który na rzece Nançon wybudowała Anna Bretońska. Na koniec w dół od owej drogi, która stanowi trzeci gzyms, ogrody ścielą się tarasami ku rzece, podobne stopniom amfiteatru tonącym w kwiatach.

Równolegle do Promenady wysokie skały, nazwane od przedmieścia, pośród którego się wznoszą, Górami Świętego Sulpicjusza, ciągną się nad rzeką i zniżają łagodnie zarysowanymi zboczami w wielką dolinę, gdzie zawracają nagle, pod kątem ostrym, ku północy. Wydaje się, że te skały — prostopadłe, nagie i posępne — przytykają do łupków Promenady: tu i ówdzie są od nich odległe o strzał z fuzji: chronią one także przed wiatrem północnym wąską dolinę, głęboką na sto sążni, gdzie Nançon dzieląc się w trzy odnogi zrasza równinę pełną fabryk i prześlicznie uprawioną.

Ku południowi, w miejscu gdzie przebiega właściwa granica miasta i zaczyna się przedmieście Świętego Leonarda, skała Fougéres tworzy wgłębienie, staje się mniej urwistą, zniża się skręcając w wielką dolinę, a że sąsiaduje tu bezpośrednio z rzeką, przypiera ją do Gór Świętego Sulpicjusza formując wespół z nimi gardziel, którędy wymyka się Nançon dwoma strumieniami, i dalej wpada do rzeki Couesnon. Ową piękną grupę skalistych wzgórz nazwano Sępim Gniazdem, dolinę, co między nimi się znajduje — doliną Gibarry; rozpościerającym się w niej tłustym łąkom zawdzięczamy znaczną część masła znanego smakoszom jako masło z Prée-Valaye.

W miejscu, gdzie Promenada dochodzi do fortyfikacji, stoi wieża nazwana Basztą Papieżnika. Od owej kwadratowej budowli, będącej zarazem podwaliną domu najętego przez pannę de Verńeuil, ciągną się tylko mury, a tu i tam zastępują je skały, o ile tworzą z terenem kąt prosty; część miasta rozsiadła na owej wysokiej i niezdobytej bazie opisuje szeroki sierp, przy końcu którego skały pochylają się i rozstępują, aby przepuścić Nançon. Tutaj znajduje się brama prowadząca na przedmieście Świętego Sulpicjusza, którego imię wspólne jest bramie i przedmieściu. Nie opodal, z granitowego kopulastego wzgórza panującego nad trzema dolinami, gdzie krzyżuje się sporo dróg, wyrastają odwieczne blanki i feudalne baszty zamku Fougéres, który , zalicza się do najpotężniejszych budowli, jakie wznieśli książęta Bretanii; mury tu na piętnaście sążni wysokie i na piętnaście stóp grube; zamczysko to jest chronione od wschodu stawem, skąd wypływa Nançon napełniając fosy, a także obracając młyny między bramą Świętego Sulpicjusza i mostem zwodzonym twierdzy; od zachodu bronią jej strome granitowe bloki, na których spoczywa. Tak to od Promenady aż do owej wspaniałej średniowiecznej ruiny, spowitej w opończe z bluszczu, przystrojonej okrągłymi i czworokątnymi wieżami — a każda z nich zdołałaby pomieścić cały regiment — zamek, miasto i jego skała, ufortyfikowane niedostępnymi mury i wyciosanymi pionowo szkarpami, tworzą szeroką podkowę pośród przepaści, na zboczach których Bretończycy wytyczyli z biegiem czasu kilka wąskich ścieżek. Tu i ówdzie nawisie bloki przypominają ornament. Ze spęknięć, którymi sączy się woda, wyrastają rachityczne drzewka. Opodal parę płaskich granitowych głazów, mniej niż inne stromych, daje pokarm zieleni, przywabiającej,kozy. W końcu wrzos, który posiał się sam w wilgotnych szczelinach, zakrywa czarne załomy różowymi girlandami. Na dnie tego olbrzymiego leja wije się rzeczka płynąc wśród łąk zawsze świeżych i rozpostartych miękko niby dywan.

U stóp zamku, w labiryncie granitowych złomów, stoi kościół pod wezwaniem świętego Sulpicjusza, który imieniem swoim obdarował również i przedmieście leżące na drugim brzegu Nançon. Owo przedmieście, jak gdyby rzucone na dno przepaści, i pomieniony kościół ze spiczastą dzwonnicą nie wystrzelającą ponad skały, o których mógłbyś pomyśleć, że runą za chwilę na ten dom Boży i na otaczający go krąg lepianek krytych słomą, wyglądają nader malowniczo, oblewa je bowiem kilka dopływów Nançon, ocienia drzewina i przystrajają ogrody; przecinają one kapryśnymi pasami półksiężyc opisany przez Promenadę, zamek i miasto, tworząc, dzięki rozmaitym szczegółom, naiwne kontrasty z poważnym widokiem amfiteatru, który to amfiteatr wznosi się naprzeciw. Wreszcie całe Fougéres, jego przedmieścia i kościoły, a nawet Góry Świętego Sulpicjusza, są okolone, niby ramą, wyżynami Rillé, należącymi do głównego łańcucha górskiego, który otacza wielką dolinę Couësnon.

Oto najwybitniejsze rysy tych okolic, gdzie dominuje surowa dzikość, którą łagodzą wesołe partie krajobrazu, pomyślne skojarzenie najwspanialszych prac ludzkich z kaprysami gleby dręczonej niespodzianymi przeciwnościami, a także coś nieprzewidzianego, co określić się nie da, ale zaskakuje, dziwi, przyprawia o konfuzję. Nigdzie we Francji podróżny nie napotka kontrastów równie imponujących, jak w owym olbrzymim wądole Couësnon i w dolinach zagubionych między skałami Fougéres a wyżynami Rillé. Znajdziemy tu piękno niewysłowione, o bezbłędnej harmonii właściwej naturze, choć triumfuje w nim przypadek: wody krystaliczne, przezrocze, bystre; góry odziane przepyszną roślinnością tych stron; posępne skały i schludne fabryki; fortyfikacje wzniesione przez naturę i granitowe baszty zbudowane ręką człowieka; następnie bogata gra świateł i cieni, wszelkie kontrasty miedzy różnymi ubarwieniami listowia, jakże wśród rysowników cenione: osiedla rojące się od zabiegliwej ludności i puste przestrzenie, gdzie granit nie ścierpi nawet białych porostów, co czepiają się opoki; słowem, wszystkie przymioty, których wymagamy od pejzażu: wdzięk i groza, poemat pełen odradzających się guseł, wzniosłych obrazów, rozkosznej sielskości. Mamy tu Bretanie w całej krasie!

Baszta Papieżnika, na której zbudowano dom wynajęty przez pannę de Verneuil, sięga fundamentami aż do dna przepaści, a wznosi się na wysokość tarasu tworzącego ów gzyms przed kościołem Świętego Leonarda. Z owego domu, który jedną tylko ścianą przytyka do innych posesji, widać i wielką podkowę zaczynającą się właśnie przy pbmienionej baszcie, i krętą dolinę Nançon, i plac Świętego Leonarda. Dom ten stoi w rzędzie trzystuletnich drewnianych budynków, położonych równolegle do północnej ściany kościoła, z którym tworzą zaułek wychodzący na stromą uliczkę, co okrąża kościół i prowadzi do bramy Świętego Leonarda. Panna de Verneuil podążyła w stronę owej bramy.

Maria, nie wstąpiwszy oczywiście na plac kościelny znajdujący się poniżej, skierowała się ku Promenadzie. Przekroczywszy zieloną barierkę, którą umieszczono podówczas przy bramie Świętego Leonarda, bowiem w jej baszcie zainstalował się posterunek wojskowy, panna de Verneuil ujrzała widok tak wspaniały, że zmilkły na chwilę trawiące ją namiętności. Jęła podziwiać spory szmat wielkiej doliny Couësnon. Oko Marii ogarnęło ją od szczytu Pèlerine aż po płaskowyż, którędy wiedzie droga do Vitre; następnie spoczęło na Sępim Gnieździe i na falistościach dolinki Gibarry: grzbiety górskie tonęły tutaj w przyćmionych blaskach zachodzącego słońca. Przeraziła się niemal otchłanią doliny Nançon, bo rosnące tam najwyższe topole dosięgały zaledwie czubami do muru ogrodów rozpostartych poniżej Schodów Królowej. Wreszcie, co moment zaś czekała ją nowa niespodzianka, dotarła do punktu, skąd mogła zobaczyć dolinkę Gibarry, a za nią wielką dolinę i urzekający krajobraz okolony podkową miasta, Skałami Świętego Sulpicjusza i wyżynami Rillé. O tej godzinie dymy domów przedmieścia i dolin tworzyły w powietrzu obłok, za którym przedmioty majaczyły niewyraźnie niby przesłonięte błękitnawą oponą; rozwiewały się już nazbyt jaskrawe barwy dnia; firmament nabierał perłowych odcieni; księżyc rozsnuwał nad ową piękną przepaścią welony poświaty; słowem, wszystko przykładało się do tego, aby dusza zatonęła w marzeniu i wyczarowała obraz istot ukochanych. Nagle przestały ciekawić Marię wszelkie szczegóły pejzażu: dachy na przedmieściu Świętego Sulpicjusza pokryte gontami, tameczny kościniųł, którego dumna wieżyca ginie w głębokościach doliny, odwieczne opończe bluszczu i powojnika otulające mury starego fortu, Nançon, co przepływa obok i burzy się pod kołami młynów. Daremnie zachodzące słońce prószyło pyłem i rzucało płachty czerwieni na wdzięczne osiedla rozsiane między skałami, na łąki i dno wód — Maria stała nieruchomo, zapatrzona w Skały Świętego Sulpicjusza. Niedorzeczna nadzieja, co zawiodła ją na Promenadę, ziściła się w jakiś sposób cudowny, Marii wydało się bowiem, iż poprzez janowce cierniste i zwykłe, rosnące na szczytach po stronie przeciwnej, rozpoznaje kilku biesiadników z Vivetiére — choć mieli na sobie kozie tułuby — a wśród nich Garsa, którego najdrobniejsze poruszenie rysowało się w przyćmionym świetle zachodu. O parę kroków za grupą główną dostrzegła swoją straszliwą nieprzyjaciółkę: panią de Gua. Panna de Verneuil mogła się łudzić przez chwilę, że to sen; ale nienawiść rywalki dowiodła niebawem, że wszystko w tym śnie żyło. Chłonąc z głęboką uwagą każde, choćby najbłahsze, poruszenie markiza, nie dostrzegła, że pani du Gua z wielką uwagą celuje do niej z długiej fuzji. Po chwili strzał obudził wśród gór zwielokrotnione echo, a kula gwizdnąwszy Marii nad uchem powiadomiła ją o wprawie rywalki. „Przesyła mi swój bilet wizytowy!" — rzekła do siebie z uśmiechem. W tymże momencie zabrzmiało hasło, które podawali sobie wzajem czatownicy, rozstawieni gęsto między zamkiem a bramą Świętego Leonarda, i głosy te wskazały szuanom, że prze zorni mieszkańcy Fougéres troskliwie strzegą wałów obronnych, nawet i w najmocniejszym punkcie.

„To ona i to on" — pomyślała Maria.

Błyskawicznie powzięła myśl, aby udać się na poszukiwanie markiza, wytropić go i zaskoczyć. „Nie mam żadnej broni" — rzekła do siebie. Tu przypomniała sobie, iż wyjeżdżając z Paryża rzuciła do jednego z kartonowych pudeł elegancki sztylecik — ongi własność pewnej sułtanki — w który zaopatrzyła się rozmyślnie, podążając na teatrum wojny niby owi pocieszni turyści, co wybierają się w wojaż z licznymi sztambuchami, aby zapisywać swoje medytacje; wtedy jednak nęciła ją nie tyle nadzieja przelania krwi, ile przyjemność, że będzie nosić ów piękny kindżał wysadzany drogimi kamieniami i bawić się jego ostrzem, czystym jak łza. Trzy dni temu, kiedy pragnęła pozbawić się życia, aby ujść ohydnej torturze, jaką zgotowała jej rywalka, żałowała mocno, że zostawiła ową broń w pudle. W mgnieniu oka wróciła do domu, znalazła Sztylet, zatknęła go za pasek, otuliła szczelnie ramiona i kibić sutym szalem, spowiła włosy czarną koronką, włożyła szuański kapelusz o szerokich kresach, pożyczony od służącego, którego już w najętym mieszkaniu zastała, i z ową przytomnością umysłu, jakiej czasem przydają namiętności, wzięła, aby mieć paszport, rękawiczkę markiza, będącą darem Odzioma; następnie, odpowiedziawszy przerażonej Franutsi: — Ano cóż! Jego szukałabym i w piekle! —  poszła znów na Promenadę.

Gars wciąż jeszcze stał na tym samym miejscu, ale już bez towarzyszów. Sądząc po kierunku, w którym nastawił lunetę, badał skrupulatnie, jak na stratega przystało, rozmaite punkty, gdzie można by przekroczyć Nançon, Schody Królowej i drogę, co przy bramie Świętego Sulpicjusza skręca między zabudowania kościelne, a dalej, będąc wciąż w zasięgu ognia dział fortecznych, łączy się z głównym traktem. Panna de Verneuil pomknęła ścieżynami wydeptanymi przez kozy i pastuchów na zboczu Promenady, dotarła do Schodów Królowej, spuściła się na dno przepaści, przebyła Nançon i przedmieście, a wiedziona instynktem niby ptak na pustyni, znalazła właściwą drogę między niebezpiecznymi urwiskami Gór Świętego Sulpicjusza i wkrótce stanęła na śliskiej steczce, biegnącej po granitowych głazach, i choć przeszkadzały tutaj ostre kamienie, którymi najeżona była owa drożyna, choć zawadzały gęste krzewy i ciernisty janowiec, jęła wspinać się z ową nadzwyczajną energią, u mężczyzn raczej nie spotykaną, energią, co w jednej chwili ogarnia kobietę powodującą się przemożnymi namiętnościami. W momencie kiedy Maria dotarła na szczyt, zaskoczyła ją noc; usiłowała teraz odszukać w bladej poświacie księżyca drogę, którą musiał odejść markiz; poszukiwania te, choć wytrwałe, żadnych nie dały rezultatów, a z ciszy, jaka zaległa okolicę, Maria wniosła, że wycofali się szuanie oraz ich naczelnik. Dokonała wysiłku zagrzewana buzującymi namiętnościami, a teraz osłabła nagle, bowiem rozwiały się nadzieje, które ją do pomienionego przywiodły czynu. Znalazłszy się w samotności, nocą i wśród nieznanych okolic, narażona na niebezpieczeństwa wojenne, jęła medytować i zadrżała ze strachu, gdyż przypomniały jej się zalecenia Hulota i kula wysłana przez panią du Gua. Nocą panuje w górach spokój tak głęboki, że Maria słyszała najlżejszy szmer zeschłego listka błądzącego po ziemi, choćby nawet zaszeleścił bardzo daleko, owe zaś nieuchwytne odgłosy wibrowały w powietrzu niby składając jej smutny dowód, jakie tu pustkowie i cisza. Wiatr gnał pod firmamentem, a że porywał gwałtownie chmury, bądź rozwidniało się, bądź ponownie mrok zapadał, wśród owej zaś gry świateł i cieni najniewinniejsze przedmioty nabierały pozorów upiornych i strasznych, tym silniejszą trwogę budząc w pannie de Verneuil. Zwróciła więc oko ku domom Fougéres, których światła błyszczały przyjaźnie niczym ziemskie gwiazdy, i nagle ujrzała nie opodal Basztę Papieżnika. Niewielką przestrzeń musiałaby przebiec, aby wrócić do domu — lecz odległość ta była przepaścią. Pamiętała na tyle głębokie rozdoły ciągnące się po obu stronach ścieżyny, którą tu przyszła, aby orientować się, że bardziej ryzykowałaby udając się do Fougéres, niźli w przedsięwzięciu swoim wytrwawszy. Pomyślała, że jeśli nawet szuanie opanowali całą okolicę, Garsowa rękawiczka uchyli wszelkie niebezpieczeństwa nocnej eskapady. Tylko pani du Gua wydawała się Marii groźną. Na tę myśl przycisnęła sztylet i jęła przedzierać się z trudem w stronę wiejskiego dworku, którego dachy dostrzegła przelotnie, wspinając się na Skały Świętego Sulpicjusza; ale szła wolno bowiem pierwszy raz w życiu przytłoczył ją ów posępny majestat, znany samotnym wędrowcom przemierzającym o nocnej godzinie kraj dziki, gdzie wysokie góry nachylają zewsząd głowy niby zgromadzeni giganci. Niejeden raz wstrząsnął nią dreszcz, kiedy suknia zaczepiła z szelestem o ciernie janowców, niejeden raz przyspieszała kroku, ale i zwalniała go po chwili jak gdyby w obawie przed czyhającą śmiercią. Niebawem jednak wydarzenia nabrały takiego charakteru, że kto wie, czy nie spłoszyłyby najnieustraszeńszego spośród śmiałków, a pannę de Verneuil wtrąciły w otchłań owego lęku, napierającego z taką mocą na sprężyny, które kierują życiem, iż wtedy wszystko u człowieka sięga granic ostatecznych: zarówno siła, jak i słabość. Jednostki najsłabsze zdobywają się wówczas na czyny, w których przejawia się niewiarygodna siła, najsilniejsi zaś tracą zmysły ze strachu. Maria posłyszała nie opodal jakieś dziwne odgłosy; wyraźne, ale i zgłuszone — tak jak noc była to jasna, to mroczna — zwiastujące tumult, nieład, ucho zaś męczyło się łowieniem tej wrzawy; dobywały się z łona ziemi, co chwiała się jakby pod stopami maszerującej ciżby. Rozjaśniło się na moment, dzięki czemu panna de Verneuil postrzec mogła o kilka kroków od siebie długi rząd ohydnych postaci gnących się niby kłosy na polu i prześlizgujących się jak widma; zaledwie jednak ogarnęła je wzrokiem, ciemność zapadła jak czarna kurtyna i przesłoniła ów koszmarny obraz, w którym mnóstwo oczu łyskało żółtawo. Zrejterowawszy co prędzej, wbiegła na zbocze urwiska, aby umknąć trzem z owych strasznych postaci, zbliżających się do niej.

— Widziałeś go? — spytała jedna.

— Czułem zimny wiatr, kiedy mnie mijał — odpowiedział głos chrapliwy.

— A na mnie wionęła wilgoć i odór cmentarny — oznajmił trzeci.

— Jestże on biały? — ozwał się pierwszy.

— Czemu — zagadnął drugi — on jeden tylko wrócił spośród tych, co padli na Pèlerine?

— A! Dlaczego... — odpowiedział pierwszy. — Czemuż to wyróżniają tych, co zapisali się do Serca Jezusowego? A zresztą wolałbym umrzeć nie wyspowiadawszy się wprzódy, niż włóczyć się jak on nie jedząc i nie pijąc, nie będąc człowiekiem z krwi i kości.

— O!...

Okrzyk ten, a raczej straszliwy wrzask, wydała owa czereda, kiedy jeden z trzech szuanów wskazał palcem wysmukłą sylwetkę i blade oblicze panny de Verneuil, która uciekała z przerażającą szybkością i bezszelestnie.

— Tam. — Nie, tu. — Gdzie? — Tam. — Tu. — Zniknął. — Nie. — Tak. — Widzisz go?

Słowa te brzmiały niby monotonny szmer fal na morskim wybrzeżu.

Panna de Verneuil, krocząc śmiało w stronę domu, zobaczyła cienie mnóstwa ludzi uciekających na jej widok. Poruszenia ich świadczyły, że dali się oni porwać ślepej trwodze. Marię unosiła jakby tajemnicza i obezwładniająca fluidem swoim potęga; przeraziła się lekkością własnego ciała, której, tak przynajmniej sądziła, wytłumaczyć by sobie nie mogła. Owe postacie, co zrywały się hurmem, gdy się zbliżała, postacie wyrastające niby spod ziemi, gdzie — jak mniemała — leżały, pojękiwały głosem o nutach całkiem ludzkiej mowie obcych. Dotarła wreszcie, nie bez trudności, do zniszczonego ogrodu: płot był tu połamany, murowane słupy — zwalone. Zatrzymał ją wartownik, a wtedy pokazała mu rękawiczkę. Szuan mierzył już do Marii, ale światło księżyca padło właśnie na jej twarz: zobaczywszy ją wypuścił karabin i wrzasnął chrapliwie, a tak donośnie, że głos rozległ się daleko po okolicy. Ujrzawszy wielkie budynki, gdzie kilka świateł wskazywało część mieszkalną, zbliżyła, się do murów, żadnych przeszkód nie napotykając. Przez najbliższe okno, dokąd się skierowała, postrzegła panią du Gua i przywódców, którzy kilka dni temu stawić się musieli na obrady w Vive-tiere. Oszołomiona zarówno ich widokiem, jak i poczuciem grożącego niebezpieczeństwa, uskoczyła gwałtownie ku okienku opatrzonemu grubą kratą, a przez nie zobaczyła o dwa kroki od siebie, w wąskiej sklepionej sali, markiza samotnego i zasmuconego. Siedział przy kominku, na krześle prymitywnej roboty: czerwony odblask ognia chybotał na twarzy Montaurana, a pełgając po murach nadawał całemu obrazowi widmowy charakter; zastygłszy w bezruchu, biedaczka przylgnęła drżąca do kraty, a że było cicho jak makiem zasiał, spodziewała się, iż usłyszy jego słowa; widząc markiza przygnębionym, zrezygnowanym i bladym, uczuła niejakie ukontentowanie, że jest owej zgryzoty przyczyną; ale niebawem gniew zamienił się we współczucie, a współczucie w tkliwość, i nagle stało się jasnym dla Marii, że przywiodła ją tu nie tylko zemsta. Markiz powstał, obrócił głowę i osłupiał ujrzawszy lica panny de Verneuil, jak gdyby mgłą przysłonięte; otrząsnął się niecierpliwie i z pogardą, wołając:

— Wszędzie widzę tę diablicę, nawet na jawie!

Kiedy biedna dziewczyna przekonała się, jaką głęboką powziął do niej wzgardę, z piersi jej wydarł się śmiech szalonej, a miody wódz usłyszawszy go zadrżał i żywo poskoczył do okna. Panna de Verneuil uciekła. Krok mężczyzny rozległ się tuż przy niej, myślała, że goni ją Montauran; tak bardzo pragnęła umknąć, że nie istniały już dla niej żadne przeszkody; przeniknęłaby przez mury i uleciała w powietrze, znalazłaby drogę do piekła, byle tylko nie wyczytać srzeów: „Gardzi tobą!" — wypisanych ognistymi głoskami na czole tego człowieka, słów, które słyszała w duchu, słów donośnych niby brzmienie archanielskiej trąby. Szła długo, nie wiedząc którędy, a zatrzymała się, kiedy owionął ją chłód wilgotny i przejmujący.

Przestraszona tupotem wielu nóg, gnana lękiem, zbiegła po schodach, co zaprowadziły ją w głąb jakiejś piwnicy. Zatrzymawszy się na najniższym stopniu, natężyła ucha, usiłując wybadać, w którą stronę podążyli jej prześladowcy; ale choć na zewnątrz hałasowano dość głośno, doleciały ja posępne ludzkie jęki, o tym większą przyprawiając trwogę. Na górze, u wejścia, błysnęło światło, zlękła się więc, aby pogoń nie wypenetrowała jej kryjówki; dzięki temu znalazła nowe siły do ucieczki. Z niemałą trudnością po kilku chwilach myśli zebrawszy, zdołała sobie wyjaśnić, jakim cudem wdrapała się na murek, co posłużył jej za kryjówkę. Nie spostrzegła się nawet zrazu, w jak niewygodnej i męczącej była pozycji; ale rzeczona pozycja stała się w końcu nieznośną, gdyż Maria, tkwiąca pod łukiem sklepienia, przypominała skuloną Wenerę, którą amator starożytności umieścił był w nazbyt ciasnej niszy. Owa podmurówka, wcale szeroka i zbudowana z granitu, dzieliła wylot schodów od piwnicy, skąd jęki dolatywały. Ujrzała niebawem jakiegoś człowieka w kozim tułubie. Zszedłszy ze schodów jął kręcić się po lochu, niczym jednak gorliwych poszukiwań nie przejawiając. Panna de Verneuil pragnąc dowiedzieć się koniecznie, czy nadarzy jej się jakaś sposobność ocalenia, czekała z niepokojem, kiedy łuczywo nieznajomego rozświetli całą piwnicę, gdzie dostrzegła już była na ziemi masę bezkształtną, ale żywą, co starała się dotrzeć do pewnego określonego punktu ściany, wykonując ruchy gwałtowne i wciąż ponawiane, rzucając się kurczowo i wijąc niby karp wyciągnięty z wody i zostawiony na brzegu.

Smolne łuczywo rozproszyło niebawem po lochu blask niebieskawy i drżący. Panna de Verneuil, jak zwykle bujną poniesiona imaginacją, zdążyła już ustroić barwami posępnej poezji to sklepienie odbijające żałosne lamenty — teraz jednak rada nierada stwierdzić musiała, że znalazła się w podziemnej kuchni, z dawna opuszczonej. Bezkształtna masa okazała się w świetle łuczywa człowieczkiem nader otyłym, któremu ręce i nogi związano z nadzwyczajną pieczołowitością, ale jego samego, jakby się zdawać mogło, pozostawiono w zapomnieniu na wilgotnych płytach kamiennej posadzki; ci, którzy go pojmali, przestali się nim kłopotać. Na widok nieznajomego, dzierżącego w jednej ręce pochodnię, a w drugiej wiązkę chrustu, więzień zajęczał głęboko, a glos ów tak żywe obudził współczucie w pannie de Verneuil, że zapomniała o trwodze, rozpaczy i nieznośnym bólu, o jaki przyprawiały ją skulone i zdrętwiałe członki; usiłowała trwać bez ruchu. Upewniwszy się, czy stary hak od kociołka, wiszący naprzeciwko wielkiej płyty z lanego żelaza, trzyma się mocno, szuan rzucił chrust na palenisko i łuczywem rozniecił ogień. Panna de Verneuil poznała natenczas nie bez trwogi owego chciwca Kradnijbułę, w którego ręce wydała ją rywalka; postać szuana przypominała w blaskach ognią groteskową figurkę z bukszpanowego drzewa — ludzików takich rzeźbią w Niemczech. Skargi więźnia wywołały szeroki uśmiech, od ucha do ucha, na tej twarzy pooranej bruzdami i ogorzałej w słońcu.

— Jak widzisz — rzekł do ofiary — my poczciwi ludzie, nie jesteśmy tacy jak ty, bo słowa dotrzymujemy. Rozprostujesz kulasy pod tym ogniem, rozwiąże on ci język i ręce. Masz tobie! A gdzież tu brytfanna, żeby ci podstawić pod nogi? Są takie tłuściutkie, że sadło gotowe zagasić ogień. Kiepsko twój dom zagospodarowany: właścicielowi zbywa na wygodach, bo chciałby się ogrzać, a tu nie ma sposobu.

Ofiara wydała okrzyk przeszywający, jakby w nadziei, że ktoś usłyszy go poprzez grube sklepienie i nadejdzie z pomocą.

— O, śpiewajże sobie do woli, panie d'Orgemont! Na górze wszyscy spać się pokładli, a Odziom zaraz tu przyjdzie i zamknie drzwi od piwnicy.

Zapowiedziawszy to, Kradnijbuła jął opukiwać skrupulatnie kolbą okap komina, kamienne płyty posadzki kuchennej, mury i piec, usiłując wypenetrować kryjówkę, gdzie skąpiec chował swoje złoto. Poszukiwań tych dokonywał z taką wprawą, że d'Orgemont zamilkł, jak gdyby w obawie, iż wydał go któryś z nastraszonych sług; gdyż lubo nie zwierzał się nikomu, nawyki sknerom pospolite mogły naprowadzić na ślad prawdziwy. Kradnijbuła oglądał się czasem znienacka, przypatrując się ofierze niby w owej zabawie, kiedy dzieci starają się odgadnąć z naiwnej miny tego, kto ukrył jakiś przedmiot umówiony, czy są blisko schowanka, czy też się oddalają. Szuan uderzał właśnie w komin, a że komin dźwięczał głucho, d'Orgemont udał lękliwe zaniepokojenie, jak gdyby pragnąc poigrać przez moment z chciwą łatwowiernością Kradnijbuły. W tejże chwili trzej szuanie zbiegli co tchu ze schodów i wpadli nagle do kuchni. Na widok Odzioma Kradnijbuła zaprzestał poszukiwań, obrzuciwszy uprzednio d'Orgemonta spojrzeniem, z którego ziało całe okrucieństwo przez oszukiwaną chciwość wzbudzone.

— Maria Lambrequin zmartwychwstał — rzekł Odziom z miną świadczącą, iż wszelkie inne sprawy bledną wobec tak ważnej wieści.

— Nie dziwi mnie to — odpowiedział Kradnijbuła — tak często przystępował do komunii świętej! Jakby Bóg tylko jego miał na względzie!

— E — ozwał się Szczęśliwa Rączka — tyle miał z tego pociechy, co umarły z kadzidła. Toć nie dostał rozgrzeszenia przed tą bójką na Pèlerine; przespał się z dziewuchą niejakiego Goguelu, więc miał grzech śmiertelny. No, to ksiądz Gudin powiedział, że za karę będzie się przez dwa miesiące wałęsał jak duch, nim całkiem powróci! Widzielimy go dopiero co wszyscy, bo przechodził koło nas, jest blady, zimny, 1etki i śmierdzi cmentarzem.

— Jego wielebność prawdę mówi, że duch może kogoś porwać. To i on weźmie sobie któregoś do pary — oznajmił czwarty szuan.

Spojrzawszy na groteskową postać ostatniego z rozmówców, Odziom ocknął się z mistycznej zadumy, w jaką wprawiło go spełnienie się cudu; ksiądz Gudin zapewniał, że łaski takiej może dostąpić każdy zapamiętały a nabożny obrońca religii i króla.

— Widzisz więc, Wydmikuflu — rzekł z niejaką powagą do świeżo nawróconego — dokąd nas prowadzą najbłahsze uchybienia obowiązkom nakazanym od naszej świętej wiary. Święta Anna z Auray zapowiedziała nam, ażebyśmy bez miłosierdzia tępili między sobą i najlżejsze przewinienia. Kradnijbuła, twój krewniak, nastawał, aby oddano ci w pieczę Fougéres, a Gars zgodził się; ale wiesz ty, z jakiej mąki ugniatamy placki dla zdrajców?

— Wiem, proszę pana Odzioma.

— Rozumiesz, dlaczego to mówię. Niektórzy utrzymują, że lubisz jabłecznik i pieniążki; ale nic nam do tego, że dybiesz na każdy grosz, byłeś był nasz.

— Za pozwoleniem, panie Odziomie, jabłecznik i pieniążki to rzecz dobra i wcale zbawieniu nie szkodząca.

— Mój krewniak może strzeli czasem jakiegoś bąka, ale to przez głupotę — zapewnił Kradnijbuła.

— Jeśli stanie się nieszczęście — ryknął Odziom po swojemu i tak potężnie, że strop zadrżał — to cokolwiek byłoby jego przyczyną, nie ujdziesz mi! A ty odpowiadasz za niego — dodał zwracając się do Kradnijbuły — i jeśli coś przeskrobie, dobiorę ci się do skóry.

— Ale z przeproszeniem, panie Odziomie — podjął Wydmikufel — nieraz już przydarzyło ci się brać kontrszuanów za szuanów.

— Ale tobie, kochasiu — odparł sucho Odziom — niech się to więcej nie przydarzy, bo inaczej rozsiekam cię na dwoje jak rzepę. Jeśli zaś idzie o wysłanników Garsa, będą mieli swoją rękawiczkę. Tylko że od tego balu w Vive-tiére Jaśnie Dziwka przyszywa do niej zieloną wstążkę.

Kradnijbuła szturchnął kamrata łokciem, wskazując d'Orgemonta, który udawał, że śpij lecz Odziom i Kradnijbuła wiedzieli z doświadczenia, że nikt jeszcze nie zdrzemnął się przy ich kominku; i lubo zwracając się do Wydmikufla Odziom szeptem wymówił ostatnie słowa, delikwent mógłby przecież pojąć ich treść — ale że nie drgnął nawet, więc czterej szuanie, przyjrzawszy mu się przez chwilę, pomyśleli oczywiście, że ze strachu zmysły postradał. Nagle Odziom dał znak niedostrzegalny prawie, a wtedy Kradnijbuła ściągnął d'Orgemontowi trzewiki i pończochy, Szczęśliwa Rączka i Wydmikufel chwycili go wpół i zanieśli przed ogień; tutaj Odziom zdjął łyka z wiązki chrustu i tymże łykiem przytroczył nogi skąpca do haka. Zwijali się z podziwienia godną sprawnością — podczas tego ofiara krzyczała wniebogłosy, a krzyki te stały się rozdzierające, kiedy Kradnijbuła nagarnął węgiel pod jej stopy.

— Moi drodzy, najukochańsi — wrzeszczał d'Orgemont — zrobicie mi krzywdę, a jestem takim samym dobrym katolikiem jak wy.

— Łżesz jak pies — rzekł Odziom. — Twój brat wyparł się Boga. A tyś kupił opactwo Juvigny. Ksiądz Gudin powiedział, że wolno z czystym sumieniem przypiekać zaprzańców.

— Ależ moi bracia w Chrystusie, nie odmawiam wam zapłaty.

— Daliśmy ci dwa tygodnie, a minęło dwa miesiące i Wydmikufel grosza nie zobaczył.

— Toś nic nie otrzymał, Wydmikuflu? — zapytał z  rozpaczą skąpiec.

— Ani szeląga, panie d'Orgemont — odpowiedział przerażony Wydmikufel.

Krzyki, które obróciły się już w chrapliwy i nieprzerwany pomruk, podobny rzężeniu umierającego, ozwały się znów z nadzwyczajną gwałtownością. Ale czterej szuanie, przywykli do tego widoku tak samo jak do faktu, że psy bez butów chodzą, spozierali na wijącego się i ryczącego d'Orgemonta obojętnie niby podróżni, co przed kominem oberży czekają, aż pieczeń skruszeje i stanie się zdatną do jedzenia.

— Umieram! Umieram... — krzyknęła ofiara — ale wy i tak nie dostaniecie moich pieniędzy.

Lubo krzyki były gwałtowne, Kradnijbuła spostrzegł, że ogień nie polizał jeszcze skóry; rozżarzono zatem węgiel z prawdziwym artyzmem, tak aby pokazały się delikatne płomyki, wtedy zaś d'Orgemont ozwał się cicho, pokornie:

— Moi kochani, rozwiążcie mnie. Ile żądacie? Stu dukatów? A może tysiąca, dziesięciu tysięcy, stu tysięcy? No to proponuję wam dukatów dwieście...

Ów głos był tak żałosny, że panna de Verneuil, o własnym zapomniawszy bezpieczeństwie, krzyknęła mimo woli.

— Kto tu? — spytał Odziom.

Zatrwożeni szuanie rozejrzeli, się wokół. Ci ludzie, tacy dzielni pod śmiercionośnymi paszczami dział, pierzchliby na widok ducha. Jeden Kradnijbuła słuchał z niezmąconym spokojem wyznań, jakie wzrastający ból wydzierał delikwentowi.

— Pięćset dukatów, tak, daję pięćset dukatów — oświadczył skąpiec.

— Ba! Ale gdzież one są? — zapytał rzeczowo Kradnijbuła.

— Ojej! Są pod jabłonią, tą pierwszą. Najświętsza Dziewico! W głębi ogrodu, na lewo... Jesteście zbójcy... rabusie... Och! Umieram... jest tam dziesięć tysięcy franków.

— Nie chcę franków — oświadczył Odziom — trzeba nam liwrów. Na dukatach twojej Republiki wybito pogańskie gęby, nigdy ten pieniądz w obiegu nie będzie.

— Są w liwrach, w zacnych złotych ludwikach. Ale rozwiążcie mnie, rozwiążcież... Wiecie już, gdzie jest moje życie... mój skarb.

Czterej szuanie spojrzeli po sobie zastanawiając się, komu zaufać by mogli, którego spośród siebie wysłać, aby odkopał pieniądze. W tymże momencie okrucieństwo to, godne kanibalów, takim wstrętem przejęło pannę de Ver-neuil, że choć nieświadoma roli, jaką dzięki bladości oblicza odegrać by mogła, i nie wiedząc,.że bladość ta upiorna chroni tutaj przed wszelkim niebezpieczeństwem, zawołała odważnie, a głos jej zabrzmiał srogo:

— Nie boicież się gniewu bożego? Rozwiążcie go, barbarzyńcy!

Szuanie zadarli głowy, a dostrzegłszy w górze oczy błyszczące niby gwiazdy, uciekli przerażeni. Panna de Ver-neuil zeskoczyła do kuchni, pośpieszyła d'Orgemontowi na pomoc, wyciągnęła go z ognia tak energicznie, że łyka pękły; następnie rozcięła sztyletem sznury, którymi więźnia związano. Kiedy uwolniony skąpiec powstał, na twarzy jego pojawił się najpierw uśmiech — bolesny, lecz i sardoniczny.

— Idźcie, zbóje, pod jabłoń, idźcie! — powiedział. — Ho, ho, zwiodłem już ich po raz wtóry; toteż nie dostaną mnie po raz trzeci!

W tymże momencie na dziedzińcu rozległ się głos kobiecy.

— Duch! Duch! — krzyczała pani du Gua. — O durnie, to ona! Tysiąc dukatów temu, kto mi przyniesie głowę tej kurwy!

Panna de Verneuil zbladła.; ale skąpiec uśmiechnął się, wziął ją za rękę, wprowadził pod okap komina i powiódł tak, aby Maria przechodząc nie zostawiła żadnych śladów i nie naruszyła ognia, który zresztą niewiele miejsca zajmował; nacisnął sprężynę, podniosła się żelazna płyta; i kiedy nieprzyjaciele obojga wrócili do piwnicy, ciężkie drzwi kryjówki opadły już były bezszelestnie. Paryżanka zrozumiała natenczas, czemu nieszczęsny bankier miotał się niby karp.

— No i widzi pani — wykrzyknął Odziom — duch wziął sobie Błękitnego do pary!

Wielkie musiało zapanować przerażenie, gdyż po przytoczonych słowach zrobiło się tak cicho, że d'Orgemont i jego towarzyszka posłyszeli szuanów odmawiających półgłosem:

— Ave, Sancta Anna Auriaca, gratia plena, Dominus tecum...

— Modlą się, ci durnie! — zawołał d'Orgemont.

— Nie boisz się pan — rzekła panna de Verneuił przerywając towarzyszowi — że odkryją naszą...

Śmiech starego skąpca rozproszył obawy młodej paryżanki.

— Blacha przylega do granitowej płyty grubej na dziesięć cali. Słyszymy ich, ale oni nas nie słyszą.

Po czym, ująwszy łagodnie dłoń oswobodzicielki, przyciągnął do szczeliny, z której wydobywał się falami chłodny powiew. Maria domyśliła się, iż otwór ten przecięto w rurze komina.

— Och! — stęknął d'Orgemont. — Do diabła! Nogi pieką mnie trochę. Ta „Klacz Charette'a", bo tak ją ochrzczono w Nantes, nie jest taka głupia, żeby przeczyć swoim wyznawcom: wie doskonale, że gdyby nie byli takimi ciemnymi chamami, nie biliby się wbrew interesom własnym. Proszę, proszę, i ona też się modli. Warto by ją zobaczyć klepiącą zdrowaśki do świętej Anny z Auray. Lepiej by zrobiła obszelmowawszy jakiś dyliżans, bo zwróciłaby mi cztery tysiące f ranków długu. Z procentem i kosztami wyniesie to już cztery tysiące siedemset osiemdziesiąt franków, a do tego centymów...

Skończywszy modlitwę szuanie wstali i odeszli. Stary d'Orgemont ścisnął rękę panny de Verneuił, jak gdyby uprzedzając, że z tym wszystkim niebezpieczeństwo istnieje nadal.

— Nie, proszę pani — zawołał Kradnijbuła po kilku minutach milczenia — nie wrócą, choćby tu pani dziesięć lat czekała.

— Ależ ona stąd nie wyszła, musi być tutaj — upierała się „Klacz Charette'a".

— Nie, proszę pani, na pewno nie; ulecieli poprzez ścianę! Czyż diabeł nie porwał kiedyś w naszej przytomności zaprzysiężonego księdza?

— Jak to! Ty, Kradnijbuło, taki sam skąpiec jak on, nie domyślasz się, że stary truteń wydał ładnych parę tysięcy liwrów, aby w fundamentach tego lochu urządzić sobie kryjówkę z sekretnym wejściem?

Skąpiec i panna de Verneuil usłyszeli, jak ów szuan zaniósł się rubasznym śmiechem.

— A bo i prawda — rzekł.

— Zostań tu — rzekła pani du Gua. — Czatuj na nich przy drzwiach. Za jeden strzał z fuzji podaruję ci wszystko, co znajdziesz w skarbcu naszego lichwiarza. Jeśli chcesz, abym ci przebaczyła, żeś sprzedał tę dziewkę, choć kazałam ci ją zabić, musisz dać dowód posłuszeństwa.

— Lichwiarz! — powtórzył stary d'Orgemont. — Toć pożyczyłem jej tylko na dziewięć od sta. To prawda, żem wziął kaucję hipoteczną! Patrzaj pani, jaką mi ona wdzięczność okazuje! Tak, tak, proszę pani, Bóg nas karze za grzechy, a diabeł za dobre uczynki, boć i na to stworzony, a człowiek między młotem i kowadłem, nic o swojej przyszłości nie wiedzący, przypomina zawsze wynik równania z reguły trzech, w którym to równaniu niewiadomej nie docieczesz,

Westchnął głucho, a wzdychał tak zawsze, gdyż powietrze przechodząc przez jego krtań napotykało tam jakby i szarpało dwie stare i obwisłe struny. Hałas, jaki czynił Kradnijbuła wespół z damą — ostukiwali bowiem na nowo mury, sklepienie i flizy — zdawał się działać kojąco na d'Orgemonta; trzeba było teraz wejść po schodkach wąskich i krętych, wykutych w grubym granitowym murze — aby więc pomóc zbawczyni, skąpiec chwycił jej dłoń. Kiedy wdrapali się na stopień dwudziesty, słabe światło lampy padło na ich głowy. Stary kutwa przystanął, zwrócił się ku towarzyszce, jął obserwować bacznie jej twarz, jak gdyby oglądał podejrzany weksel badając go wielokroć, nim przyszłoby do dyskonta, a na koniec westchnął okropnie, w sposób sobie właściwy.

— Wprowadziwszy panią tutaj — rzekł po chwili milczenia — zapłaciłem co do grosza za przysługę, którą mi wyświadczyłaś; nie widzę więc, z jakiej racji miałbym dać pani...

— Nie mówmy o tym, łaskawy panie, nic nie żądam — odparła.

Słowa te, a może wzgarda, jaka pojawiła się na pięknym licu, uspokoiły staruszka, gdyż odpowiedział, westchnąwszy jednak i tym razem:

— Dopuściwszy panią tutaj, uczyniłem zbyt wiele, aby nie brnąć dalej...

Pomógł uprzejmie Marii wejść na kilka stopni dość szczególnie położonych i wprowadził ją, na poły z ochotą a na poły wzdragając się, do gabineciku o powierzchni czterech łokci kwadratowych, oświetlonego lampą wiszącą u sufitu. Każdy postrzegłby łacno, że skąpiec przedsięwziął był wszelkie środki ostrożności, dzięki którym zdołałby spędzić w pomienionej kryjówce dni kilka, gdyby zagroziły mu wypadki wojny domowej.

— Nie zbliżaj się pani do ściany, mogłabyś się ubielić — ozwał się nagle d'Orgemont.

I dość szybko wsuną rękę między szal Marii a ścianę, która rzeczywiście tak wyglądała, jakby otynkowano ją niedawno. Stary skąpiec źle jednak obliczył, bowiem ruch ten odniósł całkiem przeciwne skutki: panna de Verneuil spojrzawszy nagle przed siebie zobaczyła coś na kształt figury o zarysach takich, że krzyknęła z lęku, gdyż odgadła, że stoi tam człowiek pokryty zaprawą murarską; gestem mrożącym krew w żyłach d'Orgemont nakazał jej milczenie, ale z jego małych, niebieskich porcelanowych oczek przezierało tyleż trwogi, co z oczu Marii.

— Niemądra, myślisz pani, żem go zamordował?... To mój brat —- oznajmił, a zwykłe jego westchnienie odmieniło się nabrzmiawszy tonem żałoby. — Był pierwszym z tutejszych proboszczów, co złożyli przysięgę. To jedyny azyl, gdzie jest bezpieczny od szuańskiej i księżej wściekłości. Prześladować godnego człowieka, takiego rozumnego! Był starszy ode mnie, on jeden miał cierpliwość wyuczyć mnie rachunku dziesiętnego! Och! Dobrym był księdzem! Miał zmysł oszczędności, umiał ciułać. Umarł cztery lata temu, nawet nie wiem na co; ale bo widzi pani, ci księża przywykli klękać od czasu do czasu, żeby się pomodlić, może więc nie mógł przyzwyczaić się do ciągłego tutaj stania, bo ja zawsze tu stoję... Będę mógł kiedyś pochować go w poświęcanej ziemi, jak mawiał ten mój nieborak, co zaprzysiągł tylko ze strachu.

Łza spłynęła z suchych oczu staruszka, a- wtedy jego ruda peruka wydała się dziewczynie mniej szkaradną; odwróciła wzrok powodując się tajonym respektem dla tej boleści; ale d'Orgemont, lubo nadzwyczaj roztkliwiony, powtórzył:

— Nie zbliżaj się pani do ściany, bo...

I oczy jego przywarły do oczu panny de Verneuil: spodziewał się, że tym sposobem nie dopuści, aby przyjrzała się baczniej ścianom gabinetu — panowała tu ciężka atmosfera, powietrza płucom nie wystarczało. A jednak Maria, zdoławszy uniknąć owych argusowych spojrzeń, dotknęła ścian i przyszła do wniosku, że skąpiec zbudował je zapewne z worów złota i srebra, bowiem świadczyły o tym szczególniejsze jakieś wypukłości. Od dłuższej chwili d'Orgemont trwał w pociesznym zachwyceniu. Poparzone nogi doskwierały mu szkaradnie, z każdej jego zmarszczki przebijała śmiertelna trwoga, że ktoś obcy znalazł się pośród skarbów; ale mimo tych udręk zimne oko skąpca rozbłysłe niezwyczajnym ogniem, świadczyło o szlachetnym wzruszeniu, wynikłym ze zgubnego sąsiedztwa wybawicielki, której lica, niby krew z mlekiem, kusiły do pocałunku, a źrenice czarne i aksamitne taki zamęt i gorącość w sercu naszego harpagona budziły, że tracił się nie wiedząc, czy jeszcze żyje, czy już umiera.

— Jesteś pani mężatką? — spytał drżącym głosem.

— Nie — odparła uśmiechając się.

— Mam coś niecoś — podjął westchnąwszy jak zwykle — lubom nie jest aż takim bogaczem, jak mówią wszyscy. Osoba młoda, tak jak pani, kocha się z pewnością w diamentach, klejnotach, ekwipażach, złocie... — dorzucił rozglądając się wokół z przerażeniem. — Mógłbym tym wszystkim obdarować po śmierci. Hm, gdybyś pani zechciała...

Z oczu starca przezierało tyle wyrachowania, nawet w momencie, kiedy uległ chimerycznej miłości, że panna de Verneuil, potrząsając przecząco głową, nie mogła powstrzymać się od domysłu, iż sknera z tej tylko racji napomknął o mariażu, aby pogrzebać swój sekret w sercu kobiety, która stałaby się wiernym odbiciem wszelakich jego pragnień.

— Pieniądz — odparła rzucając d'Orgemontowi spojrzenie pełne ironii, które uszczęśliwiło go, a jednocześnie i uraziło — nie ma dla mnie żadnego znaczenia. Gdyby wszystko złoto, którem odepchnęła, tutaj leżało, byłbyś pan trzykroć bogatszy.

— Nie zbliżaj się pani do ścia...

— A przecież proszono mnie o jedno tylko spojrzenie — dodała z nieopisaną dumą.

— I źleś pani zrobiła, gdyż byłby to wyborny interes. No, namyślże się.

— A pan niech pomyśli — odrzekła panna de Verneuil.— żem usłyszała niedawno, jak zabrzmiał głos, którego jeden ton więcej dla mnie znaczy niźli całe pańskie bogactwo.

— Nie wiesz pani jeszcze, ile...

Zanim kutwa zdążył temu przeszkodzić, Maria trąciła palcem niewielką kolorową rycinę wyobrażającą Ludwika XV na koniu i zobaczyła nagle w pokoju, co mieścił się poniżej kryjówki, markiza nabijającego starannie strzelbę zwaną garłaczem. Otwór zasłonięty ramą, w którą sztych oprawiono, był przypuszczalnie zamaskowany po drugiej stronie jakimś ornamentem zdobiącym krawędź sufitu izby, gdzie, jak sądzić należało, generał rojalistów urządził sobie sypialnię. D'Orgemont naprostował z nieopisaną ostrożnością starą rycinę, po czym spojrzał na Marię surowo.  

— Ani słowa, jeśli pani życie miłe. Łowisz pani — rzekł jej po chwili na ucho   — wcale pokaźną rybkę. Trzeba ci wiedzieć, że markiz de Montauran ma sto tysięcy franków dochodu z włości puszczonych w dzierżawę i dotąd nie sprzedanych. Otóż na podstawie dekretu konsulów, który czytałem w „Primidi de l'Ile-et-Vilaine", wstrzymano konfiskaty. Ho, ho, Gars wydaje się pani teraz bardzo przystojnym mężczyzną, prawda? Oczy twoje świecą jak dwa nowiuteńkie złote ludwiki.

Spojrzenie panny de Verneuil ożywiło się mocno, gdy znów zadźwięczał głos dobrze jej znany. Maria stała tu niby zasypana w kopalni pieniądza, ale sprężyny jej duszy, przygiętej naporem wypadków, rozprostowały się w tym czasie. Powzięła już była zapewne decyzję nic dobrego nie wróżącą i przewidziała środki, jakimi cel osiągnie.

„Na tak wielką wzgardę nie ma rady — pomyślała — a skoro nie chce mnie kochać, pragnę go zabić, aby żadnej nie oddać kobiecie".

— Nie, mój księże, o nie — rzekł dobitnie młody wódz, którego głos dolatywał tutaj — musi tak być, i basta.

— Pan markiz — odparł wyniośle ksiądz Gudin — zgorszysz całą Bretanię wydając ten bal w Saint-James. Kaznodzieje, a nie tancerze, wzniecą rokosz po naszych wsiach. Postarajcie się o strzelby, a nie o skrzypce.

— Jesteś ksiądz na tyle bystry, aby zrozumieć, że tylko zwoławszy ogólne zebranie naszych stronników zdołam się przekonać, co będę mógł przedsięwziąć wespół z nimi. Jeden obiad wydaje mi się sposobniejszym, aby zbadać fizjonomie i zapoznać się z intencjami, niźli wszelkie możliwe przeszpiegi, którymi zresztą się brzydzę; a przy kieliszku łacno pociągniemy ich za język.

Maria zadrżała usłyszawszy te słowa, powzięła bowiem projekt, aby pójść na bal i zemścić się.

— Chyba bierzesz mnie ksiądz za idiotę prawiąc to kazanie na temat tańca! — ciągnął Montauran. — Może nie puściłbyś się ksiądz ochotnie w szakonę, jeśli te pląsy mogłyby ciebie i twoich kolegów przywrócić do starych praw, z których korzystalibyście pod waszym mianem Ojców Wiary?... Jakbyś ksiądz nie wiedział, że Bretończycy zaraz po mszy tańcować zwykli! To pewnie ksiądz nie słyszałeś, że pięć dni temu pan Hyde de Neuville i pan d'Andignée konferowali z Pierwszym Konsulem, jakby tu miłościwemu królowi Ludwikowi XVIII tron przywrócić! Przygotowuję się teraz do zamachu, ryzykownego i nader zuchwałego, mając to tylko na względzie, aby nasze podkute buty wagi tym układom przydały. Jakbyś ksiądz nie wiedział, że wodzowie wandejscy, a nawet Fontaine, przebąkują już o kapitulacji. Ach, mój księże, nie ulega wątpliwości, że oszukano książąt przedstawiając im położenie, w jakim znajduje się Francja. Prawią im o poświęceniu, a polega ono na poświęcaniu zasad. Proszę księdza, wlazłem już w krew po kostki, ale wejdę po pas tylko świadomie, inaczej nie będzie. Poświęciłem się królowi, a nie czterem paliwodom, ludziom obdłużonym po uszy, jak Rifoël, rzezimieszkom i...

— Mówże pan bez ogródki: księżom, co ściągają kontrybucję na gościńcu, aby wojna nie wygasła — odparł ksiądz Gudin.

— A czemuż nie miałbym tego powiedzieć? — ozwał się cierpko markiz. — Postawię kropkę nad i: minęły bohaterskie czasy Wandei...

— Panie markizie, potrafimy dokonać cudów bez pana.

— Owszem, Maria Lambrequin służy tu za przykład — odrzekł markiz śmiejąc się w głos. — No mój księże, przestańmy się kłócić! Wiem, że narażasz ksiądz życie, a do Błękitnych strzelasz z taką samą wprawą, z jaką odmawiasz oremus. Bóg nam pomoże, spodziewam się więc, że w infule biskupiej będziesz asystował przy koronacji.

Słowa te magicznie snadź podziałały na księdza, stuknęła bowiem kolba karabinu i zabrzmiał gromki głos:

— Panie markizie, mam pięćdziesiąt nabojów po kieszeniach, a życie moje do króla należy!

— Ot, i jeszcze jeden z moich dłużników — oznajmił skąpiec pannie de Verneuil. — Nie mówię tu o pięciuset czy tam sześciuset nędznych dukatach, co mi winien, ale o długu krwi, który, mam nadzieję, spłaci mi kiedyś To jezuita przeklęty, nigdy nie spotka go tyle nieszczęść, ile mu życzę;, poprzysiągł śmierć mojemu bratu, poszczuł na niego tutejsze chłopstwo. I dlaczego? Gdyż nieborak zląkł się nowych praw. — Przyłożył ucho do ściany w miejscu, skąd widać mógł podsłuchiwać: — Wynoszą się już ci wszyscy zbóje! — powiedział. — Ale jeszcze zdziałają cud jakiś! Byle tylko nie próbowali pożegnać mnie tak jak zeszłym razem, dom podpaliwszy.

Minęło z pół godziny, a przez ten czas panna de Verneuil i skąpiec spoglądali na siebie z takim zajęciem, jakby każde wpatrywało się w obraz; po czym ozwał się cicho szorstki i rubaszny głos Wydmikufla:

— Panie d'Orgemont, już po niebezpieczeństwie. No, ale tym razem uczciwie zarobiłem trzydzieści dukatów.

— Moje dziecię — rzekł skąpiec do Marii — przysięgnij mi, że zamkniesz oczy.

Panna de Verneuil zasłoniła dłonią powieki; ale żeby tym pewniej sekret utrzymać, starzec zdmuchnąwszy lampę ujął rękę Marii i pomógł wybawczyni przejść, w miejscu do przebycia trudnym, z osiem kroków; po kilku minutach odsunął łagodnie dłoń jej od oczu: panna de Verneuil zobaczyła wtedy pokój, który markiz de Montauran opuścił właśnie — był to pokój sknery.

— Moje drogie dziecię — rzekł starzec — możesz już odejść. Nie rozglądajże się tak ciekawie. Nie masz pieniędzy, prawda? No to weź tych dziesięć dukatów; niektóre są oberżnięte, ale ujdą. Tuż za ogrodem znajdziesz ścieżkę, która wiedzie prosto do miasta albo, jak teraz powiadają, do dystryktu. Kto wie jednak, czy szuanie nie zajęli już Fougéres, a w takim razie, wynika to z sytuacji, nie trzeba, abyś wracała pani tam zbyt wcześnie; może więc będziesz musiała schronić się w bezpiecznym miejscu. Zapamiętaj pani dobrze, co powiem, ale z tej wskazówki skorzystaj tylko w ostateczności. Zobaczysz pani przy drodze prowadzącej dolinką Gibarry do Sępiego Gniazda folwark, gdzie mieszka Cibot-Wielgus, przezwany Wydmikuflem. Wejdź tam mówiąc do jego żony: „Jak się masz, Kwoko!" — a Barbarka schowa panią. Gdyby Wydmikufel odkrył panią w nocy, weźmie cię za upiora; a za dnia rozczuli go dziesięć dukatów. Bądź pani zdrowa! Wyrównaliśmy nasze rachunki. A gdybyś pani zechciała — przydał wskazując pola otaczające dom — wszystko to należałoby do ciebie!

Panna de Verneuil popatrzyła z wdzięcznością na dziwaka, a spojrzeniem tym zdziałała wiele, westchnął bowiem, a głos ów z głębi wydarty przeróżne zawierał tony.

— Oczywiście zwrócisz mi pani tych dziesięć dukatów, uważ jednak, że nie wspominam o procencie. Wpłacisz je na moje dobro u imci pana Patrat, regenta w Fougéres, który, gdybyś tylko zechciała, mój piękny skarbie, spisałby nasz kontrakt ślubny. Do widzenia.

— Do widzenia — rzekła uśmiechnąwszy się i skinąwszy mu dłonią.

— Gdybyś pani potrzebowała pieniędzy — zawołał jeszcze — pożyczę na pięć od sta! Tak, tylko na pięć procent. Ilem ja powiedział, pięć? — Ale Marii już nie było. — Wygląda mi na poczciwą dziewczynę; a jednak przerobię komin, zmienię sekret.

Za czym wziąwszy dwunastofuntowy bochen i szynkę wrócił do kryjówki.

Panna de Verneuil, idąc polami, czuła, że odradza się jakby: chłód poranny odświeżył jej lica, które od kilku godzin chłostał — tak by określiła to wrażenie — palący powiew. Próbowała odszukać dróżkę, którą wskazał był skąpiec; ale od zachodu księżyca mrok tak zgęstniał, że musiała posuwać się po omacku. Niebawem lęk, aby nie wpadła w przepaść, ścisnął serce Marii i to ocaliło jej życie; zatrzymała się bowiem nagle, tknięta przeczuciem, iż jeśli postąpi krok dalej, straci grunt pod nogami. Chłodniejszy wiatr, co pieścił jej włosy, wód szemranie, instynkt, wszystko to powiadomiło ją, że dotarła na krawędź Skał Świętego Sulpicjusza. Ogarnąwszy ramionami drzewo czekała na jutrzenkę, żywym trawiona niepokojem, usłyszała bowiem szczęk broni, tętent kopyt i ludzkie głosy. Dziękowała nocy, bo noc uchroniła ją przed szuanami, którzy, zdaniem skąpca, otaczali właśnie Fougéres.

Podobne do żagwi, zapalonych nocą jako sygnał wolności, światła lekko purpurą ubarwione wytrysnęły tu i tam spoza gór, których podnóże zachowało jeszcze odcień błękitnawy, kontrastujący z obłokami mgieł, co unosiły się ponad dolinami. Wkrótce rubinowy krąg wynurzył się wolno zza horyzontu, witany przez niebiosa; rozmaite szczegóły krajobrazu, dzwonnica u Świętego Leonarda, skały i łąki pojawiły się nie wiedzieć kiedy, a drzewa na szczytach zamajaczyły wśród rodzących się tu blasków. Słońce wyzwoliło się wdzięcznym zrywem spomiędzy wstąg ognia, szafiru i ochry. Światło jego jaskrawe rozkładało się harmonijnie równymi pasmami od wzgórza do wzgórza, przelewając się z doliny w dolinę. Ciemności pierzchły, światłość zawładnęła przyrodą. Mroźny wiatr zaigrał w powietrzu, zaśpiewały ptaki, życie obudziło się wszędzie. Ledwie jednak dziewczyna zdążyła spojrzeć w dół na wabiące oko połacie tego pejzażu, zaszło zjawisko, dość pospolite w tych stronach o klimacie na ogół chłodnym: mgły, rozpostarłszy się niczym zasłona, popłynęły dolinami wypełniając je po brzegi i spowiły tę przepyszną kotlinę śnież. nym płaszczem. Niebawem wydało się pannie de Verneuil, że patrzy na któreś z mórz lodowych zalegających Alpy. Następnie owa atmosfera mgłą przesycona rozfalowała się niby ocean, obłoki gęste jak śmietana oderwały się od niej i uniosły w górę kołysząc się miękko, a potem zwełniły się, potworzyły raptem wiry, wchłonęły z promieni słonecznych gorącą różowość ukazując tu i ówdzie rozpadliny przesłonięte z lekka płynnym srebrem. Wiatr północny, zadawszy znienacka, rozwiał ów miraż i rozproszył mgłę, ta zaś opadła na łąki rosą w tlen bogatą. Pannie de Verneuil udało się wtedy dostrzec brunatną i szeroko, rozlaną masę oblepiającą skały Fougéres. Siedmiuset, a może i ośmiuset zbrojnych szuanów uwijało się po przedmieściu Świętego Sulpicjusza, przypominając mrówki w mrowisku. Trzy tysiące ludzi wyrosłych niby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej zaatakowało z furią tereny okalające zamek. Padłoby to uśpione miasto, choć otaczały je szańce porosłe murawą, a strzegły go szare baszty, gdyby nie czuwał Hulot. Bateria ukryta na wzniesieniu, w rozdole otoczonym wałami, odpowiedziała na pierwszą salwę szuanów,a że podchodzili drogą wiodącą do zamku, wzięła ich w ogień skośny. Kartacze oczyściły, wymiotły drogę. Za czym kompania wypadłszy bramą Świętego Sulpicjusza wykorzystała zamęt, jaki wśród szuanów nastąpił, i uformowawszy się na gościńcu w szyk bojowy otwarła morderczy ogień. Szuanie nie próbowali stawiać oporu, gdyż mury zamkowe pokryły się wojskiem, jakby sztukmistrz opasał szranki błękitnymi wstęgami, a żołnierze republikańscy idąc tyralierą prażyli pod osłoną ognia dział fortecznych. Tymczasem inni szuanie, opanowawszy uprzednio dolinkę Nançon, zajęli Promenadę wspinając się po krużgankach skalnych; roiło się na niej od kozich tułubów, wyglądała więc jak słomiana strzecha, którą czas brunatną uczynił. W tejże chwili na krańcach miasta, skąd widać dolinę Couësnon, rozległy się gwałtowne detonacje. Nie ulegało wątpliwości, że wróg, zewsząd do Fougéres szturm przypuszczając, wziął je w pierścień. Płomienie, buchnąwszy ze wschodniego zbocza skały, dowiodły, że szuanie podpalają teraz przedmieścia. Ale języki ognia, unoszące się z dachów krytych janowcem czy gontem, wkrótce wygasły, a czarne słupy dymu, tu i ówdzie widoczne, świadczyły, że pożar opanowano. Białe i rdzawe obłoki przesłoniły znowu ów obraz oczom panny de Verneuil, ale niebawem wiatr rozpędził tę mgłę, z dymiącego powstałą prochu. Komendant republikański zlecił już, aby odmieniono kierunek baterii: miała teraz ostrzeliwać kolejno dolinę Nançon, Ścieżkę Królowej i skałę — obserwując zaś wszystko z najwyższego punktu Promenady, stwierdził, że pierwsze rozkazy wykonano z godną podziwienia sprawnością. Dwa działa umieszczone na posterunku przy bramie Świętego Leonarda zmiotły mrowie szuanów, którzy zawładnęli już byli ową pozycją; a tymczasem gwardziści narodowi miasta Fougéres, przybiegłszy pędem na plac Kościelny, wypędzili ostatecznie wroga. Potyczka trwała niespełna pół godziny, a nie kosztowała Błękitnych i stu ludzi. Szuanie, rozgromieni i zmasakrowani, wycofywali się już, stosownie do wciąż ponawianych rozkazów Garsa, ani się domyślającego, że w zuchwałej wyprawie swojej odniósł porażkę na skutek wypadków w Vivetiére, po których to wypadkach. Hulot ruszył cichcem do Fougéres. Artyleria przybyła dopiero tej nocy, o czym Montauranowi nie doniesiono, gdyż na samą wieść, że nadciągają posiłki w ludziach i amunicji, zaniechałby przedsięwzięcia, które mogło się tylko źle skończyć, bowiem nieprzyjaciel wypenetrował je zawczasu. Hulot rzeczywiście pragnął dać Garsowi surową nauczkę, tak samo jak Gars z całego serca życzył sobie wygranej, bowiem zwycięstwo to wpłynęłoby na decyzję Pierwszego Konsula. Kiedy armata ozwała się po raz pierwszy, markiz pojął, że szaleństwem byłoby w imię miłości własnej prowadzić dalej szturm, co nie zaskoczywszy wroga, był z góry skazany na niepowodzenie. Nie chcąc więc dopuścić do znacznych i niepotrzebnych strat, które, i to na jego rozkaz, szuanie ponieśliby rzecz oczywista, wysłał co prędzej z ośmiu ludzi opatrzonych instrukcjami, aby we wszystkich punktach dano niezwłocznie hasło odwrotu. Komendant postrzegłszy adwersarza otoczonego licznym sztabem, w którym nie brakowało i pani du Gua, dał znak, aby wzięto w ogień armatni Skały Świętego Sulpicjusza; na niczym jednak spełzły te próby, miejsce bowiem tak sprytnie obrano, że młodemu wodzowi nie groziło tam żadne niebezpieczeństwo. Hulot zmienił nagle taktykę, z pozycji obronnych przeszedłszy do natarcia, a że gesty markiza wskazywały jasno na jego intencje, kompania stojąca pod murami zamku ruszyła, aby obsadzić wyższe stoki i ujścia doliny Nançon, odcinając tym sposobem odwrót szuanom.

Panna de Verneuil, lubo ziejąca nienawiścią, opowiedziała się w duchu za ludźmi, którymi dowodził jej ukochany. Skręciła szybko w stronę innego przejścia, ażeby przekonać się, czy ma swobodę poruszeń; ale postrzegła Błękitnych, co zwyciężywszy zapewne na przeciwnym krańcu Fougéres, wracali z doliny Couësnon dolinką Gibarry, aby zawładnąć Sępim Gniazdem i tą częścią Skał Świętego Sulpicjusza, którędy prowadziły niższe ujścia! doliny Nançon. Wydawało się, że szuanie, wpadłszy w potrzask na wąskiej łączce rzeczonego parowu, wyginą co do jednego — tak trafnymi były przewidywania starego republikańskiego komendanta i tak mądrze każdy krok obliczył. Ale właśnie w dwóch powyższych punktach działa, które do tej pory tak znakomitą wyświadczały mu przysługę, okazały się bezsilnymi: rozgorzał więc tam bój zacięty, a że miastu Fougéres nic już nie groziło, rozprawa przybrała charakter, do którego przywykli szuanie. Panna de Verneuil zrozumiała wtedy obecność mnóstwa buntowniczych oddziałów rozproszonych po wsiach, naradę wodzów u d'Orgemonta i wszystkie wypadki zaszłe tej nocy, a tylko pojąć nie mogła, jakim cudem ocalała z tak niezwyczajnej opresji. Owo przedsięwzięcie, a raczej poryw desperacki, ciekawiło ją tak mocno, że stała jak urzeczona patrząc na żywe obrazy sunące przed jej oczyma. Walka tocząca się u podnóża Gór Świętego Sulpicjusza szczególnie intrygowała Marię. Zobaczywszy, że Błękitni biorą już prawie całkowitą przewagę nad szuanami, markiz i jego przyjaciele pomknęli z odsieczą w dolinę Nançon. U podnóża skał zaroiło się od grup zaciekle walczących: sprawy życia i śmierci ważyły się na miejscu, używano broni sposobniejszej dla kozioskórych. Krąg owej ruchomej areny rozszerzał się niedostrzegalnie. Szuanie poszli w rozsypkę i opanowali skały, wdarłszy się na nie, dzięki rosnącym tu i ówdzie krzakom. Panna de Verneuil zlękła się na chwilę, ujrzawszy trochę poniewczasie wrogów swoich, którzy dotarli właśnie do grani i bronili stąd zaciekle prowadzących tu karkołomnych ścieżek. Walczący zajęli wszystkie przejścia, które wiodły na górę, a Maria, bojąc się znaleźć między młotem i kowadłem, wysunęła się spoza grubego drzewa, co ją osłaniało, i rzuciła się do ucieczki, zamierzając skorzystać- ze wskazówek starego skąpca. Biegła długo nad stokami Gór Świętego Sulpicjusza, skąd widać wielką dolinę Couësnon, aż wreszcie, zobaczywszy w oddali oborę, wniosła, że należy ona do Wydmikuflowego obejścia, miała zaś pewność, iż gospodarz, będąc na placu boju, zostawił żonę samą. Domniemanie takie przejęło pannę de Verneuil odwagą i napełniło nadzieją, że spotka się z życzliwym powitaniem w tym domu, gdzie dozwolą jej spędzić kilka godzin, dopóki nie będzie mogła wrócić bezpiecznie do Fougéres. Wszelkie pozory przemawiały za tym, że Hulot zwycięży. Szuanie umykali z takim pośpiechem, że słyszała już wokół strzały; bojąc się więc, aby nie dosięgły jej zbłąkane kule, podążyła szybko na folwark ów, którego komin był dla niej drogowskazem. Ścieżka kończyła się rodzajem szopy, której dach, kryty gałęźmi janowca, wspierał się na czterech grubych pniach, nie ociosanych jeszcze z kory. W szopie, której tylna ściana zrobiona była z ubitej gliny wymieszanej z sieczką, rozpościerało się klepisko, gdzie zazwyczaj młócono grykę, stała prasa do jabłecznika i widniało kilka narzędzi rolniczych. Oparła się o jeden z owych pni, bowiem nie mogła się zdecydować na przeprawę przez błotniste bajoro będące tu podwórzem, a przyległe do mieszkalnego domu, który, jako prawdziwa paryżanka, wzięła z daleka  za  oborę.

Owej chałupie, zasłoniętej od wiatrów północnych ścianą skalną, o którą pomieniony budynek się wspierał, a górującą nad jego dachem, nie brakło poezji, gdyż pędy wiązów, górskie kwiaty i wrzosy wieńczyły ją girlandami. Prymitywne schody, wykute między domem a szopą, prowadziły na szczyt owej skały, dokąd udawali się mieszkańcy, aby zażyć świeżego powietrza. Na lewo od chałupy wzgórze urywało się pionowo, odsłaniając szachownicę pól, z których pierwsze należało niewątpliwie do opisywanego folwarczku. Wśród pól widniały wdzięczne gaiki poprzedzielane wałami ziemnymi, na których rosły drzewa, najbliższy zaś z nich przedłużał się okalając podwórko. Drogę wiodącą na te pola zamykała gruba, do połowy spróchniała kłoda: ogrodzenie bretońskie, którego miano posłuży nam później za temat dygresji, uzupełniającej ostatecznie charakterystykę tych okolic. Między schodami wykutymi w łupku a ścieżką zamkniętą owym grubym pniakiem, naprzeciw kałuży i pod nawisłą skałą granitowe głazy, ustawione na sobie w kształt filarów i ociosane tylko z grubsza, tworzyły cztery węgły wspomnianej chaty, służąc za podporę ścianom, które chłop tutejszy kleci z lichej polepy, drobniejszych kamieni i desek. Połowa dachu była pokryta gałęźmi janowca zastępującymi słomianą strzechę, a druga połowa dębowym gontem wyrzezanym w kształt dachówki, podział zaś taki świadczył, że i domostwo przegrodzono na dwie części; i rzeczywiście w jednej, dokąd wstępu broniła nędzna furtka z patyków na krzyż pozbijanych, była obora, a w drugiej przemieszkiwali gospodarze. Lubo w owej lepiance istniały, dzięki bliskości miasta, pewne ulepszenia, o dwie mile dalej całkowicie nieznane, wszystko tu było dowodem, jak zmiennym kolejom podlegało życie pańszczyźnianego chłopa, na którego obyczajach ciążyło jarzmo feudalnych wojen i feudalnej tradycji: dziś jeszcze chłopi tych okolic nazywają „mieszkaniem" zamek czy dwór pana, którego to pana byli ongi własnością. Przypatrując się temu obejściu z łatwym do pojęcia zdziwieniem, panna de Verneuil dostrzegła na koniec odłamki granitu ułożone tu i ówdzie w błocie podwórka tak, że tworzyły ścieżkę, dość zresztą niebezpieczną, a wiodącą do chałupy; słysząc jednak, że salwy z muszkietów przybliżają się coraz bardziej, jęła skakać z kamienia na kamień — jak gdyby przechodziła przez rzeczkę — aby znalazłszy gospodynię poprosić o przytułek. Do chałupy wchodziło się drzwiami przedzielonymi w poprzek na dwie części; dolna była z litego i masywnego drzewa, górna, opatrzona okiennicą, oświetlała izbę. W niejednej francuskiej mieścinie zobaczycie drzwi takiego rodzaju: wiodą one najczęściej do sklepiku, ale dół ich bywa wiele ozdobniejszy i opatrzony dzwonkiem alarmowym; drzwi opisywanej chałupy broniła drewniana zasuwa, godna wieku złotego — górną część zamykano tylko na noc, gdyż światło jedynie przez ten otwór mogło dostać się do izby. Istniało wprawdzie okno, ale nader prymitywne, o szybkach przypominających dna butelek i tak grubo ołowiem oprawionych, iż myślałbyś, że służą raczej do tego, aby tamować, a nie wpuszczać światło. Kiedy panna de Verneuil pchnęła owe drzwi osadzone na skrzypliwych zawiasach, zionął na nią wstrętny odór amoniaku, buchający z chałupy nadzwyczaj silnie, gdyż bydło rozwaliło racicami przepierzenie pomiędzy izbą a oborą. Tak to wnętrze zabudowań folwarcznych, gdyż był to folwark, nie przeczyło cechom zewnętrznym. Panna de Verneuil zastanawiała się właśnie, czy to możliwe, by dla człowieka błoto było naturalnym żywiołem, kiedy chłopak okryty łachmanami, wyglądający na łat osiem lub dziewięć, wysunął nagle buzię zdrową i czysto wymytą, o różowych pyzatych policzkach, bystrym oku, zębach niby z kości słoniowej, włosach jasnych i opadających długimi kosmykami na półnagie ramiona; był muskularny, a zachowywał się z owym wdzięcznym zdumieniem, z ową prostotą dzikusa, która sprawia, że dzieci szeroko otwierają oczy. Trudno opisać, jaki śliczny był ten chłopak.

— Gdzie twoja matka? — spytała Maria nachylając się, aby ucałować go w oczy.

Chłopiec pozwoliwszy się ucałować wyśliznął się niczym węgorz i znikł za kupą gnoju wznoszącą się między ścieżką a domem, na pochyłości wzgórza. Hołdując przyjętemu w Bretanii systemowi uprawiania ziemi, wielu tamecznych rolników układa nawóz na podwyższeniach, przez co traci on wszelką wartość, bowiem deszcze spłukują go do cna i, rozrzucony po polach, nie użyźnia ich wcale. Jak widzimy, Wydmikufel pozostał wierny rzeczonej metodzie. Będąc przez dłuższą chwilę sama, Maria szybko sporządziła inwentarz. Izba, gdzie czekała na Barbarkę, stanowiła całe pomieszkanie. Przede wszystkim zwracał uwagę olbrzymi i dostojny komin, którego okap, zwany tu płaszczem, wyciosano z błękitnego granitu. Miano to było uzasadnione, gdyż płachta zielonej szarszy wyciętej okrągło i obszytej bladozieloną wstążką zwisała z okapu, na którego gzymsie ustawiono pośrodku malowaną gipsową figurę Matki Boskiej. Na cokole figury panna de Verneuil wyczytała zwrotkę religijnej pieśni, wielce popularnej w tych stronach:

Jam jest matką Syna Bożego,
Opiekunką miejsca tego.

Za posążkiem widniał ohydny obrazek, nie tyle kolorowany, ile pochlapany czerwoną i niebieską farbą, a przedstawiający świętego Labra. Łoże nakryte zieloną szarszową kapą, a przypominające kształtem grób, niechlujne wyrko chłopca, kołowrotek, prymitywne zydle, ogromna skrzynia rzeźbiona i przyozdobiona rondlami — ot i prawie cały majątek ruchomy Wydmikufla. Pod oknem był długi stół kasztanowy, przy nim dwie ławki z takiegoż drzewa, a światło sącząc się poprzez szybki nadawało rzeczonym przedmiotom ciemny odcień starego mahoniu. Ogromna kufa jabłecznika, pod której szpuntem panna de Verneuil dostrzegła żółtawe błotko wżerające się w podłogę — choć była to podłoga z kawałków granitu spojonych czerwoną gliną — świadczyła, że nie na darmo szuanie przezywali gospodarza Wydmikuflem. Panna de Verneuil spojrzała w górę pragnąc uniknąć tego widoku, a wtedy wydało jej się, że zleciały się tutaj nietoperze z całego świata, tyle na suficie wisiało pajęczyny. Na długim stole stały dwa imponujące dzbany osobliwego kształtu, pełne jabłecznika. Naczynia te, sporządzone z brunatnej kamionki, spotykamy w różnych częściach Francji, paryżanin zaś może wyobrazić je sobie przydawszy garnkom, w jakich smakosze trzymają masło bretońskie, brzuch bardziej krągły, o nierówno rozłożonej polewie, urozmaicony tu i ówdzie płowymi plamami, jak niektóre muszle. Ów dzban ma otwór w kształcie pyska, dość podobny do żabiej paszczy wytkniętej nad wodę i chwytającej powietrze. W końcu Maria jęła oglądać uważnie dwa pomienione dzbany; ale odgłosy. bitwy, zbliżywszy się nagle, zmusiły pannę de Verneuil, aby szukała sposobnej kryjówki, na Barbarkę nie czekając. Nagle zjawiła się owa kobieta.

— Jak się masz, Kwoko — rzekła wstrzymując mimowolny uśmiech, bowiem twarz chłopki przypominała żywo jedną z owych komicznych masek, jakie architekci umieszczają nad oknami.

— Aha, to panią przysłał tu d'Orgemont — odpowiedziała Barbarka nie siląc się na ton uprzejmy.

— Gdzie mnie schowacie? Bo szuanie tuż...

— Tam — odrzekła Barbarka, zdumiona niepomiernie zarówno urodą, jak dziwacznym ubiorem owej istoty, której nie śmiała zaliczyć do przedstawicielek płci swojej. — Tam, gdzie kryłam księdza!

I poprowadziwszy ją do łóżka, wskazała puste miejsce za wezgłowiem, przy ścianie, mówiąc Marii, aby tam weszła; obie jednak skonfundowały się wielce, wydało im się bowiem, że słyszą, iż ktoś obcy zbliża się do chałupy skacząc po kamieniach leżących w błocie. Barbarka, ledwie zdążywszy zerwać kotarę łóżka i zawinąć w nią Marię — znalazła się oko w oko z uciekającym szuanem.

— Gdzie tu się można schować, moja stara? Jestem hrabia de Bauvan.

Panna de Verneuil zadrżała rozpoznając głos biesiadnika, który rzuciwszy kilka słów — pozostały one dla niej dotąd sekretem — wywołał katastrofę w Vivetiére.

— O mój Boże! Toć jaśnie pan widzi. Nie ma tu nic takiego. Wyjdę i będę pilnować, bo nic innego zrobić nie mogę. Gdyby Błękitni tu wpadli, powiadomię. Bo jeśli zastaliby mnie tutaj z jaśnie panem, spaliliby dom.

I Barbarka wyszła, ponieważ nie stało jej sprytu, aby pogodzić interesa dwojga nieprzyjaciół, którzy mieli jednakowe prawa do kryjówki, jako że Wydmikufel odgrywał podwójną rolę.

— Mam tylko dwie kule — powiedział z desperacją hrabia — a oni już mnie prześcignęli. Ba! Ślicznie ja będę wyglądał, jeśli w powrotnej drodze przyjdzie im fantazja wstąpić tutaj i zajrzeć pod łóżko.

Oparł ostrożnie fuzję o kolumnę łoża, przy której stała panna de Verneuil spowita w zieloną szarszę, po czym nachylił się, aby zajrzeć pod łóżko, czy mógłby się tam pomieścić. A jako że w owym krytycznym momencie musiałby zobaczyć stopy uciekinierki, ta chwyciwszy strzelbę wyskoczyła na środek izby i zmierzyła do hrabiego; lecz on poznawszy ją wybuchnął niepohamowanym śmiechem: Maria, aby się ukryć, zdjęła szuański kapelusz i włosy jej wymykały się obfitymi puklami spod koronkowej siatki, będącej czymś w guście czepeczka.

— Nie śmiej się, panie hrabio, jesteś moim jeńcem. Jeśli uczynisz jeden ruch, dowiesz się, co potrafi kobieta, którą obrażono.

W chwili kiedy hrabia i Maria spoglądali na siebie, całkiem odmiennych uczuć doznając, wśród skał rozległa się wrzawa i doleciały pomieszane głosy:

— Ratujcie Garsa! Rozproszyć się! Ratujcie Garsa! Rozproszyć się!...

Głos Barbarki panował nad owym zgiełkiem, którego to zgiełku para nieprzyjaciół, całkiem odmiennych doświadczając wrażeń, słuchała; a zresztą chłopka, zwracała się nie tyle do nich, ile do syna.

— Nie widzisz Błękitnych? — skrzeczała Barbarka, — Chodź tu, ladaco, a jak nie, to ja pójdę do ciebie! Chcesz, żeby cię postrzelili? Zmykaj, zmykaj, i to prędko!

Drobne te wypadki miały błyskawiczny przebieg, a w tymże czasie jakiś Błękitny skoczył w błoto.

— Stopka! — wykrzyknęła panna de Verneuił. Usłyszawszy jej głos żołnierz nadbiegł i trochę umiejętniej niż jego oswobodzicielka wycelował do hrabiego.

— Arystokrato — rzekł złośliwy Stopka — nie ruszaj się, bo inaczej, nim się obejrzysz, śladu po tobie, jak po Bastylii, nie będzie.

— Panie Stopka — rzekła z przymileniem panna de Verneuil — odpowiadasz przede mną za tego jeńca. Rób co ci się podoba, ale musisz mi go oddać zdrowego i całego w Fougéres.

— Rozkaz, proszę pani.

— Droga do Fougéres już wolna?

— Bezpiecznie tam jak w domu, chyba żeby szuanie zmartwychwstali.

Panna de Verneuil, wielce kontenta, uzbroiła się w lekką myśliwską strzelbę i uśmiechnęła się ironicznie, mówiąc do jeńca:

— Żegnam pana hrabiego, a raczej do widzenia!

I wziąwszy swój ogromny kapelusz, pomknęła ścieżką.

— Dowiedziałem się zbyt późno — rzekł hrabia z goryczą — że nigdy nie należy wyszydzać honoru osób, które go postradały.

— Arystokrato — ozwał się Stopka, a w głosie jego brzmiała decyzja nieodwołalna — nie uchybiaj tej pięknej damie, jeśli nie chcesz, abym cię wysłał do twojego byłego raju.

Panna de Verneuil wróciła do Fougéres ścieżkami łączącymi  Skały Świętego Sulpicjusza z Sępim Gniazdem. Dotarłszy na to ostatnie wzniesienie zachwycała się, biegnąc krętą drogą wytyczoną wśród granitowych złomisk, ową śliczną dolinką Nançon, niedawno jeszcze taką zgiełkliwą, a teraz idealnie spokojną. Pomieniona dolinka przypominała stąd ulicę zieleni. Panna de Verneuil weszła bramą Świętego Leonarda, gdzie kończyła się ścieżka; Mieszkańcy, wciąż walką zaniepokojeni, bowiem fuzje grzmiały co i raz w oddali, zapowiadając jakby, że bój może potrwać i do wieczora, wyglądali tutaj powrotu gwardzistów narodowych pragnąc dowiedzieć się, jakie poniesiono straty. Ciekawość mieszczan doznała tym żywszej podniety, kiedy zjawiła się Maria, dziwacznie ubrana, z włosami w nieładzie, a fuzją w ręku, w szalu i sukni wytartych o mury, zbrukanych błotem i wilgotnych od rosy — toć władza, uroda i fantazje naszej paryżanki stały się już głównym przedmiotem rozmów.

Franusia, miotana straszliwym niepokojem, czekała na panią przez noc całą; chciała przemówić, kiedy Maria stanęła w progu, ale pani przyjaznym gestem nakazała jej milczenie.

— Nie umarłam, moje dziecię — rzekła. —Ach! Wyjeżdżając z Paryża pragnęłam emocyj, pamiętasz?... I miałam je — przydała po chwili.

Franusia chciała wyjść, aby zamówić posiłek, bo przecież, jak napomknęła troskliwie, pani jej musiała być bardzo głodna.

— Och — rzekła panna de Verneuil — najpierw kąpiel, kąpiel! Toaleta przede wszystkim.

Franusia zdziwiła się dość mocno, kiedy pani kazała wydobyć z kufrów co najwykwintniejsze syknie i stroiki. Po śniadaniu Maria zrobiła toaletę z tak drobiazgową starannością, jaką kobieta wkłada w najważniejsze dzieło swoje: gdy na balu ma się ukazać oczom ukochanego. Franusia nie rozumiała wcale, czemu w pani jej tyle szyderczego rozradowania. Nie było ono wesołością osoby zakochanej — taką bowiem wesołość kobieta zna wybornie i nigdy w tym względzie się nie pomyli — ale jakąyje skoncentrowaną złośliwością, nie wróżącą raczej nic dobrego. Maria udrapowała wedle własnego gustu firanki w oknie, skąd oczy mogły napawać się przepysznym i rozległym widokiem, przysunęła kanapę do kominka tak, aby na niej siadłszy znalazła się w korzystnym oświetleniu, a pragnąc przybrać pokój odświętnie, posłała Franusię po kwiaty. Kiedy Franusia kwiaty przyniosła, Maria doradziła, jak ułożyć je najbardziej malowniczo. Ukończywszy pomienione zajęcia spojrzała kontenta na pokój i kazała Franusi wyprawić kogoś do komendanta z poleceniem, aby jeńca przyprowadzono. Położyła się z rozkoszą na kanapie zarówno dla odpoczynku, jak i po to, żeby przybrać pozę wdzięczną i bezbronną, jaka u niektórych kobiet oddziałuje z nieodpartą mocą. Łagodne rozleniwienie, nogi kusząco wyciągnięte — koniuszek stopy wystawał odrobinę spośród fałd sukni — ciało spoczywające bezwolnie, wygięcie szyi, wszystko, nawet układ smukłych palców, zwisających z poduszki niby kwiaty z gałęzi jaśminu, harmonizowało ze spojrzeniem panny de Verneuil potęgując jej urzekający czar. Spaliła wonne kadzidełko, aby nasycić atmosferę owym oszałamiającym a subtelnym zapachem, który, działając niezwalczenie na zmysły mężczyzny, prowadzi często kobietę do triumfu w przypadkach, kiedy kobieta życzeń objawiać by nie chciała. Po niedługim czasie ciężki krok starego żołnierza rozległ się w salonie przyległym do pokoju Marii.

— No i cóż, komendancie? Gdzie mój jeniec?

— Wyznaczyłem właśnie pikietę złożoną z dwunastu ludzi: mają go rozstrzelać. Toć został schwytany z bronią w ręku.

— Rozporządziłeś pan moim jeńcem! — obruszyła się.— Posłuchajże, mój komendancie, co powiem. Sądząc po pańskiej fizjonomii, czyjaś śmierć, już po bitwie, nie powinna cię zbytnio radować. A w takim razie oddaj mi mojego szuana, cofnij ten wyrok, wezmę to na swój rachunek. Oświadczam panu, że ten arystokrata jest mi nad wyraz potrzebny, przyczyni się do realizacji naszych projektów. Następnie, rozstrzelać kogoś, kto do szuanów przystąpił jedynie z amatorstwa, byłoby czynem równie niedorzecznym, jak strzelanie do balonu: bo kto chce z balonu wypuścić powietrze, przekłuwa go po prostu szpilką. Na Boga! Zostawże pan te okrucieństwa arystokracji. Republiki winny być wspaniałomyślne. Czyż nie przebaczyłeś pan ofiarom w Quiberon i tylu innym? Poślij więc pan swoich dwunastu ludzi na patrol, zabierz jeńca i przyjdź z nim do mnie na obiad. Godzinę tylko będzie jeszcze widno — przydała z uśmiechem — jeśli więc zaczniesz pan marudzić, toaleta moja żadnego nie osiągnie skutku.

— Ależ proszę pani — powiedział komendant osłupiawszy.

— No i cóż tam jeszcze? Posłucham chętnie. Ależ nie ma obawy, hrabia nie wymknie się panu. Prędzej czy później ogień twojej pikiety opali skrzydła temu spaśnemu motylkowi.

Komendant wzruszył lekko ramionami jak każdy mężczyzna, co mimo wszystko musi ulec zachciance pięknej kobiety, i wrócił za pół godziny wiodąc hrabiego de Bauvan.

Panna de Verneuil, udając, że goście zrobili jej niespodziankę, okazała sztuczne pomieszanie, iż hrabia zobaczył ją leżącą  w pozie tak niedbałej; wyczytawszy w oczach szlachcica, że odniosła już pierwsze zwycięstwo, wstała i zajęła się obu panami z czarującym wdziękiem i nienaganną grzecznością. Z gestów Marii, z jej uśmiechu, zachowania i głosu nie przebijało nic, co zdradzałoby jakieś pobudki lub uprzednio, powzięte zamysły. Wszystko tu harmonizowało, ani jedna rażąca nuta nie dałaby poznać, iż panna de Verneuil zwodzi tylko dystynkcją wielkiego świata, w którym może i nigdy nie przebywała. Kiedy rojalista i republikanin usiedli, spojrzała surowo na hrabiego. Szlachcic, nienajgorzej znający się na kobietach, zdawał sobie sprawę, iż obelgę wyrządzoną Marii mógłby przypłacić życiem. Mimo tego domniemania nie okazywał ani wesołości, ani smutku, a także nie wyglądał na kogoś, kto liczy, iż niespodziany przypadek wybawi go z opresji. Po chwili wydało mu się, iż lękać się śmierci w przytomności kobiety tak urodziwej byłoby śmieszne. Na koniec pod surowym spojrzeniem Marii różne koncepta zaświtały mu w głowie.

„Kto wie — pomyślał — czy nie zarzuca sieci na hrabiowską koronę, skoro nie ma już co liczyć na tytuł markizy? Montauran jest suchy jak szczapa, a ja... — popatrzył na siebie z ukontentowaniem. — W najgorszym więc razie ocalę głowę".

Powyższe refleksje, godne dyplomaty, psu na budę się nie zdały. Hrabia obiecywał sobie, że zwiedzie pannę de Verneuil udając płomienny afekt, a tymczasem owa niebezpieczna, dziewczyna obudziła w nim gwałtowne, choć przelotne uczucie i podsycała je z upodobaniem.

— Panie hrabio — rzekła — jesteś moim jeńcem, toteż mam prawo rozporządzać tobą. Stracą pana jedynie za moją zgodą, ale ja nazbyt jestem ciekawa, aby dopuścić teraz do egzekucji.

— A jeśli uprę się i będę milczał ? — odpowiedział żartobliwie.

— Postępowanie takie mogłoby się tyczyć w ostateczności uczciwej kobiety, ale z dziewką, panie hrabio, jest ono nie do pomyślenia. — Słowa te, pełne gorzkiej ironii, rzuciła sycząc — jak powiada Sully w charakterystyce księżnej de Beaufort — a nadała im przy tym odcień tak zjadliwy i subtelny, że szlachcic osłupiał i popatrzył tylko na okrutną przeciwniczkę. — A więc — podjęła szyderczo — żeby nie wyprowadzać pana z błędu, zachowam się jak na taką osobę przystało, będę poczciwą dziewczyną. Jakoż najpierw zwracam panu karabin. — I podała mu broń gestem, z którego przebijała dobrotliwa drwina.

— Daję parol szlachecki, postępujesz pani...

— Ach! — przerwała mu — dość mam tych szlacheckich przysiąg. Na taki właśnie parol zajechałam do Vive-tiere. Pański wódz przysiągł mi, że ani mnie, ani moim ludziom włos z głowy nie spadnie.

— Hańba! — zawołał Hulot marszcząc brwi.

— A winę ponosi pan hrabia — oświadczyła wskazując Hulotowi szlachcica. — Gars miał na pewno szczerą intencję dotrzymać słowa, a tymczasem pan hrabia rozpuścił o mnie jakąś bezecną i nie znaną mi do tej pory plotkę, potwierdzającą wszystkie kalumnie, jakie raczyła zmyślić „Klacz CharetteV...

— Proszę pani — ozwał się hrabia, do cna skonfundowany — choćby mi przyszło położyć głowę pod topór, upierałbym się, że mówię prawdę, powiadając...

— No, cóż takiego powiadając?

— Że byłaś pani...

— Śmiało, śmiało, czyjąż to byłam nałożnicą?

— Markiza de Lenoncourt, obecnie księcia, a jednego z moich przyjaciół — oznajmił hrabia.

— Mogłabym już teraz posłać pana na śmierć — odparła nie okazując bynajmniej, aby dotknęło ją powyższe oskarżenie, wypowiedziane w najlepszej wierze; hrabiego zaś oszołomiła obojętność, istotna czy udana, jaką Maria wobec zarzutu okazała. — Ależ — podjęła wybuchając śmiechem — odegnaj pan od siebie raz na zawsze ten ponury obraz kawałków ołowiu, gdyż nie obraziłeś mnie bardziej niż owego przyjaciela, którego w łaskawości twojej byłam... Kapitalny pomysł! No, panie hrabio, odmieńmy materię dyskursu: nie bywałeś pan przypadkiem u mojego ojca, księcia de Verneuil? Nie pamiętasz tych wizyt?

Pragnęła w tym momencie zawierzyć jakiś sekret wielkiej wagi, a uznając oczywiście obecność Hulota za zbyteczną, dała znak hrabiemu, aby pochylił się ku niej, i rzekła mu kilka słów na ucho. Pan de Bauvan zdumiał się tak wielce, że nie zdoławszy powstrzymać głuchego westchnienia, patrzył półprzytomnie na Marię — ona zaś, oparła się o kominek przybierając pozę niewinnego i naiwnego dziecka, czym nadała nagle pełny kształt wspomnieniu, które przed chwilą wywołała. Hrabia ugiął kolano.

— Błagam panią — zawołał — abyś mi przebaczyła, chociaż nie jestem godzien tej łaski!

— Nie mam nic do wybaczenia — odrzekła. — Pańska obecna skrucha jest równie nierozumna, jak i bezczelna supozycja, na którą pozwoliłeś sobie w Vivetiére. To sprawy tajemnicze dla pana, gdyż nie ogarnia ich twój umysł. Wiedz tylko, panie hrabio — dodała poważnie — że córka księcia de Verneuil ma zbyt szlachetną duszę, aby nie interesować się tobą, i to serdecznie.

— Nawet mimo zniewagi — powiedział hrabia z odcieniem żalu.

— Niektóre osoby stoją tak wysoko, że nie dosięgnie ich żadna zniewaga, nieprawdaż? A ja, panie hrabio, zaliczam się do nich.

Wymawiając powyższe słowa dziewczyna pałała taką dumą i szlachetnością, że jeniec w tym większą jął uderzać pokorę, Hulot zaś coraz mniej rozumiał z tej zagmatwanej, jak mniemał, intrygi. Komendant ujął wąs, aby go podkręcić, spojrzał niespokojnie na pannę de Ver-neuil, ona zaś dała mu znak porozumiewawczy uwiadamiając jakby, iż nie odstępuje na krok od powziętego planu.

— A teraz — rzekła po chwili milczenia — pogwarzmy. Moja dobra Franusiu, przynieś no światło.

Tu, z nadzwyczajnym sprytem rozmową pokierowawszy, naprowadziła ją na owe czasy, co po tak niewielu latach stały się już dawnym rzeczy porządkiem. Tak zręcznie barwnością spostrzeżeń i obrazowania przeniosła hrabiego w ową epokę, tyle, świadoma subtelnej sztuki rozwodzenia wytwornych dyskursów, nastręczyła mu okazyj zabłyśnięcia dowcipem, umiejętnie wywołując odpowiedzi, że szlachcic uznawszy na koniec, iż nigdy jeszcze nie był równie sympatyczny, odmłodniał wskutek takiego mniemania i jął się starać, aby ta czarująca dziewczyna podzieliła z nim ową dobrą opinię, jakiej nabrał o sobie. A chytra i złośliwa panna doświadczała na nim z upodobaniem wszelkich przebiegów swojej kokieterii, tym wprawniej to czyniąc, że gra taka była dla niej fraszką. Chwilami "więc łudziła hrabiego, że uczucie jej gwałtownie się wzmaga, chwilami, jak gdyby dziwiąc się żywości doznawanego afektu, okazywała chłód, który zachwycając gościa podsycał niedostrzegalnie ową z nagła zrodzoną namiętność. Trafne stosując porównanie powiemy, że przypominała rybaka, który od czasu do czasu unosi wędkę, aby przekonać się, czy ryba chwyta przynętę. Nieszczęsny hrabia dał się zwieść obłudnej naiwności, z jaką przyjęła kilka wcale zgrabnych duserów. Nie zaprzątał się już emigracją, Republiką, Bretanią, szuanami, był od nich o sto mil. Hulot stał nieruchomo, jakby kij połknął, i milczał, podobny do rzymskiego bożka strzegącego granic. Nader skąpe wykształcenie czyniło go niezdatnym do tego rodzaju rozmowy, domyślał się jednak, że treść jej musi skrzyć się dowcipem; ale choć umysł natężał, wszystkie te wysiłki zmierzały do jednego tylko celu: pragnął wymiarkować, czy Maria i hrabia, sypiąc dwuznacznikami, nie spiskują przeciw Republice.

— Montauran, proszę pani — mówił hrabia — jest dobrze urodzonym, dobrze wychowanym i przystojnym chłopcem, ale na dworności wobec dam nie zna się wcale. To młokos, więc Wersalu nie widział. Zbywa mu na edukacji, bo jej nie ukończył, dlatego — zamiast nawiązać przewrotną intrygę — pchnie nożem. Może pokochać do szaleństwa, lecz nigdy nie zdobędzie owych najwykwintniejszych manier, jakimi wyróżniał się taki Lauzun, Adhemar, Coigny i tylu innych!... Nie posiadł miłego kunsztu prawienia kobietom owych ślicznych i błahych komplimentów, które mimo wszystko płeć biała przenosi nad porywy namiętności, bowiem zapałami wprędce się nuży. Tak, lubo ten człowiek miał wiele przygód miłosnych, nie cechuje go ani swoboda obejścia, ani wdzięk.

— Postrzegłam to wybornie — odrzekła Maria.

„O — pomyślał hrabia — brzmienie jej  głosu i wyraz oczu świadczą, że wkrótce będzie moją najpoufalszą przyjaciółką; i daję słowo, że uwierzę we wszystko, co tylko zechce, aby należeć do niej".

Podał, jej ramię, gdyż obiad był już na stole. Panna de Verneuil pełniła honory domu z uprzejmością i taktem, których mogła nauczyć się jedynie wśród najwyższych sfer dworskich.

— Idźże pan już — szepnęła do Hulota wstając od stołu — płoszysz go tylko, a zostawszy z nim sam na sam wyciągnę z niego wprędce wszystkie potrzebne mi wiadomości; umiem omotywać mężczyzn i doprowadziłam już do tego, że nie zatai przede mną żadnej myśli: widzi moimi oczami.

— A co potem? — spytał komendant jak gdyby upominając się o jeńca.

— Och! potem będzie wolny jak ptaszek — odrzekła.

— Ależ wzięty został z bronią w ręku!

— Nie — odparła uciekając się do jednego z owych żartobliwych sofizmatów, które kobiety lubią przeciwstawiać niezbitym argumentom — bo ja go przedtem rozbroiłam. Hrabio — rzekła do szlachcica, wracając — wyjednałam wolność dla pana; ale nie za darmo — dorzuciła z uśmiechem i przechyliła zalotnie główkę, jakby pytać chciała.

— Żądaj pani ode mnie wszystkiego, nawet nazwiska i honoru! — wykrzyknął w upojeniu. — Składam wszystko u stóp twoich.

I zbliżywszy się do Marii pragnął ująć jej rękę, starając się przesłonić namiętny afekt pozorami wdzięczności; ale Maria nigdy nie brała się na plewy. Toteż uśmiechając się w taki sposób, aby ów nowy konkurent powziął jakąś nadzieję, rzekła cofnąwszy się o kilka kroków:

— Czyżbym przez pana miała żałować ufności swojej?

— Imaginacja panieńska jest lotniejszą niż kobieca — odpowiedział śmiejąc się.

— Bo panna ma więcej do stracenia niż kobieta.

— To prawda, kto nosi skarb, nikomu ufać nie powinien.

— Dajmy pokój czczym słowom — odparła — i pomówmy na serio. Wyprawiacie, moi panowie, bal w Saint-James. Słyszałam, że urządziliście tam wasze magazyny i arsenał, a także siedzibę waszego rządu. Kiedyż ten bal?

— Jutro wieczór.

— Nie zdziwisz się pan, że kobieta obrażona pragnie, z uporem kobiecym, publicznego zadośćuczynienia za obelgi, jakich doznała, a pomieniona rehabilitacja musi odbyć się w obecności tych, przy których mnie oczerniono. Pojadę więc na ów bal. Proszę, abyś był pan moim opiekunem od chwili, kiedy tam się zjawię, aż do momentu, gdy opuszczę salę. Nie chcę pańskiego słowa — rzekła widząc, jak kładzie dłoń na sercu. — Nie cierpię przysiąg, zbyt one trącą środkami ostrożności. Obiecaj mi pan po prostu, że dołożysz wszelkich starań, aby uchronić moją osobę przed jakimkolwiek zbrodniczym albo haniebnym zamachem. Domagam się również obietnicy, abyś naprawił swoją winę oznajmiwszy, że jestem na pewno córką księcia de Verneuil, przemilczając jednak nieszczęsne okoliczności, dla których pozbawiono mnie rodzicielskiej opieki, a będziemy skwitowani. Będziesz pan przez dwie godziny asystował kobiecie na balu; czy  to zbyt wysoki okup?... Niech i tak będzie, bo i życie pańskie niewarte dla mnie szeląga więcej... — Ale uśmiechnąwszy się odjęła całą gorycz tym słowom.

— A czego żądasz pani za karabin? — spytał hrabia wybuchając śmiechem.

— O! więcej niźli za pana.

— Czegóż więc?

— Sekretu. Wierz mi, panie hrabio, że kobietę jedynie kobieta przeniknąć zdoła. Jestem pewna, że jeśli powiedziałbyś pan choć słowo, mogłabym zginąć w drodze. Wczoraj kilka kul przestrzegło mnie przed niebezpieczeństwem grożącym mi na gościńcu. O, ta dama posiadła kunszt łowiecki w tej samej mierze, co i sztukę garderobianej. Nigdy jeszcze pokojowa nie rozebrała mnie tak sprawnie. Urządź więc wszystko tak, błagam, abym nie musiała lękać się czegoś podobnego na balu...

— Będziesz tam pani pod moja, opieką — oświadczył z dumą hrabia. — Ale przyjedziesz do Saint-James dla Montaurana, nieprawdaż? — zagadnął smętnie.

— Chciałbyś pan wiedzieć więcej niż ja — odparła z uśmiechem. — A teraz idź już pan — dodała po chwili.— Odprowadzę pana za miasto, bo wy tutaj wojujecie niczym kanibalowie.

— Czyżbym więc nie był pani całkiem obojętny? — wykrzyknął hrabia. — Ach, daj mi pani choć nadzieję, że nie pozostaniesz nieczułą na przyjaźń moją; bo takim tylko mam się komentować afektem, prawda? — dorzucił pyszałkowato.

— Ho, ho, nie staraj się, hrabio, być prorokiem! — rzekła z wesołością właściwą kobiecie, która wyznaniem swoim nie chciałaby narażać na szwank godności i zdradzić

tajników serca.

Następnie, włożywszy futrem podbite okrycie, odprowadziła pana de Bauvan aż do Sępiego Gniazda. A w miejscu, gdzie kończyła się ścieżka, powiedziała jeszcze:

— Zobowiązuję pana do absolutnej dyskrecji, nawet wobec markiza.

I położyła palec na wargach.

Hrabia, ośmielony łaskawością panny de Verneuil, ujął jej dłoń, na co Maria przystała okazując tym jakby wielki fawor, i ucałował czule.

— Możesz pani liczyć na mnie do grobowej deski — zawołał przekonawszy się, że nie grozi mu już żadne niebezpieczeństwo. — Lubom winien pani prawie taką samą wdzięczność jak matce, z trudnością mi przyjdzie okazywać ci tylko szacunek należny matronom...

Pomknął ścieżką; zobaczywszy, jak wspina się na Skały Świętego Sulpicjusza, Maria kiwnęła głową z ukontentowaniem i rzekła cicho do siebie:

— Ten grubas, oddając mi życie swoje za ocalenie mu życia, zapłacił mi więcej! Jeśli mi się spodoba, uczynię z niego niewielkim kosztem swoją kreaturę! A kreatura to dosłownie: stworzenie. Stworzenie albo twórca, ot i cała różnica istniejąca między jednym mężczyzną a drugim!...

Nie dokończyła, spojrzała z rozpaczą w niebo i zawróciła wolno do. bramy Świętego Leonarda, gdzie czekali już Hulot i Corentin.

— Jeszcze dwa dni! — wykrzyknęła — i... — urwała widząc, że nie są sami — padnie od waszych kul — rzekła Hulotowi na ucho.

Komendant cofnął się o krok patrząc z nieopisanym szyderstwem na tę pannę, której zachowanie i lica żadnych nie zdradzały wyrzutów. Kobiety odznaczają się pewną cechą godną podziwienia dając się porwać uczuciu, kobieta nie rozważa nigdy swoich najszkaradniejszych uczynków; jest coś naturalnego i w obłudzie kobiecej; tylko u kobiety zbrodnia nie kojarzy się z podłością, gdyż najczęściej „nie pojmują one, jak się to dzieje".

— Jadę na bal, który szuanie dają w Saint-James, i... — Ależ — przerwał jej Corentin — do Saint-James jest

pięć mil. Życzy sobie pani, abym jej towarzyszył?

— Zajmujesz się pan zbytnio czymś — odparła — o czym nigdy nie myślę... to znaczy sobą.

Pogarda, z jaką Maria traktowała Corentina, osobliwie przypadła do gustu Hulotowi, a objawił to zwykłym grymasem patrząc za panną de Verneuil, co znikła właśnie skierowawszy się w stronę kościoła Świętego Leonarda; Corentin odprowadził ją oczyma, a lica jego mimo woli rozbłysły przeświadczeniem, iż niby siła fatalna sprawuje nad tą śliczną dziewczyną władzę, którą, jak sądził, zdoła wykorzystać kiedyś dla swoich osobistych celów, opanowawszy namiętności Marii i zwróciwszy je ku sobie. Panna de Verneuil jęła niemal już od progu rozprawiać o swoich toaletach balowych. Franusia, nawykła słuchać rozkazów pani nie rozumiejąc nigdy ich celu, poszperawszy w kartonowych pudłach zaproponowała toaletę grecką. W owym czasie każdy szczegół ubioru komponowano wiernie na wzór grecki. Suknia, na którą Maria przystała, mogła zmieścić się w poręcznym pudle.

— Franusiu, moje dziecię, wybieram się na niełatwą eskapadę; zastanów się, czy chciałabyś zostać w domu, czy też mi towarzyszyć.

— Zostać?! — wykrzyknęła Franusia. — A któż by panią ubierał?

— Gdzie rękawiczka, którą ci dałam dziś rano?

— Proszę.

— Przyszyjesz do niej zieloną wstążkę, a przede wszystkim weź pieniądze. — Postrzegłszy, że Franusia zaopatruje się w świeżo wybitą monetę, zawołała: — Czy chcesz, aby nas zamordowano! Poślij Jeremiasza, żeby zbudził Corentina. Albo nie! Ten łajdak gotów puścić się w trop za nami. Poślij raczej do komendanta, niech Jeremiasz poprosi w moim imieniu o dukaty wartające po sześć franków każdy.

Myślała o wszystkim z ową rozumną skrupulatnością kobiecą, która żadnego nie pomija drobiazgu. Kiedy więc Franusia kończyła przygotowania do wyprawy nie pojmując jej celu, Maria jęła ćwiczyć głos w naśladowaniu pohukiwań sowy i po niejakim czasie tak wybornie imitowała sygnał Odzioma, że zwiodłaby każdego. O północy wyszła bramą Świętego Leonarda, skręciła na ścieżkę prowadzącą do Sępiego Gniazda i zapuściła się z Franusią w dolinkę Gibarry, krocząc pewnie, wspomagana ową silną wolą, która nadaje uczynkom i ciału moc o charakterze niełatwym zresztą do określenia. Opuścić bal nie nabawiwszy się kataru — to trudne zadanie dla kobiety; ale jeśli W sercu jej gości namiętność, ciało nabiera spiżowej odporności. Odważny mężczyzna wahałby się długo, rozważając w duchu owo przedsięwzięcie; tymczasem pannie de Ver-neuil uśmiechała się już ta groźna przeprawa, więc i niebezpieczeństwa nie odstraszać ją, ale kusić z miejsca zaczęły.

— Wyrusza pani nie poleciwszy się Bogu — rzekła Franusia obejrzawszy się, aby popatrzeć na dzwonnicę Świętego Leonarda.

Nabożna Bretonka przystanęła i złożywszy ręce odmówiła Ave do świętej Anny z Auray, błagając o szczęśliwy wojaż, a Maria, wciąż zamyślona, spoglądając to na pokojową modlącą się naiwnie i żarliwie, to na mdłe blaski księżyca, który wypłynąwszy spoza chmur ślizgał się między kościelnymi wieżyczkami i rzeźbami obdarzając granit rysunkiem misternej złotniczej koronki. Podróżne nasze stanęły niebawem przed chatą Wydmikufla. Krok ich, choć lekki, zbudził wielkiego brytana: ufając wierności psów tego gatunku, Bretończyk powierza im pieczę nad lichą drewnianą zasuwą, co broni jego drzwi. Podbiegłszy do dwóch obcych kobiet pies jął szczekać tak groźnie, że musiały cofnąć się o kilka kroków i wezwać pomocy; ale nikt się nie ruszył. Panna de Verneuil zahukała więc naśladując sowę, a wtedy zardzewiałe zawiasy chałupy zgrzytnęły donośnie i ukazała się ponura twarz Wydmikufla, co zerwał się był w pośpiechu.

— Muszę — rzekła Maria pokazując imć Nadzorcy miasta Fougéres rękawiczkę markiza de Montauran — znaleźć się co prędzej w Saint-James. Pan hrabia de Bauvan oświadczył mi, że masz zaprowadzić mnie tam i bronić. Jakoż, mój miły Wydmikuflu, postaraj się o dwa osły, na których pojedziemy, i przygotuj się do drogi, bo będziesz nam towarzyszył. Czas nagli, gdyż jeśli jutro pod wieczór nie staniemy w Saint-James, nie zobaczymy się z Garsem i nie będziemy na balu.

Wydmikufel, osłupiawszy na te słowa, wziął rękawiczkę i miętosząc w garści obejrzał nader dokładnie, a potem zapalił żywiczny stoczek barwy piernika i nie większy od małego palca. Ów rodzaj świeczek, sprowadzany do Bretanii z północnej Europy, wskazuje, jak i wszystko, co w tym osobliwym kraju rzuca się w oczy, na nieznajomość wszelkich, choćby najprostszych, zasad handlu. Zobaczywszy zieloną wstążkę i przypatrzywszy się pannie de Ver-neuil, podrapawszy się za uchem i wychyliwszy dzban jabłecznika, którego kieliszkiem poczęstował był i naszą piękną damę, Wydmikufel zostawił ją przy stole, siedzącą na ławie z polerowanego kasztana, i udał się po dwa osły. Fioletowy poblask rozsiewany przez ową zagraniczną świeczkę nie mia po dość siły, aby stłumić światło księżyca ścielące się kapryśnymi plamami, które w ..zakopconej chałupie tworzyły iskrzące się punkty i podkreślały bogatą w odcienie czerń podłogi i sprzętów. Zdziwiony chłopak uniósł się na posłaniu ukazując ładną twarzyczkę, a nad jego kędziorami wysunęły się przez dziurę w ścianie dwa łby krowie o różowych nozdrzach i wielkich, błyszczących oczach. Potężny brytan, odznaczający się w tej rodzinie największą może inteligencją, jakbyśmy wnieść mieli prawo z jego fizjonomii, zdawał się badać dwie nieznajome, równe ciekawości chłopca okazując zainteresowanie. Malarz admirowałby długo efekty nocnych cieni spowijających ten obraz; ale nie kwapiąc się bynajmniej do nawiązania rozmowy z Barbarką, co niby upiór wychynęła spośród zwałów pościeli i wytrzeszczyła oczy poznawszy Marię, panna de Verneuil wyszła uchodząc zarówno przed smrodem opisanej nory, jak i pytaniami, których Kwoka zadać by nie omieszkała. Wbiegłszy zwinnie na schody wykute w skale chroniącej lepiankę Wydmikufla, jęła zachwycać się wspaniałymi partiami pejzażu, którego wygląd podlegał tyluż przemianom, ile kroków zrobilibyśmy naprzód czy w tył, opuszczając się w doliny czy też wspinając się wysoko na ich zbocza. Światło księżyca spowijało dolinę Couësnon migoczącym tumanem. Kobieta nosząca w sercu zapoznaną miłość musiała oczywiście delektować się melancholią, jaką te łagodne promienie, nadając fantastyczne kształty górom a tafle wód powlekając srebrzystymi tony, niecą w duszy. Niebawem jednak ciszę zmącił ryk osłów; Maria zbiegła szybko do chałupy szuana i ruszyli nie zwlekając. Wydmikufel, w długim kozim tułubie i z myśliwską dwururką na ramieniu, wyglądał niczym Robinson Crusoe. Twarz krostowata i poorana zmarszczkami wyzierała zaledwie spod szerokiego kapelusza, który chłopi, wierni starym tradycjom, zachowali tu pyszniąc się, iż pod jarzmem pańszczyźnianej niewoli wywalczyli sobie niegdyś tę dawną ozdobę głów szlacheckich. Nocna karawana, strzeżona przez przewodnika, którego ruchy, suknie i postać miały w sobie coś patriarchalnego, przypominała ową scenę ucieczki do Egiptu, które to malowidło zawdzięczamy ciemnej palecie Rembrandta. Wydmikufel, unikając starannie głównego traktu, powiódł nieznajome olbrzymim labiryntem dróg bocznych, których pełno w Bretanii.

Panna de Verneuil zrozumiała wtedy szuańską wojnę. Jadąc owymi drogami mogła snadniej oszacować stan wsi, co widziane spoza pagórków wydawały jej się tak uroczymi; kto jednak pragnie zrozumieć czyhające tu niebezpieczeństwa i trudności nie do przezwyciężenia, winien zapuścić się między te sioła. Od niepamiętnych czasów wokół każdego pola ciągnie się tu wał kształtu pryzmy, na sześć stóp wysoki — a jest on dziełem chłopa miejscowego — porosły kasztanami, dębiną i buczyną. Ów mur, rzeczonymi wysadzany drzewami, zowią płotem (płotem normandzkim), a długie gałęzie wieńczących go drzew, prawie zawsze nawisłe nad drogą, tworzą altanę, która ciągnie się w nieskończoność. Drogi te, żałośnie wtłoczone między wały z gliniastej ziemi, są podobne fosom fortecznym, a jeśli granit, leżący w tych okolicach przeważnie płytko pod glebą, nie przeziera niczym bruk wyboisty, droga staje się tak trudną do przebycia, że i najlżejszy wózek muszą ciągnąć przynajmniej dwie pary wołów i para mierzynków, kucych, ale na ogół krzepkich. Drogi te są zazwyczaj tak błotniste, że piesi wydeptali sobie tu ścieżki, zwane steczkami, wiodące polem wzdłuż płotu, właściciele zaś przyległych gruntów nie protestowali, sami owej konieczności podlegając. Steczka zaczyna się i kończy na granicy każdej posiadłości, ażeby więc przedostać się z jednego pola na drugie, trzeba wejść na wał po kilku stopniach, często śliskich od deszczu.

Podróżnym zdążającym tymi krętymi drogami staje jeszcze wiele innych przeszkód na zawadzie. Każdego skrawka ziemi, w powyższy sposób ufortyfikowanej, broni wejście szerokie mniej więcej na stóp dziesięć zamknięte tak zwanym w prowincjach zachodnich przełazem. Przełaz ów składa się z pnia albo z grubego konaru po obu końcach przewierconego na wylot i osadzonego na innej, równie bezkształtnej kłodzie, służącej mu za czop. Jeden koniec owej belki wystaje cokolwiek poza czop, tak aby można ją było obciążyć dostatecznie, drugi zaś tkwi w dziurze wydrążonej ponad podstawą płotu. Ciężar umieszczony jest tak dowcipnie, że i dziecko potrafi manewrować tą szczególną sielską machiną, spełniającą rolę bramy. Jeśli chłopi muszą oszczędzać kamień, zastępują go w przełazie pniakiem albo potężnym konarem, wprawionym w otwór obok czopu. Każdego gospodarstwa strzeże przełaz innej konstrukcji — stosownie do talentu właściciela. Zadowala się on często jednym konarem, z obu stron przymurowanym ziemią do ścian wału. Niekiedy przełaz przypomina bramę czworokątną, skleconą z kilkunastu cienkich gałęzi, a że dzielą je odległości niemal równe, całość wygląda jak szczeble drabiny leżącej na ziemi. Brama taka, z jednej strony osadzona na czopie, obraca się niby na zawiasach, a przesuwa łatwo za pomocą masywnego kółka, przytwierdzonego u dołu. Te płoty i rogatki nadają gruntom pozór olbrzymiej szachownicy o polach jak gdyby warownych, zamkniętych niby twierdza i jak ona chronionych wałami. Bramę obronić łatwo, napastnik, co zamierza ją zdobyć, ma nadzwyczaj twardy orzech do zgryzienia i większe niż w innym przypadku musi ponieść ofiary. Wieśniak bretoński żywi szczere a niezłomne przekonanie, iż nic tak nie użyźnia, ziemi leżącej ugorem jak janowiec; troszczy się więc, aby rzeczony krzew pienił się wspaniale, i piękne osiąga rezultaty: janowiec, przyjaźnie w tych okolicach traktowany, dochodzi po niedługim czasie do wysokości człowieka. Skutkiem owego przesądu, godnego ludzi, co składają nawóz w najwyższym punkcie obejścia, janowiec zajmuje czwartą część gruntów ornych, rozrastając się w lasy o gąszczu nader do wszelkich zasadzek sposobnym. Wreszcie nie ma chyba takiego pola, gdzie nie postrzegłbyś kilkunastu starych jabłoni, dostarczających owocu na jabłecznik, przy czym dolne gałęzie pomienionych drzew rzucają cień zgubny dla zbóż czy jarzyn; otóż, wioząc  oczyma wyobraźni owe poletka otoczone wałami, na których rosną ogromne drzewa o chciwych korzeniach, zajmujących czwartą część powierzchni uprawianego gruntu, wyrobicie sobie pogląd na stan rolnictwa i charakter okolic będących terenem obecnego wojażu panny de Ver-neuil.

Nie wiadomo, czy na to, iż chłop tutejszy pobudował owe olbrzymie zagrody, nie wpłynęła bardziej skłonność do unikania sporów, niż obyczaj wielce dla lenistwa wygodny, który każe zamykać bydło bez pastucha; są one wieczystą zaporą czyniącą ów kraj niezdobytym oraz paraliżują działania wojenne, w których uczestniczą ludzkie masy. Zanalizowawszy systematycznie topografię owego kraju pojmiemy, iż walka między regularnym wojskiem a partyzantami nigdy tu żadnych nie wyda rezultatów, bowiem pięciuset ludzi potrafi dzięki rzeczonym okolicznościom stawić czoło armii całego królestwa. Oto w czym tkwił sekret szuańskiej wojny. Panna de Verneuil zrozumiała wtedy, iż Republika, innego wyjścia nie mając, musi stłumić rokosz raczej tymi środkami, jakimi rozporządza policja, oraz fortelami dyplomatycznymi, aniżeli wysyłać bezskutecznie siły zbrojne. Bo i rzeczywiście, cóż począć z ludźmi tak przebiegłymi, że gardzą zdobywaniem miast, a zapewniają sobie władzę nad wsią stanowiącą warownię, której żadna moc zniszczyć nie zdoła? Jakże tu nie paktować, skoro cała siła otumanionego chłopstwa wspiera się na chytrym i przedsiębiorczym wodzu? Genialne talenty ministra , który, poza swój gabinet nie wyjrzawszy, przeniknął tajemnicę pokoju, napełniły Marię podziwem. Wydało jej się, iż dostrzega, jakimi motywami kierują się ci ludzie wyposażeni w umysł tak potężny, że jednym rzutem oka ogarniają całe państwo, ludzie, których uczynki, w mniemaniu pospólstwa zbrodnicze, są tylko wynikiem niepospolitej zdolności przewidywania. Istnieje w tych duszach niezłomnych a bezlitosnych jakiś niewiadomy nikomu podział między władzą, jaką sprawują nad fatalnością, i władzą, dzięki której kierują przeznaczeniem, jakaś nieokreślona wiedza o przyszłości, wynosząca ich nagle: tłum szuka przez moment owych ludzi wśród siebie, wznosi oczy i widzi ich na wyżynach. Powyższe refleksje usprawiedliwiły do pewnego stopnia, a nawet uszlachetniły żądzę zemsty, jaka zrodziła się w sercu panny de Verneuil; a ponadto medytacje i nadzieje dostarczyły jej energii koniecznej dla zniesienia osobliwych trudów wojażu. Na granicy każdego gospodarstwa Wydmikufel musiał nakłaniać podróżne, aby zsiadły, i pomagać im przy wspinaniu się na strome schody, a kiedy urywały się steczki, Maria i Franusia znowu swoich dosiadały wierzchowców i podążały  błotnistą a niebezpieczną drogą, co na skutek zbliżającej się zimy tym bardziej dawała się we znaki. Rozłożyste drzewa i wysokie usypiska utrzymywały na tych drogach, i tak biegnących parowami, ustawiczną wilgoć, szczególnie dotkliwą w punktach najniższych, która częstokroć spowijała troje podróżnych lodowatym płaszczem. Po ciężkich trudach dotarli o wschodzie słońca do lasów Marignay. Wojaż stał się tu łatwiejszym, bo przez bór prowadziła szeroka ścieżka. Sklepienie gałęzi i gęstwa drzew uchroniły podróżnych przed niełaskawością aury; mieli już mnóstwo przeszkód za sobą, a nowe nie groziły.

Ledwie z milę owym ujechali lasem, posłyszeli z daleka przytłumioną wrzawę i dzwonek, którego srebrzyste dźwięki nie miały owej monotonii, jaką nadaje im chód bydła. Nie zatrzymując się Wydmikufel jął słuchać owej muzyki z wielką uwagą, po chwili zaś podmuch wiatru przyniósł kilka słów, śpiewnie wymówionych: rytm ich mocno snadź podziałał na szuana, bowiem nasz wieśniak poprowadził zmęczone osły ścieżką bynajmniej do Saint-James nie wiodącą, głuchy na przedkładania panny de Verneuil, której obawy wzmogły się teraz, gdyż dziwnie posępnym było to leśne ustronie. Na prawo i lewo piętrzyły się olbrzymie granitowe głazy tworząc najosobliwsze kształty. Spośród owych skał wysuwały się potężne korzenie podobne grubym wężom, pełznące daleko po soki ożywcze dla kilku stuletnich buków. Zbocza drogi przypominały owe pieczary sławne ze stalaktytów. Kamień ułożył się tutaj w gigantyczne festony porośnięte ostrokrzewem i paprocią, których ciemna zieleń kojarzyła się z białawymi i zielonawymi plamami mchów, a krył przepaście i wejścia do głębokich jaskiń. Troje podróżnych posunęło się jeszcze kilka kroków dalej wąską ścieżyną, a wtedy obraz najbardziej zdumiewający w świecie ukazał się nagle ich oczom — panna de Verneuil pojęła upór Wydmikufla.

Półkolisty wądół o ścianach z granitowych złomów rozpościerał się niby amfiteatr, na którego nieforemnych stopniach wysokie świerki i pożółkłe kasztany wznosiły się jedne ponad drugimi, nadając owej kotlinie pozór wielkiego cyrku — słońce zimowe przebierało jakby w kolorach sącząc do tego wnętrza tylko wyblakłe barwy, a skąpiąc przepysznego światła, jesień zaś rozciągnęła tu wszędzie rdzawy kobierzec zeschłego listowia. Na środku tej sali, której budowniczym zdawał się być Potop, sterczały trzy olbrzymie głazy — ślad po religii druidów. — stanowiąc obszerny ołtarz przyozdobiony starą chorągwią kościelną. Ze stu mężczyzn klęczało w tym skalistym półkolu i obnażywszy głowy modliło się żarliwie, a ksiądz w asyście dwóch innych duchownych odprawiał mszę. Ubóstwo szat kapłańskich, słaby głos celebransa rozbrzmiewający w otwartej przestrzeni jak szept, ludzie przejęci głęboką wiarą i korzący się przed ołtarzem wolnym od pompatycznych ozdób, nagość krzyża, sielska i jakże krzepiąca prostota świątyni, czas, miejsce, wszystko to przydawało rzeczonemu obrazowi rysów owej naiwności, która cechowała pierwsze wieki chrześcijaństwa. Panna de Verneuil oniemiała z admiracji. Ta msza odprawiana w głębi lasów, ten kult sprowadzony prześladowaniami do swojego źródła, pradawna poezja śmiało rzucona na tło kapryśnej i dziwacznej przyrody, ci szuanie uzbrojeni i bezbronni zarazem, okrutni i rozmodleni, mężowie, a zarazem i dzieci, wszystko to różniło się absolutnie od rzeczy, które kiedykolwiek widziała lub o jakich roiła. Pamiętała do dziś, że w dzieciństwie zachwycał ją efektowny ceremoniał kościoła rzymskiego, jakże mile pieszczący zmysły; ale nie znała dotąd Boga samotnego, nie wiedziała, że na ołtarzu może stać jedynie krzyż, że. ołtarz może wznosić się na gołej ziemi; zamiast rzeźbionego listowia wieńczącego łuki gotyckich katedr — jesienne drzewa podtrzymujące kopułę nieba; zamiast barw tysiącznych rzucanych przez witraże — słońce, które sączyło z ledwością czerwonawe promienie i przyćmiony odblask na ołtarz, księdza i asystę. Ludzie stanowili tutaj już tylko rzeczywistość, a nie system abstrakcyjny, napotkała tu modlitwę, a nie religię. Ale namiętności ludzkie, stłumione chwilowo, dzięki czemu żaden dysonans nie naruszał harmonii tego obrazu, pojawiły się niebawem, ożywiając potężnie ową tajemniczą scenę.

Panna de Verneuil przybyła pod koniec Ewangelii. Zatrwożyła się cokolwiek poznając w celebransie księdza Gudin — jakoż ukryła się co prędzej przed jego spojrzeniami za wielkim granitowym złomem, energicznie wciągając do tego schowanka Franusię; daremnie jednak usiłowała prośbą i groźbą nakłonić Wydmikufla, aby zmienił miejsce, które snadź uznał za najsposobniejsze do korzystania z dobrodziejstw mszy świętej. Spodziewała się jednak ujść grożącemu niebezpieczeństwu, zauważywszy, iż teren dzięki ukształtowaniu swojemu dozwoli jej wycofać się, zanim uczynią to obecni. W skale była szeroka szczerba, którędy mogła obserwować księdza Gudin: kapłan ów wstąpił na granitowy głaz służący mu za ambonę i rozpoczął kazanie w takie ozwawszy się słowa:

— In nomine Patris et Filii, et Spiritus Sancti. Usłyszawszy to wierni przeżegnali się nabożnie.

— Mili bracia — podjął dobitnie ksiądz — pomodlimy się najpierw za dusze zmarłych: Jana Cochegrue, Mikołaja Laferte, Józefa Brouet, Franciszka Parquoi i Sulpicjusza Coupiau, bo wszyscy oni pochodzili z tej parafii, a zmarli od ran po bitwie na Pèlerine i oblężeniu Fougéres. De profundis...

Psalm ów recytowali według zwyczaju i wierni, i księża, a zapał, z jakim odmawiano na przemian wersety, świadczył, iż kazanie odniesie pożądany skutek. Po psalmie za zmarłych głos księdza Gudin zabrzmiał znowu, nabierając tonów coraz donośniejszych, były jezuita wiedział bowiem doskonale, że gwałtowność oracji jest najpotężniejszym argumentem, jakim do swoich dzikusów trafić zdoła.

— Ci obrońcy Boga dali wam przykład, mili chrześcijanie, jak obowiązek spełniać należy — oświadczył. — Nie wstyd wam za to, co by można powiedzieć o was w raju? Gdyby nie ci błogosławieni, których wszyscy święci przyjęli tam oczywiście z otwartymi rękami, Pan Bóg mógłby pomyśleć, że w parafii waszej przemieszkują same mahumety !... Wiecież, moi garsowie, co gadają o was w Bretanii i na królewskim dworze?... Wcale nie wiecie, prawda? No to ja wam powiem: — „Jak to! Błękitni powywracali ołtarze, pozabijali proboszczów, zamordowali króla i królową, obecnie zaś chcą wyłapać parafian z całej Bretanii, aby przerobić ich na takich samych Błękitnych jak oni i wysłać na wojnę poza granice parafii, do dalekich krajów, gdzie każdemu grozi śmierla bez religijnej pociechy, a więc i wieczyste piekło — a garsowie z Marignay, którym spalono kościół, siedzą za piecem i liczą muchy? Boże mój! Ta Republika potępieńców zlicytowała majątki będące Boga i wielkich panów własnością, a pieniądze z owej sprzedaży rozdzieliła między Błękitnych; za czym — równie żądna złota, jak i krwi, bo jednym i drugim się tuczy — wydała dekret, aby od każdego dukata wartającego sześć franków pobierano połowę, tak jak na każdych sześciu łudzi zamierza trzech uprowadzić — a garsowie z Marignay nie chwycili za fuzje, by przepędzić Błękitnych z Bretanii? Ach! Ach! Nie wpuszczą tych garsów do raju, nigdy nie dostąpią zbawienia!" Oto co mówią o was. A przecież jesteście chrześcijanami i chodzi o wasze zbawienie. Toć własną zbawicie duszę walcząc za wiarę i króla. Święta Anna z Auray ukazała mi się we własnej osobie onegdaj o godzinie pół do trzeciej. Powtórzę, słowo w słowo, co mi powiedziała: „Tyżeś jest proboszczem z Marignay?" — „Tak, łaskawa pani, do usług gotowym". „To wybornie. A jam jest święta Anna z Auray, babka boska, krewna Pana Boga. Siedzę wciąż w Auray, alem tu zajrzała, abyś oznajmił garsom z Marignay, że jeśli nie chwycą za broń, niechże się zbawienia nie spodziewają. Będziesz odmawiał im rozgrzeszenia, póki nie zaczną służyć Bogu. Pobłogosławisz ich strzelby, a gars, który żadnego nie dopuści się grzechu, na pewno trafi wroga, gdyż będzie miał fuzję poświęconą!..." Znikła, i tylko zapach kadzidła rozszedł się pod dębem przy Gęsiej Łapie. Naznaczyłem to miejsce. Wielebny ksiądz proboszcz z Saint-James postawił tam prześliczną drewnianą figurę Najświętszej Panny. Otóż matka Piotra Leroi, zwanego Odziomem, poszła tam, aby się pomodlić, i tegoż jeszcze wieczora opuściły ją bóle, a to w nagrodę za zbożne dzieła jej syna. Jest między wami i zobaczycie na własne oczy, jak stąpa nie wspierając się na kulach. Bóg uczynił cud pomieniony z tej samej racji, dla której wskrzesił Marię Lambrequina: aby raz na zawsze Bretończyków przekonać, iż nie zaniedba ich sprawy, jeśli bić się będą za sługi kościoła i króla. Otóż, moi drodzy bracia, jeśli chcecie zapewnić sobie zbawienie i pokazać się obrońcami miłościwego króla naszego, musicie słuchać, każdego rozkazu, jaki wyda ten, którego król nam przysłał, a zowiemy onego wysłannika Garsem. A wtedy nie będziecie jako ci mahumetowie, albowiem z garsami całej Bretanii zaciągniecie się pod Boże sztandary. Wolno wam szlamować kieszenie Błękitnych, bo zabieracie tym sposobem pieniądze skradzione; walcząc nie zasiewacie pól waszych, przeto — póki wojna trwać będzie — Bóg i król darowują wam wszystko, co zedrzecie z . wroga. Dopuściliżbyście, mili chrześcijanie, aby mówiono, że garsowie z Marignay nie umywają się do garsów z Morbihan, Saint-Georges, Vitre i Antrain, którzy to garsowie jak jeden mąż przystali na służbę do Boga i króla? Pozwolicież, aby tamci wszystko zagarnęli? Zostaniecież jako ci lutrzy, z założonymi rękami, skoro tylu Bretończyków zabiega o zbawienie broniąc króla? „Rzućcie wszystko dla mnie" — mówi Ewangelia. A czy my, księża, nie wyrzekliśmy się już dziesięcin naszych? Rzućcie więc wszystko i ruszajcie na świętą wojnę! Będziecie jako ci Machabeusze! I wszystko zostanie wam odpuszczone. Znajdziecie między sobą proboszczów i wikarych, a więc zwyciężycie! Uważcie, mili chrześcijanie — oznajmił kończąc— iż dziś tylko jesteśmy w mocy poświęcić fuzje wasze. Tym, którzy z tego nie skorzystają faworu, święta Anna z Auray nie okaże więcej nieskończonego miłosierdzia swego i nie wysłucha ich już tak łaskawie jak czasu zeszłej wojny.

Kazanie to, wsparte głosem tubalnym i patetycznym oraz bogatą gestykulacją, od której mówca ociekał potem, wywołało na pozór mierny oddźwięk. Chłopi, stojący nieruchomo, z oczami utkwionymi w kaznodziei, przypominali posągi; ale panna de Verneuil postrzegła niebawem, iż ogólna ta obojętność była jedynie rzekomą: ksiądz rzucił urok na ten tłum. Schlebiając prywacie i namiętnościom, zawładnął rzeszą słuchaczów niby jednym człowiekiem — w podobny sposób czynią wielcy aktorzy. Toć rozgrzeszył na zapas owieczki swoje z wszelkiego bezprawia, rozwiązał jedyne więzy, dzięki którym człowiek prymitywny przestrzega zasad religijnych i społecznych. Wyszargał urząd kapłański w błocie politycznych interesów; ale za czasów rewolucji każdy dla swojego stronnictwa kuł broń z tego, co posiadał, więc i krzyż Jezusa, symbol pokoju, stawał się — zarówno jak życiodajny lemiesz pługa — orężem. Nie widząc nikogo, z kim mogłaby się porozumieć, panna de Verneuil obejrzała się patrząc na Franusię i zdziwiła się mocno, gdyż dziewczynie udzielił się ten fanatyzm: odmawiała żarliwie różaniec, który w trakcie kazania pożyczył jej rzecz oczywista Wydmikufel.

— Franusiu! — szepnęła — to i ty także zlękłaś się, że jesteś mahumetką?

— O! niech panienka patrzy— odrzekła Bretonka — tam, tam jest matka Piotra, idzie...

Zachowanie Franusi świadczyło o wierze tak głębokiej, że Maria pojęła od razu cały sekret przytoczonego kazania, wpływ kleru na wieś oraz niezwyczajność sceny, jaka miała nastąpić. Chłopi najbliżsi ołtarza jęli podchodzić kolejno i klękać podając fuzje kaznodziei, ten zaś na ołtarzu je składał. Wydmikufel pośpieszył również niosąc swoją starą dwururkę. Trzej księża zaśpiewali Veni, Creator, a tymczasem celebrans otaczał owe śmiercionośne narzędzia chmurą niebieskawego dymu, tak sztucznie kadzielnicą wymachując, że smugi przeplatały się jakby. Kiedy wietrzyk rozpędził kadzidlane obłoki, fuzje w należytym zwrócono porządku. Każdy klęcząc odbierał swoją strzelbę z rąk księdza, który modlił się po łacinie. Kiedy chłopi wrócili na miejsca, entuzjazm młodszych księży, co do tej pory zachowywali milczenie, wybuchł gwałtownie, ale i wzruszająco.

— Domine, salvum fac regem!...

Kaznodzieja zaintonował głosem grzmiącym tę oto modlitwę, odśpiewano zaś ją dwukrotnie, z niepomiarkowanym zapałem. Pienia te, nadzwyczaj donośne, miały w sobie coś dzikiego i wojowniczego. Dwie nuty słowa regem, które to słowo chłopi łatwo sobie przetłumaczyli, z tak pierwotną zahuczały energią, że panna de Verneuil, nie panując już nad sobą, cofnęła się myślą w dawne czasy i z rozczuleniem jęła wspominać familię Burbonów. Wspomnienia te wywołały obraz lat minionych. W pamięci jej zamajaczyły bale na owym dworze, dziś wygnanym, wpośród których błyszczała. W marzeniu tym ukazało się i oblicze markiza. Umysł kobiecy z ruchliwością sobie właściwą od jednych do drugich przerzuca się sentymentów, zapomniała więc o tym obrazie, co pojawił się przed jej oczyma, i znów jęła układać plan zemsty, który, lubo stanowił o jej życiu, jedno spojrzenie zniweczyć mogło. Pomyślawszy, iż w tym najważniejszym momencie swojej egzystencji winna zabłysnąć urodą, przypomniała sobie, że nie ma czym na bal przystroić głowy, a wtedy uśmiechnął jej się pomysł, aby wpleść we włosy gałązkę ostrokrzewu, na którego poskręcane liście i czerwone jagody zwróciła właśnie uwagę.

— Ho ho, moja fuzja może chybić, kiedy strzelam do ptaków, ale Błękitnego... nigdy nie chybi! — ozwał się Wydmikufel kiwając głową na znak ukontentowania.

Przyjrzawszy się baczniej twarzy przewodnika, stwierdziła, iż rysy jego były typowe: podobne fizjonomie mieli wszyscy ludzie tutaj napotykani. Lica starego szuana świadczyły, iż nie przenosi on inteligencją dziecka. Kiedy spoglądał na fuzję, czoło jego i policzki marszczyły się od naiwnej radości; ale zapał religijny rzucał na tę radość jakiś odblask fanatyzmu, ów zaś odblask uwydatniař ra jaskrawo skazy cywilizacji, widniejące w tym dzikim obliczu.

Dotarli niebawem do wsi, a raczej kilku sąsiadujących ze sobą zagród przypominających Wydmikuflowe gospodarstwo, kiedy zaś panna de Verneuil kończyła śniadanie, skromne, bo złożone tylko z chleba, masła i mleka, zjawili się świeżo zwerbowani szuanie. Owo nieregularne wojsko wiódł proboszcz, dzierżący krzyż grubej roboty, przekształcony w sztandar, a za proboszczem kroczył gars, wielce dumny, iż niesie parafialną chorągiew. Panna de Verneuil przyłączyła się z konieczności do tego oddziału, gdyż rebelianci jak i ona podążali do Saint-James — a zresztą gotowi byli bronić jej, rzecz naturalna, przed wszelakim niebezpieczeństwem, od momentu kiedy Wydmikufel, szczęsnym gadulstwem powodowany, oświadczył dowódcy, iż piękna dziewka, której służy za przewodnika, jest poufałą przyjaciółką Garsa.

Ku zachodowi troje podróżnych stanęło w Saint-James, mieścinie zawdzięczającej swoje miano Anglikom, którzy . zbudowali ją w czternastym stuleciu, kiedy byli panami Bretanii. Przed rogatkami panna de Verneuil ujrzała scenę osobliwą, charakterystyczną dla tej wojny — umyślnie jednak nie przypatrywała się baczniej rzeczonemu widowisku, i bojąc się, aby nie poznał jej któryś z wrogów, kazała przyśpieszyć marszu. Chłopi rozstasowali się w polu, a było ich pięć do sześciu tysięcy. Ubiór ich, prawie taki sam jak u rekrutów na Pèlerine, niczym nie zdradzał, aby ludzie ci żywili wojownicze zamiary. Hałaśliwe to zbiegowisko przypominało wielki jarmark. Należało nawet skupić nieco uwagę, aby postrzec, iż owi Bretończycy są uzbrojeni, bowiem strzelby nikły prawie całkiem pod kozimi tułubami przeróżnych rodzajów, orężem zaś najbardziej rzucającym się w oczy była kosa, która temu i owemu zastępowała fuzję, gdyż broń palną później rozdzielić miano. Ci jedli i pili, inni bili się albo kłócili wrzaskliwie; ale większość spała na gołej ziemi. Nic nie przejawiało tu porządku czy dyscypliny. Pannę de Verneuil zastanowiła obecność oficera w czerwonym mundurze; wniosła, że człowiek ten zaciągnął się był na służbę angielską. Nie opodal dwóch innych oficerów usiłowało, zdaje się, nauczyć paru inteligentniejszych szuanów manewrowania dwoma działami, stanowiącymi prawdopodobnie całą artylerię przyszłej armii rojalistów. Garsów z Marignay przywitano wyciem, poznano zaś po sztandarze. A że przybycie pomienionego oddziału oraz księży wywołało znaczny ruch w obozie, panna de Verneuil zdołała przemknąć się tędy bezpiecznie i wejść do miasta. Zatrzymała się przed oberżą niezbyt nęcącą, ale i niezbyt odległą od domu, gdzie miał odbyć się bal. W mieście był zjazd tak ogromny, że po nieopisanych trudach zdobyła nędzną stancyjkę. Kiedy się tam rozlokowała, Wydmikufel oddał Franusi pudła z toaletą jej pani i stanął w pozie wyczekującej i pełnej niezdecydowania, którego słowami wyrazić niesposób. W każdym innym wypadku pannę de Verneuil rozśmieszyłaby ta nieporadność bretońskiego chłopa, wynikła z faktu, iż opuścił granice swojej parafii; ale teraz otrzeźwiła wieśniaka dobywszy z sakiewki cztery sześciofrankowe dukaty i wręczając mu te pieniądze.

— Masz! — powiedziała do Wydmikufla. — A jeśli chcesz zyskać moją wdzięczność, wracaj zaraz do Fougéres nie wstępując do obozu i nie kosztując jabłecznika.

Szuan, zdziwiony taką hojnością, popatrywał to na cztery dukaty, to na pannę de Verneuil; a ona znikła skinąwszy mu ręką.

— Jakże panienka odprawiać go może? — spytała Franusia. — Czyż panienka nie widziała, że miasto jest otoczone? Jakże się stąd wydostaniemy? Któż nas obroni?

— Nie miałażbyś obrońcy? — rzekła panna de Verneuil, po czym zahukała jak puszczyk, przedrzeźniając głos i ruchy Odzioma.

Franusia zaczerwieniła się i uśmiechnęła smętnie, widząc dobry humor pani.

— Ale gdzież jest obrońca panienki? — zagadnęła. Panna de Verneuil dobyła nagle sztyletu pokazując go

Franusi, ta zaś przeraziła się tak okropnie, że padła na krzesło składając ręce.

— I czegóż panienka tu szuka! — wykrzyknęła, a błaganie brzmiące w jej głosie nie wymagało odpowiedzi.

Ale panna de Verneuil zajęła się już czym innym i splatając zerwane w lesie gałązki ostrokrzewu mówiła:

— Ciekawam, czy ten ostrokrzew będzie pasował do moich włosów. Zieleń równie ciemna wytrzyma próbę tylko przy karnacji tak jak moja olśniewającej. A ty co o tym sądzisz, Franusiu?

Powyższa uwaga, a także kilka jej podobnych, świadczyła o nadzwyczajnej przytomności umysłu, jaką zachowała ta przedziwna dziewczyna robiąc toaletę. Ktokolwiek usłyszałby słowa Marii, z trudem dałby wiarę, że w tej właśnie chwili rozpoczynała grę o życie swoje. Suknia z indyjskiego muślinu, dość krótka i przypominająca zmoczoną koszulę, modelowała delikatny kontur jej kształtów; włożyła na nią zarzutkę z czerwonej materii, upiętą w liczne fałdy, które wydłużając się opadały coraz niżej ku bokom, układając się w łuk, wdzięcznie jak u tuniki greckiej zarysowany. Ów strój greckich kapłanek, choć drażniący zmysły, łagodził trochę nieskromność sukien, na jakie dozwalała kobietom ówczesna moda. Pragnąc zamaskować bezwstyd mody Maria spowiła gazą białe ramiona, gdyż tunika, zaczynająca się zbyt nisko, bynajmniej ich nagości nie okrywała. Splotła długie warkocze i upięła je w taki sposób nad karkiem, aby stworzyły ów kok stożkowaty, ale niesymetryczny i spłaszczony, który przydaje tyle powabu liniom antycznych rzeźb, przedłużając sztucznie głowę, nad czołem zaś pozostawiła kilka loków, tak je ułożywszy, aby długimi i lśniącymi puklami wzdłuż policzków spłynęły. Na tę modłę ubrana i uczesana, przypominała do złudzenia najsłynniejsze arcydzieła greckiego dłuta. Pochwaliwszy, uśmiechem tę koafiurę, tak dowcipnie uformowaną, że każdy szczegół uwydatniał piękno lic, ozdobiła ją splecionym już wcześniej wieńcem ostrokrzewu, którego czerwone jagody, będące w obfitości, prześlicznie na tle włosów barwę zarzutki odzwierciedlały. Zwijając ten i ów liść, aby zieleń spodu z zielenią wierzchu kapryśne tworzyła kontrasty, panna de Verneuil obejrzała w lustrze całość toalety,, pragnąc przekonać się, czy strój jest dość efektowny.

— Szkaradnie dziś wyglądam! — rzekła, jak gdyby otaczali ją pochlebcy. — Niczym posąg Wolności.

Umieściła pieczołowicie sztylet za stanikiem, tak aby wystawał koniec rękojeści wysadzany rubinami: czerwonawy odblask owych klejnotów miał wabić oko ku skarbom, które jej rywalka jakże niegodnie zhańbiła. Franusia, choć wystraszona, nie chciała rozstać się z panią. Zobaczywszy, że Maria już wychodzi, znalazła mnóstwo pretekstów, aby jej towarzyszyć, wspominając przeszkody, jakie wyrastają przed kobietą, co zamierza udać się na odpust do któregoś z dolnobretońskich miasteczek. Przecież musi .zdjąć pannie de Verneuil pelerynę i trzewiczki, które trzeba włożyć na pantofelki, bowiem ulice, wprawdzie piaskiem dziś wysypane, są pełne nawozu i błota; musi także zdjąć pani gazowy woal — którym Maria spowiła głowę, aby ustrzec się przed wzrokiem szuanów, co ciekawością znęceni otoczyli dom, gdzie miał odbyć sią bal. Tłum zebrał się tak lićżny, że przechodziły między szpalerem szuanów. Franusia nie próbowała już powstrzymać pani — ale wyświadczywszy wszelkie usługi, jakich wymagała toaleta, której powab zasadzał się na niepokalanej świeżości, nie ruszyła się z podwórza, by nie zostawiać Marii własnym losom, choć i przybiec jej na pomoc nie była w stanie; nasza biedna Bretonka przeczuwała teraz tylko nieszczęścia.

Kiedy Maria podążała na bał, w pokoju Montaurana rozgrywała się scena dość osobliwa. Młody markiz koń- czył właśnie toaletę wkładając szeroką czerwoną wstęgę, która miała dać zgromadzonym świadectwo, iż on właśnie, a nie kto inny jest na tym asamblu pierwszą osobą, gdy zjawił się ksiądz Gudin, mocno czymś zaaferowany.

— Spiesz się, panie markizie — powiedział. - Pan tylko zdołasz uspokoić burzę, która, nie wiem z jakiej racji, powstała między starszyzną. Grożą, że wystąpią z królewskiej służby. Zdaje mi się, że to ten diabeł Riföel , wywołał niesnaski. A przyczyną tych waśni jest zawsze głupota. Pani du Gua przymówiła mu jakoby, że zbyt podle ubrał się na bal.

— To chyba wariatka! — zawołał markiz. — Jakże mogła...

— Kawaler du Vissard — podjął ksiądz przerywając wodzowi — odpalił, że gdybyś pan dał mu pieniądze, które w imieniu króla przyrzekłeś...

— Dość, dość, wielebny księże. Teraz wszystko pojmuję. Z góry ukartowano to zajście, nieprawdaż? A ksiądz jesteś ambasadorem,..

— Ja, panie markizie! — przerwałznowu ksiądz. — Poprę pana z całej mocy, a pan oddasz mi sprawiedliwość, spodziewam się, uwierzywszy, że przywrócenie naszych we Francji ołtarzów, jako też powrót króla na tron ojców są w mojej skromnej działalności o wiele potężniejszą pobudką niż owo biskupstwo Rennes, któreś mi pan...

Ksiądz nie ośmielił się dokończyć, gdyż na te słowa markiz uśmiechnął się gorzko. Ale młody wódz odpędziwszy wprędce smutek, którym przejęły go rozmyślania, przybrał surowy wyraz twarzy i poszedł za księdzem do sali, pełnej wrzaskliwego zgiełku.

— Nie uznaję tu niczyjej władzy — krzyczał Riföel tocząc przekrwionym okiem po obecnych i chwytając już rękojeść szabli.

— A nie uznałbyś pan władzy zdrowego rozsądku? — spytał chłodno markiz.

Młody kawaler du Vissard, bardziej znany jako Rifoel, gdyż takie miał nazwisko rodowe, zamilkł ujrzawszy generała katolickiej armii.

— Cóż to się stało, moi panowie? — zagadnął młody wódz patrząc  bacznie każdemu w oczy.

— Jeszcze nic, panie markizie — odparł pewien znakomity przemytnik, zaambarasowany obecnością wielkiego pana, jak każdy człowiek niskiej kondycji tkwiący od powicia w jarzmie przesądu, lecz nie umiejący już hamować się, skoro przebył granice, które dzielą plebs i szlachtę, bowiem od tego momentu począwszy widzi w niej tylko równych sobie — jeszcze nic, aleś zjawił się pan w samą porę. Nie umiem owijać w bawełnę, wyłożę więc wszystko bez ogródki. W czasie ostatniej wojny miałem od początku do końca pięciuset podkomendnych. A kiedyśmy znowu za broń chwycili, potrafiłem zwerbować na królewską służbę tysiąc łbów, równie jak mój twardych. Od siedmiu lat narażam życie dla dobrej sprawy, ale nie wymawiając, panie markizie, za każdą zasługę płacić trzeba. Na początek więc domagam się, aby nazywano ninie panem de Cottereau. Domagam się urzędowej nominacji na pułkownika, a w przeciwnym wypadku skapituluję i zacznę rokowania z Pierwszym Konsulem. Bo, panie markizie, moi ludzie i ja mamy diabelnie natrętnego wierzyciela, którego wciąż kon-tentować trzeba. A oto i on! — przydał klepiąc się po brzuchu.

— Czy skrzypkowie nadeszli? — spytał szyderczo markiz zwracając się do pani du Gua.

Wzgarda, jaką okazał młody wódz, nie zdołała położyć kresu awanturze, bowiem przemytnik, nie bacząc na żadne względy delikatnością nakazane, poruszył temat nader ważny: owe umysły, tyleż wyrachowane, ile ambitne, zbyt dawno pozostawały w niepewności, nie wiedząc, czego mają spodziewać się od króla. Młody i porywczy kawaler du Vissard szybko zagrodził Montauranowi drogę, a ująwszy go za rękę — nie puścił.

— Bacz, panie markizie — powiedział — abyś nazbyt lekko nie potraktował ludzi mających niejakie prawo do wdzięczności twojego mocodawcy. Wiemy, że miłościwy król obdarzył cię władzą, dzięki której możesz dać świadectwo naszym zasługom, co na tym czy na tamtym świecie muszą być nagrodzone, gdyż co dzień budują dla nas nowy szafot. Jeśli zaś o mnie idzie, wiem, że ranga jenerała brygady...

— Chciałeś pan powiedzieć: pułkownika...

— Nie, panie markizie. Charette mianował mnie już pułkownikiem. Szlif, o których mówię, zaprzeczyć mi nie podobna, obecnie zaś nie występuję wcale w imieniu swoim, ale moich nieustraszonych towarzyszów broni, których zasługi potwierdzić trzeba. Dzisiaj wystarczy im pański podpis i obietnice — tu zniżył głos do szeptu — a przyznam się, że zadowoli ich lada drobiazg. Ale — tu głos jego zahuczał znowu — kiedy słońce wstanie nad wersalskim zamkiem, aby opromienić szczęśliwe dni monarchii, czy wierni poddani, co wspomogą króla w podboju Francji na terenie Francji, będą mogli uzyskać łatwo fawory dla swoich rodzin, pensje dla wdów, a także zwrot majątków, niecnie skonfiskowanych? Wątpię. Dlatego, panie markizie, przydadzą nam się wtedy świadectwa położonych zasług. Królowi Będę ufał zawsze, ale nie zaufam nigdy ministrom i dworakom, co niby kormorany skrzeczeć mu będą w ucho o interesie publicznym, honorze Francji, o sprawach intratnych dla korony, żadnej w owych dyskursach nie pomijając bredni. Jakoż natrząsać się zaczną z prawego Wandejczyka czy dzielnego szuana, bo się zestarzeje, i rapier, którego dobywał w uczciwej sprawie, zacznie mu się obijać o łydki chorobą wychudzone... Sądzi pan markiz, że nie mamy racji?

— Prześlicznie mówisz, mój panie du Vissard, ale nieco zawczasu — odpowiedział markiz.

— Posłuchaj, markizie — szepnął hrabia de Bauvan — dalibóg, Rifoel wspaniale gadał. Pan jesteś pewien, że król zawsze dopuści cię do konfidencji; ale my bardzo rzadko będziemy widywać miłościwego pana; i jeśli nie dasz mi szlacheckiego słowa, że za twoją instancją we właściwym czasie wielkim łowczym koronnym zostanę, to niech już raczej wezmą mnie diabli, ale karku pod topór nadstawiać nie będę! Podbić Normandię dla króla, to rzecz niemała, liczyłem więc ogromnie na order Ludwika Świętego. Ale — przydał czerwieniąc się — mamy dość czasu, żeby pomyśleć o tym. Niech mnie Bóg broni, abym miał ci się naprzykrzać jak ta hołota. Wspomnisz pan o mnie królowi, i basta.

Każdy z naczelników wpadł na koncept, aby w sposób mniej lub więcej przemyślny powiadomić markiza o nazbyt sutej zapłacie, jakiej oczekuje za wyświadczone przysługi. Ten domagał się skromnie gubernatorstwa Bretanii, ów tytułu i przywilejów barona, tamten urzędu, inny wysokiej rangi wojskowej, a nie było takiego, co nie wołałby o pensję.

— Jak to! A baron o nic nie zabiegasz? — ozwał się markiz do pana du Guenic.

— Na honor! Ci panowie nic mi prócz francuskiej korony nie zostawili, ale jakoś się do niej przyzwyczaję...

— Panowie, panowie! — zagrzmiał ksiądz Gudin. — Opamiętajcież się, nie bądźcie tacy zachłanni, bo w dzień zwycięstwa wszystko zepsujecie. I czy król nie będzie musiał poczynić pewnych ustępstw na rzecz rewolucjonistów?

— Na rzecz jakobinów! — obruszył się przemytnik. — O, niech tylko król pozostawi mi wolną rękę, a obiecuję zatrudnić tysiąc moich ludzi: powywieszają ich co do jednego, w mig pozbędziemy się tego tałatajstwa.

— Panie de Cottereau — rzekł markiz — przyszjo właśnie kilku panów tutaj zaproszonych. Musimy prześcigać się w gorliwości i staraniach, aby zjednać ich dla naszej świętej sprawy, rozumiesz więc, że nie pora zajmować się twoimi roszczeniami, choćby nawet słusznymi były.

To mówiąc markiz kierował się ku drzwiom jak gdyby na spotkanie kilku szlachciców, przybyłych z sąsiednich prowincji, których postrzegł właśnie; ale zuchwały przemytnik, udając respekt i pokorę, zastąpił Montauranowi drogę.

— Nie, nie, panie markizie, wybacz mi pan, ale jakobini zbyt dobrze nas w 1793 roku nauczyli, że nie ten, kto zboże zbiera, placek jada. Podpisz pan ten świstek, a przyprowadzę ci jutro półtora tysiąca garsów; w przeciwnym razie zaczynam rokować z Pierwszym Konsulem.

Potoczywszy dumnie spojrzeniem markiz przekonał się, że zuchwałość i zdecydowana postawa wytrawnego partyzanta spodobały się wszystkim świadkom tej waśni. Jeden-tylko człowiek, siedzący w kącie i zajęty nabijaniem piankowej fajki, zdawał się nie zwracać najmniejszej uwagi na przytoczone dyskursa. Pogarda, jaką okazywał gadułom, skromność zachowania, współczucie, które w oczach tego człowieka wyczytał, skłoniły markiza, by przyjrzał mu się bacznie — poznawszy majora Brigaut, poskoczył ku niemu.

— A ty czego żądasz? — zapytał.

— O, panie markizie, wystarczy mi powrót króla.

— Ale czego chciałbyś dla siebie?

— Dla siebie?... Wielmożny pan żartuje.

Markiz uścisnął twardą dłoń Bretończyka i rzekł do pani du Gua zmierzając ku niej:

— Łaskawa pani, mógłbym zginąć w tym przedsięwzięciu, nie dostarczywszy królowi wiernego raportu tyczącego się katolickich wojsk Bretanii. Jeśli dożyjesz pani Restauracji, nie zapomnij o tym przezacnym majorze i. o baronie du Guenic. Więcej w nich poświęcenia niż w tych wszystkich ludziach razem wziętych.

I wskazał naczelników, którzy z pewną niecierpliwością czekali, kiedy młody markiz uzna ich roszczenia. Każdy z .nich dzierżył rozwinięte papiery, na których oczywiście spisał był zasługi potwierdzone przez generałów dowodzących armią monarchii czasu poprzednich wojen, a wszyscy zaczynali już szemrać. Ksiądz Gudin, hrabia de Bauvan i baron du Guenic, stojący w tej grupie, debatowali — zgodziwszy się, iż położenie młodego wodza jest wielce drażliwym — jakby mu pomóc, gdy będzie musiał odrzucić owe nazbyt wygórowane żądania.

Nagle markiz, powiódłszy po zgromadzeniu okiem błękitnym, tryskającym ironią, rzekł dobitnie:

— Moi panowie, nie wiem, czy pełnomocnictwa, których król udzielić mi raczył, są dość szerokie, abym potrafił zaspokoić wasze prośby. Nie przewidział był zapewne ani takiej gorliwości, ani takiego poświęcenia. Osądzicie więc sami obowiązki moje, a ja może potrafię jakoś im sprostać.

Zniknął, ale wrócił zaraz niosąc list rozłożony, opatrzony królewską pieczęcią i podpisem samego monarchy.

— Oto patenta, na mocy których winiliście okazywać mi posłuszeństwo — oznajmił. — Upoważniają mnie one w królewskim imieniu do władzy nad Bretanią, Normandią, Maine i Andegawią, a także do nagradzania oficerów, co wyróżnią się walcząc w królewskiej armii.

Obecni nie zdołali powstrzymać burzliwej radości. Szuanie zbliżyli się do markiza i otoczyli go kołem zachowując odległość, jaką nakazywał respekt. Chłonęli oczyma podpis królewski. Młody wódz, stojący przy kominku, cisnął patenta w ogień — spłonęły natychmiast.

— Pragnę rozkazywać tylko tym, którzy w królu będą widzieli króla, a nie łup do pożarcia! — zawołał młodzieniec. — Zwracam wam swobodę, moi panowie, możecie mnie opuścić...

Pani du Gua, ksiądz Gudin, major Brigaut, kawaler du Vissard, baron du Guenic i hrabia de Bauvan, porwani entuzjazmem, wznieśli okrzyk „Niech żyje król!" Reszta starszyzny po chwili wahania okrzyk ten powtórzyła, niebawem zaś owi oporni wodzowie, zachwyceni szlachetnym uczynkiem markiza, poprosili, aby puścił swary w niepamięć, upewniając, że i bez patentów zawsze ich generałem będzie.

— Zatańcujmy — wykrzyknął hrabia de Bauvan — i niech się dzieje co chce! Tak czy inaczej, moi przyjaciele — dorzucił wesoło — lepiej udać się do Boga niż do świętych. Najpierw będziemy się bić, a potem zobaczymy.

— O to właśnie idzie. Nie piję tutaj do pana barona — szepnął Brigaut zwracając się do zacnego du Guenica — alem jeszcze nie widział, żeby ktoś z rana żądał zapłaty za dzień pracy.

Zgromadzeni rozproszyli się po salonach, gdzie zebrało się już wiele osób. Markiz daremnie usiłował rozchmurzyć czoło, przywódcy zaś, łacno postrzegłszy, jak niemiłe wrażenie sprawiła ta waśń na człowieku, w którym ofiarność kojarzyła się jeszcze z pięknymi iluzjami młodości — zawstydzili się.

Radość oszałamiająca wybuchła wśród zebranych, a ściągnęli tutaj co najzagorzalsi stronnicy królewskiego obozu, którzy siedząc po zaściankach zbuntowanej prowincji, rozwoju wypadków rewolucyjnych sprawiedliwie oszacować nie byli w stanie, przeto i najbardziej efemeryczne nadzieje musieli poczytywać za fakty rzeczywiste. Śmiała ofensywa, jaką rozpoczął Montauran, jego nazwisko, majątek i talenta pokrzepiły wszystkich odważnych i wzbudziły polityczne upojenie, ze wszelkich rodzajów upojenia najniebezpieczniejsze, gdyż ogarnięci nim trzeźwiejemy dopiero w morzu krwi, niemal zawsze na darmo przelanej. Według wszystkich tutaj obecnych rewolucja była chwilowym tylko zamieszaniem, jakie wydarzyło się w królestwie francuskim, gdzie — tak mniemali — nic się właściwie nie zmieniło. Wsie należały jak dawniej do Burbońskiej dynastii. Rojaliści rządzili w tych okolicach niepodzielnie, a więc przed czterema laty Hoche nie tyle zawarł tu pokój, ile wyjednał zawieszenie broni. Oto czemu szlachta miała rewolucjonistów za nic, a zresztą i sam Bonaparte był dla niej jakimś tam generałem Marceau, szczęśliwszym od, swego poprzednika. Toteż damy nader ochotnie szykowały się do tańca. Z tym wszystkim niektórzy naczelnicy, co wojowali kiedyś z Błękitnymi, orientowali się w powadze teraźniejszego przesilenia — wiedząc jednak, iż gdyby zaco- f anych ziomków o czynach i potędze Pierwszego Konsula uwiadomić próbowali, spotkaliby się z niezrozumieniem, gawędzili między sobą, obojętnie popatrując na kobiety, one zaś nie mogąc zemścić się bezpośrednio, krytykowały się wzajem. Pani du Gua, będąca, jak się zdaje, główną balu gospodynią, starała się ułagodzić niecierpliwość tancerek, prawiąc każdej po kolei zwyczajne w takim przypadku pochlebstwa. Rozlegały się już zgrzytłiwe dźwięki strojonych instrumentów, a pani du Gua, widząc, że zasmucenie wciąż jeszcze gości na licach markiza, zbliżyła się nagle do niego i zagadnęła:

— Śmieni się spodziewać, że to nie spór ów, nader pospolity, który miałeś z tymi chamami, tak przygnębił pana.

Markiz nie odpowiedział, bowiem zatopionemu w duma-niach wydawało się, że słyszy tę i ową z rad Marii, jakich głosem proroczym udzielała mu w Vivetiére, pośród tych samych naczelników, nakłaniając go, aby wycofał. się z wojny królów przeciw ludom. Otóż nasz młodzieniec miał duszę zbyt szlachetną i zbyt wielka cechowała go pycha — a kto wie, czy nie wierzył zbyt mocno w słuszność sprawy — aby porzucić rozpoczęte dzieło; decydował się więc prowadzić je dalej, nie bacząc na przeszkody. Uniósł dumnie głowę i wtedy dopiero pojął, co mówiła pani du Gua.

— Jesteś pan z pewnością w Fougéres — ozwała się znowu, a gorycz brzmiąca w jej głosie świadczyła, iż wysiłki, jakie dama podejmowała, by rozerwać markiza, obracały się wniwecz. — Ach! Utoczyłabym sobie krwi, gdybym dzięki temu zdołała podarować ją panu, zobaczyć pana szczęśliwym.

— To czemuż pani strzelałaś do niej tak pochopnie?

— Bo chciałabym ją widzieć albo w grobie, albo w pańskich ramionach. Tak, mój panie, mogłam kochać markiza de Montauran, kiedy dopatrywałam się w nim bohatera. Ale dziś darzę go tylko przyjaźnią, pełną bolesnego współczucia, skoro niestałe serce dziewki zagrodziło mu drogę do sławy.

— Jeśli idzie o miłość — odrzekł markiz z odcieniem ironii — bardzo niesprawiedliwie sądzisz mnie pani! Jeślibym, łaskawa pani, kochał tę dziewczynę, nie pożądałbym jej tak gwałtownie... i gdyby nie pani, może nie myślałbym już o niej.

— Otóż i ona! — rzekła z irytacją pani du Gua. Markiz obejrzał się błyskawicznie, przyprawiając tym

biedną kobietę o boleść- okrutną; ale że jaskrawy blask świec pozwalał jej dostrzegać wyraźnie i najdrobniejszą odmianę w rysach człowieka, którego tak namiętnie kochała, wydało się pani du Gua, kiedy znów popatrzył na nią rozweselony tym kobiecym fortelem, iż przeziera z nich niejaka chęć powrotu.

— Czemuż to uśmiechasz się pani? — spytał hrabia de Bauvan.

— Bo pękła właśnie bańka.mydlana! — odrzekła pani du Gua nie posiadając się z radości. — Markiz jeśli można mu wierzyć, dziwi się właśnie, że serce zabiło mu na chwilę dla tej dziewki, co podawała się za panng de Verneuil.

— Dziewki?... — powtórzył hrabia z wyrzutem. — Łaskawa pani, ten, kto wyrządził krzywdę, winien ją naprawić: otóż ręczę słowem honoru, że ta panna jest naprawdę córką księcia de Verneilil.

— Panie hrabio — ozwał się markiz z głęboką alteracją w głosie — na którym z owych słów mam polegać? Na tym, które dałeś w Vivetiére, czy na tym, co dajesz w Saint-James?

Rozbrzmiał głos donośny oznajmiając przybycie panny de Verneuil. Hrabia poskoczył ku drzwiom i z oznakami najgłębszego szacunku podawszy ramię pięknej nieznajomej wiódł ją poprzez tłum ciekawych do markiza i do pani du Gua, mówiąc:

— Na tym, którem dał dzisiaj. Młody wódz osłupiał na tę odpowiedź.

Pani du Gua zbladła przypatrując się tej dziewczynie, niosącej nieszczęście, ona zaś stała przez moment i rzucając dumne spojrzenia szukała między zebranymi biesiadników z Vivetiére. Pragnąc zmusić rywalkę do przywitań, nie spojrzała nawet na markiza i dozwoliła hrabiemu poprowadzić się na honorowe miejsce, kiedy zaś pan de Bauvan posadził Marię obok pani du Gua, oddała jej ukłon niedbale i protekcjonalnie, za co dama, powodowana instynktem kobiecym, nie obraziła się bynajmniej, lecz uśmiechnęła wesoło i przyjaźnie. Oryginalna toaleta i świetna uroda panny de Verneuil wzbudziły szmer wśród zebranych, lecz owe szepty zmilkły po chwili. Kiedy markiz i pani du Gua obrócili oko na biesiadników z Vivetiére, dostrzegli w ich zachowaniu szacunek, jakby się zdawało, szczery: każdy z nich głowił się — tak by przynajmniej sądzić można — nad sposobem, którym zdołałby odzyskać łaski młodej zapoznanej paryżanki. Wrogowie byli więc w komplecie.

— Ależ to czarodziejska sztuka, proszę pani! Jesteś pani jedyną pod słońcem osobą, która potrafi sprawiać znajomym takie niespodzianki. I jakże to? Przybyłaś tu pani sama? — mówiła pani du Gua.

— Sama — powtórzyła panna de Verneuil — toteż dzisiejszego wieczoru nikogo prócz mnie zabić pani nie zdołasz...

— Niechże mi pani daruje — odrzekła pani du Gua. — Nie umiem wyrazić, jak.bardzo się cieszę widząc znów panią. Wspominając krzywdy, jakie wyrządziłam pani, dręczyłam się naprawdę i szukałam okazji, dzięki której naprawić bym je mogła.

— Jeśli idzie o przewiny, jakie masz pani na sumieniu, wybaczę łatwo te, co mnie tylko dotyczą, leży mi jednak na sercu śmierć Błękitnych, których wymordowałaś. I może jeszcze miałabym żal za twe nazbyt obcesowe maniery... Ale co tam! Daruję wszystko, boś mi pani wyświadczyła przysługę.

Pani du Gua straciła kontenans, bo-wiem piękna rywalka ścisnęła jej dłoń uśmiechając się z obelżywą łaskawością. Markiz nie ruszał się z. miejsca, w tym jednak momencie chwycił silnie hrabiego za ramię.

— Oszukałeś mnie pan podłe — rzekł — na nic nie bacząc, nawet na mój honor. Nie jestem Gerontem z komedii: żądam więc pańskiego życia, a w zamian dam swoje.

— Markizie — odparł wyniośle hrabia — gotów jestem udzielić wszelkich wyjaśnień, jakich tylko zapragniesz.

I podążyli do sąsiedniego pokoju. Osoby najmniej choćby w sens owego starcia wtajemniczone zaczęły pojmować, jak doniosłym było; nikt nie ruszył się przeto, kiedy skrzypce wezwały do tańca.

— Jakąż to, dość widać ważną, przysługę miałam honor wyświadczyć pani,.skoro wyjednała mi... — rzekła pani du Gua sznurując wargi, gdyż nurtowało w niej uczucie pokrewne wściekłości.

— Czyżeś nie rzuciła pani światła na istotę charakteru markiza de Montauran? 2 jakąż obojętnością ten człowiek okropny posłał mnie na stracenie! Odstępuję go pani jak najchętniej.

— Po cóż więc przybyłaś tu pani? — spytała ciekawie pani du Gua.

— Aby odzyskać estymę i ludzki szacunek, których pozbawiłaś mnie pani w Vivetiére. Co się tyczy reszty, możesz być pani zupełnie spokojną. Choćby nawet markiz wrócił do mnie, wiedz, że powrót nigdy miłością nie bywa.

Pani du Gua ujęła wtedy dłoń panny de Verneuil ruchem pełnym owego wdzięcznego przymilenia, którym kobiety lubią się popisywać, zwłaszcza w przytomności mężczyzn.

— A no cóż, moje biedactwo, zachwycona jestem twoim niezwykłym rozsądkiem. Lubo przysługa, którą wyświadczyłam pani, z początku do nader przykrych należała — rzekła tuląc podaną dłoń, choć miała ochotę wpić w nią paznokcie, wyczuwszy palcami miękką jej delikatność — będzie ona przynajmniej całkowitą. Posłuchaj, znam charakter Garsa — przydała z perfidnym uśmiechem — a no cóż, i tak by panią oszukał, nie ma prawa i nie zechce zaślubić żadnej innej kobiety.

— Ach!...

— Tak, moja duszko, przyjął niebezpieczną misję pod tym jedynie warunkiem, aby zasłużyć na rękę panny dUxelles, a miłościwy król obiecał, jeśli o pomieniony związek idzie, skuteczne poparcie.

— Ach! Ach!...

Panna de Verneuil nie uzupełniła ani jednym słowem tego głośnego a szyderczego okrzyku. Młody i urodziwy kawaler du Vissard, pragnąc jak najrychlej uzyskać przebaczenie za ów żart, co w Vivetiére dał hasło do zniewag, zbliżył się i z szacunkiem poprosił Marię w tany, ona zaś podawszy mu rękę pomknęła, aby zająć miejsce w kadrylu, a pani du Gua poszła ich śladem. Strój obecnych tu kobiet — toalety wierne modzie obowiązującej u wygnanego dworu, włosy bez wyjątku pudrowane albo trefione — wydawał się śmiesznym od chwili, kiedy można go było porównać z ubiorem, do jakiego moda upoważniała pannę de Verneuil, ubiorem eleganckim i bogatym, a mimo to prostym: damy głośno potępiały suknie takie, lecz in pettojakże gorąco ich pragnęły. Mężczyźni nie ustawali w zachwytach nad włosami, żadną nie oszpeconymi sztuką, i nad szczegółami stroju, któremu wdzięk nadawały jedynie widoczne w nim. posągowe kształty Marii. W tymże momencie markiz i hrabia wrócili na salę balową i stanęli za panną de Verneuil, lecz ona obejrzeć się nie raczyła. Choćby nawet lustro wiszące naprzeciw nie zdradziło jej obecności markiza, odgadłaby ją po zachowaniu pani du Gua, która pod miną na pozór obojętną nie umiała zataić niecierpliwości, z jaką czekała na walkę, co prędzej czy później musiała wywiązać się między parą zakochanych. Lubo markiz gawędził z hrabią i dwiema jeszcze osobami, mógł przysłuchiwać się rozmowom kawalerów i dam, co, jak nakazywały kapryśne figury kontre-dansa, zajęli nagle .miejsce panny de Verneuil i jej sąsiadów.

— Ach, mój Boże! Tak, tak, łaskawa pani, przyjechała tu sama — ozwał się jeden z danserów.

— Wiele na to trzeba odwagi — odpowiedziała tancerka.

— Gdybym tak się ubrała, zdawałoby mi się, żem jest naga — oświadczyła inna dama.

— O, nie są to suknie przyzwoite — odparł kawaler — ale ona jest taka piękna, wygląda w nich jak marzenie!

— Ach, proszę pana, wstydziłabym się tak ślicznie tańcować jak ona. Nie wydaje się panu aby, że wygląda zupełnie jak operowa dziwka? — odparła zawistna dama.

— Czy sądzisz pan, że zjawiła się tutaj, aby jpertrakto-wać w imieniu Pierwszego Konsula? — wtrąciła trzecia dama.

— Wyśmienity żart! — odpowiedział kawaler.

— Ale cnoty niewieściej na pewno-w posagu nie wniesie — rzekła tancerka wybuchając śmiechem.

Gars obejrzał się znienacka, aby zobaczyć, która to z pań pozwoliła sobie na ową drwinę, a pani du Gua popatrzyła na niego; wzrok jej mówił oczywiście: „A widzisz pan, co myślą o tym!"

Ale hrabia ozwał się z uśmiechem do damy, która pannie de Verneuił nieżyczliwość okazała:

— Do tej pory, łaskawa pani, tylko damy pozbawiały ją cnoty...

Markiz wybaczył w duchu hrabiemu wszystkie przewiny. Kiedy jednak odważył się przesłać Marii spojrzenie, a wdzięki jego ukochanej uwydatniał — jak i wdzięki prawie wszystkich dam — blask świec, Maria, wracając na swoje miejsce, odwróciła się do markiza plecami, idąc zaś gwarzyła ze swoim kawalerem i tak modulowała głos, aby najpieszczotliwsze dźwięki dolatywały uszu Montaurana.

— Pierwszy Konsul przysyła nam wielce niebezpiecznych ambasadorów — oświadczył danser.

— Słyszałam to już w Vivetiére — odrzekła.

— Ależ pani dorównujesz pamięcią królowi — odpowiedział szlachcic, zły na siebie, gdyż popełnił nietakt.

— Kto chce przebaczyć obelgi, musi o nich dobrze pamiętać — odparła i uśmiechem wybawiła go z kłopotu.

— Czy ta amnestia obejmuje nas wszystkich? — zagadnął markiz.

Lecz ona, nic nie odpowiedziawszy, zdziecięcym zapamiętaniem puściła się w pląsy, zostawiając markiza nadzwyczaj pomieszanego; jął wpatrywać się w nią z chłodną melancholią, ona zaś postrzegłszy to skłoniła zalotnie głowę, wiedząc, że w tej pozycji wdzięczna linia jej szyi każde zachwyci oko, i nie pominęła żadnego z poruszeń, które mogłyby uwydatnić rzadką doskonałość figury. Maria wabiła niby nadzieja, a wymykała się niby wspomnienie. Ktokolwiek spojrzałby teraz na nią, pragnąłby ją posiąść za wszelką cenę. Zdawała sobie z tego sprawę, a świadomość własnej urody odbijała się na jej licu czarem niewysłowio-nym. Markiz uczuł, jak w sercu jego wznosi się wir miłości, wściekłego gniewu i szaleństwa; ścisnął gwałtownie rękę hrabiego i odszedł

— A cóż to znowu! Poszedł sobie? — rzekła panna de Verneuil wracając na miejsce.

Hrabia pomknął do sąsiedniej sali, a wiodąc Garsa ku Marii dał jej znak porozumiewawczy.

„Jest mój" — pomyślała przyglądając się bacznie markizowi (a widziała go w lustrze), którego lico, z lekka zaniepokojone, promieniało nadzieją.

Przyjęła młodego wodza nadąsana, nie przemówiła doń ani słowa, lecz pożegnała z uśmiechem; jakże górował nad otoczeniem! Widziała to, więc uczuła dumę, że wolno jej go tyranizować, a wreszcie postanowiła sprzedać mu drogo kilka przymilnych słów: niechże pozna całą ich cenę — nakazywał tak pannie de Verneuil instynkt jej płci właściwy, słabiej czy silniej powodujący każdą kobietą. Po kontre-dansie cała szlachta, co parę dni temu gościła w Vivetiére, zebrała się wokół Marii i każdy usiłował zmazać winę sypiąc mniej lub więcej zręcznymi pochlebstwami; ale ten, którego pragnęłaby widzieć u stóp swoich, nie pokwapił się do towarzystwa otaczającego pannę de Verneuil.

„Sądzi zapewne, że kocham go jeszcze — pomyślała — nie chce zginąć na tle obojętnych mojemu sercu."

I odprawiła danserów. Potem, jak gdyby ów bal na jej cześć wydano, jęła przechadzać się między parami, co tańczyły kadryla, w trakcie zaś tej promenady wspierała się na ramieniu hrabiego de Bauvan, z upodobaniem opiekunowi swojemu niejakie okazując względy. Wszyscy znali w najdrobniejszych szczegółach historię wypadków, których terenem było Vivetiére, bowiem pani du Gua dokładała wszelkich starań, aby osławić pannę de Verneuil i markiza, spodziewając się, iż w ten sposób stworzy jeszcze jedną przeszkodę udaremniającą ich pojednanie; toteż po-waśnieni kochankowie stali się przedmiotem ogólnej uwagi. Montauran nie ośmielał się przystąpić do ukochanej, gdyż poczucie winy i gwałtowność na nowo rozgorzałych pożądań czyniły dlań Marię niemal groźną; ze swej strony dziewczyna, obserwując bacznie owe lica, na których gościł rzekomy spokój, udawała, iż przygląda się zabawie.

— Okropnie tu gorąco — rzekła do swojego kawalera.— Na czole pana de Montauran perli się pot. Zaprowadź mnie pan gdzie indziej, duszę się, chciałabym odetchnąć.

I poruszywszy głową wskazała hrabiemu sąsiedni salon, gdzie kilku mężczyzn grało w karty. Markiz podążył za ukochaną odgadłszy treść jej słów z ruchu warg. Żywił nieśmiałą nadzieję, iż Maria oddali się od ciżby tańczących, aby zobaczyć się z nim, a łaska ta, której się spodziewał, rozpaliła jego namiętność nie znanym mu do tej pory płomieniem; od kilku dni bowiem walczył z miłością swoją, poczytując to sobie za obowiązek, im silniej się jednak opierał, tym gwałtowniej wzrastał ów afekt. Panna de Ver-neuił z satysfakcją dręczyła młodego wodza: darzyła co i raz hrabiego jakże przymilnym i aksamitnym spojrzeniem, które stawało się obojętne i posępne napotkawszy przypadkiem wzrok markiza. Montauran przemógłszy się wreszcie, a widać było, jak wiele go to kosztuje, ozwał się tłumiąc głos:

— Nigdy nie przebaczysz mi pani?

— Miłość — odrzekła chłodno — nic nie przebacza albo przebacza wszystko. Ale — podjęła widząc, że drgnął z radości — trzeba najpierw pokochać.

I znowu wziąwszy hrabiego pod rękę, pociągnęła go szybko do pokoiku będącego czymś w guście buduaru, a mieszczącego się obok sali, gdzie grano w karty. Markiz poszedł za Marią.

— Musisz wysłuchać mnie pani! — zawołał.

— Wnieść by można z pańskiego zachowania — odparła — żem przybyła tu dla pana, a nie przez szacunek dla siebie. Jeśli nie przestaniesz nagabywać mnie tak szkaradnie, wrócę do domu.

— W takim razie — powiedział przypomniawszy sobie o jednym z najbardziej szaleńczych uczynków ostatniego książęcia Lotaryngii — dozwól mi pani, bym mówi, dopóki zdołam utrzymać w ręce to drewno.

Schylił się, wyciągnął z kominka płonącą szczapę i ścisnął mocno. Panna de Verneuil zaczerwieniła się, puściła co prędzej ramię hrabiego i spojrzała ze zdziwieniem na markiza. Hrabia oddalił się dyskretnie, zostawiając parę zakochanych sam na sam. Czyn tak niedorzeczny wstrząsnął sercem Marii, gdyż w miłości najłacniej przekonuje odważna głupota.

— Dajesz mi pan tym dowód — rzekła usiłując wytrącić mu szczapę — że posłałbyś mnie na najokrutniejsze tortury, jakie imaginować można. W niczym nie znasz Umiaru. Polegając na słowie durnia i kalumniach kobiecych jąłeś podejrzewać, że ta, która przybyła, aby ocalić panu życie, byłaby zdolną cię sprzedać.

— Tak, — odpowiedział z uśmiechem — byłem okrutny wobec pani; ale zapomnij o tym na zawsze, gdyż ja nigdy nie zapomnę. Posłuchaj: oszukano mnie podle, ale i mnóstwo okoliczności świadczyło tego fatalnego dnia przeciw pani.

—  I wystarczyły one, żeby pańska miłość wygasła? Nie kwapił się z wyjaśnieniem, machnęła więc wzgardliwie ręką i wstała.

— O Mario, ileż bym dał za to, aby nie wierzyć...

— Ale rzućżeż pan to w ogień! Oszalałeś chyba. Otwórz rękę, żądam tego.

Przyjemnie mu było stawiać łagodny opór wdzięcznym wysiłkom ukochanej, pragnął bowiem przedłużyć dojmującą rozkosz, jaką napawał go pieszczotliwy a mocny uścisk jej ślicznych palców; Marii udało się wreszcie rozerwać tę dłoń, a ucałowałaby ją, gdyby mogła. Krew ugasiła żar.

— I na cóż właściwie panu się to zdało?... — rzekła.

Podarłszy chusteczkę na szarpie opatrzyła niezbyt głęboką ranę, a markiz włożył natychmiast rękawiczkę. Pani du Gua wsunąwszy się na palcach do salonu, gdzie siedzieli gracze, spoglądała ukradkiem na parę zakochanych, lecz oni nie dostrzegli jej, bowiem pochylała się zręcznie do tyłu za każdym ich ruchem; z tym wszystkim trudno by jej było, rzecz naturalna, wnieść na podstawie samej tylko obserwacji, o czym panna de Verneuil i pan de Montauran mówili.

— Jeśli to, coś usłyszał pan o mnie, było w każdym szczególe prawdziwe, przyznaj, że w tym momencie zostałabym należycie pomszczona — ozwała się Maria, a w głosie jej zabrzmiało tyle złośliwości, że markiz pobladł.

— Jakimż więc powodując się sentymentem przybyłaś pani tutaj?

— Wielki pyszałek z pana, mój skarbie. Imaginujesz sobie, że mógłbyś bezkarnie pogardzić taką kobietą jak ja?... Zjawiłam się tutaj i dla ciebie, i dla siebie — rzekła po chwili milczenia i ujmując dłonią bukiecik rubinów, co zdobił jej dekolt, pokazała markizowi ostrze sztyletu.

„Cóż to wszystko ma znaczyć" — medytowała pani du Gua.

— Ale — ciągnęła Maria — kochasz mnie pan jeszcze! A co najmniej nie zaprzestałeś pożądać, najlepszym zaś dowodem głupstwo, któreś popełnił właśnie — przydała biorąc go za rękę. — Zostałam na nowo tym, czym być chciałam, i odchodzę szczęśliwa. Temu, kto nas kocha, odpuszczamy zawsze winę. Ja zaś jestem kochana, odzyskałam szacunek człowieka, który w moich oczach jest światem całym, mogę więc umrzeć.

— To kochasz mnie pani jeszcze? — spytał markiz.

— Czyżem to powiedziała? — odrzekła przekornie, śledząc z ukontentowaniem, jak potęgują się straszliwe męki, które przybywszy tutaj markizowi zadawać jęła. — Jakież ja poniosłam ofiary, żeby przybyć tutaj! Ocaliłam życie panu de Bauvan, on zaś, pałając niepomierną wdzięcznością za tę opiekę, ofiarował mi imię i majątek. A panu nie postało to w głowie.

Markiz, oszołomiony tymi słowy, zdusił kipiący gniew, co buzował w nim jeszcze, i mniemając, że hrabia zażył go z mańki, nic nie odpowiedział.

— Cóż to! Zastanawiasz się pan?... — podjęła z gorzkim uśmiechem.

— Zwątpiłaś pani, więc i mnie wątpić wolno — odrzekł młodzieniec.

— Chodźmy stąd, proszę pana! — zawołała panna de Verneuil, dostrzegła bowiem skraj sukni pani du Gua; zawahała się jednak i nie postąpiła kroku naprzód, pragnąc przywieść panią du Gua do rozpaczy.

— Chciałażbyś pani pogrążyć mnie w piekle? — ozwał się markiz uchwyciwszy jej rękę i ściskając mocno.

— Czyż nie wepchnąłeś mnie tam przed pięciu dniami? A nawet w tym momencie czyż nie dręczysz mnie najokrut-niejszą niepewnością? Bo nie wiem, czy twoja miłość jest szczera.

— A ja nie wiem, czy pani zapamiętawszy się w zemście nie zechcesz nałożyć więzów na całe życie moje, aby je sponiewierać? Może tego życzysz sobie, zamiast mojej śmierci...

— Ach! Nie kochasz mnie pan, bo myślisz o sobie, a nie

O mnie —odrzekła ze łzami w oczach, a przy tym kipiąc z wściekłości.

Kokietka znała wybornie przemożną władzę swoich oczu zroszonych łzami.

— A więc — zawołał nie panując nad sobą — bierz moje życie, byłeś nie płakała!

— O mój ukochany — rzekła tłumiąc głos — oto słowa, ton i spojrzenie, na którem czekała, aby przenieść twoje szczęście nad swoje! Ale łaskawy panie — podjęła — żądam, abyś złożył ostatni dowód afektu, jak powiadasz, wielkiego. Życzę sobie zabawić tutaj tyle akurat czasu, ile będzie mi trzeba, aby przekonać się, że jesteś pan moim. Nie wypiłabym szklanki wody w domu, gdziem zastała kobietę, co dwakroć targnęła się na życie moje, a teraz, knując może przeciw nam jakąś zdradę, podsłuchuje nas—

I wskazała palcem powiewne fałdy sukni pani du Gua. Za czym łzy otarłszy przysunęła się do młodego wodza, on zaś jął drżeć uczuwszy rozkosznie ciepłą wilgotność jej oddechu. — Przygotuj pan wszystko do naszego odjazdu — rzekła mu na ucho. — Odwieziesz mnie pan do Fougéres i tam dopiero przekonasz się dowodnie, czy cię kocham! Drugi raz powierzę się w twoje ręce. A pan czy zaufasz mi po raz wtóry?

— Ach Mario! Takem zapamiętał się w tobie, że już hie wiem, co czynię. Upoiłaś mnie słowami, spojrzeniami, upoiłaś mnie sobą, gotów jestem na wszystko, byle cię ukontentować.

— W takim razie uczyń mnie na moment bardzo szczęśliwą! Spraw, abym radowała się jedynym, jakiego pragnęłam, triumfem. Chcę odetchnąć pełną piersią — żyjąc tak, jak sobie wymarzyłam, chcę nasycić się złudzeniami, zanim się rozwieją. Chodźmy, zatańcuj pan ze mną.

Wrócili razem na salę balową, a choć serce i próżność panny de Verneuil doznały całkowitego zadowolenia, bo i zresztą większego żadna kobieta wymagać by nie mogła, nieprzenikniona łagodność oczu, subtelny uśmiech na wargach, zwinne poruszenia w szybkim tańcu utaiły sekret zamysłów Marii, niby toń morska, której zbrodniarz powierzył trupa obciążonego kamieniem. Zebrani nie zdołali powstrzymać szeptów zachwytu, kiedy wtuliła się w ramiona ukochanego, aby zatańczyć walca, i kiedy jęli wirować przywarłszy do siebie niby w oszołomieniu: uniosła głowę, zatopiła wzrok w jego oczach, spletli się miłośnie, toczyli omdlewającym i pół przytomnym spojrzeniem, a rozkosz owego uścisku zwiastowała im, jakich radości samotnie zażywać będą.

— Panie hrabio — rzekła pani du Gua do pana de Bauvan — dowiedz się, czy Kradnijbuła jest w obozie, a jeśli tak, to przyprowadź mi go tutaj; i bądź pewien, że za tę drobną przysługę otrzymasz ode mnie, co zechcesz, nawet moją rękę. — Kiedy zaś odszedł, powiedziała do siebie: — Drogo za tę zemstę zapłacę, ałe tym razem nie ujdziesz mi, ladacznico.

Po niedługim czasie panna de Verneuil i markiz siedzieli w karocy, którą ciągnęła czwórka silnych koni. Zdziwiona, że ci rzekomi wrogowie trzymają się za ręce, poufałą widać zgodę zawarłszy, Franusia milczała nie ośmielając się dociekać, czy pani jej zakochała się, czy też postępuje przewrotnie. Nikt nie przerywał milczenia, noc była ciemna, więc markiz postrzec nie mógł, iż niepokój panny de Verneuil wzrastał w miarę, jak zbliżali się do Fougéres. Szarzało już, w oddali zamajaczyła dzwonnica Świętego Leonarda. W momencie tym Maria pomyślała: „Umrę!" U podnóża pierwszej góry kochanków zdjęła jednocześnie ta sama ochota: wyszli z kolasy i podążyli stromizną, jak gdyby na pamiątkę pierwszego spotkania. Maria wzięła markiza pod rękę i uszedłszy kilka kroków podziękowała młodzieńcowi uśmiechem, iż uszanował był jej milczenie; a kiedy przybyli na szczyt płaskowyżu, skąd rozpościera się widok na Fougéres, otrząsnęła się całkiem z zadumy.

— Dalej pan nie pójdziesz — ozwała się — dziś moja władza nie zdołałaby już cię ocalić przed Błękitnymi.

Montauran nie zataił pewnego zdziwienia, ona zaś uśmiechnęła się smętnie i wskazała palcem głaz, jak gdyby żądając, aby usiadł na nim, sama zaś stała pogrążona w melancholii. Rozwinęła już była mnóstwo przebiegów, a teraz ból szarpiący duszę nie pozwalał Marii na dalszą grę. W owym momencie uklękłaby na płonących węglach i nie czułaby ich żaru, podobnie jak markiz nie czuł był . żaru głowni, którą porwał, ażeby zaświadczyć, jak przemożna trawi go namiętność. Wpatrywała się czas jakiś w ukochanego wzrokiem przepełnionym najgłębszą rozpaczą, a potem wyrzekła te straszne słowa:

— Wszystko, o co mnie pan posądzasz, jest prawdą! Markiz drgnął mimowiednie.

— Błagam — rzekła składając ręce — wysłuchaj i nie przerywaj! Jestem rzeczywiście — podjęła z alteracją w głosie — córką księcia de Verneuil, ale córką nieślubną. Moja matka, panna de Casteran, wstąpiła do klasztoru, aby uniknąć kaźni, jaką zgotowała jej rodzina, przez lat piętnaście pokutowała za winę swoją zalewając się łzami, a umarła w Seez. I dopiero na łożu śmierci ta przezacna ksieni przemówiła za mną błagając człowieka, który ją porzucił, wiedziała bowiem, iż nie mam ani przyjaciół i fortuny, ani zabezpieczonej przyszłości... A człowiek ów, choć zawsze pamiętano o nim pod dachem Franusinej matki, u której byłam na garnuszku, zapomniał całkiem o swoim dziecięciu. Mimo to książę powitał mnie ze szczerą radością i uznał za córkę, ponieważ jestem piękna — a może i z tej racji, że odnalazł we mnie młodość swoją. Zaliczał się do tych wielkich panów, co za dawnej monarchii poczytywali sobie za punkt honoru dowieść, iż kto tylko zbrodnię z wdziękiem popełni, znajdzie drogę do przebaczenia Ale tu nic nie dodam, gdyż był moim ojcem! Pobyt w Paryżu musiał zdeprawować mi duszę, inaczej być nie mogło, dozwól mi pan tylko wytłumaczyć, jakim stało się to sposobem. Towarzystwo, jakim otaczał się książę de Verneuil, a także i to, któremu mnie przedstawił, hołdowało namiętnie owej szyderczej filozofii, jaką entuzjazmowała się Francja, wszędzie bowiem rzeczoną filozofię dowcipnie głoszono. Błyskotliwe rozmowy, którymi lubowało się moje ucho, zalecały się subtelnością postrzeżeń albo zabawnie sformułowaną wzgardą, wymierzoną w to, co dotyczy religii i prawdy. Ludzie naigrawający się z uczuć odmalowywali je tym trafniej, że ich nie doświadczali; zachwycali nie tylko ulotnymi a złośliwymi konceptami, lecz i prostotą, z jaką potrafili w paru słowach ująć każdą historyjkę; ale często grzeszyli nadmiarem dowcipu i nużyli kobiety traktując miłość jako sztukę raczej, a nie jako sprawę serca. Słaby opór temu stawiłam prądowi. Jednak dusza moja, wybacz mi pan, jeśli grzeszę tu pychą, była dość namiętna, by odczuć, iż dowcip wyjałowił wszystkie serca; alem natenczas takie wiodła życie, iż w ostatecznym wyniku jęła toczyć się we mnie ustawiczna walka między sentymentami wrodzonymi a występnymi narowami, którem od rzeczonego przejęła świata. Kilku ludzi niepospolitego umysłu poczęło z satysfakcją rozwijać we mnie wolność myślenia i wzgardę dla opinii publicznej, a dyspozycja taka pozbawia duszę kobiecą wstydliwości, z owego zaś odarta przymiotu, płeć biała traci właściwy sobie urok. Niestety! Ubóstwo nic nie pomogło na wady, którem opływając w dostatki nabyła. Mój ojciec — ciągnęła westchnąwszy — książę de Verneuil, zmarł uznawszy mnie wprzódy za córkę i wyposażywszy w testamencie, znacznie tym sposobem fortunę brata mojego, co był ślubnym synem, zmniejszając. Pewnego poranku znalazłam się bez opiekuna i dachu nad głową. Brat zakwestionował testament, który bogatą mnie czynił. W ciągu trzech lat spędzonych wśród zamożnej familii rozwinęła się próżność moja. Kon-tentując wszelkie moje kaprysy, ojciec wdrożył mnie do zbytku i wielce kosztownych nawyków, a dusza moja, naiwna i młoda, nie pojmowała, jakim one grożą niebezpieczeństwem i jaką nad nami sprawują tyranię. Przyjaciel ojca, siedemdziesięcioletni książę marszałek de Lenoncourt, ofiarował mi się z opieką. Zgodziłam się, dzięki czemu zamieszkałam w kilka dni od rozpoczęcia tego szkaradnego procesu w domu świetnym, gdzie korzystałam ze wszystkich przywilejów, których zaprzeczył mi brat okrutny, skoro tylko zamknięto trumnę naszego ojca. Co wieczór stary marszałek spędzał parę godzin w moim apartamencie, pocieszając mnie i prawiąc czułe słowa. Włosy miał siwe i składał mi wzruszające dowody rodzicielskiej czułości, umieściłam więc, rzecz naturalna, w jego sercu sentymenta serca swojego i chętnie poczytywałam się za marszałkównę. Przyjmowałam klejnoty, którymi mnie obdarzał, i nie taiłam przed nim żadnego kaprysu widząc, z jakim nadzwyczajnym ukontentowaniem spełnia wszelkie moje fantazje. Pewnego wieczoru dowiedziałam się, że cały Paryż uważa mnie za metresę tego biednego starca. Przekonano mnie dowodnie, iż nigdy nie potrafię odzyskać dziewictwa, którego odmawiał mi każdy, niczym swojego nie mogąc uzasadnić twierdzenia. Ten człowiek, który nadużył mojej naiwności, nie zdołałby zostać kochankiem, ale i nie chciał mnie poślubić. W tymże jednak tygodniu, kiedym uczyniła to straszliwe odkrycie, dopięłam swego: książę przyobiecał mi swoje nazwisko, nie mogąc innego dać zadośćuczynienia, ale w przeddzień ślubu wyjechał do Koblencji. Wypędzona zostałam ku haiibie mojej z domku, gdzie marszałek mnie umieścił, ale który nie należał do niego. Wszystko, com do tej pory wyznała, jest prawdziwe: inaczej bym nie spowiadała się samemu Bogu; ale teraz nie żądaj pan od nieszczęśliwej, aby zdawała-rachunek z cierpień, w otchłań pamięci zapadłych. Na koniec, mój panie, zostałam żoną Dantona. Po dniach kilku huragan zwalił ów dąb olbrzymi, wokół którego oplotłam ramiona. Będąc znów w okropnej pogrążona biedzie, postanowiłam umrzeć. Nie wiem, czy umiłowanie życia,  czy nadzieja, że kiedyś przemogę nieszczęście i znajdę na dnie owej bezdennej przepaści szczęście, co uciekało ode mnie, były mi nieznanymi doradcami — a może dałam się uwieść argumentom pewnego młodzieńca rodem z Vendóme, co od dwóch lat chodzi za mną jak cień i nie opuszcza mnie niby wąż, co oplótł drzewo, sądząc oczywiście, iż ostateczną znękana rozpaczą rzucę mu się w ramiona; wreszcie — a nie mam pojęcia, jak się to stało, żem przyjęła tę ohydną misję — zapłacono mi trzysta tysięcy franków, abym rozkochała w sobie nieznajomego i wydała go władzom. Ujrzawszy pana poznałam od razu, kim jesteś, bo przeczucia nie mylą nas nigdy; a jednak wolałam wątpić o tym, gdyż im silniej kochałam pana, tym straszniejszą wydawała mi się pewność. Ratując cię z rąk Hulota wyrzekłam się swej roli i postanowiłam oszukiwać katów zamiast oszukać ich ofiarę. Zawiniłam, bom igrała z ludźmi, ich życiem i polityką, nie wyłączając z owych igraszek i siebie a postępując w ten sposób zachowywałam się niefrasobliwie niby podlotek, co w świecie śentymenta jedynie dostrzega.

Mniemając, że jestem kochaną, puściłam wodze nadziei, iż rozpocznę życie od nowa; ale wszystko — kto wie, czy nawet nie ja sama — zdradziło dawne moje wykroczenia, gdyż i pan nie potrafiłeś zaufać kobiecie tak namiętnej jak ja. Niestety! Ale któż nie wybaczyłby mi tej miłości i tej maski? Tak, proszę pana, zdawało mi się, że nawiedził mnie przykry sen i że zbudzę się jako szesnastoletnia dziewczyna. Nie byłamże w Alençon, gdziem spędziła dzieciństwo? Odżyły we mnie wtedy czyste, niewinne wspomnienia. W szaleńczej naiwności uwierzyłam, iż miłość ochrzci mnie po raz wtóry, a miał być to chrzest niewinności. Łudziłam się przez moment, że jestem dziewicą, bom jeszcze nie kochała. Ale wczoraj wieczorem pańska namiętność wydała mi się prawdziwą, a głos jakiś zawołał we mnie: „Czemuż go zwodzić?" Wiedz przeto, panie markizie — tu głos jej zabrzmiał głucho, jak gdyby z dumą prosiła o potępienie — i zapamiętaj, żem jest istotą zhańbioną, niegodną ciebie. Od tego momentu biorę znów rolę ladacznicy, bom się zmoczyła, już rolą kobiety, którą przywróciłbyś najświętszym porywom serca. Nuży mnie cnota. Gdybyś okazał słabość poślubiwszy mnie — gardziłabym tobą. Niechże jakiś tam hrabia de Bauvan popełnia sobie takie głupstwa; ale pan musisz być godzien przyszłości swojej, za czym porzuć mnie bez żalu. Bo kurtyzana byłaby nazbyt wymagającą: kochałaby cię całkiem inaczej niż naiwne i skromne dziewczę, co uczuło przez moment w sercu rozkoszną nadzieję, iż mogłoby zostać twoją towarzyszką, uczynić cię na zawsze szczęśliwym, przynieść ci zaszczyt, stać się szlachcianką i panią domu: z tego to właśnie uczucia czerpałam odwagę, by wskrzesić swoją złą naturę, występną i niegodziwą, gdyż ona wzniesie między panem a mną wieczystą zaporę. Poświęcam ci honor i majątek. Duma, jaką przejmuje mnie ta ofiara, będzie mi podporą w nieszczęściu, a los może rozporządzać życiem moim do woli. Nigdy nie wydam pana. "Wracam do Paryża. A tam imię twoje będzie dla mnie drugim jestestwem; Wartość nieoszacowana, jaką życiu mojemu nadać potrafisz, ukoi boleść moją. Zapomnisz pan o mnie, boć jesteś mężczyzną. Żegnaj.

Pomknęła w stronę dolin Świętego Sulpicjusza i znikła, nim Montauran zerwał się, aby ją zatrzymać; ale zawróciła i ukrywszy się pośród załomów skalnych wysunęła głowę i jęła obserwować markiza z ciekawością, a jednocześnie i że zwątpieniem; zobaczyła, jak idzie, ale widać było, iż nie wie, dokąd zmierza — tak zachowują się ludzie bólem przytłoczeni.

„Czyżby łatwo doznawał zawrotu głowy?... — pomyślała, gdy znikł i kiedy uczuła, że już się rozłączyli. — Czy zrozumiał mnie aby?"

Zadrżała. Po czym nagle puściła się samotnie do Fougéres, spiesząc ile sił, jak gdyby lękała się, że markiz podążywszy za nią znajdzie w tym mieście śmierć.

— No i cóż ci powiedział, Franusiu?... — spytała wierną Bretonkę, kiedy ta dogoniła ją wreszcie.

— Taki zmartwiony, panno Mario, że serce się kraje. A, bo i każda wielka dama potrafi, zasztyletować mężczyznę językiem.

— Ale cóż się z nim działo, kiedy podszedł do ciebie?

— A bo to mnie widział? O Mario, on cię kocha!

— O! Kocha mnie albo i nie! — odrzekła. — pierwsze z tych słów jest dla mnie rajem, a drugie piekłem. Dwie ostateczności, pomiędzy którymi miejsca dla swojej stopy nie widzę.

Dokonawszy w ten sposób straszliwego swojego przeznaczenia, Maria mogła całkowicie pofolgować boleści: lica jej, do tej pory tyloma najróżnorodniejszymi uczuciami ożywione, przywiędły tak raptownie, iż po upływie owego dnia, kiedy to pannę de Verneuil ogarniało na przemian przeczucie szczęścia albo rozpacz, straciły blask urody i świeżość, które tylko w tym przypadku utrzymać się mogą, jeśli żaden afekt namiętny nie nawiedza kobiety lub jeśli rozkosz ją upoi. Hulot i Corentin, wynikiem szalonego przedsięwzięcia zaciekawieni, zjawili się u Marii niedługo po jej powrocie; przyjęła ich wesoło.

— A więc — rzekła do komendanta, co popatrywał na nią z frasunkiem, lecz i wielce badawczo — lis powraca, jest w zasięgu waszych strzałów, odniesiecie niebawem świetne zwycięstwo.

— Cóż to się stało? — spytał niedbale Corentin obrzucając pannę de Verneuil jednym z owych ukośnych spojrzeń, jakimi dyplomaci tego autoramentu szpiegują cudzą myśl.

— Ach! — odparła. — Gars kocha się we mnie jak nigdy, skłoniłam go, aby towarzyszył mi do bram Fouge-res.

— Wnoszę więc — odpowiedział Corentin — iż tutaj kończy się pani władza i że u tego świętej pamięci arystokraty strach góruje jeszcze nad miłością, jaką w nim obudziłaś.

Panna de Verneuil, spojrzawszy wzgardliwie na Coren-tina, odpaliła:

— Sądzisz go pan po sobie.

— W takim razie — odparł nie skonfundowawszy się. bynajmniej — czemuż nie przyprowadziłaś go pani tutaj, do siebie?

— A gdyby kochał mnie szczerze, mój komendancie — zwróciła się do Hulota rzucając mu perfidne spojrzenie — miałżebyś do mnie wielką pretensję, jeśli uratowałabym- go wywożąc poza granice Francji?

Stary żołnierz zerwał się, podbiegł do Marii, wziął jej dłoń i ucałował przejawiając coś na kształt entuzjazmu; a potem spojrzał jej prosto w oczy i ozwał się posępnie:

— Zapominasz pani o moich dwóch przyjaciołach i sześćdziesięciu trzech moich ludziach.

— Ach, komendancie! — odrzekła z naiwnością, pospolitą, jeśli namiętnie kochamy. — On nic temu nie winien, oszukała go zła kobieta, Charetteowa kochanica, która, jak mi się zdaje, chłeptałaby krew Błękitnych...

— No, no, panno Mario — wtrącił Corentin — nie natrząsaj się z komendanta, nie przywykł jeszcze do twoich żartów.

— A pan bądź cicho — obruszyła się — i wiedz, że dzień, w którym zirytujesz mnie zbytnio, nie będzie miał jutra dla ciebie.

— Widzę, moja panno — oznajmił Hulot bez goryczy — że mam szykować się do walki.

— Daremny trud, drogi pułkowniku. Widziałam ich w Saint-James; mają ponad sześć tysięcy ludzi, regularne wojsko, artylerię i angielskich oficerów. Ale co stałoby się z tymi ludźmi, gdyby nie on? Podzielam zdanie Fouchego: dostawszy jego głowę, skończymy ze wszystkim.

— Dostaniemy ją aby? — zagadnął niecierpliwie Corentin.

— A bo ja wiem — odrzekła beztrosko.

— Anglicy!... — wrzasnął Hulot nie posiadając się ze złości. — Tego mu tylko brakowało, aby zostać skończonym łotrem! Czekaj! Pokażę ja ci Anglików!...

— Zdaje mi się, obywatelu dyplomato, że dopuszczasz, aby ta panna zbijała cię systematycznie z pantałyku — powiedział Hulot do Corentina, gdy znaleźli się nie opodal domu.

— To całkiem naturalne, obywatelu komendancie — odrzekł z namysłem Corentin — że we wszystkim, co nam oświadczyła, dojrzałeś tylko ogień. Wy żołnierze nie wiecie, że wojować można na sposób rozmaity. Profitować chytrze z namiętności osobników płci obojga, traktować je niby sprężyny, które wprawiamy w ruch z korzyścią dla państwa, umieścić należycie każde kółko w owej wielkiej machinie zwanej rządem, wprzęgać w nią z upodobaniem i te sentymenta, jakie najtrudniej okiełznać czuwać, aby nie wybuchły, i bawić się przy tym wybornie, czyż to nie znaczy tworzyć i jak Bóg stanąć pośrodku wszechświata?...

— Daruj, ale przeniosę jednak swoje rzemiosło nad twoje — rzekł oschle komendant. — Kręćże, jak ci się podoba, tymi swoimi kółeczkami; ale jedynym moim zwierzchnikiem jest minister wojny innego nie uznaję, a że dostałem rozkazy, ruszę do boju ze swoimi piechurami, co żadnych nie mają kaprysów, i chwycę za gardło wroga, którego ty chciałbyś zajść od tyłu.

— O, możesz szykować się do wymarszu — odpowiedział Corentin. — Na podstawie tego, com wniósł ze słów tej panny, lubo ona wielce tajemniczą ci się wydaje, będziesz miał z kim się potykać, a niedługo sprawię ci przyjemność, urządziwszy specjalnie dla ciebie poufałą konferencję z hersztem zbójców.

— Jakim cudem? — spytał Hulot cofając się, aby widzieć dokładniej tę szczególną osobistość.

— Panna de Verneuil kocha Garsa — .oświadczył Corentin, głos przytłumiwszy — a może jest i od niego kochaną! Markiz, kawaler orderu Ludwika Świętego, młody i dowcipny, a zapewne jeszcze i nadal majętny, jakże kuszącą jest partią! Byłaby głupia, gdyby nie działała w jego interesie, starając się raczej poślubić go, niż nam oddać! Dlatego usiłuje wystrychnąć nas na dudków. Alem wyczytał w oku tej dziewczyny niejakie wahanie. Kochankowie spotkają się, jak sądzę, a może już naznaczyli sobie schadzkę. A w takim razie złapię jutro mojego gagatka za uszy. Do tej chwili był tylko wrogiem Republiki, ale od niedawna został i moim; ktokolwiek zaś poważył się stanąć między mną a tą dziewczyną, zginął na szafocie.

Wyrzekłszy te słowa Corentin pogrążył się w zadumie, skutkiem czego nie dostrzegł głębokiego niesmaku, jaki odmalował się na licach zacnego żołębnierza: Hulot odkrył byl właśnie, jak daleko sięgała nić intrygi oraz na czym polegał mechanizm maszynerii używanej przez Fouchego. Jakoż postanowił przeszkadzać Corentinowi w tych wszystkich wypadkach, gdzie opór ów nie kolidowałby zasadniczo z planami i sukcesem rządu, to znaczy tak pokierować sprawą, aby wróg Republiki mógł zginąć z honorem i na placu bitwy, zanim dostałby się w ręce kata, którego ten zbir z tajnej policji, jak sam się przyznawał, był dostawcą.

— Gdyby Pierwszy Konsul mnie słuchał — rzekł odwracając się tyłem do Corentina — zostawiłby tym lisom walkę z arystokratami, bo jedni warci drugich, a żołnierza. używałby do całkiem innych zadań.

Corentin spojrzał zimno na wojskowego — a powyższe przekonanie rozświetliło rysy Hulota — po czym oko znów rozbłysło mu zjadliwą ironią, świadczącą, iż ten Makiavel w randze pośledniego urzędnika góruje nad otoczeniem.

„Daj tym bydlętom trzy łokcie błękitnego sukna — pomyślał — przytrocz im kawałek żelaza do boku, a zaraz wyimaginują sobie, iż w polityce można zabijać ludzi tylko jednym sposobem".

Przechadzał się wolno minut kilka, gdy nagle nowa myśl go natchnęła:

„Tak, nadszedł moment właściwy: a więc ta kobieta będzie moją! Od pięciu lat krąg, jakim nakreślił koło niej, zacieśnia się niepostrzeżenie, mam ją w swojej mocy, za jej instancją wedrę się na szczyty, będę w rządzie drugim Fouche. Tak, jeśli straci jedynego człowieka, którego pokochała, taka nią boleść owładnie, że odda mi się ciałem i duszą. Trzeba więc już tylko czuwać noc i dzień, aby wykraść jej sekret".

Po chwili bystrzejszy obserwator dostrzegłby bladą twarz tego człowieka w oknie domu, skąd nasz agent mógł śledzić każdego, kto wszedłby w zaułek między rzędem budynków ą kościołem Świętego Leonarda. Cierpliwy niby kot, co czatuje na myszy, Corentin tkwił tam jeszcze nazajutrz rano, bacząc pilnie na każdy szelest i poddając każdego przechodnia najsurowszym oględzinom. Rozpoczynał się dzieli targowy. Aczkolwiek w tych okropnych czasach chłopi nader niechętnie puszczali się do miasta, Corentin ujrzał wieśniaka o twarzy ponurej, odzianego w kozi tułub i niosącego na ramieniu okrągłą, spłaszczoną kobiałkę; indywiduum to, rozejrzawszy się dość niefrasobliwie, podążyło w stronę domu panny de Verneuil. Corentin zszedł na dół umyśliwszy zaczekać, aż chłop będzie wracał; lecz nagle zaświtało mu w głowie, że gdyby pojawił się znienacka u panny de Verneuil, wypatrzyłby może jednym rzutem oka, co taiło się w kobiałce emisariusza. A zresztą wiedział wybornie ze słyszenia, iż niesposób pociągnąć skutecznie za język Bretończyka czy Normanda, dającego z reguły mgliste odpowiedzi.

— Wydmikufel! — zawołała panna de Verneuil, kiedy Franusia wprowadziła szuana. — Czyżby więc mnie kochał? — rzekła szeptem do siebie.

Nadzieja wynikła z przeczucia ubarwiła najśliczniejszymi kolorami jej lico, a serce napełniła radością. Wydmikufel przypatrywał się kolejno to pani, to słudze; z oczu jego widać było, że nie ufa Franusi, ale uspokoił się na znak dany przez Marię.

— Proszę pani — ozwał się —- przed godziną drugą będzie u mnie na panią czekał.

Panną de Verneuil zawładnęło takie wzruszenie, że za całą odpowiedź zdołała tylko skinąć głową: lecz i Samojed pojąłby dokładnie, co ten ruch oznacza. W tymże momencie kroki Corentina rozległy się w salonie. Wydmikufel nie stropił się bynajmniej, lubo drżenie i wzrok panny de Ver-neuil powiadomiły go o niebezpieczeństwie, a kiedy lisia twarz szpiega ukazała się w drzwiach, szuan jął wrzeszczeć, aż bębenki w uszach pękały:

— Ho! Ho! — mówił do Franusi — rozmaite masło bywa w Bretanii. Zachciało się pannie masła z Gibarry, a dajesz mi tylko jedenaście su za funt? Nie trzeba było posyłać po mnie! To dobre masło — tu otwarł kobiałkę, aby pokazać dwie małe osełki masła, które zrobiła Barbarka. — No, bądź paniusia rzetelną i dołóż jeszcze su.

Głos jego chrypliwy nie zdradzał żadnego pomieszania, a zielone oczy, ocienione krzaczastymi siwiejącymi brwiami, wytrzymały nie mrugnąwszy dociekliwe spojrzenia Corentina.

— Przestań wrzeszczeć, mój dobry człowieku; nie przyszedłeś tu, żeby sprzedać masło, i masz do czynienia z osobą, która jak żyje z handlarzami się nie wdawała. Rzemiosło twoje, mój stary, skróci cię pewnego dnia o głowę. — I Corentin klepiąc go przyjaźnie po ramieniu dorzucił: — Nie zdołasz wysługiwać się długo szuanom i Błękitnym na raz.

Wrodzona i niezawodna przytomność umysłu wspomogła Wydmikufla: stłumił wściekłość i nie odparł zarzutu — słusznego, gdyż wielkim był chciwcem. Zadowolił się tylko odpowiedzią:

— Wielmożny pan raczył kpić sobie ze mnie. Corentin odwrócił się do szuana plecami; ale kłaniając się pannie de Verneuil, której serce ściskała trwoga, łatwo mógł śledzić go w lustrze. Wydmikufel, sądząc, że szpieg go nie widzi, radził się wzrokiem Franusi, a Franusia wskazała drzwi powiadając:

— Chodźcie ze mną, mój gospodarzu, jakoś się przecie pogodzimy.

Nic nie uszło uwagi Corentina: ani skurcz, który panna de Verneuil próżno maskowała uśmiechem, ani jej rumieniec i odmiana, jaka zaszła w rysach, ani zaniepokojenie szuana, ani gest Franusi — dostrzegł był wszystko. Przekonany, że Wydmikufel jest wysłannikiem markiza, chwycił chłopa za długą sierść koziej skóry w momencie, gdy ten wychodził, przyciągnął do siebie i spytał patrząc mu prosto w oczy:

— Gdzie mieszkasz, mój drogi przyjacielu? Chciałbym kupić masła.

— Mój dobry panie — odrzekł szuan — całe Fougéres wie, gdzie mieszkam, bo jestem niby z...

— Dość! — zawołała panna de Verneuil przerywając Wydmikuflowi. — Nie za śmiało aby poczynasz sobie, mój panie Corentin, nawiedzając mnie w tej porze i o wizycie nie uprzedziwszy? Nie dokończyłam jeszcze toalety... Przestań napastować tego kmiotka, nie rozumie on twoich przebiegów, tak samo jak ja nie pojmuję, co cię tu sprowadziło. Idźcie już, mój zacny człecze!

Wydmikufel wahał się chwilę, czy odejść. Biedak nie wiedział, komu być powolnym, a niezdecydowanie to, prawdziwe czy rzekome, myliło już Corentina — i wtedy właśnie szuan oddalił się stąpając ciężko, gdyż Maria wzniósłszy władczo rękę wskazała mu drzwi. Kiedy znikł, panna de Verneuil i Corentin jęli patrzeć wzajem na siebie, bacznie i w milczeniu. Tym razem jasne oko Marii nie zdołało wytrzymać Corentinowego spojrzenia, ź którego sączył się zimny, lubo płomienny blask. Zuchwałość, z jaką szpieg wtargnął do jej pokoju, wyraz twarzy, którego nie znała jeszcze, matowy dźwięk zazwyczaj piskliwego głosu, zachowanie — przerażało ją to wszystko; zrozumiała, że zaczyna się między nimi sekretna walka i że ten człowiek sięgał teraz po groźne atuty i korzystał już, by zadać jej cios, ze swoich szatańskich wpływów; ale choć w tym momencie zobaczyła jak najdokładniej przepaść, na dno której się staczała, otrząsnęła się z lodowatego mrozu przeczuć, zaczerpnąwszy sił w miłości.

— Mój panie — ozwała się ze sztuczną wesołością — mam nadzieję, że dozwolisz mi skończyć toaletę.

— Mario — odrzekł — tak, tak, zgódź się, abym mówił ci po imieniu. Nie znasz mnie jeszcze! Posłuchaj, nie trzeba być tak bystrym jak ja, aby odkryć twoją miłość do markiza de Montauran. Ofiarowywałem ci wiele razy i moje serce, i rękę. Uważałaś, że nie jestem godzien ciebie, i kto wie, czy nie miałaś racji; ale jeśli poczytujesz, że za wysokie to dla mnie progi, że jesteś dla mnie zbyt urodziwą albo zbyt wspaniałą, potrafię wybornie ściągnąć cię na swoje niziny. Ambicje moje i zasady przejęły cię miernym dla mnie szacunkiem i tu, mówiąc otwarcie, popełniłaś błąd. Ludzie wartają tylko tyle, na ile ich szacuję, to znaczy: są prawie nic nie warci. Zrobię na pewno świetną karierę, a zaszczyty z nią związane ukontentują cię. Któż podoła kochać cię serdeczniej, któż uczyni cię w małżeństwie absolutną panią, jeśli nie. człowiek, od którego przez lat pięć jesteś kochana? Lubo ryzykuję, iż nabierzesz o mnie pojęcia niekorzystnego, na którym stracę, bowiem nie pojmujesz, że kochając do szaleństwa można zrezygnować z ubóstwianej osoby, dam ci dowód, jak bezinteresownym jest moje uwielbienie. Nie kręć tak śliczną główką. Jeśli markiz cię kocha, wyjdź za niego; ale wpierw przekonaj się dobrze o szczerości jego uczuć. Byłbym w desperacji dowiedziawszy się, że cię zdradza, bo przenoszę twoje szczęście nad swoje. Zdziwi cię moje postanowienie, ale przypisz je tylko rozsądkowi człowieka, który takim głupcem nie jest, aby posiąść kobietę wbrew jej woli. Sam zamiar byłby tu głupi. Toteż nie ciebie, ale siebie oskarżam, iż moje zabiegania spełzły na niczym. Miałem nadzieję, że zdobędę cię pokorą i ofiarnością, bo, jak wiesz, od dawna staram się wedle mojego rozumienia cię uszczęśliwić; ale nigdy nie raczyłaś mnie nagrodzić.

— Raczyłam cierpieć pańską obecność — rzekła wyniośle.

— Przydaj pani, że tego żałujesz.

— Mamże dziękować za to, iżeś wplątał mnie pan w haniebne przedsięwzięcie?...

— Proponując owo przedsięwzięcie, dla umysłów lękliwych może i niemoralne — odrzekł zuchwale — miałem na widoku jedynie pani karierę. Bo ja, bez względu na to, czy uda mi się, czy nie, potrafię obecnie każdy wynik nagiąć do swoich dalszych zamierzeń. Jeśli poślubisz pani Montaurana, z jakąż radością zacznę służyć, i to skutecznie, sprawie Burbonów, obrawszy za miejsce działania Paryż, gdziem jest członkiem klubu Clichy. Bo jeśli dzięki jakiejś okoliczności nawiązałbym stosunki z książętami, zdecydowałbym się rzucić interesa Republiki, co i tak chyli się ku upadkowi. Generał Bonaparte jest nazbyt sprytny, aby nie orientować się, iż nie zdoła być jednocześnie we Włoszech, w Niemczech i tutaj, gdzie Rewolucja dogorywać zaczyna. Urządził 18 brumaire'a oczywiście jedynie w tym celu, aby układając się o Francję z Burbonami wymóc na nich jak największe atuty dla siebie, bo to chłopczyna nadzwyczaj dowcipny, a nie zbywa mu i na rozmachu; ale politycy muszą wyprzedzić go na drodze, którą zmierza. Zdradzić Francję to jeszcze jeden ze skrupułów, jakie my, ludzie niepospolici, pozostawiamy durniom. Nie kryję przed panią, że mam pełnomocnictwa, na podstawie których wolno mi z wodzem szuanów albo wszcząć rokowania, albo go zgubić; bo Fouché, mój protektor, to człowiek nieopisanie przebiegły i zawsze prowadzi podwójną grę; w czasie Terroru trzymał i z Robespierreem, i z Dantonem.

— Któregoś pan rzucił podle — rzekła.

— Głupstwo — powiedział Corentin. — Danton umarł, zapomnij o nim pani. No a teraz otwórz przede mną serce, bom dał przykład. .Ten dowódca półbrygady jest chytrzejszy, niżby się zdawało, jeśli więc pragniesz pani uśpić jego czujność, mógłbym się przydać. Uważ pani, że zapaskudził doliny kontrszuanami, toteż przydybie cię na tej schadzce jak nic! Jeśli nie ruszysz się stąd, nie straci cię z oczu i będziesz zdana na łaskę jego policji. Toć w mig się dowiedział, że ten szuan przyszedł do pani! Jako żołnierz wytrawny zdaje sobie sprawę, iż najdrobniejsze twoje poruszenie powiadomi go, gdzie jest markiz, który zaraz podąży w twoje ślady, bo kochasz się z wzajemnością, nieprawdaż?

Panna de Verneuil nigdy jeszcze nie słyszała głosu dźwięczącego tak słodkim przymileniem: Corentin uosabiał niby szczerość doskonałą, ufał, rzekłbyś, bez, granic. Serce biednej dziewczyny łatwo poddawało się szlachetnym wrażeniom, była już więc bliska wyjawić sekret wężowi, co zwojami swymi ją oplatał; pomyślawszy jednak, iż nic nie przemawia za prawdziwością tych słów kunsztownych, żadnymi więcej nie dręczona skrupułami, wyprowadziła swojego anioła stróża w pole.

— Ano cóż! — powiedziała. — Odgadłeś, mój panie. Tak, kocham się w markizie, ale bez wzajemności! A przynajmniej lękam się tego; więc i po to może wyznaczył mi schadzkę, aby zastawić na mnie sidła.

— Ależ — odparł Corentin — mówiłaś nam pani wczoraj, że towarzyszył ci aż do Fougéres... Jeśli pragnąłby panią porwać, nie byłoby cię między nami.

— Nieczułe masz serce, mój panie. Umiesz wyciągać uczone i skomplikowane wnioski opierając się na przypadkach życia ludzkiego, ale nie potrafisz obliczyć, do czego namiętność zaprowadzić może. Kto wie, czy nie w tym kryje się źródło ustawicznego obrzydzenia, jakie budzisz we mnie. Skoro jesteś aż tak bystry, postaraj się zrozumieć, jak to się stało, że człowiek, któregom onegdaj rzuciła po burzliwej scenie, czeka dziś na mnie z niecierpliwością przy drodze do Mayenne, w pewnym domu we Florigny, pod wieczór...

Na to wyznanie, co wyrwało się jakby w zapale dość naturalnym u tak otwartej i namiętnej dziewczyny, Corentin poczerwieniał, gdyż był jeszcze młody; ale też i łypnął badawczo okiem, zatapiając w Marii spojrzenie, którym usiłujemy dotrzeć do samego dna czyjejś duszy. Panna de Verneuil tak świetnie odegrała rolę naiwnego podlotka, że zwiodła szpiega; odrzekł więc z mniemaną dobrodusznością:

— Pozwolisz pani, abym towarzyszył ci z daleka? Wezmę przebranych żołnierzów, będziemy gotowi na twoje rozkazy.

— Zgoda — powiedziała — ale przysięgniesz mi pan na honor... Albo i nie, gdyż w twój honor nie wierzę. Przysięgniesz więc na zbawienie... Ale przecież nie wierzysz w Boga! Na duszę... Kto wie, czy ją masz. Jakąż mógłbyś mi dać rękojmię, że dotrzymasz słowa? A jednak zaufam panu i powierzę w twoje ręce więcej niźli życie, bo miłość moją albo i zemstę!

Lekki uśmiech, co zaigrał na bladym obliczu Corentina, powiadomił Marię, jakiego uniknęła niebezpieczeństwa. Zbir — nozdrza jego kurczyły się zamiast się rozszerzać — ujął rękę swej ofiary, ucałował okazując najgłębszy respekt i wyszedł skłoniwszy się nie bez pewnej gracji.

W trzy godziny po przytoczonej rozmowie panna de Verneuil bojąc się, aby Corentin nie powrócił, wymknęła się bramą Świętego Leonarda i dotarła do ścieżki wiodącej z Sępiego Gniazda w dolinę Nançon. Poczytując się za uratowaną, szła radośnie labiryntem drożyn, co prowadziły na Wydmikuflowe gospodarstwo, a przyświecała jej nadzieja, że nie tylko znajdzie w końcu szczęście, lecz i ocali ukochanego przed okrutnym losem. W tymże czasie Corentin szukał komendanta. Ledwie go poznał zastawszy na placyku, pochłoniętego rozmaitymi przygotowaniami żołnierskimi. Bo i rzeczywiście, dzielny weteran zdobył się na ofiarę, której ogrom oszacować by trudno. Obciął harcap i wąsy, a na fryzurze, w księży trefionej sposób, widniał placek pudru. Zamienił stary błękitny mundur i szpadę na kozi tułub, grube podkute buciska, pas opatrzony pistoletami i ciężki karabin, w obecnej zaś chwili dokonywał przeglądu wojska, stało bowiem przed nim dwustu mieszkańców Fougéres tak odzianych, że zwiedliby i najwytrawniejsze szuańskie oko. Duch wojowniczy małego miasteczka i charakter bretoński cechowały ów obraz, nie będący skądinąd pierwszyzną. Tu i ówdzie pojawiały się matki i siostry przynosząc synom i braciom zapomniany pistolet albo manierkę wódki. Kilku starców rozpytywało się o liczbę i gatunek naboi, zagadując gwardzistów narodowych przebranych za kontrszuanów i tak wesołych, jak gdyby nie czekała ich niebezpieczna wyprawa, ale raczej polowanie. Szuańskie potyczki, w których Bretończycy z miasta bili się z Bretończykami ze wsi zastępowały im; powiedziałbyś, rycerskie turnieje. Ów entuzjazm patriotyczny wynikał zapewne i z tego, iż wielu nabyło dobra narodowe. Z tym wszystkim dobrodziejstwa Rewolucji, wyżej po miastach cenione, stronniczość, zamiłowanie do wojaczki, właściwe temu ludowi, również — i to w znacznej mierze — zapał ów podsycały. Zachwycony Hulot krążył wśród szeregów żądając informacyj od Gudina, na którego po śmierci Gérarda i Merle'a przeniósł był uczucia przyjaźni. Mieszkańcy, zbiegłszy się tłumnie, śledzili przygotowania do wymarszu, porównując niesforność współziomków z karną postawą batalionu półbrygady Hulota. Błękitni, uszykowani w ordynku, nieruchomi i milczący, oczekiwali pod wodzą oficerów na rozkazy komendanta, a każdy żołnierz spoglądał za nim, gdy Hulot przechadzał się od grupy do grupy. Zbliżając się do starego szefa półbrygady Corentin nie zdołał powstrzymać uśmiechu, taka w obliczu Hulota nastąpiła odmiana. Wyglądał bowiem jak portret, co zatracił podobieństwo do oryginału.

— No i cóż tam nowego? — spytał go Corentin.

— Chodź z nami na wycieczkę, postrzelaj trochę, to się dowiesz — odpowiedział komendant.

— O nie, przecież ja nietutejszy — odparł Corentin.

— To zaraz widać, obywatelu — wtrącił Gudin.

W kilku bliższych grupach rozległy się szydercze śmiechy.

— Czy ci się zdaje — żachnął się Corentin — że Francji można służyć tylko bagnetem?...

Następnie, odwróciwszy się plecami do kpiarzy, zagadnął jakąś kobietę pytając o cel i zadania wyprawy.

— Okropna rzecz, mój jegomość! Szuanie już we Florigny! Podobno są już o trzy mile, zbliżają się, ażeby wziąć Fougéres.

— We Florigny! — wrzasnął Corentin blednąc. — A więc nie tam odbędzie się schadzka! Czy to właśnie — podjął — Florigny przy drodze do Mayenne?

— Nie ma dwóch takich wsi — odparła kobieta i wskazała mu drogę zakończoną szczytem Pèlerine.

— Czy to macie zamiar szukać markiza de Montauran?— zwrócił się Corentin do komendanta.

— A pan myślałeś, że kogo? — odrzekł opryskliwie Hulot.

— Nie ma go we Florigny — oznajmił Corentin. — Pchnij pan w tamtą stronę swój batalion i gwardię narodową, ale zatrzymaj  do swojej dyspozycji paru kontrszuanów i poczekaj tu na mnie.

— Za sprytny, żeby zwariować! — wykrzyknął komendant, gdy Corentin oddalił się sadząc wielkimi krokami. — To bez ochyby król szpiegów!

Za czym Hulot dał swojemu batalionowi rozkaz wymarszu. Żołnierze republikańscy szli milcząc i w ciszy, gdyż nie dudnił bęben, uliczką ciasnego przedmieścia, która łączy się z drogą do Mayenne, a czerwono-błękitne ich mundury ciągnęły się długą linią, widoczną spomiędzy domów i drzew; przebrani gwardziści narodowi postępowali za wojskiem. Nasz komendant pozostał na placyku z Gudinem i dwudziestoma co najsprytniejszymi młodzieńcami wybranymi spośród tutejszej ludności, oczekując Corentina, który tajemniczym zachowaniem ogromnie ciekawość jego zaostrzył. Rzecz osobliwa, gdyż nawet i Franusia dowiedziała się o zniknięciu panny de Verneuil od owego wytrawnego szpiega, wszystkie zaś jego domniemania obróciły się w pewność; nie marudząc więc ani chwili, jął zbierać informacje dotyczące owej podejrzanej — i słusznie — ucieczki. Powiadomiony od żołnierzów z wartowni w bramie Świętego Leonarda, iż jakaś piękna nieznajoma podążyła w kierunku Sępiego Gniazda, Corentin pobiegł na Promenadę i przybył tam nieszczęsnym trafem w porę, aby dostrzec jeszcze i najdrobniejsze poruszenie Marii. Lubo włożyła zieloną suknię i takiż kapturek, aby uchronić się od ciekawych oczu, szła, a raczej pędziła w szalonych podskokach, kierując się na miejsce schadzki, tym widoczniejsza poprzez żywopłoty ogołocone z liści i białe od szadzi.

— A! — zawołał — miałaś pójść do Florigny, a schodzisz w dolinkę Gibarry! Jestem skończonym durniem, okpiła mnie. Ale cierpliwości: przekonamy się, czyje będzie na wierzchu.

Corentin, odgadłszy już niemal, gdzie zamierzali spotkać się zakochani, wpadł na plac w momencie, kiedy Hulot wyruszał, aby dogonić żołnierzów.

— Stój! Ani kroku, generale! — zawołał. Komendant obejrzał się.

Corentin przedstawił mu zwięźle wypadki, z których osnowy, jakkolwiek ukrytej, przezierała już tu i ówdzie jakaś nić, a wtedy Hulot, uderzony bystrością dyplomaty, chwycił go silnie za ramię.

— Do stu piorunów! Masz rację, obywatelu ciekawski! Zbóje ruszyli tam do rzekomego ataku! Dwie lotne kolumny, którem wysłał, żeby przetrząsnęły okolice między drogami do Antrain i drogą do Vitre, nie wróciły jeszcze; dzięki temu zastaniemy w polu posiłki, które przydadzą nam się z pewnością, bo Gars takim głupcem nie jest, aby zapuszczać się w nasze strony bez tych przeklętych puchaczów.

— Gudin — zwrócił się do młodzieńca z Fougéres — biegnij uprzedzić kapitana Lebrun, że gdyby we Florigny zechciał wygarbować skórę tym zbójom, musi obejść się beze mnie, i wracaj tu migiem. Znasz ścieżki, poczekam na ciebie, bo zapolujemy na świętej pamięci arystokratę i pomścimy rzeź w Vivetiére. Do pioruna! Ależ on leci! — przydał widząc, jak Gudin pomknął i znikł niby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej. — Przypadłby ten chłopak Gerardowi do serca!

Wróciwszy Gudin zastał oddziałek Hulota powiększony o kilku żołnierzów odwołanych z posterunków, co czuwały w różnych punktach miasta. Komendant zlecił młodzieńcowi wybrać dwunastu spomiędzy współrodaków najlepiej wyćwiczonych w trudnym kontrszuańskim rzemiośle, a następnie kazał im skierować się bramą Świętego Leonarda i przeprawić się na drugą stronę Gór Świętego Sulpicjusza: mieli posuwać się zboczem, opadającym w wielką dolinę Couësnon, gdyż stała na nim Wydmikuflowa chałupa; po czym, objąwszy dowództwo nad resztą oddziału, wyszedł bramą Świętego Sulpicjusza i jął wspinać się na górski grzebień, gdzie, jak to sobie wykalkulował, powinien był spotkać żołnierzów Stopki, którymi zamierzał wzmocnić kordon czatowników, co strzegli skał pomiędzy przedmieściem Świętego Sulpicjusza a Sępim Gniazdem. Corentin, spokojny, gdyż oddał losy szuańskiego wodza w ręce jego najzawziętszych wrogów, podążył szybko na

Promenadę, skąd łacniej mógł się przypatrywać manewrom wojennym Hulota, żadnego nie uroniwszy szczegółu. Wkrótce więc zobaczył, jak oddziałek Gudina wynurzył się z doliny Nançon i począł sunąć wzdłuż skał od strony wielkiej doliny Couësnon; w tymże czasie Hulot, przewędrowawszy pod murami zamku Fougéres, puścił się karkołomną ścieżką wiodącą na grzbiet Gór Świętego Sulpicjusza. Tak to obie grupy maszerowały po liniach równoległych. Drzewa i krzewy, przystrojone bogatymi arabeskami szronu, rzucały na pola białawy odblask, na którego tle dwa korpusy maleńkiej armii zarysowywały się nadzwyczaj wyraźnie dwoma szarymi, ruchomymi pasmami. Stanąwszy na płaskowyżu skalnym, Hulot oddzielił wszystkich umundurowanych żołnierzów, a Corentin postrzegł, jak dzięki rozkazom sprytnego komendanta owi żołnierze rozciągnęli się w linię wart, porozstawianych w należytej . odległości i w taki sposób, aby pierwsza z pikiet miała łączność z Gudinem, ostatnia zaś z komendantem: skutkiem tego każdy krzak był w zasięgu bagnetów owych trzech poruszających się linii, które miały tropić Garsa między górami czy w polach.

— Szczwany ten stary wilk na żołnierskim wikcie — rzekł do siebie Corentin, kiedy wśród janowców ciernistych wygasły lśnienia iskrzących się luf — przyszła kreska na Garsa. Gdyby Maria wydała nam tego przeklętego markiza, złączyłyby mnie i ją najsilniejsze z więzów: więzy infamii... Ale i tak będzie moją!...

Dwunastu młodych mieszkańców Fougéres pod wodzą podporucznika Gudin dotarło niebawem do pochyłości, jaką tworzą Skały Świętego Sulpicjusza opadając niewielkimi wzgórzami w dolinę Gibarry. Gudin, zboczywszy z drogi, przeskoczył lekko przełaz broniący pierwszego napotkanego pola janowców, a sześciu podkomendnych udało się za swoim oficerem; sześciu innych skierowało się stosownie do rozkazów Gudina na pola rozpościerające się z prawej, aby przetrząsnąć obie strony drogi. Gudin pomknął szybko ku jabłoni, rosnącej pośrodku janowców. Prowadząc sześciu kontrszuanów owym lasem janowca, starał się nie potrącać oszronionych krzewów, a jednak siedmiu czy ośmiu ludzi ze Stopką na czele, usłyszawszy czyjeś kroki, skryło się za kasztanami, co wieńczyły nasyp będący granicą pola. Choć biały odblask rozświetlał okolicę i choć oczy mieli wprawne, mieszkańcy Fougéres nie dostrzegli zrazu wroga przyczajonego wśród drzew niby za murem fortecznym.

— Cicho! Mamy ich! — ozwał się Stopka, gdyż on pierwszy wytknął głowę. — Zaskoczyli nas ci zbóje, ale że wleźli nam pod same fuzje, nie ujdą nam albo, klnę się na moją fajkę, nie nadajemy się i do wojska papieskiego!

Bystre oko Gudina dostrzegło wreszcie kilka luf wymierzonych w oddziałek. W tejże chwili — jak gdyby los wypłatał gorzkiego figla — osiem grubych głosów huknęło „Stój!", a jednocześnie zagrzmiało osiem strzałów. Kule gwizdnęły koło kontrszuanów. Jednego z nich kula trafiła w ramię, a drugi upadł. Pięciu mieszkańców Fougéres, co żadnego nie ponieśli szwanku, odpowiedziało kanonadą, wołając „Swoi". Następnie rzucili się w stronę wroga, aby dopaść go, póki karabinów znowu nie naładuje.

— Nie zdążyliśmy się dogadać! — wykrzyknął młody podporucznik rozpoznając mundury i zniszczone kapelusze swojej półbrygady. — Postąpiliśmy jak prawdziwi Bretończycy, bo wzięliśmy się do bitki nie rozmówiwszy się wprzódy.

Ośmiu żołnierzów osłupiało na widok Gudina.

— Do licha! Sam diabeł, mój poruczniku, wziąłby was za zbójów, tak w tych kozich tułubach wyglądacie — oświadczył z ubolewaniem Stopka.

— Stało się nieszczęście, a żadna strona nie ponosi winy, bo nie zawiadomiono was o naszej kontrszuańskiej wycieczce. Ale co tu robicie? —spytał Gudin.

— Szukamy, poruczniku, tuzina szuanów, którzy zabawiają się szpetnie, dając nam się we znaki. Latamy jak otrute szczury; a żeśmy się naskakali przez te rogatki i płoty — niechże je piorun trzaśnie! — nóg nie czujemy. Odpoczywaliśmy sobie krzynę. Widzi mi się, że ci zbóje muszą być teraz koło tej  wielkiej rudery, o tam, gdzie się dymi.

— Doskonale! — zawołał Gudin. — Cofniecie się na przełaj — zwrócił się do ośmiu żołnierzy i Stopki — pod Skały Świętego Sulpicjusza i wzmocnicie linię wart, którą tam komendant rozstawił. Nie powinniście zostać z nami, bo jesteście w mundurach. Chcemy, do stu tysięcy fur beczek, skończyć z tymi psami, a mają Garsa z sobą! Koledzy   wyłożą  wam to wszystko szczegółowiej. Przemknijcie się prawą stroną i nie strzelajcie aby do sześciu naszych kozioskórych, na których możecie się natknąć. Poznacie naszych kontrszuanów po halsztukach bez kokardy, zwiniętych w postronek.

Zostawiwszy dwóch rannych pod jabłonią, Gudin puścił się w stronę Wydmikuflowej chałupy, którą wskazał mu był Stopka, a słup dymu służył podporucznikowi za busolę. Podczas gdy w następstwie opisanego spotkania, dość na tej wojnie zwyczajnego, które jednak mogłoby pociągnąć znaczniejsze straty w ludziach, Gudin zdążał śladem szuanów, komendant Hulot zmierzając po linii operacyjnej znalazł się w punkcie położonym akurat naprzeciw Gudinowego stanowiska. Stary żołnierz, wiodąc kontrszuanów, sunął pod usypiskami w milczeniu, ale raźno niby młodzieniec; wcale jeszcze lekko przeskakiwał przełazy obrzucając każdą wyniosłość srogim spojrzeniem i niby myśliwy łowiąc uchem każdy szelest. "Wkroczywszy na trzecie pole zobaczył kobietę lat około trzydziestu, która spulchniając motyką ziemię pracowała dzielnie, zgięta wpół; nie opodal siedmioletni, a może ośmioletni chłopczyna otrząsał ze szronu gałęzie tu i tam rosnącego janowca albo ścinał je nożem ogrodniczym i układał na kupę. Kiedy Hulot przeskoczył ciężko na drugą stronę przełazu, ziemia jęknęła, a chłopak i jego matka unieśli głowy. Hulot wziął tę młodą kobietę za staruchę, a pomylić się było nietrudno. Przedwczesne bruzdy poorały czoło i szyję Bretonki, a baba tak dziwacznie w wytartym kozim tułubie wyglądała, że gdyby nie brudna z żółtego płótna spódnica — znak szczególny jej płci — Hulot nie wiedziałby, do jakiego to stworzenie zaliczyć rodzaju, bowiem długie czarne kosmyki krył czerwony wełniany czepek. Chłopak był tak obdarty, że gołe ciało prześwitywało spomiędzy łachmanów.

— Hej stara! — zawołał Hulot niezbyt głośno, zbliżając się do kobiety. — Gdzie Gars?

W tejże chwili dwudziestu kontrszuanów postępujących za Hulotem przesadziło ogrodzenie.

— Do Gars? O, to musicie zawrócić tam, skądeście przyszli — odpowiedziała kobieta spojrzawszy nieufnie na przybyłych.

— Czy ja, stara kobyło, pytam o drogę na Gars, przedmieście Fougéres? — wrzasnął grubiańsko Hulot. — Gadaj, na świętą Annę z Auray, czyś nie widziała tu Garsa!

— Nie rozumiem, co powiadacie — odparła kobieta schylając się i zabierając do przerwanej pracy.

— Chcesz, suko przeklęta, żebyśmy wpadli Błękitnym w łapy? Toć nas gonią! — krzyknął Hulot.

Usłyszawszy to kobieta zadarła głowę i znów popatrzywszy nieufnie na kontrszuanów odparła:

— Nie może być, żeby Błękitni deptali wam po piętach. Widziałam ich dopiero co, z siedmiu czy ośmiu, wracali do Fougéres tamtędy, dołem.

— Nie mówiłem, że zadziobałaby nas tym swoim nochalem! — ozwał się Hulot. — Spójrz no tam, stara kozo!

I komendant wskazał palcem, o jakieś pięćdziesiąt kroków za sobą, kilku wartowników, których kapelusze, mundury i fuzje poznać było łatwo.

— Chcesz, żeby zarżnęli szuanów, których Odziom wysłał na pomoc Garsowi? Żeby nas pojmali ichmoście z Fougéres? — spytał ze złością.

— O, nie żołądkujta się — odpowiedziała baba — ale tylu teraz kręci się oszustów. Z jakiejż to jesteście parafii? — zagadnęła.

— Z parafii Świętego Jerzego! — zawołało w narzeczu dolnobretońskim kilku mieszkańców Fougéres: — I umieramy z głodu!

— To insza sprawa — odrzekła kobieta. — Widzicie tam ten dym? To moja chałupa. Idąc ścieżkami na prawo, zajdziecie tam od góry. Może spotkacie, mojego chłopa po drodze. Wydmikufel ma tam strażować, aby przestrzec Garsa, bo i pewno wiecie, że ma dziś u nas gościć — przydała z dumą.

— Dziękuję, pani gospodyni — odpowiedział Hulot. — A wy naprzód, do stu diabłów! — zwrócił się do swoich ludzi. — Mamy go!

Na te słowa oddział pobiegł za komendantem, który puścił się wskazaną ścieżką. Usłyszawszy przekleństwo, w ustach katolika brzmiące raczej szpetnie, Wydmikuflowa zbladła. Spojrzawszy na kamasze i kozie tułuby młodzieńców z Fougéres, siadła na ziemi, objęła chłopca i rzekła:

— Niechże święta Dziewica z Auray i patron nasz, święty Labre, zmiłują się nad nami! To chyba nie nasi ludzie, nie mają podkutych butów. Leć tą drogą tam dołem i powiedz wszystko ojcu, idzie o jego głowę.

Malec znikł między janowcami niby jelonek. Wśród opisanych wypadków panna de Verneuil nie natknęła się po drodze na żaden oddziałek Błękitnych czy szuanów, którzy upędzali się za sobą po labiryncie pól otaczających Wydmikuflową majętność. Ujrzawszy błękitnawą smugę wznoszącą się prostopadle ze zrujnowanego komina tej posępnej chałupy, Maria dostała owej palpitacji, kiedy to serce, bijąc gwałtownie, szybko i donośnie, jak gdyby co moment rozrywa pierś i więźnie w gardle. Przystanęła, wsparła się dłonią o konar drzewa i jęła obserwować z natężeniem ów dym, który miał być znakiem przewodnim zarówno dla przyjaciół, jak i dla wrogów młodego wodza. Nigdy jeszcze nie doznała uczucia aż tak przytłaczającego. „Ach! Kocham go zbytnio — pomyślała nie bez pewnej desperacji — kto wie, czy dziś zdołam jeszcze być panią siebie..." Pomknąwszy nagle dalej w stronę nędznych zabudowań, znalazła się na podwórku, gdzie zwyczajne tu błoto ścięło się już w lód. Brytan porwał się znów ku niej ze szczekaniem, ale na jedno słowo Wydmikufla zamilkł i jął machać ogonem. Wchodząc do chałupy panna de Verneuil ogarnęła wszystko bacznym spojrzeniem. Markiza nie było jeszcze — odetchnęła więc z niejaką ulgą. Stwierdziła z ukontentowaniem, że szuan postarał się wyporządzić trochę jedyną i brudną izbę swojej nory. Wydmikufel chwycił dwururkę, skłonił się milcząco pannie de Verneuil i wyszedł, a pies pobiegł za nim; wyjrzała za wieśniakiem odprowadziwszy go na próg chaty: podążył ścieżką zaczynającą się w prawo od chałupy i zamkniętą spróchniałym pniem, tworzącym na pół zrujnowany przełaz. Widziała stąd pola ścielące się szeregiem; przełazy stanowiły tu jakby amfiladę drzwi, a że liście zupełnie z drzew opadły, mogła dostrzec i najdrobniejsze szczegóły krajobrazu. Kiedy szeroki kapelusz Wydmikufla znikł był już całkiem, panna de Verneuil spojrzała w lewo, żeby popatrzyć na kościół w Fougéres; ale przesłaniała go szopa. Skierowała więc oko na dolinę Couësnon, rozciągającą się niby szeroka płachta muślinu, której biel wydawała się teraz jeszcze bardziej matową przy szarym i nawisłym niebie, z jakiego zwykł prószyć śnieg. Był to jeden z owych dni, kiedy przyroda jest jak gdyby niema i kiedy aura wchłania wszelkie odgłosy. Lubo więc Błękitni oraz ich kontrszuanie szli polami tworząc trzy Koki trójkąta, co zacieśniał się wokół Wydmikuflowej zagrody, panowała cisza tak głęboka, że panna de Verneuil uczuła nowe wzruszenie, a przyczyną jego były okoliczności, na skutek których dławiący ją niepokój wzmógł się jeszcze, jątrzony pewnym rodzajem — by tak rzec — fizycznego smutku. W powietrzu unosiło się nieszczęście. Na koniec, w miejscu gdzie amfiladę przełazów zamykała firanka lasu, Maria ujrzała młodego człowieka, co skakał przez ogrodzenia niby wiewiórka i biegł z nadzwyczajną szybkością. „To on" — pomyślała. Ubrany jak zwykły szuan, Gars miał przewieszony przez plecy swój garłacz, a gdyby nie gracja poruszeń, nie poznałaby ukochanego. Maria schowała się co prędzej do chałupy, wiedziona jednym z owych instynktownych postanowień, których, zarówno jak i trwogi, wytłumaczyć nie podobna; po chwili jednak młody wódz stanął o dwa kroki od komina, gdzie płonął jasny i suty ogień. Głos obojga uwiązł w gardle, bali się spojrzeć na siebie, lękali się poruszyć. Ta sama nadzieja łączyła ich myśl, te same dzieliły ich wątpliwości, był to dławiący niepokój, była to rozkosz.

— Mój panie — ozwała się wreszcie panna de Verneuil, -a w mowie jej brzmiało wzruszenie — sprowadza mnie tu jedynie dbałość o pańskie bezpieczeństwo.

— Moje bezpieczeństwo! — powtórzył gorzko.

— Tak — odrzekła — dopóki bawić będę w Fougéres, życie pańskie będzie zagrożonym, wyjadę więc dziś wieczór, gdyż nazbyt pana kocham; nie szukaj mnie więcej, zapowiadam.

— Odjeżdżaj, drogi aniele! I tak za tobą podążę.

— Podążysz  za mną? Szalony pomysł. A Błękitni?

— E, Mario ukochana, cóż Błękitni mają wspólnego z naszą miłością?

— Wydaje mi się jednak trudnym, abyś pan został ze mną we Francji, a jeszcze trudniejszym, abyś opuścił kraj zabrawszy mnie ze sobą.

— Czyż dla kogoś, kto bardzo kocha, istnieje coś niemożliwego?

— Ach tak, i ja sądzę, że wszystko jest możliwym. Czyż nie wyrzekłam się pana dla pana?

— Jak to! Oddałaś się temu obmierzłemu fagasowi, którego nie kochasz, a nie chcesz uszczęśliwić człowieka, co cię ubóstwia, któremu życie wypełnisz, który przysięga, że zawsze będzie tylko twój? Słuchaj, Mario, kochasz ty mnie?

— Tak — odrzekła.

— Wobec tego bądź moją.

— Czyżbyś pan zapomniał, żem znów na siebie wzięła haniebną rolę kurtyzany i że w takim razie to ty powinieneś być mój? Jeśli chcę uciec od pana, to tylko z tej racji, aby nie ściągać na twoją głowę pogardy, która mogłaby mnie otoczyć; gdyby nie ten lęk, kto wie...

— A jeśli mnie nic nie zatrważa...

— Któż mi da tę pewność? Jestem nieufna. Ale któż by ufał w moim położeniu?... Jeśli miłość, którą budzimy, nie przetrwa, niechże przynajmniej będzie całkowitą, a musi być taka, abyśmy radośnie mogły znosić ludzką niesprawiedliwość. Cóżeś pan uczynił dla mnie?... Pożądasz mnie. Imaginujesz sobie zapewne, że tym samym wzniosłeś się wysoko ponad tych, co znali mnie dotychczas? Czyżeś dla godziny rozkosznie spędzonej naraził swoich szuanów nie troszcząc się o nich bardziej, niż ja dbałam o Błękitnych, których wymordowano, kiedy wszystko już było dla mnie stracone? A gdybym rozkazała, abyś wyrzekł się pan wszystkich swoich przekonań i nadziei, króla, co mnie irytuje, a który kto wie czy nie będzie natrząsał się z pana, jeśli zginiesz dla niego? A ja potrafiłabym umrzeć dla ciebie, z czcią myśląc o tobie! Wreszcie, gdybym zażądała, abyś napisał do Pierwszego Konsula oświadczając mu swoją uległość, bo w tym jedynie wypadku mógłbyś podążyć za mną do Paryża, jakbyś postąpił?... A gdybym domagała się, abyś udał się ze mną do Ameryki, bo tam żylibyśmy z dala od świata, gdzie wszystko jest marnością? A życzyłabym sobie tego, żeby się przekonać, czy kochasz mnie właśnie dla mnie samej, tak jak ja kocham ciebie. Ażeby wszystko w jednym ująć słowie, spytam, co uczyniłbyś, gdybym zechciała, abyś — zamiast mnie podnosić ku sobie — upadł nisko jak ja?

— Milcz, Mario! Nie oczerniaj się. Przejrzałem cię, biedactwo kochane. Widzisz, moje pierwsze pożądanie obróciło się w namiętność, a namiętność stała się teraz miłością. Droga duszo mojej duszy, wiem, że jesteś równie szlachetna, jak i twoje nazwisko, równie wielka jak piękna; jestem dość szlachetnie urodzony i czuję się dość wielkim, aby narzucić cię światu. Czy dlatego, że przeczuwam w tobie niewypowiedziane i nieustające rozkosze?... Czy może dlatego, żem odnalazł w tobie nieoszacowane przymioty, dzięki którym kochamy zawsze tę samą kobietę? Nie znam przyczyny, ale miłość moja jest bezgraniczna i wydaje mi się, że nie zdołam już obejść się bez ciebie. Tak, moje życie wstrętnym się stanie, jeśli zawsze nie będziesz przy mnie... — Jak to przy panu?

— O Mario! Czyżbyś nie chciała odgadnąć myśli swojego Alfonsa?

— Ach! Imaginujesz pan sobie, że mi ogromnie pochlebi, jeśli ofiarujesz mi swoje nazwisko i rękę? — rzekła z pozorną wzgardą, ale wpatrując się bacznie w markiza, aby najdrobniejszą jego myśl wyłowić. — A wiesz, jaka byłaby przyszłość moja, gdybyś pokochał mnie, za pół roku?... Nie, nie, tylko kochanka może być pewną sentymentów, jakie oświadcza jej mężczyzna; gdyż obowiązek, prawa, świat, interesa dzieci to jedynie smutne podpory, jeśli bowiem władza kobiety jest trwała, kobieta znajdzie w niej ukontentowanie i szczęście, dzięki którym zniesie i najstraszliwsze ciosy, jakie sobie wyobrazić można. Być pańską żoną i myśleć, że kiedyś ciężarem będzie ci ten związek!... Przenoszę nad ów lęk miłość przelotną, ale prawdziwą, choćby nawet śmierć i nędza zakończyć ją miały. Tak, mogłabym zostać, snadniej niż inna kobieta, cnotliwą matką, oddaną małżonką; ale żeby dyspozycje takie w duszy kobiecej utrzymać, mężczyzna nie powinien się żenić, ulegając porywom namiętności. A zresztą i ja nie wiem sama, czy będziesz pan podobał mi się jutro. Nie, nie mogę być przyczyną pańskiego nieszczęścia, wyjeżdżam z Bretanii — rzekła postrzegając w oczach jego wahanie — wracam do Fougéres, a pan nie będziesz mnie tam szukał...

  —   W takim razie, jeśli pojutrze rano zobaczysz dym na Skałach Świętego Sulpicjusza, wieczorem będę u ciebie jako mąż czy kochanek. Będę tym, kim zostać mi rozkażesz! Spalę mosty za sobą!

— Musisz, Alfonsie, kochać mnie bardzo — rzekła w upojeniu — skoro życiem już ryzykujesz, choć nie oddałeś mi go jeszcze...

Nie odpowiedział, spojrzał na nią, a ona spuściła oczy; ale wyczytawszy w rozpłomienionych licach ukochanej miłosne pragnienie równe swojemu, otwarł ramiona. Maria porwana uczuciem bliskim szaleństwu opadła miękko na pierś markiza, postanawiając oddać mu się i uczynić szczytem szczęścia ów błąd, co mógłby zwichnąć jej przyszłość, którą zapewniłaby sobie niejako, zwyciężywszy w tej próbie ostatniej. Ledwie jednak wsparła głowę na ramieniu ukochanego, szmer jakiś dał się słyszeć za oknem. Wyrwawszy się z objęć markiza, jak gdyby zbudzona, pomknęła na podwórze. Tutaj zdołała odzyskać trochę zimnej krwi i zastanowić się nad swoim położeniem.

„Ach! Uwiódłby mnie, a potem wyszydził może — pomyślała. — Gdybym utwierdziła się w tym domniemaniu, zabiłabym go! Ale jeszcze nie teraz" — zreflektowała się zobaczywszy Stopkę; i dała mu znak, który żołnierz ów pojął wybornie.

Biedak zrejterował czym prędzej, udając, że nic nie widzi. Panna de Verneuil wróciła do izby, a położywszy palec na ustach nakazała młodemu wodzowi najgłębsze milczenie.

— Są tam — ozwała się przerażona, tłumiąc głos.

— Kto taki?

— Błękitni.

— Ach! Nie umrę, zanim nie...

— Dobrze. Masz...

Chwycił ją zesztywniałą i bezbronną, spił z warg pocałunek pełen grozy i rozkoszy, gdyż był on pierwszy, lecz może i ostatni. A następnie, wyszedłszy razem na próg, wychylili głowy tak, aby nie będąc widziani mogli rozejrzeć się dokładnie. Markiz postrzegł dwunastu ludzi z Gudinem na czele, pilnujących wylotu doliny Couësnon. Zwrócił więc oko w stronę przełazów: siedmiu żołnierzy strażowało przy grubym spróchniałym pniu. Wskoczył na kufę jabłecznika, wybił dziurę w gontach, aby przedostać się na wzgórze; ale czym prędzej cofnął głowę: Hulot czuwał na szczycie, odcinając drogę do Fougéres. W tejże chwili spojrzał na ukochaną, bowiem krzyknęła z rozpaczy usłyszawszy tupot trzech połączonych oddziałów otaczających dom.

— Wyjdź pierwsza — powiedział — będziesz mnie osłaniać.

Na te słowa, jakie  dla niej wspaniałe, stanęła uszczęśliwiona przed drzwiami, a tymczasem markiz nabijał garłacz. Zmierzywszy odległość między drzewami chałupy a spróchniałą kłodą przełazu, Gars dopadł siedmiu Błękitnych, poranił ich łupnąwszy z garłacza i utorował sobie drogę. Trzy grupy, nadbiegłszy co tchu, otoczyły przełaz, który wódz już był przeskoczył, i zobaczyły, jak z nadzwyczajną szybkością biegł polem.

— Ognia! Ognia, do stu tysięcy diabłów! Nie jesteście Francuzami! Strzelajcież, kundle! — krzyknął gromko Hulot.

Wołał tak stojąc na szczycie pagórka i w tymże momencie ludzie komendanta i ludzie Gudina dali ognia razem, szczęśliwie jednak chybiając. Markiz był już nie opodal przełazu zamykającego pierwsze pole; ale w chwili, kiedy przeprawiał się na drugie, o mało nie dogonił go Gudin, co puścił się był za wrogiem, dając ogromne susy. Zorientowawszy się, że tylko parę sążni dzieli go od groźnego adwersarza, Gars podwoił szybkość. Z tym wszystkim markiz i Gudin niemal jednocześnie dopadli przełazu; ale Montauran tak zręcznie rzucił garłacz trafiając przeciwnika w głowę, że ten zatrzymać się musiał. Nie potrafilibyśmy odmalować niepokoju Marii i zaciekawienia, jakie objawiał Hulot, ze swoim oddziałkiem śledząc ów epizod. Wszyscy w milczeniu, bezwiednie naśladowali ruchy ściganego i ruchy ścigającego. Gars i Gudin dobiegli razem do firanki szronem okrytej, jaką tworzył lasek; ale oficer jął cofać się nagle i znikł za jabłonią. Ukazało się bowiem ze dwudziestu szuanów, co nie strzelali do tej pory, ażeby nie zabić wodza, i podziurawili rzeczone drzewo kulami. Oddziałek Hulota pomknął na ratunek Gudinowi, ten zaś, nie mając przy sobie broni, wracał przemykając się biegiem od drzewa do drzewa w momentach, kiedy Strzelcy Królewscy nabijali fuzje. Krótko był w niebezpieczeństwie. Kontrszuanie i Błękitni z Hulotem na czele szli w sukurs młodemu oficerowi, a dotarli już do miejsca, gdzie markiz ugodził go był garłaczem. W tejże chwili Gudin zobaczył, że przeciwnik jego, sił ostatkiem goniąc, usiadł pod kępką drzew; pozostawiwszy więc kolegów, aby odstrzeliwali się szuanom przyczajonym za wałem bocznym, okrążył ich i jął, pędząc niby dzikie zwierzę, gnać w stronę markiza. Widząc ten manewr szuanie wrzasnęli przeraźliwie, aby ostrzec wodza; za czym wypaliwszy do kontrszuanów — rebeliantom dopisało w owym przypadku szczęście, jakie miewają kłusownicy — spróbowali stawić im czoła; ale kontrszuanie, wdrapawszy się dzielnie na wał służący nieprzyjacielowi za szaniec, wzięli krwawy odwet. Szuanie cofnęli się wtedy na drogę wiodącą wzdłuż pola, gdzie odbyła się potyczka, i zawładnęli pagórkiem, niebacznie przez Hulota opuszczonym. Zanim Błękitni zdążyli się połapać, szuanie skryli się między załomami krawędzi skalnej niby w okopach, skąd mogliby bez przeszkód prażyć do żołnierzów Hulota, jeśli by ci okazali ochotę zdobywania owej naturalnej twierdzy. Kiedy Hulot, prowadząc kilku żołnierzów, szedł wolno w stronę lasku na poszukiwanie Gudina, obywatele miasta Fougéres zabierali się do całkiem innego dzieła: dobijali rannych i odzierali zabitych. Czasu owej strasznej wojny żadna ze stron walczących nie brała jeńców. Markiz był uratowany, a wobec tego szuanie i Błękitni, uznawszy, że siły ich zrównały się mniej więcej, i walka żadnej nie przyniesie korzyści, myśleli tylko o odwrocie.

— Jeśli stracę tego młokosa — zawołał Hulot wpatrując się uważnie w las — nigdy już nie będę zawierał przyjaźni!

— Ho! Ho! — ozwał się jeden z młodych mieszkańców Fougéres, zajęty obdzieraniem zmarłych. — Patrzcie, jakiegom złapał ptaszka. Żółciutkie ma piórka!

Pokazał kolegom sakiewkę pełną złotych monet, którą znalazł był właśnie w kieszeni czarno ubranego grubasa.

— A cóż on takiego ma tam jeszcze? — rzekł inny wyciągając brewiarz z nieboszczykowego surduta. — O! Hostie! Więc to ksiądz! — zawołał rzucając brewiarz na ziemię.

— A to złodziej! Wykwitował mnie — oznajmił trzeci znalazłszy w kieszeniach rozdziewanego szuana tylko dwa dukaty po sześć franków każdy.

— Ale ma za to buty jak się patrzy — odpowiedział któryś z żołnierzów ściągając je z nóg nieboszczyka.

— Dostaniesz te buty, jeśli los padnie na ciebie — odrzekł ostro jeden z mieszczan, a odsunąwszy żołnierza zdarł w mig pomienione obuwie zmarłemu i rzucił na stos nagromadzonego już przyodziewku.

Czwarty z kontrszuanów zbierał pieniądze, aby rozdzielić je, kiedy wrócą wszyscy biorący udział w ekspedycji żołnierze. Nadszedłszy w towarzystwie młodego oficera, co puścił się był w pogoń za Garsem — przedsięwzięcie zarówno niebezpieczne, jak bezowocne — Hulot zastał około dwudziestu ze swoich żołnierzów i ze trzydziestu kontrszuanów nie opodal trzynastu zabitych nieprzyjaciół, których. wrzucono do rowu biegnącego pod usypiskiem.

— Żołnierze — huknął srogo Hulot — zabraniam wam dzielić się tymi łachami! Ustawić mi się w szereg, nie marudzić tam!

— Obywatelu komendancie — powiedział któryś żołnierz, w butach tak podartych, że wyłaziły wszystkie palce — nie weźmiemy pieniędzy, zgoda; ale te trzewiczki, obywatelu komendancie — dodał wskazując kolbą fuzji podkute buciska — pasują na mnie jak ulał.

— Chciałbyś nosić angielskie buty! — żachnął się Hulot.

— Obywatelu komendancie — wtrącił z szacunkiem jakiś ochotnik z Fougéres — zawsze dzielimy się łupem, jak długo trwa ta wojna...

— Was to nie dotyczy, postępujcie sobie wedle zwyczaju — rzekł twardo Hulot przerywając tę mowę.

— Spójrz no, Gudin, sakiewka, a w niej trzy ludwiki. Napracowałeś się i twój dowódca pozwoli ci je wziąć — ozwał się do młodego oficera któryś z dawnych kolegów.

Zerknąwszy na Gudina Hulot zobaczył, że ten blednie.

— To trzosik mojego stryja! — zawołał.

Lubo nóg nie czuł ze zmęczenia, postąpił kilka kroków ku stosowi trupów i najpierw ujrzał ciało stryja; popatrzywszy chwilę na krwistą twarz pooraną sinymi smugami, zesztywniałe ramiona i ranę od kuli, wydał stłumiony okrzyk i rzekł:

— W drogę, obywatelu komendancie!

Oddział Błękitnych ruszył. Hulot podtrzymywał przyjaciela wziąwszy go pod rękę.

— Do stu piorunów, furda to, mój bracie — pocieszał Gudina stary żołnierz.

— Ależ on umarł — powiedział oficer — umarł! Był moim jedynym krewniakiem, przeklął mnie, ale kochał. Gdyby król powrócił, cała okolica żądałaby mojej głowy, a ten poczciwina schowałby mnie pod sutanną...

— Zgłupiał, czy co! — mówili gwardziści narodowi dzieląc się łupem. — Klecha był bogaty, a takie czasy nastały, że nie zdążył napisać testamentu, w którym by go wydziedziczył.

Dokonawszy podziału kontrszuanie dogonili Błękitnych postępując w niejakiej odległości za nimi.

Pod wieczór straszliwy niepokój wśliznął się do Wydmikuflowej chałupy, gdzie mieszkańcy żyli dotąd w świętej i beztroskiej naiwności. Barbarka i malec wrócili o tej godzinie, kiedy chłopi do wieczerzy zasiadać zwykli — matka przyniosła na plecach ciężką naręcz gałęzi janowca, a syn wiązkę trawy dla bydła. Wszedłszy do izby, próżno rozglądali się za Wydmikuflem; i nędzna ta lepianka nigdy jeszcze nie wydała im się równie przestronną, takimi ziała pustkami. Wygasły komin, ciemności i cisza — wszystko to zwiastowało jakieś nieszczęście. Z zapadnięciem nocy Barbarka roznieciła skwapliwie suty ogień i zapaliła dwie oribus  — ludność zamieszkała między wybrzeżami Armoryki a dolnym i środkowym biegiem Loary nazywa tak żywiczne stoczki, a nazwa ta przyjęła się również za Amboise i po wsiach prowincji Vendómois. W ruchach krzątającej się Barbarki była owa powolność, która paraliżuje nasze zatrudnienia, jeśli prawie całą uwagę poświęcamy jakiemuś obcemu im, a głęboko nurtującemu w nas uczuciu; łowiła uchem i najlżejsze szmery; a często, zwie. dziona świstem wichru, wychodziła na próg ubogiej chałupy i wracała smucąc się srodze. Wymyła dwie miarki, napełniła jabłecznikiem i postawiła na długim orzechowym stole. Co i raz popatrywała na chłopca, który doglądał wypieku hreczanych placków, ale przemówić nie była w stanie. Oko malca spoczęło przez moment na dwóch gwoździach, gdzie zwykle wisiała ojcowska dubeltówka, a Barbarkę przejął dreszcz, bo miejsce to było puste. Ciszę przerywało tylko ryczenie krów i monotonne kapanie jabłecznika, przeciekającego nieszczelnym szpuntem beczki. Biedna kobieta westchnęła przyrządzając w trzech miskach z brunatnej gliny zupę swojego rodzaju, złożoną z mleka, pokrajanych drobno placków i gotowanych kasztanów.

— Bili się na polu Beraudiére'a — oznajmił chłopiec.

— Idź no tam i zobacz — odrzekła matka.

Malec wybiegł, obejrzał przy świetle księżyca stos trupów, a nie znalazłszy ojca między nimi, wrócił wesół, pogwizdując; podniósł był kilka pięciofrankówek, o których zapomnieli zwycięzcy wdeptawszy je w błoto. Zastał matkę siedzącą na stołeczku przy kominie: przędła konopie. Potrząsnął przecząco głową, a Barbarka uwierzyć nie mogła, że przyniósł pomyślną wieść; kiedy zegar na wieży Świętego Leonarda wydzwonił dziesiątą, chłopak wymamrotawszy modlitwę do świętej Dziewicy z Auray położył się spać. Barbarka czuwała przez całą noc, a o brzasku krzyknęła z radości usłyszawszy w oddali znane jej dudnienie podkutych buciorów — niebawem też ukazało się gniewne oblicze Wydmikufla.

— Chwała świętemu Labrowi! Obiecałem mu piękną świecę, to i uratował Garsa! Pamiętaj, żeśmy teraz winni świętemu trzy świece.

Następnie Wydmikufel chwyciwszy miarkę wypił wszystko jednym haustem. Kiedy żona podała mu zupę i wzięła odeń dwururkę i gdy rozsiadł się już na orzechowej ławie, powiedział przysuwając się do ognia:

— Jakim sposobem Błękitni i kontrszuanie tutaj przyleźli? Bili się przecież we Florigny. Ki diabeł wygadał im się, że Gars jest u nas? Bo tylko on, jego pikna dziewucha i ja wiedzieliśmy o tym.

Kobieta pobladła.

— Kontrszuanie okłamali mnie, że są garsami od Świętego Jerzego — objaśniła drżąc — to i powiedziałam im, gdzie jest Gars.

Z kolei zbladł Wydmikufel; pchnął miskę na krawędź stołu.

— Posłałam do ciebie naszego chłopaka, żeby cię ostrzegł — podjęła wystraszona Barbarka — ale się z tobą nie spotkał. Szuan zerwał się i tak mocno uderzył kobietę, że runęła na łóżko blada jak trup.

— Dziopo przeklęta... zabiłaś mnie — powiedział. Ale zląkłszy się okropnie, wziął żonę w ramiona: — Barbarko! — zawołał. — Barbarko! Matko Przenajświętsza! Za ciężką mam łapę.

— To myślisz — rzekła otwierając oczy — że Odziom o tym się dowie?

— Gars — odpowiedział szuan — kazał wyśledzić zdrajcę.

— Komu? Odziomowi?

— Odziom i Kradnijbuła byli we Florigny. Barbarka odetchnęła swobodniej.

— Jeśli włos ci z głowy spadnie — oznajmiła — już ja ich żółcią napoję.

— E, i odechciało mi się jeść — powiedział smętnie Wydmikufel.

Żona przysunęła. mu drugą miarkę jabłecznika — nie spojrzał nawet. Dwie grube łzy stoczyły się z oczu Barbarki, zwilżając pomarszczoną i zwiędłą twarz.

— Słuchaj, żono — powiedział — trzeba jutro z rana naznosić chrustu na Skały Świętego Sulpicjusza, naprzeciw Świętego Leonarda, I zapalić ogień. To znak umówiony między starym proboszczem od Świętego Jerzego a naszym Garsem. Ksiądz przyjdzie, żeby odprawić mszę na jego intencyją.

— To Gars pójdzie do Fougéres?

— Tak, do tej swojej gładkiej dziewki. I ja tam lecę, dziś jeszcze, z tego właśnie powodu. Goś mi się widzi, że się z nią ożeni i ją porwie, bo kazał mi nająć konie i rozstawić na drodze do Saint-Malo.

To rzekłszy zmęczony Wydmikufel położył się na kilka godzin, a kiedy wstał, nie czekając ruszył w drogę. Wrócił nazajutrz rano, wywiązawszy się sumiennie z poleceń danych od markiza. Dowiedziawszy się, że pod nieobecność jego nie zawitał ani Odziom, ani Kradnijbuła, rozproszył obawy małżonki, ta zaś, niemal uspokojona, poszła na Skały Świętego Sulpicjusza, bo tam w przeddzień już przygotowała na szczycie, na wprost Świętego Leonarda, kilka oszronionych wiązek chrustu. Prowadziła za rękę malca niosącego zarzewie w pękniętym chodaku. Ledwie matka i syn znikli za dachem szopy, Wydmikufel ułyszał, jak dwóch ludzi skacze przez najbliższy przełaz amfilady, i zobaczył niewyraźnie skroś gęstą mgłę kanciaste sylwetki, zarysowujące się widmowo niby straszydła. „To Kradnijbuła i Odziom" — pomyślał. Zadrżał. Na podwórku zjawili się dwaj szuanie, a posępne ich twarze ocienione wielkimi, zniszczonymi kapeluszami przypominały trochę oblicza, jakie widujemy na sztychach przedstawiających wieśniaka otoczonego sielskim krajobrazem.

— Witajcie, Wydmikuflu — ozwał się poważnie Odziom.

— Witajcie, panie Odziomie — odrzekł pokornie małżonek Barbarki. — Raczycie wejść i wypróżnić kilka miarek? Mam zimny placek i świeże masło.

— A któż by wam odmówił, kmotrze! — powiedział Kradnijbuła.

Obaj szuanie weszli. Początek wizyty nie mógł niczym przerazić gospodarza; Wydmikufel, pospieszywszy do znanej nam pękatej beczki, napełnił trzy miarki, a Odziom i Kradnijbuła rozsiadłszy się po dwóch końcach długiego stołu, na lśniącej ławie, jęli krajać placek i smarować go masłem tłustym a żółtawym, z którego pod nożem tryskały kropeleczki maślanki. Wydmikufel postawił przed kamratami miarki jabłecznika, grubym kołnierzem piany ozdobionego, i we trzech zabrali się do jedzenia; od czasu do czasu gospodarz, łypiąc ukosem na Odzioma, usiłował gorliwie zaspokoić jego pragnienie.

— Daj no tabakierę — rzekł Odziom do Kradnijbuły. Wytrząsnąwszy energicznie kilka niuchów na dłoń, Bretończyk wciągnął tabakę z zastanowieniem, jak gdyby przygotowywał się do jakiejś ważnej czynności.

— Zimno tu — oznajmił Kradnijbuła podnosząc się, żeby zamknąć górną część drzwi.

Światło szarawe od mgły sączyło się więc już do izby tylko okienkiem, rzucając słaby blask na stół i ławy, ale za to ogień ubarwił wnętrze krwawymi błyski. W tejże właśnie chwili Wydmikufel napełniwszy powtórnie miarki postawił je przed gośćmi; odmówili jednak, cisnęli w kąt wielkie kapelusze i przybrali nagle uroczystą minę. Gesty dwóch szuanów, porozumiewawcze spojrzenie, jakie wymienili, tak przeraziły Wydmikufla, że zatrząsł się niby osika, wydało mu się bowiem, iż pod wełnianymi czerwonymi czapkami przybyłych zobaczył krew.

— Przynieś no tasak — powiedział Odziom.

— A na cóż on panu, wielmożny panie Odziomie?

— Nie pytaj, kmotrze, bo dobrze wiesz — odparł Kradnijbuła chowając tabakierę, którą zwrócił mu Odziom — zostałeś osądzony.

I obaj szuanie zerwali się jednocześnie, chwytając karabiny.

— Proszę pana Odzioma, ja nie mówiłem nic o Garsie...

— A ja ci mówię, żebyś przyniósł tasak — odrzekł szuan.

Nieszczęsny Wydmikufel potrącił o nieheblowane deski wyrka, gdzie sypiał jego chłopak: trzy pięciofrankówki potoczyły się po ziemi. Kradnijbuła schylił się po nie.

— Ho, ho, Błękitni zapłacili ci nowymi pieniędzmi! — zawołał Odziom.

— Przysięgam na obrazek świętego Labra — odparł Wydmikufel — żem nic a nic nie powiedział. Barbarka wzięła kontrszuanów za garsów od Świętego Jerzego, i tyle.

— Nie gadaj babie o jenteresach! — huknął Odziom.

— Wszystko jedno, kmotrze, nie żądamy, abyś się tłumaczył, żądamy tasaka. Zostałeś osądzony.

Na znak kamrata Kradnijbuła pomógł schwycić ofiarę. Znalazłszy się w rękach szuanów, Wydmikufel całkiem opadł z sił, ukląkł i gestem rozpaczy wzniósł ku katom ramiona.

— Moi ludzie poczciwi, mój kmotrze, a cóż się stanie z moim chłopakiem?

— Zaopiekuję się nim — obiecał Odziom.

— Drodzy towarzysze — podjął Wydmikufel zbladłszy jak trup — nie jestem na śmierć przygotowany. Dopuścicież, abym umarł bez spowiedzi? Macie prawo pozbawić mnie życia, ale nie macie prawa odebrać mi szczęśliwej wieczności.

— Sprawiedliwie gada — rzekł Odziom spoglądając na Kradnijbułę.

Obaj szuanie trwali chwilę w najsroższej konfuzji, nie umieli bowiem rozstrzygnąć tej kwestii,drażliwej. Nieborak łowił uchem najlżejszy szelest wiatru, jak gdyby nie tracąc jeszcze nadziei. Posłyszawszy zaś monotonny szmer kropel jabłecznika, spadających co i raz z beczki, spojrzał na nią mimowiednie i westchnął smutno. Nagle Kradnijbuła wziął delikwenta pod ramię, pociągnął w kąt i rzekł:

— Wyspowiadaj się przede mną ze wszystkich grzechów, powtórzę je księdzu prawdziwego kościoła, a on da mi rozgrzeszenie; gdyby naznaczył pokutę, odprawię ją za ciebie.

Wydmikufel uzyskał niejaką zwłokę oskarżając się nader gadatliwie; lubo jednak mnóstwo wyliczył zbrodni, wszelkie ich okoliczności przytaczając, zakończył wreszcie ów różaniec.

— Cóż robić, mój kmotrze — zakonkludował — tak czy inaczej, skoro mówię ci wszystko jak na spowiedzi, to jedno mam tylko sobie do zarzucenia, a przysięgam na święte imię Boże, żem czasami za grubo chleb masłem smarował, i niech święty Labr, co go widzisz tam nad kominem, zaświadczy, żem nic o Garsie nie rozpowiadał. Nie, moi poczciwi ludzie, nie zdradziłem go.

— To i dobrze, mój kmotrze, wstań, prędzej czy później porozumiesz się w tych wszystkich sprawach z Panem Bogiem.

— Pozwólcie mi chociaż pożegnać się z Bar...

— Słuchaj no — odpowiedział Odziom — jeśli chcesz, aby nie kalano twojej pamięci, tylko szacowano cię wedle zasług, zachowaj się jak prawdziwy Bretończyk i umrzyj zacnie.

Obaj szuanie, znowu Wydmikufla schwyciwszy, ułożyli na ławie, on zaś niczym już oprócz konwulsyjnych ruchów, nakazanych instynktem zwierzęcym, nie przejawił oporu; i tylko raz i drugi zawył głucho, ale umilkł natychmiast, gdy grzmotnęło rąbnięcie masywnym tasakiem. Szuanom wystarczył jeden zamach, aby odciąć głowę. Odziom ujął głowę za pęk włosów, wyszedł z chałupy, znalazł w prymitywnym obramowaniu drzwi potężny gwóźdź, owinął wokół niego włosy i powiesił tę głowę okrwawioną, nie zamknąwszy jej nawet oczu. Szuanie, bynajmniej się nie spiesząc, umyli ręce w ogromnej glinianej misie napełnionej wodą, włożyli kapelusze, wzięli karabiny i znikli za przełazem, gwiżdżąc melodię „Ballady o kapitanie". U skraju pola Kradnijbuła zanucił chrypliwie strofy te, na chybił-trafił wybrane z naiwnej piosenki, a wiatr uniósł jej sielskie nuty.

Na pierwszym popasie

Kochanek jej sprawił

Atłasy białe;

Na drugim popasie

Kochanek jej sprawił

Klejnoty wspaniałe.

Taka śliczna była,

Że serce podbiła

Pułku całego.

Melodia zacierała się niepostrzeżenie, w miarę jak oddalali się Odziom i Kradnijbuła; ale wśród pól panowała cisza tak głęboka, że kilka nut obiło się o uszy Barbarki, co wracała właśnie do domu trzymając malca za rękę. Chłopka nie słucha nigdy obojętnie tej piosenki, jakże w zachodnich prowincjach Francji popularnej; więc i Barbarka zanuciła bezwiednie pierwsze zwrotki ballady:

Prędzej, moja luba,

Ruszajmy na wojnę,

Już pobudka brzmi.

Dzielny kapitanie,

Na nic twe staranie,

Córki nie dam ci!

Choćbyś obiegi ziemię

I przepłynął morze,

Tylko zdradą weźmiesz ją.

I stary przechera

Dziewczę z szat odziera,

Topi córkę swą.

Kapitan chytrzejszy —

Pannę uratował

Bieżąc za nią wpław.

Prędzej, moja luba,

Ruszajmy na wojnę,

Bo najwyższy czas.

Na pierwszym popasie, etc.

Barbarka wyśpiewując balladę doszła do zwrotek, od których zaczął był Kradnijbuła, i w tymże momencie znalazła się na swoim podwórku: język stanął jej kołkiem, zatrzymała się, jak gdyby wrosła w ziemię, krzyk tym straszliwszy, że na początku gwałtownie stłumiony, buchnął jej z ust szeroko otwartych.

— Co wam się stało, matulu? — spytał chłopiec.

— Idź sam — odrzekła głucho Barbarka i wyrwawszy rękę z jego dłoni popchnęła dzieciaka z niewiarygodną szorstkością — nie masz już ojca ani matki.

Chłopczyna zapłakał, a rozcierając sobie ramię ujrzał głowę zawieszoną na gwoździu: rumiana twarzyczka malca zastygła w skurczu nerwowym, jaki rysom nadają łzy. Ucichł. Wytrzeszczył oczy, długo patrzył na głowę ojca, przyglądał jej się tępo, żadnego nie zdradzając wzruszenia; po chwili zaś w twarzy dziecka — głupiej, bo przesłoniętej jakby mgłą nieświadomości — pojawiła się nawet i ciekawość dzikusom właściwa. Nagle Barbarka wzięła syna za rękę, ścisnęła ją gwałtownie i szybko kierując się ku domostwu pociągnęła go za sobą. Kiedy Odziomi Kradnijbuła układali Wydmikufla na ławie, ofierze spadł but, a pchnięty snadź nogą któregoś z katów, w takim znalazł się miejscu, że napełniła go krew cieknąca z szyi. Ów but był pierwszym przedmiotem, jaki ujrzała wdowa.

— Zdejmij chodak — rzekła matka do syna. — Włóż w to nogę. Dobrze: Popamiętaj na zawsze — ozwała się ponuro — ten but ojca twojego, nigdy nie kładź butów nie pomyślawszy o bucie pełnym krwi, którą przelali szuanie, i zabijaj szuanów!

Mówiąc to potrząsnęła głową z taką furią, że czarne kosmyki włosów rozsypawszy się na szyi nadały złowróżbny wyraz licom.

— Klnę się na świętego Labra — podjęła — że oddam cię Błękitnym. Będziesz żołnierzem, aby pomścić ojca. Zabijaj, zabijaj szuanów, a naśladuj mnie! Tak! Wzięliście głowę mojego chłopa, a ja dam Błękitnym głowę Garsa!

Skoczywszy jednym susem na łóżko, wyciągnęła ze schowanka pękaty trzosik i znów ujmując zdziwionego chłopca za rękę — nie zostawiła mu nawet czasu, aby włożył chodak — pociągnęła go w stronę Fougéres: szli bardzo szybko i żadne nie obejrzało się na porzuconą chałupę. Kiedy stanęli na szczycie Skał Świętego Sulpicjusza, Barbarka podsyciła ogień z chrustu, a chłopak pomógł jej przyrzucić żar gałęźmi janowca, ciężkimi od szronu i zielonymi jeszcze, aby dym zgęstniał.

— Przetrwa on twojego ojca, mnie i Garsa — rzekła z dziką nienawiścią Barbarka wskazując ogień synowi.

Kiedy wdowa po Wydmikuflu i jej syn o stopie krwią umazanej wpatrywali się w kłąb dymu ponuro, mściwie i z ciekawością, panna de Verneuil, nie odrywając oczu od skały, daremnie czekała na znak obiecany przez markiza. Mgła, zagarniając nie wiedzieć kiedy coraz większe połacie, spowijała całą okolicę welonem, w którego szarych odcieniach skryły się już i najbliższe partie krajobrazu, widoczne z okien miasta. Maria, mile zaniepokojona, przyglądała się na przemian to skałom, to zamkowi, to budowlom, co w owym ginąc tumanie, przypominały tylko jeszcze ciemniejszą mgłę. Za szybą gałęzie kilku drzew odcinały się od niebieskiego tła niby polipy koralowe, które ukazują nam się niekiedy skroś gładką taflę morza. Słońce nadawało niebu sinawy i zimny kolor przyczerniałego srebra, promienie barwiły anemiczną czerwienią nagie gałęzie drzew, na których kołysały się jeszcze tu i tam ostatnie liście. Zbyt jednak rozkoszne sentymenta ożywiały duszę Marii, aby nasza zakochana dojrzeć mogła w owym otoczeniu złą wróżbę, zadającą kłam szczęściu, którym syciła się zawczasu. Dwa dni temu pojęcia jej uległy osobliwej przemianie. Zgorzknienie, niczym nie miarkowane wybuchy namiętności poddały się zwolna wpływom równomiernej temperatury, jaką wytwarza życie w prawdziwej miłości. Upewniła się, że jest kochaną, a pewność ta, której wśród licznych szukała niebezpieczeństw, zrodziła w niej pragnienie powrotu do warunków społecznych sankcjonujących szczęście, które to warunki porzuciła jedynie pod wpływem desperacji. Miłość przelotna wydawała jej się równą niemocy. Nieszczęście strąciło Marię na dno społeczne, skąd nagle wzbiła się ku wysokim sferom, gdzie przebywała czas krótki dzięki pozycji ojca. Próżność jej, uciśniona okrutnymi kolejami to szczęsnej, to zapoznanej namiętności, zbudziła się i ukazała przywileje wynikające ze świetnej sytuacji. Urodziła się, by tak rzec, na markizę, poślubiwszy przeto Montaurana czyż nie zaczęłaby żyć i działać w swoim własnym środowisku? Wiodła do tej pory życie awanturnicy, doświadczyła jego losów, mogła więc lepiej niż inne kobiety oszacować wielkość uczuć, na których zasadza się rodzina; a zatem macierzyństwo i jego troski byłyby dla niej nie tyle obowiązkiem, ile wypoczynkiem. Lubiła życie cnotliwe i spokojne, a ukazało się jej ono na chwilę podczas owej ostatniej burzy — tak samo zresztą kobieta cnotą znużona potrafi spozierać łakomie ku zdrożnej namiętności. Cnota była dla Marii nowym sposobem uwodzenia.

— Kto wie — rzekła odchodząc od okna, przy którym daremnie czekała na ów ogień, co miał rozbłysnąć ze Skał Świętego Sulpicjusza — czym nie pokazała mu się zbyt zalotną... Ale czyż nie dowiedziałam się, jak bardzo mnie kocha?... Franusiu, to już nie sen! Dziś wieczór zostanę markizą de Montauran! I jakim uczynkiem zasłużyłam sobie na tak doskonałe szczęście? Och! Kocham go, a za miłość jedynie miłością wypłacić można. Z tym wszystkim Bóg nagrodzić mnie pragnie na pewno z tej racji, że mimo tylu nieszczęść nigdy nie straciłam ducha; chce, abym zapomniała o cierpieniach, bo, jak wiesz, moje dziecię, wycierpiałam wiele.

— Jak to, panno Mario! Dziś wieczór będziesz markizą de Montauran? Ach! Póki się to nie stanie, będzie mi się zdawało, że śnię. Któż mu wytłumaczył, ileś naprawdę pani warta? — Ależ moje drogie dziecię, on ma nie tylko piękne oczy, ma także i duszę. Gdybyś zobaczyła go w niebezpieczeństwie, tak jak ja widziałam. Och! Jestem pewna, że człowiek tak odważny nad życie kochać umie!

— Skoro go pani kocha tak bardzo, jakże dopuścić możesz, aby zjawił się w Fougéres?

— Toć nie mieliśmy czasu zamienić słowa, kiedy nas zaskoczono. A zresztą czyż to nie dowód miłości? Nigdy dowodów takich dosyć nie mamy. A tymczasem uczesz mnie.

Ale ruchami jak gdyby elektrycznością naładowanymi, kojarząc myśl burzliwą ze staraniem przez kokieterię nakazanym, popsuła chyba sto razy kunsztowną i wybornie ułożoną koafiurę. Zwijając włosy w jeden węzeł lub nadając warkoczom świetniejszy połysk zastanawiała się — bowiem drzemała jeszcze w Marii resztka nieufności — czy markiz nie oszukuje jej aby, ale i jednocześnie przychodziła do wniosku, iż podobna przewrotność byłaby całkiem niezrozumiałą, gdyż nawiedzając bogdankę w Fougéres drwił zuchwale z niechybnej zemsty. Studiując chytrze przed lustrem, ile zdziałać potrafiłoby spojrzenie rzucone spod oka, uśmiech, lekka zmarszczka na czole, poza wyrażająca gniew, miłość lub wzgardę, medytowała, jakimi by przebiegami kobiecymi do chwili ostatniej zgłębiać serce młodego wodza.

— Masz rację, Franusiu! — rzekła. — I ja bym chciała być już po ślubie. Ten dzień jest ostatnim z mrocznych dni moich, a dźwiga albo brzemię mojej śmierci, albo naszego szczęścia. Obrzydliwe mgły — przydała spoglądając znów na szczyty Skał Świętego Sulpicjusza, wciąż jakby kurzawą osłonięte.

I jęła sama drapować firanki z jedwabiu i muślinu, co zdobiły okno, układała zaś materię w taki sposób, aby światło przyćmione sączyło się do pokoju tworząc rozkoszny półmrok. Z upodobaniem dokonała tej czynności.

— Franusiu.— rzekła — sprzątnij te cacka, bo szpecą kominek, a zostaw na nim tylko zegar i dwa wazony z saskiej porcelany, gdzie sama ułożę kwiaty zimowe, o które Corentin wystarał się dla mnie... Wynieś wszystkie krzesła, nie chcę tu widzieć nic oprócz kanapy i fotela. Kiedy skończysz, moje dziecię, wyczyścisz dywan tak, aby odświeżyć kolory, a potem obsadzisz świece w lichtarzach nad kominkiem i w kandelabrach...

Maria wpatrywała się uważnie i długo w stary gobelin, którym były obciągnięte ściany pokoju. Kierując się wrodzonym poczuciem dobrego smaku, umiała wynaleźć pośród prześlicznych i bogatych odcieni owej tkaniny, wykonanej na ramie pionowej, kolory, dzięki którym zdołałaby skojarzyć ową staroświecką ozdobę z meblami i resztą urządzenia buduaru, tak barwy dobierając, aby harmonizowały z sobą albo wdzięcznie kontrastowały. Tą samą myślą wiedziona wstawiła kwiaty do pokrętnych farfurek przystrajających pokój. Kanapę przysunęła do kominka. Z obu stron łoża, co mieściło się pod ścianą naprzeciw kominka, postawiła na dwóch złoconych stolikach dwa wielkie saskie wazony, pełne liści i kwiatów rozsiewających najmilsze wonie. Niejeden raz ogarniało ją drżenie, kiedy układała sute fałdy zielonego brokatu obrzeżającego baldachim łoża i przyglądała się z namysłem zakolom kwiecistej draperii, którą ów sprzęt osłoniła. W podobnych przygotowaniach tai się zawsze jakiś nie dający się określić sekret szczęścia, a przyprawiają one o podniecenie tak rozkoszne, że często wśród owej miłosnej krzątaniny kobieta zapomina o wątpliwościach: toteż i panna de Verneuil zapomniała o swoich. Istnieją chyba pobudki religijnej natury w owej mnogości starań podjętych dla ukochanego — nie asystując przy nich nie może on ani ich zobaczyć, ani nagrodzić, ale później musi odwdzięczyć się uśmiechem pełnym aprobaty, na który zasługują te przygotowania, urocze i zawsze jak najlepiej zrozumiane. Pogrążywszy się w nich kobieta oddaje się, by tak rzec, zawczasu miłości, a każda bez wyjątku powiada sobie wtedy to, co myślała panna de Verneuil: „Dziś wieczór będę bardzo szczęśliwa!" Najskromniejsza z kobiet zapisuje te słowa lubej nadziei w najgłębszych fałdach jedwabiu czy muślinu; a potem, niepostrzeżenie, harmonia, którą kobieta wokół siebie roztoczy, nada wszystkiemu kształt miłością tchnący. Wewnątrz owej sfery, która kobietę jedynie rozkoszą napawa, przedmioty stają się istotami, świadkami; ona zaś kwapi się uczynić je wspólnikami wszelkich spodziewanych uciech. Za każdym poruszeniem czy myślą coraz to zuchwałej przyszłość okrada. Jeszcze chwila i nie czeka już na nic zapomina o nadziejach i tylko wsłuchuje się w ciszę: najlżejszy szmer winien naówczas przynieść jej wróżbę; w końcu zwątpienie ogarnia jej serce szponami — kobieta płonie, miota się, dławi ją myśl, co potężnieje niby siła czysto fizyczna; to na przemian triumf i męczarnia, co zabiłaby może kobietę, gdyby nie przyszłych rozkoszy nadzieja. Dwadzieścia razy panna de Verneuil unosiła firanki spodziewając się, że zobaczy słup dymu, co miał wystrzelić ponad skałami; wydawało się jednak, iż mgła z każdym momentem nowych nabiera odcieni, a Maria w imaginacji swojej uznała na koniec tę szarość za złowróżbną. Zniecierpliwiwszy się wreszcie, zasłoniła okno przyrzekając sobie stanowczo, iż więcej firanki nie odsunie. Spojrzała, dąsając się, na ów pokój, któremu dała duszę i mowę, zastanowiła się, czy dar próżnym nie będzie, a myśl ta skłoniła ją do rozważań tyczących się całej sytuacji.

— Moja mała — zagadnęła Franusię wciągając ją do gotowalni, która sąsiadowała bezpośrednio z pokojem; światło dostawatóo się tu przez owalne okienko wychodzące na ciemny zakątek, jaki tworzyły fortyfikacje miejskie i skały Promenady — zrób mi zaraz porządek, wszędzie ma być ład wzorowy! Salon zostawisz, jeśli zechcesz, w nieładzie — dorzuciła, a słowom tym towarzyszył szczególny uśmiech, jaki kobiety jedynie dla najpoufalszych między sobą rozmów zachowują; mężczyzna nigdy się nie dowie, ile uśmiech taki zawiera uciesznej finezji.

— Ach! Jakże pani ślicznie wyglądasz! — zawołała Bretoneczka.

— E! Niemądre my wszystkie jesteśmy, bo czyż kochanek nie będzie zawsze dla nas najpiękniejszą ozdobą?

Franusia, zostawiwszy Marię spoczywającą niedbale na otomanie, oddaliła się powoli, przekonana prawie, że pani jej nigdy nie wyda markiza, choćby nawet miłości nie odwzajemnił.

— Jesteś aby pewna tego, co pleciesz, moja stara? — wypytywał Hulot Barbarkę, która rozpoznała go przyszedłszy do Fougéres.

— Nie macie oczu, panie? Popatrzcież, mój jegomość, tam, na Skały Świętego Sulpicjusza, na wprost Świętego Leonarda.

Corentin obrócił oko ku szczytom, w kierunku, który Barbarka wskazała palcem; a że mgła rozpraszała się natenczas, mógł postrzec dość wyraźnie białawy słup dymu, o którym mówiła Wydmikuflowa.

— No i kiedyż on tu będzie, moja stara? Wieczorem, czy w nocy?

— Nie wim, mój jegomość — oświadczyła Barbarka.

— Czemu zdradziłaś swoich? — spytał ciekawie Hulot odciągnąwszy kobietę o kilka kroków od Corentina.

— O, niech jaśnie wielmożny pan jenerał popatrzy tylko na nogę mojego chłopaka: cała umazana krwią mojego chłopa, którego szuanie zarżnęli z przeproszeniem jak ciołka, żeby go ukarać za te trzy słowa, które pan wymusiłeś ze mnie przedwczoraj, kiedym robiła w polu! Weźcie sobie mojego chłopaka, boście już mu zabrali ojca i matkę, ale, mój jegomość, zróbcie z niego prawdziwego Błękitnego, żeby zabił wielu szuanów. Mam tu dwieście dukatów, niech jegomość schowa je dla niego; oszczędzając wyjdzie na pana, bo mój stary ciułał te pieniądze przez dwanaście lat.

Hulot spoglądał zdziwiony na chłopkę: była blada, pomarszczona i nie uroniła ani jednej łzy.

— A cóż z wami stanie się, matko? — powiedział. — Zatrzymałabyś lepiej te pieniądze.

— Ja — odrzekła potrząsając smutnie głową — nic już nie potrzebuję! Choćbyś mnie jegomość zamknął na dziesięć spustów w lochach Meluzyńskiej wieży (tu wskazała jedną z baszt zamkowych), szuanie znajdą tam drogę, o, znajdą, i mnie zabiją.

Ucałowała chłopaka nie tając rozpaczliwej boleści, spojrzała na niego, uroniła dwie łzy, spojrzała jeszcze raz i znikła.

— Komendancie — ozwał się Corentin — sposobność, jaka nam się nadarza, jest wyborna, aby jednak wykorzystać ją należycie, sądzę, że nie wystarczy jedna głowa: trzeba raczej dwóch. Wiemy wszystko, ale i nic nie wiemy. Jeśli wydamy rozkaz, aby z miejsca dom panny de Ver-neuil otoczono, zrazimy ją sobie szkaradnie. Nie będzie ani w twojej, ani mojej, a także twoich kontrszuanów i dwóch batalionów mocy walczyć z tą dziewczyną, jeżeli ona weźmie na ambit, aby ocalić tego swojego świętej pamięci ary stokratę. A to kawaler bywały u dworu, więc i szczwany, prócz tego młody i odważny. Nigdy nie zdołamy pojmać go w momencie, kiedy zawita do Fougéres. Kto wie zresztą, czy już go tu nie ma. Przetrząsać dom po domu? Absurd. Nic nie spenetrujemy, obudzimy czujność i rozdrażnimy mieszkańców.

— Co mi tam — zniecierpliwił się Hulot — rozkażę zaraz wartownikowi pilnującemu bramy Świętego Leonarda, aby teren swojej przechadzki rozszerzył o trzy kroki; w ten sposób będzie się kręcił i naprzeciw domu panny de Ver-neuil. Podam wszystkim strażom hasło, a sam skryję się na odwachu, kiedy więc dadzą mi znać, że zjawił się jakiś młodzieniec, biorę kaprala, czterech ludzi i.../p>

— Jeśli — przerwał Corentin krewkiemu żołnierzowi — ów młodzieniec okaże się kim innym, jeśli markiz nie wejdzie bramą, jeśli jest już u panny de Verneuil, jeśli, jeśli...

Tutaj Corentin popatrzył z wyższością na komendanta, a w minie tej było coś tak obraźliwego, że stary wojak huknął:

— Do stu tysięcy piorunów! A idźże do licha, obywatelu z piekła rodem! Cóż mnie to obchodzi? Jeśli ten huncwot ugrzęźnie na którejś z moich wartowni, rozstrzelam go nie patyczkując się; a jeśli dowiem się, że jest w którymś z domów, otoczę ów dom, złapię gagatka, rozstrzelam, i basta! Na diabła mi sobie łamać głowę, w jaki by tu sposób ochlapać mundur błotem?!

— Komendancie, list podpisany przez trzech ministrów opiewa, że masz słuchać panny de Verneuil.

— Obywatelu, niech ta panna przyjdzie tu, a zobaczę, co uczynić mi wypadnie.

— Skoro tak, obywatelu — odparł wyniośle Corentin — nie każe ci czekać. Oznajmi ci sama godzinę i minutę, w której ma zjawić się były arystokrata. Kto wie nawet, czy nie uspokoi się jedynie w tym przypadku, jeśli zobaczy, jak rozstawiasz warty i otaczasz dom.

„Diabeł oblókł człowieczą skórę" — pomyślał z przykrością stary szef półbrygady patrząc za Corentinem, co wielkimi krokami wspinał się na Schody Królowej — gdzie odbył się przytoczony dialog — kierując się ku bramie Świętego Leonarda. — Każe obywatela Montauran związać jak barana i wyda go w moje ręce — podjął mówiąc do siebie — a ja będę musiał przewodniczyć na sądzie wojen nym, czego nie cierpię. Tak czy inaczej — tu wzruszył ramionami — Gars jest wrogiem Republiki, zabił mojego biednego Gérarda, no i zawsze będzie o jednego szlachcica mniej. A niech to diabli!

Zakręcił się zwinnie na pięcie, a postanowiwszy dokonać inspekcji wszystkich posterunków w mieście rozstawionych, odszedł gwiżdżąc „Marsyliankę".

Tymczasem panna de Verneuil trwała w zadumie głębokiej i osobliwej: tajemnica takich medytacji kryje się niby zarzewie w otchłaniach duszy miotanej tysiącem sprzecznych uczuć, które nieraz dowiodły ludziom, co rzeczonemu rozmyślaniu porwać się dali, iż w czterech ścianach możemy wieść egzystencję namiętną i burzliwą i że niekoniecznie musimy wstawać z otomany, aby dokonały się losy nasze. Maria szukała dramatycznych przeżyć, a teraz, kiedy dramat ów dobiegał kresu, przywodziła sobie po kolei na pamięć owe sceny pełne miłości albo gniewu, które z jakąż potęgą wstrząsały jej życiem od dziesięciu dni, czyli od pierwszego z markizem spotkania. W tejże chwili ciężkie kroki zadudniły w salonie przyległym do pokoju Marii; zadrżała; drzwi się otworzyły, obejrzała się co prędzej — wszedł Corentin.

— Śliczna szachrajko! — rzekł śmiejąc się wyższy agent policji. — Miałażbyś jeszcze ochotę oszukiwać mnie nadal? Ach! Mario, Mario, wielce niebezpieczną grę prowadzisz pani, boś nie przypuściła mnie do spółki i nie radząc się mnie decydujesz o ciosach. Jeśli markiz uszedł losowi...

— To nie z pańskiej winy, nieprawdaż? — odrzekła Maria z głęboką ironią. — Mogęż wiedzieć — spytała poważnie — z jakiego tytułu znów się pan u mnie zjawiłeś?

— U pani? — zagadnął gorzko.

— Zastanawiam się już, a to pańska zasługa — odparła z godnością — czy jestem aby u siebie. A może wybrałeś umyślnie ten dom, aby łacno popełniać morderstwa, będące dla pana chlebem powszednim. W takim razie wyprowadzę się stąd. Zamieszkałabym z ochotą na puszczy, byle nie widywać...

— Szpiegów, postawie pani kropkę nad i — odparował Corentin. — Otóż ten dom nie jest ani twoją, ani moją, tylko rządu własnością; a co do wyprowadzki, to nie ruszysz się stąd pani — dodał rzucając jej spojrzenie, którego nie powstydziłby się sam diabeł.

Panna de Verneuil zerwapowa się kipiąc ze wzburzenia i postąpiła kilka kroków naprzód; ale stanęła jak wryta, widząc, że Corentin rozchyla firanki i zaprasza ją z uśmiechem ku oknu.

— Widzisz pani ten słup dymu? — zagadnął, a że umiał zawsze panować nad sobą, choćby najgłębszych wzruszeń doznawał,więc i tym razem nie drgnęły jego trupio blade lica.

— Jakiż to związek mógłby istnieć między moim odjazdem a tym, że ktoś pali tam zielsko? — spytała.

— Czemuż głos pani taki zmieniony? — odparł Corentin. — Biedactwo! — dodał słodziutko. — Wiem o wszystkim. Markiz będzie dziś w Fougéres, a pani urządziłaś tak rozkosznie ten buduar, postawiłaś kwiaty i zapaliłaś świece bynajmniej nie w tym celu, aby nam go wydać.

Panna de Verneuil zbladła ujrzawszy śmierć ukochanego w oczach tego tygrysa o ludzkiej twarzy. Uczuła, że miłość jej do Montaurana graniczy z szaleństwem. Głowa rozbolała Marię tak straszliwie, jak gdyby ktoś wydzierał jej włosy, a nie mogąc znieść tej katuszy padła na otomanę. Skrzyżowawszy ręce na piersi Corentin stał, kontent w pewnej mierze z owej tortury, będącej zemstą za wzgardę i wszystkie sarkazmy, jakimi zadręczała go ta kobieta, a w pewnej mierze zasmucony — uczucia zaś owe równoważyły się wzajem — iż jest świadkiem, jak cierpi istota, której jarzmo lubił, aczkolwiek do ciężkich się zaliczało.

— Kocha go — powiedział głucho.

— Kochać! — zawołała. — W tym wypadku słowo to nic nie znaczy... Ależ on jest moim życiem, duszą mojej duszy. — Przerażona spokojem Corentina rzuciła mu się do nóg. — Człowieku, którego dusza jest błotem — rzekła — wolę się upodlić, aby ocalić mu życie, niż upodlić się, aby go zabić. Oddam krew do ostatniej kropli, aby go uratować. Mów, czego żądasz.

Corentin zadrżał.

— Odebrałem właśnie rozkazy od pani, panno Mario — rzekł jak umiał najsłodziej i podniósł ją z uprzejmością pełną gracji. — Tak, panno Mario, lubo słyszę od ciebie zelżywości, i tak najwierniejszym twoim sługą zostanę — pod warunkiem, że więcej nie będziesz mnie zwodzić. Boć i wiesz, panno Mario, że nikt jeszcze nie oszukał mnie bezkarnie.

— Ach! Jeśli pan chcesz, abym cię polubiła, dopomóż mi go ocalić!

— Hm... W takim razie, o której przyjdzie markiz? — zapytał usiłując nadać głosowi spokojne brzmienie.

— Nie wiem, niestety! Popatrzyli na siebie w milczeniu.

„Jestem zgubiona" — pomyślała panna de Verneuil. „Oszukuje mnie" — pomyślał Corentin.

— Mario — ozwał się — przestrzegam dwóch zasad. Po pierwsze: nie wierzę nigdy żadnemu słowu kobiety, bo to jedyny sposób, aby nie zostać przez nią oszukanym; po drugie: usiłuję zawsze dociec, czy kobieta nie miałaby jakiegoś interesu w tym, aby powierzywszy nam tajemnicę danej sprawy, nadać działaniu swojemu nie ten kierunek, którego byśmy się spodziewali, ale właśnie przeciwny. Sądzę, że rozumiemy się teraz.

— Jak nigdy — odrzekła panna de Verneuil. — Chcesz pan dowodów mojej szczerości; ale zachowam je w sekrecie, póki nie złożysz mi dowodów szczerości swojej.

— Do widzenia pani — powiedział oschle Corentin.

— No, no — rzekła Maria — usiądź pan, o tam, i przestań się dąsać, a jeśli nie, to potrafię się obejść bez ciebie i ocalić markiza. Co zaś do tych trzystu tysięcy franków, które nie schodzą ci z oczu, będę mogła wyliczyć je panu w złocie, tu na tym kominku, w chwili kiedy markiz znajdzie się w bezpiecznym miejscu.

Corentin wstał, cofnął się o kilka kroków i spojrzał na pannę de Verneuil.

— Prędko wzbogaciłaś się pani — powiedział ze źle tajoną goryczą.

— Montauran — odparła uśmiechając się z politowaniem — będzie mógł zaproponować panu znacznie większy okup. Daj mi więc dowody, że zdołasz uchronić go przed wszelakim niebezpieczeństwem i że...

— Toć możesz pani — wtrącił z nagła Corentin — ułatwić markizowi ucieczkę, skoro tylko się zjawi, bo Hulot nie wie, o której godzinie, i... — urwał, jak gdyby niekontent z siebie, że powiedział za wiele. — I to pani, pani radzisz się mnie, jakiego by zażyć fortelu? — podjął uśmiechając się jak najnaturalniej w świecie. — Posłuchaj, Mario, jestem pewien, że prowadzisz uczciwą grę. Obiecaj mi pani pokryć wszystkie straty, jakie w twojej służbie poniosę, a uśpię tego durnia komendanta tak skutecznie, że markiz będzie mógł w Fougéres wyprawiać co mu się żywnie spodoba, tak samo jak w Saint-James.

— Obiecuję — rzekła Maria, a w głosie jej zabrzmiała jakaś uroczysta nuta.

— To za mało — odparł — przysięgnij pani na duszę swojej matki.

Panna de Verneuil zadrżała; i uniósłszy drżącą rękę przysięgła, tak jak żądał ów człowiek; on zaś odmienił nagle postępowanie.

— Możesz pani mną dysponować — oświadczył. — Nie oszukuj mnie tylko, a dziś wieczór będziesz mnie błogosławić.

— Wierzę panu! — zawołała panna de Verneuil, rozczulona głęboko. Skinęła mu głową z przymileniem i uśmiechnęła się, a w uśmiechu tym była i dobroć, i zdziwienie, dostrzegła bowiem w twarzy agenta melancholijną tkliwość.

— Jakaż to zachwycająca kobieta! — wykrzyknął Corentin odchodząc. — Kiedyż ją zdobędę, aby uczynić z niej narzędzie mojej kariery i źródło rozkoszy? Upadła mi do nóg... Ona! O tak, markiz umrzeć musi. Jeśli nie zdołam posiąść tej kobiety inaczej niż unurzawszy ją w błocie, to i unurzam! „No, wreszcie — pomyślał znalazłszy się na placu, dokąd nogi poniosły go same — zaczyna mi już może nieco ufać. Sto tysięcy dukatów od ręki! Poczytuje mnie za chciwca. To fortel — albo poślubiła już Montaurana.

Corentin, gubiąc się w owych domysłach, nie śmiał powziąć decyzji. Mgła, którą słońce rozproszyło w godzinach południowych, znów niepostrzeżenie przybrawszy na sile, stała się gęstą jak przedtem, toteż Corentin nie mógł dojrzeć i najbliższych drzew. „Ot, i nowe nieszczęście — pomyślał zmierzając ku swojej stancji. — Nie podobna nic zobaczyć na sześć kroków. Aura sprzyja naszym zakochanym. Pilnuj tu domu, którego mgła strzeże"!

— Stój! — krzyknął chwytając za ramię nieznajomego, który, jakby się zdawało, wdrapał się na Promenadę po najniebezpieczniejszych skałach.

— To ja — ozwał się naiwnie głos dziecięcy.

— A, to chłopaczek z czerwoną nogą. Nie chciałbyś pomścić taty? — zagadnął Corentin.

— O tak! — powiedział chłopiec.

— To świetnie. Znasz Garsa?

— Znam.

— Wspaniale. A więc nie odstępuj mnie na krok, spełniaj ściśle wszystkie moje rozkazy, a dokończysz dzieła swojej matki i zarobisz mnóstwo pieniążków. Lubisz ty pieniążki?

— Lubię.

— Lubisz pieniążki i zabiłbyś chętnie Garsa: zaopiekuję się tobą.

„A no tak — pomyślał Corentin zastanowiwszy się chwilę — moja Mario, wydasz nam Garsa z własnej woli! Jest nazbyt porywcza, aby trzeźwo osądzić cios, który jej wymierzę; a zresztą, kto kocha namiętnie, działa zawsze pod wpływem impulsu. Nigdy nie korespondowała z markizem, nie zna więc jego pisma: oto moment sposobny, aby zastawić pułapkę, w którą ona rzuci się na oślep, bo charakter ma popędliwy. Ale żeby mi fortel się udał, muszę koniecznie zyskać sobie Hulota; biegnę do niego".

W tym samym czasie panna de Verneuil i Franusia wspólnie debatowały, jakim by tu przebiegiem uchronić markiza przed podejrzaną wspaniałomyślnością . Corentina tudzież bagnetami Hulota.

— Wyjdę, aby go przestrzec! — rzekła z zapałem Bretonka.

— Oszalałaś? Toć nie wiesz, gdzie go szukać. Nawet ja, wspomagana całym instynktem serca, mogłabym błądzić długo, markiza nie spotkawszy.

Któż nie snuł bez końca niedorzecznych projektów, jakże łatwych do wykonania, skoro siedzi się przy kominku. Tak było i z panną de Verneuil. Przerwawszy nić owych rozważań, wykrzyknęła:

— Kiedy go zobaczę, grożące mu niebezpieczeństwo będzie mi natchnieniem!

Spodobało jej się, iż ufna w swoją gwiazdę czy w ów instynkt, przejawiający się zręcznością, który rzadko kobietę zawodzi, zechce, jak się to pospolicie zdarza umysłom gwałtownym, podjąć właściwe kroki dopiero w ostatniej chwili. Chyba nigdy jeszcze serce jej nie ściskało się tak mocno. Niekiedy wzrok Marii zachodził szkliwem i pogrążała się w odrętwieniu, niekiedy znów za najlżejszym szmerem drżała niby drzewo wyrwane niemal z korzeniami, drzewo, które drwal opasał liną i szarpie z całych sił, aby runęło prędzej. Nagle ostra detonacja, jak gdyby huknął tuzin strzelb, rozległa się w dali. Panna de Verneuil pobladła, chwyciła Franusię za rękę i rzekła:

— Umieram, zabili mi go.

W salonie ozwał się ciężki krok żołnierski. Przerażona Franusia wybiegła i wprowadziła jakiegoś kaprala. Republikanin zasalutowawszy pannie de Verneuil podał jej przybrudzone listy. Nie doczekawszy się odpowiedzi, oświadczył na odchodnym:

— To od komendanta, proszę pani.

Panna de Verneuil, miotana złowróżbnym przeczuciem, odczytała pierwszy list, napisany przez Hulota, prawdopodobnie w pośpiechu:

Łaskawa Pani! Moi kontrszuanie ujęli jednego z wysłanników Garsa. Człowiek ów został właśnie rozstrzelany. Ze znalezionej przy nim korespondencji przesyłam list, który mógłby przydać się Pani, etc.

— Bogu dzięki, to nie jego zabito! — wykrzyknęła rzucając list w ogień.

Odetchnąwszy swobodniej, przeczytała z zachłanną ciekawością drugi bilet; napisał go był markiz do — tak by przynajmniej sądzić należało — pani du Gua:

Nie, mój aniele, nie przyjadę dziś wieczór do Vivetiére. Dziś wieczór przegrasz pani zakład z hrabią, a ja zatriumfuję nad Republiką w osobie tej prześlicznej dziewki, wartej na pewno, przyznaj, aby poświęcić jej noc jedną. Będzie to jedyny realny sukces, jaki odniosę w tej kampanii, gdyż Wandea już się poddaje. Nie mamy teraz co robić we Francji, wrócimy więc, nie wątpię, razem do Anglii. Ale sprawy poważne odkładam do jutra.

Bilet wypadł jej z rąk, zamknęła oczy, pogrążyła się w głębokim milczeniu, siedziała w tył przechylona, wsparłszy głowę o poduszkę. Trwała tak długo, a potem spojrzała na zegar: wskazywał czwartą.

— Jaśnie pan każe czekać na siebie — wyrzekła z okrutną ironią.

— Och! Gdybyż mógł nie przyjść — podjęła Franusia.

— Gdyby nie nadchodził — rzekła głucho Maria — to ja wyszłabym na spotkanie! Ale nie, z pewnością tylko go patrzeć, pięknież wyglądam Franusiu?

— Jesteś pani bardzo blada.

— Spójrz — powiedziała panna de Verneuil — na ten pokój wonny, na te kwiaty i światła, na te upajające opary: wszystko to powinno niezawodnie natchnąć myślą o życiu niebiańskim mężczyznę, którego dzisiejszej nocy w odmęcie rozkoszy miłosnej zatopić pragnę.

— Ale co się właściwie stało, proszę panienki?

— Zdradzono mnie, oszukano, nadużyto mojego zaufania, wydrwiono, zlekceważono, zgubiono: chcę więc go zabić, rozszarpać. Tak, tak, była zawsze w jego zachowaniu źle skrywana pogarda, której widzieć nie chciałam! Och! Umrę z tej przyczyny! Lubom głupia — tu wybuchnęła śmiechem — mam całą noc, aby go przekonać, że poślubionej czy nie, mężczyzna, któremu się oddałam, rzucić nie zdoła. Wymiarkuję zemstę wedle obrazy, a więc zginie zrozpaczony. Łudziłam się, że w duszy jego znajdę jakąś wielkość; ale to, nie wątpię, syn lokaja! Rzeczywiście omotał mnie wcale zręcznie, bowiem z trudnością uwierzyć mogę, iż ten człowiek potrafił zniżyć się do szelmostw godnych Skapena , choć już przedtem był zdolny bez litości wydać mnie Kradnijbule. Tak łatwo igrać z kobietą zakochaną, że to doprawdy podłość najohydniejszą. Niech mnie zabije, zgoda; ale kłamać! Mężczyzna, któregom postawiła tak wysoko! Na szafot! Na szafot! Ach! Pragnęłabym widzieć, jak mu spada głowa. Czyż byłabym aż tak okrutną? Umrze nasycony pieszczotami i pocałunkami, za które mógłby śmiało oddać dwadzieścia lat życia...

— Mario — odrzekła z anielską słodyczą Franusia — bądź pani, jak tyle innych, ofiarą swojego kochanka, ale nie przyjmuj na siebie roli ani nałożnicy, ani kata. Zachowaj jego wizerunek na dnie serca, nie czyniąc go strasznym dla siebie samej. Gdyby w miłości beznadziejnej żadna nie taiła się radość, cóż by z nami, biednymi kobietami, się stało! Ów Bóg, Mario, o którym pani nie myślisz nigdy, wynagrodzi nam posłuszeństwo naszemu ziemskiemu powołaniu. Toć pisano nam, abyśmy żyły i cierpiały!

— Koteczko — odpowiedziała panna de Verneuil głaszcząc jej rękę — słodki i urzekający jest twój głos! Rozsądek w twoim kształcie wiele ma powabów! Chciałabym bardzo pójść za twoją radą.

— Przebaczysz mu pani, nie wydasz go!

— Przestań, nie mów mi więcej o tym indywiduum. W porównaniu z nim Corentin jest kimś szlachetnym.. Rozumiesz?

Wstała kryjąc pod straszliwym spokojem lica nie tylko obłęd, którego była bliska, lecz i niepohamowaną żądzę zemsty. Ruchy jej, powolne i pełne umiaru, świadczyły o powziętej i już nieodwołalnej decyzji. Trawiona myślą, której niczym nie zdradzała, tłumiąc w sobie okropne wzburzenie obelgą wywołane, zbyt dumna, aby przyznać się do jakiejkolwiek zgryzoty, udała się na posterunek przy bramie Świętego Leonarda, zamierzając spytać, gdzie przemieszkuje komendant. Ledwie wyszła, zjawił się Corentin.

— Och! Panie Corentin — zawołała Franusia — jeśli sprzyjasz pan temu młodzieńcowi, ratuj go, gdyż panienka chce go wydać. Ten nędzny świstek wszystko zepsuł.

Corentin wziął list, niedbale pytając:

— Dokąd poszła?

— Nie wiem.

— Biegnę, aby ocalić ją przed krokiem, który mogłaby popełnić z rozpaczy.

Znikł zabrawszy list, popędził do domu i spytał chłopca, który bawił się przed drzwiami:

— Dokąd skierowała się dama, co przechodziła właśnie? Mały Wydmikufel poprowadził Corentina i po chwili wskazał uliczkę wiodącą pod górę ku bramie Świętego Leonarda.

— Tam — oznajmił bez wahania, pomny na zemstę, którą matka w serce mu tchnęła.

W tymże momencie czterech zamaskowanych ludzi wsunęło się do domu panny de Verneuil tak zręcznie, że nie postrzegł ich ani malec, ani Corentin. — Wracaj na swoje stanowisko — zlecił mu szpieg. — Udawaj, że kręcąc klamką od żaluzji bawisz się tylko, uważaj zaś pilnie, co się wokół dzieje, rozglądaj się nawet po dachach.

Corentin pomknął w kierunku wskazanym przez chłopca i po chwili wydało się naszemu agentowi, że wśród mgły rozpoznaje pannę de Verneuil; rzeczywiście dogonił ją tuż przy wartowni w bramie Świętego Leonarda.

— Dokąd zdążasz pani? — spytał podając jej ramię. — Przybladłaś; czyżby się co stało? I czy to wypada przechadzać się samotnie? Weźże mnie pani pod rękę.

— Gdzie komendant? — spytała.

Ledwie jednak padły te słowa, kroki patrolu rozbrzmiały za bramą Świętego Leonarda i niebawem, pomimo zgiełku, bas Hulota doleciał uszu panny de Verneuil.

— Do stu piorunów! — zżymał się komendant. — Nigdym jeszcze nie odbywał rontu w takiej jak teraz pomroce. Ten świętej pamięci arystokrata zamówił sobie pogodę.

— Przestań utyskiwać, komendancie — rzekła panna de Verneuil mocno ściskając mu ramię — ta mgła potrafi tak samo ukryć zemstę, jak i zdradę. Komendancie — dodała szeptem — trzeba nam przedsięwziąć wszelkie środki, aby dziś Gars umknąć nie zdołał.

— Jestże on u pani? — spytał z takim przejęciem, iż głos jego zdradził zdumienie.

— Nie — odparła — ale dasz mi pan zaufanego człowieka, a ja go przyślę, skoro tylko ten pan markiz się pokaże.

— Niedorzeczny pomysł — ozwał się pospiesznie Corentin — żołnierz u pani gotów go spłoszyć, natomiast dziecko, a już ja takie wynajdę, nie wzbudzi podejrzeń...

— Komendancie — podjęła panna de Verneuil — dzięki tej mgle, której tak złorzeczysz, możesz z miejsca otoczyć mój dom. Porozstawiaj wszędzie żołnierzów.; Ukryj ich w kościele Świętego Leonarda, aby strzegli esplanady, na którą wychodzą okna mojego salonu. Obsadź ludźmi Promenadę; gdyż lubo okna mojego pokoju są o dwadzieścia stóp nad ziemią, desperacja użycza niekiedy sił, którymi wspomagani ważymy się na skoki najniebezpieczniejsze. Posłuchaj pan! Będę się starała, aby ten ichmość wyszedł drzwiami mojego domu; poleć więc najodważniejszemu z twoich ludzi, innemu tej misji zlecić nie wolno, ażeby ich strzegł; albowiem — tu westchnęła — nie podobna odmówić mu rycerskiej fantazji, będzie się bronił.

— Gudin! — zawołał komendant.

Młody oficer nie czekając wybiegł z gromadki, co wróciwszy pod wodzą Hulota stała niedaleko w ordynku.

— Słuchaj, mój chłopcze — rzekł cicho stary żołnierz — ta dziewka sakramencka wydaje nam Garsa: nie wiem dlaczego, wszystko mi jedno, a zresztą nie nasza to rzecz.

Weźmiesz dziesięciu ludzi, ustawisz ich w taki sposób, aby pilnowali zaułka, w którego głębi stoi dom tej dziewuchy, ale masz tak się sprawić, żeby ani ciebie, ani twoich ludzi nie wypatrzono.

— Rozkaz, obywatelu komendancie! Znam teren.

— Prócz tego, mój chłopcze — podjął Hulot — Stopka ode mnie przysłany uwiadomi cię, kiedy puścić się w taniec. Postaraj się dopaść markiza, a jeśli zdołasz go zabić, dzięki czemu nie byłbym zmuszony, przestrzegając litery prawa, rozstrzelać tego pana, za dwa tygodnie zostaniesz porucznikiem, jakem Hulot. Moja panno — zwrócił się do Marii wskazując Gudina — prezentuję ci chłopaka, co marudzić nie będzie. Przypilnuje on już dobrze twojego domu, a jeśli nasz były arystokrata wyjdzie stamtąd lub zawitać raczy, nie chybi go z pewnością.

Gudin odszedł zabrawszy dziesięciu żołnierzów.

— Czy zdajesz sobie pani jasno sprawę z uczynków swoich? — szepnął Corentin do panny de Verneuil.

Nic nie odpowiedziawszy spoglądała z niejakim ukontentowaniem i na tych żołnierzów, co pod wodzą Gudina mieli czuwać na Promenadzie, i na tych, którzy stosownie do rozkazów Hulota ustawili się pod ciemnymi murami kościoła Świętego Leonarda.

— Są jeszcze domy sąsiadujące z moim — rzekła do komendanta — powinieneś je pan także otoczyć. Moglibyśmy potem żałować zaniedbawszy choćby jednego ze środków ostrożności.

„Wściekła się" — pomyślał Hulot.

— Czyż nie jestem prorokiem? — szepnął mu Corentin na ucho. — U niej zaś umieszczę chłopaczka z okrwawioną nóżką, dzięki temu...

Nie dokończył. Panna de Verneuil porwała się nagle ku domowi, on zaś puścił się za nią, pogwizdując niby ktoś nader uszczęśliwiony; kiedy ją dogonił, była już na progu — Corentin zastał tu małego Wydmikufla.

— Niech pani — ozwał się — weźmie tego chłopczynę: nie znalazłabyś gorliwszego i bardziej niepozornego wysłannika. Jeśli zobaczysz, że Gars wchodzi, bierz nogi za pas, cokolwiek by ci powiedziano, i szukaj mnie na wartowni, a wynagrodzę cię tak, że będziesz jadał placek do końca życia. Malec wchłonąwszy, by tak rzec, uchem słowa Coren tina, ścisnął go mocno za rękę i poszedł za panną de Verneuil.

— Teraz, moi mili przyjaciele, składajcie sobie do woli wzajemne wyjaśnienia! — zawołał Corentin, gdy zamknęły się drzwi. — Będziesz ją zapewne obłapiał, moje ty markiziątko, ale na swoim własnym całunie.

Mimo to Corentin nie kwapił się jakoś, by spuścić z oka ów dom nieszczęsny; podążywszy więc na Promenadę spotkał tam Hulota, wydającego rozmaite rozkazy. Niebawem noc zapadła. W toku dwóch następnych godzin żaden z wartowników rozstawionych w pewnej od siebie odległości nie postrzegł nic takiego, co mogłoby wskazywać, iż markiz przekradł się już był przez potrójny szereg żołnierzów, którzy, zaczaiwszy się z trzech stron, obsadzili przejścia do Baszty Papieżnika i mieli na wszystko baczenie. Corentin zaglądał dwadzieścia razy na Promenadę i do kordegardy, dwadzieścia razy zawiódł się w swoich oczekiwaniach, a i małego wysłannika jak nie było, tak nie było. Zatopiony w myślach szpieg przechadzał się wolno po Promenadzie cierpiąc katusze, bo trzy straszliwe namiętności — miłość, ambicja i chciwość — zespoliły się w nim i miotały gwałtownie. Ósma wybiła na wszystkich zegarach. Księżyc miał wzejść bardzo późno. Noc i mgła spowinęła przerażającą czernią ową scenę, gdzie miał się zakończyć dramat poczęty przez tego człowieka. Wyższy agent policji umiał nakazać milczenie namiętnościom swoim: skrzyżowawszy mocno ręce na piersi, nie spuszczał z oczu okna, wznoszącego się niby świetliste widmo ponad wieżą. Kiedy zaś kroki prowadziły go w stronę dolin, na brzeg przepaści, śledził mimowiednie tumany mgły, przeorane bladymi smugami blasku, padającymi tu i ówdzie z domów miasta i przedmieści, poniżej i powyżej fortecznych wałów. Zalegała wszędzie głęboka cisza, a mącił ją tylko szmer Nançon, ponure i w równych odstępach czasu powtarzające się dźwięki wieżowego zegara, ciężki krok wartowników albo szczęk broni, kiedy zmieniali się co godzinę. Wszystko przybrało pozór uroczysty: ludzie i przyroda.

— Ciemno jak u wilka w paszczy — ozwał się w tym momencie Kradnijbuła.

— Idź naprzód i nie szczekaj więcej niż zdechły pies — zareplikował Odziom.

— Boję się nawet i oddychać — mruknął na to szuan.

— Jeśli ten, kto strącił właśnie kamień, ma ochotę, abym dźgnął go nożem prosto w serce, niech spróbuje strącić kamień następny — oświadczył Odziom głosem tak stłumionym, iż nie odróżniłbyś tych słów od leciutkiego szemrania wód Nançon.

— To ja strąciłem — przyznał się Kradnijbuła.

— Skoro tak, stary dusigroszu — odparł naczelnik — masz pełzać ostrożnie jak żmija, boć inaczej zostawimy tu nasze ścierwa wcześniej niż należy.

— Hę, mój Odziomie — nie dawał za wygraną niepoprawny Kradnijbuła, pomagając zaś sobie rękami czołgał się na brzuchu w stronę kamrata; znalazłszy się obok niego jął szeptać mu w samo ucho głosem tak ściszonym, że szuanie podążający za nimi nie zdołali uchwycić ani jednej sylaby: — Hę, mój Odziomie, jeśli wierzyć naszej Jaśnie Dziwce, obłowimy się tam bogato. Chcesz łupić ze mną na spółkę?

— Posłuchaj no, Kradnijbuło! — rzekł Odziom przerywając pełzanie.

Cały oddział zatrzymał się ochotnie za ich przykładem,, jako że szuanom uprzykrzyły się już trudności owej karkołomnej wycieczki.

— Znam cię — podjął Odziom — jako poczciwego człeka, co zarówno umie spuścić komuś lanie, jak i brać w skórę, jeśli nie ma innego wyboru. Nie leziemy tutaj, żeby ściągać buty nieboszczykom, walka pójdzie łeb za łeb i biada temu, kto będzie miał za krótkie pazury. Jaśnie Dziwka posłała nas Garsowi na ratunek. A on tam siedzi; zadrzyj psiego nosa i spójrz w okno nad wieżą!

W tym momencie wybiła północ. Wschodzący księżyc nadał mgle pozór białych oparów. Kradnijbuła- ścisnął gwałtownie Odzioma za ramię, wskazując w milczeniu ostrza kilku bagnetów, co lśniły o dziesięć stóp pod nimi.

— Błękitni są tam już — ozwał się Kradnijbuła — na nic siły nasze.

— Cierpliwości — powiedział Odziom — jeślim dziś rano dobrze wszystko wypenetrował, znajdziemy pod Basztą Papieżnika, między wałem a Promenadą, miejsce, gdzie od dawna składają nawóz; można skoczyć tam bez ryzyka, jak na łóżko.

— Gdyby święty Labr — westchnął nabożnie Kradnij buła — zechciał odmienić krew, co popłynie, w porządny jabłecznik, mieszkańcy Fougéres zastaliby jutro pełne piwnice.

Odziom przytkał szeroką dłonią gębę przyjaciela; po czym rzucił stłumionym głosem rozkaz, a słowa te podawane od szeregu do szeregu dobiegały i ostatniego z szuanów, wiszących w powietrzu, a zaczepionych rękami o kępy wrzosów i występy łupkowych skał. Istotnie, Corentin miał ucho zbyt wyćwiczone, aby nie złowić szelestu krzaków łamiących się pod ciałami szuanów i lekkiego odgłosu kamyków toczących się na dno przepaści — a zresztą stał tuż u skraju esplanady. Odziom zaś wypatrzył już Corentina może dzięki temu, iż — jakby się zdawało — odznaczał się darem widzenia w ciemności, a może z tej racji, że zmysły szuana, będąc w ustawicznym napięciu, wysubtelniły się niczym u dzikich; może wreszcie zwietrzył go niby pies należycie wytresowany. Nasz policyjny dyplomata mógł sobie do woli wsłuchiwać się w ciszę i obserwować naturalną ścianę utworzoną ze skał: i tak nie dokonałby żadnego odkrycia. Gdyby nawet dzięki mglistej poświacie dostrzegł paru szuanów, wziąłby ich za głazy, tak wybornie ciała ludzkie martwą naśladowały przyrodę. Oddział szuanów niedługo więc był w niebezpieczeństwie. Corentina zwabiły nader wyraźne szmery dające się słyszeć z drugiego końca Promenady, w punkcie, gdzie urywał się mur wewnętrzny, dany dla wzmocnienia, a zaczynało urwisko skalne. Ścieżka wytyczona brzegiem łupków, a wiodąca od Schodów Królowej, zmierzała dokładnie do tego punktu przecięcia. Znalazłszy się w rzeczonym miejscu Corentin ujrzał postać ludzką wynurzającą się niby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, kiedy zaś wyciągnął rękę, aby uchwycić tę baśniową czy ziemską istotę, której o dobre nie posądzał zamiary, napotkał krągłe i miękkie kształty kobiece.

— A niechże cię diabli wezmą, moja babino! — wyszeptał. — Gdybyś trafiła na kogo innego, dostałabyś kulką w łeb... Ale skądże to wracasz i dokąd wybierasz się o tej porze? Niemową jesteś, czy co?

„To jednak z pewnością kobieta" — pomyślał. Milczenie stawało się już podejrzanym, ale nieznajoma ozwała się przejawiając wielką trwogę:

— Ach!. Mój poczciwy jegomość, przędłyśmy do późnego wieczora, i stamtąd idem.

„To rzekoma matka markiza — pomyślał Corentin. — Zobaczymy, co uczynić zamierza".

— No to idź tamtędy, moja stara — powiedział głośno, udając, iż jej nie poznał. — Na lewo, na lewo, mówię, jeśli nie chcesz, aby cię zastrzelono!

Pozostał na miejscu; widząc jednak, że pani du Gua kieruje kroki w stronę Baszty Papieżnika, pomknął za damą zwinny niby szatan, śledząc ją stale z pewnej odległości. W czasie owego nieszczęsnego spotkania szuanie z wielkim sprytem ulokowali się na kupie gnoju, dokąd zaprowadził ich Odziom.

— Ot i Jaśnie Dziwka! — mruknął Odziom do siebie, a wspiąwszy się na palcach sunął pod murem wieży zupełnie jak niedźwiedź.

— Jesteśmy tu — ozwał się do pani du Gua.

— Doskonale — odrzekła. — Gdybyś jeszcze znalazł drabinę obok domu, którego ogród widać o sześć stóp nad kupą gnoju, Gars byłby uratowany. Widzisz to owalne okienko? Zobaczyłbyś przez nie gotowalnie sąsiadującą z sypialnym pokojem; tam właśnie trzeba się dostać. Błękitni strzegą wieży ze wszystkich stron, zapomniawszy tylko o tej ścianie, pod którą stoicie. Konie czekają, jeśli więc twoi ludzie strażują przy moście na Nançon, za kwadrans powinniśmy być, choć on w piętkę goni, całkiem bezpieczni. Gdyby jednak ta suka chciała podążyć za nim, masz ją zasztyletować.

Corentin dostrzegłszy, że kilka niewyraźnych kształtów, które zrazu poczytał był za kamienie, jęło się żwawo poruszać, puścił się co tchu na odwach w bramie Świętego Leonarda, gdzie zastał komendanta śpiącego w mundurze na łóżku polowym.

— Ani się pan waż go budzić — ozwał się szorstko Stopka do Corentina — dopiero co się położył.

— Szuanie są w mieście! — wrzasnął agent Hulotowi prosto w ucho.

— Niemożliwe, no to tym lepiej — zawołał komendant, mocno jeszcze zaspany — przynajmniej będziemy się bić!

Kiedy Hulot zjawił się na Promenadzie, Corentin wskazał mu osobliwą pozycję szuanów, osnutą mrokiem.

— Zwiedli albo też zadusili wartowników, których rozstawiłem między Schodami Królowej a zamkiem! — wykrzyknął komendant. — Ach! Cóż za sakramencka mgła!

Ale cierpliwości! Wyślę porucznika z pięćdziesięciu ludźmi, aby otoczyli skałę od podnóża. Tutaj atakować nie należy, bo te bydlaki są takie twarde, że żaden nie skręci karku, choćby potoczył się jak kamień na samo dno przepaści.

Zegar wieżowy wydzwonił chrypliwie drugą, kiedy komendant wrócił na Promenadę, wydawszy surowe a chytre zlecenia wojskowej natury, dzięki którym to przebiegom szuanie pod dowództwem Odzioma wpadliby Błękitnym w ręce. Natychmiast więc podwojono straże, a dom panny de Verneuil stał się głównym punktem operacyjnym owej maleńkiej armii. Corentin wpatrywał się z osobliwie natężoną uwagą w okno Baszty Papieżnika — w tym trakcie Hulot podszedł do agenta.

— Obywatelu — rzekł — coś mi się widzi, że ten świętej pamięci arystokrata przekomarza się z nami.

— Jest tam! — wykrzyknął Corentin wskazując okno.— Widziałem na firance sylwetkę mężczyzny! Nie rozumiem tylko, gdzie się zapodział mój chłopczyna. Uśmiercili go albo przekupili. Spójrz no, komendancie! Widzisz? Mężczyzna! Chodźmy!

— Nie będę go wyciągał z łóżka, do stu piorunów! Skoro wlazł, to i wylezie; Gudin go nie chybi — żachnął się komendant, a miał, jak wiemy, swoje powody do zwłoki.

— Chodźmy, komendancie, rozkazuję w imieniu prawa: masz nie ociągając się przypuścić szturm do tego domu.

— Paradny z ciebie gagatek! Nakazujesz mi, ty?

Nie przejąwszy się bynajmniej gniewem komendanta, Corentin odparł:

— Okażesz mi posłuszeństwo! Oto formalny rozkaz podpisany przez ministra wojny, który zmusi cię do tego — tu dobył z kieszeni jakiś papier. — Imaginujesz sobie, że jesteśmy głuptakami, co dopuściliby, aby ta ficygierna działała wedle własnego rozumienia? Tłumimy wojnę domową, a wspaniały cel rozgrzesza nas tu z podłości środków.

— Daruj, obywatelu, lecz wyślę cię... pojmujesz mnie, prawda? Wystarczy. No to zmykaj gdzie pieprz rośnie i daj mi święty spokój. Marsz.

— Lepiej byś to przeczytał — odparł Corentin.

— Nie drażnij mnie swoimi uprawnieniami! — wrzasnął Hulot, rozjuszony, że indywiduum, które miał za łajdaka spod ciemnej gwiazdy, wydaje mu rozkazy.

W tymże momencie mały Wydmikufel wśliznął się pomiędzy nich jak szczur, co wyszedł z nory.

— Gars na drodze! — zawołał.

— Gdzie?...

— Na ulicy Świętego Leonarda.

— Stopka — powiedział komendant na ucho stojącemu tuż obok kapralowi — biegnij z rozkazem do swojego porucznika: ma natrzeć na dom prażąc gęściutko ogniem plutonowym, rozumiesz? A wy szeregami w lewo zwrot i maszerować w kierunku wieży! — zawołał.

Kto chce pojąć dokładnie, jak rozwiązał się ów dramat, musi wejść za panną de Verneuil do jej domu.

Powodując już katastrofę, namiętności przyprawiają nas o potężne oszołomienie, daleko głębsze od miernych upojeń, jakie wywołuje wino czy opium. Myśl nabiera podówczas niezwykłej jasności, zmysły, wysubtelnione stanem zbytniego napięcia, sprzymierzają się z myślą, a skojarzenie takie wydaje najdziwaczniejsze i najbardziej nieoczekiwane owoce. Znalazłszy się pod tyranią jednej myśli, niektóre osoby dostrzegają wyraźnie istotę i najmniej uchwytnych spraw, nie widząc jakby świata realnego i namacalnego. Panna de Verneuil zapadła całkiem w owo somnambuliczne oszołomienie odmieniające rzeczywistość w nierzeczywistość, a stało się to, kiedy otrzymawszy list od markiza jęła dokładać wszelkich starań, aby Gars nie umknął przed jej zemstą, tak samo jak niedawno czyniła drobiazgowe przygotowania do pierwszego święta swojej miłości. Gdy jednak ujrzała swój dom pieczołowicie otoczony potrójnym rzędem bagnetów, błysk nagły pojawił się w jej duszy. Osądziwszy własne postępowanie, stwierdziła z niejaką grozą, iż przed chwilą popełniła zbrodnię. W pierwszym odruchu dławiącej niespokojności porwała się na próg drzwi i, tu znieruchomiawszy, usiłowała zastanowić się przez moment, ale dociekań swoich nie była w stanie doprowadzić do końca. Wątpiąc absolutnie o tym, co uczyniła, medytowała, jakim cudem znalazła się w przedpokoju i dlaczego trzyma nieznajome dziecko za rękę. Zdawało jej się, że tysiące iskier przypominających ogniste języki płynie w powietrzu. Zaczęła więc chodzić, aby strząsnąć przeraźliwe odrętwienie, jakie ją spowijało, ale, podobna komuś w półsen zapadłemu, nie uświadamiała sobie prawdziwego kształtu i barwy przedmiotów. Ściskała rękę chłopca z niezwykłą u siebie gwałtownością, ciągnęła go za sobą uwijając się szybko, z energią szaleńców. Idąc przez salon nie dostrzegła nikogo, choć skłoniło jej się trzech mężczyzn, co rozstąpili się, aby ją przepuścić.

— Otóż i ona — powiedział jeden z nich.

— Prześliczna — oznajmił z przekonaniem ksiądz.

— Tak — zgodził się pierwszy — ale jakaś blada i niespokojna...

— A także roztargniona — dodał trzeci — nie widziała nas.

W drzwiach swojego pokoju panna de Verneuil ujrzała miłą i rozradowaną twarz Franusi. Franusia szepnęła Marii na ucho:

— On tam jest, panienko.

Panna de Verneuil zbudziła się, mogła zastanowić się chwilę, popatrzyła na, dziecko, które trzymała za rękę, poznała je i rzekła do Franusi:

— Zamknij tego chłopaczka i jeśli chcesz ocalić mi życie, pilnuj, żeby nie uciekł.

Wymawiając zwolna te słowa utkwiła oko w drzwiach swojego pokoju; wzrok jej, znieruchomiawszy straszliwie, przywarł do nich z taką siłą, jak gdyby skroś deski widziała ofiarę. Pchnęła lekko drzwi, a zamknęła je nie obejrzawszy się, bowiem zobaczyła markiza stojącego przy kominku. Szlachcic miał na sobie ubiór niezbyt wyszukany, ale w pewnym sensie odświętny i strojny, elegancja zaś taka uwydatniała jeszcze powaby, jakich każda kobieta dopatruje się w ukochanym. Na widok Montaurana panna de Verneuil odzyskała całkiem przytomność umysłu. Wargi jej, ściśnięte skurczem, lubo rozchylone, odsłaniały lśniącą biel zębów, a układały się w uśmiech zastygły o wyrazie tyleż namiętnym, ile groźnym. Zmierzała nie spiesząc się ku młodzieńcowi i wskazując mu palcem zegar:

— Człowiek godzien afektu wart jest oczywiście, aby na niego czekano — rzekła ze sztuczną wesołością.

Ale ścięta z nóg gwałtownością uczuć, padła na sofę stojącą przy kominku.

— Mario droga, jakaż ty jesteś kusząca w gniewie! — ozwał się markiz siadając obok; wziął ją za rękę, na co zezwoliła, i patrząc błagalnie prosił o spojrzenie, którego odmawiała z uporem. — Maria odwraca główkę od swojego szczęśliwego męża — podjął głosem czułym i pieszczotli wym — ale spodziewam się, że zaraz będzie jej przykro z tej racji.

Na te słowa obejrzała się znienacka i popatrzyła mu prosto w oczy.

— Co znaczy ten wzrok straszliwy? — zagadnął z uśmiechem. — Ależ ty masz dłoń rozpaloną! Co ci się stało, miłości moja?

— Miłości moja! — powtórzyła głosem zmienionym i głuchym.

— Tak — powiedział i klęknąwszy przed nią schwycił jej ręce i jął okrywać pocałunkami — tak, miłości moja, jestem twój i będę na zawsze.

Zerwała się odepchnąwszy go gwałtownie. Rysy jej ściągnął skurcz, zaśmiała się jak wariatka i rzekła:

— Nic a nic nie wierzysz w to, co mówisz, człowieku przewrotniejszy od najnikczemniejszego ze zbrodniarzowi

I chwyciwszy raptownie sztylet, co leżał obok wazonu z kwiatami, błysnęła ostrzem o cal od piersi młodzieńca.

— Ba! — rzekła cisnąwszy precz ową broń. — Żeby cię zabić, musiałabym cię choć trochę szacować! Nawet krew twoja nazbyt jest nędzna, aby przelali ją żołnierze: zasłużyłeś jedynie na topór katowski.

Słowa te wymówiła z trudnością, głucho, a tupała, przy tym nogami niby niecierpliwiące się, rozpieszczone dziecko. Markiz przysunął się do Marii usiłując wziąć ją w ramiona.

— Nie dotykaj mnie pan!— krzyknęła cofając się z odrazą.

— Oszalała! — rzekł do siebie zrozpaczony markiz.

— Tak, oszalałam — zgodziła się — nie w tej jednak mierze, aby stać się twoją igraszką. Czegóż nie wybaczyłabym namiętności! Ale skoroś zapragnął mnie posiąść nie kochając, skoroś napisał ten list...

— A do kogóż to ja pisałem? — spytał z najszczerszym zdumieniem.

— Do tej uczciwej kobiety, co chciała mnie zabić. Markiz pobladł, ścisnął oparcie fotela tak, że o mało nie pękło, i wykrzyknął:

— Jeśli pani du Gua dopuściła się jakiegoś oszczerstwa... Panna de Verneuil jęła szukać listu, a nie znalazłszy go przywołała Franusię; Bretonka weszła.

— Gdzie list?

— Zabrał go pan Corentin.

— Corentin! Ach! Teraz rozumiem wszystko; sfałszował list, oszukał mnie z diabelskim sprytem, tak jak on to potrafi.

Krzyknąwszy przeraźliwie, padła na sofę; łzy polały się strumieniami z oczu Marii. Pewność okazała się równie straszliwą, jak zwątpienie. Markiz runął do stóp ukochanej, przytulił ją do serca powtarzając bez przerwy te jedyne słowa, które był zdolny wymówić:

— Czego płaczesz, mój aniele? Cóż w tym złego? Toć twoje obelgi są pełne miłości. Nie płaczże, na Boga! Kocham cię i ani na chwilę kochać nie przestałem.

Uczuł nagłe, że tuli się do niego z siłą nadprzyrodzoną.

— Kochasz mnie jeszcze?... — spytała wśród szlochania.

— Wątpisz o tym? — odrzekł niemal melancholijnie. Wyrwawszy mu się szorstko z ramion, odskoczyła o dwa kroki jak gdyby pomieszana i przerażona zarazem.

— Czy wątpię?... — zawołała.

Markiz uśmiechnął się z ironią tak łagodną, że słowa wygasły na jej wargach. Dozwoliła ująć się za rękę i poprowadzić na próg drzwi. W salonie ujrzała ołtarz pospiesznie ustawiony pod jej nieobecność. Ksiądz czekał już, oblókłszy kapłańskie szaty. Płonące świece rzucały na sufit blask miły jak nadzieja. Poznała dwóch mężczyzn, którzy skłonili jej się niedawno: byli to hrabia de Bauvan i baron du Guénic — dwaj świadkowie wybrani przez markiza.

— Czy wciąż odmawiać mi będziesz? — zapytał szeptem Montauran.

Na widok ten cofnęła się o krok, wróciła do pokoju, padła na kolana i wzniósłszy ręce do markiza wykrzyknęła:

— Ach przebacz! Przebacz! Przebacz!

Głos jej zamarł, głowa przechyliła się w tył, oczy zamknęły — i tak pozostała w ramionach markiza i Franusi, jak gdyby już nieżywa. Otwarłszy oczy napotkała spojrzenie młodego wodza, spojrzenie pełne rozkochanej dobroci.

— Cierpliwości, Mario! To burza ostatnia — powiedział.

— Ostatnia! — powtórzyła.

Markiz i Franusia popatrzyli na siebie w zdumieniu, lecz Maria nakazała im gestem, aby milczeli.

— Poproście tu księdza — rzekła — i zostawcie mnie z nim samą.

Wyszli.

— Mój ojcze — ozwała się do .księdza, co zjawił się nagle przed nią — mój ojcze, kiedy byłam dzieckiem, siwowłosy starzec, do ciebie podobny, powtarzał mi często, że ten, kto gorącą ma wiarę, wszystko otrzyma od Boga. Prawdaż to?

— Prawda — odrzekł ksiądz. — Stwórca wszechrzeczy potrafi dokazać wszystkiego.

Panna de Verneuil padła na kolana ogarnięta nieopisaną radością:

— O mój Boże! — ozwała się w zachwyceniu. — Wiara moja w ciebie jest równa miłości mojej dla niego! Natchnij mnie! Uczyń cud albo pozbaw mnie życia.

— Bóg cię wysłucha — rzekł na to ksiądz.

Panna de Verneuil ukazała się znów obecnym wsparta na ramieniu starego, siwego księdza. Dzięki głębokiemu a tajonemu wzruszeniu piękniej niż kiedykolwiek przed rozkochanym zajaśniała młodzieńcem, gdyż radość wewnętrzna, podobna do tej, jaką malarze z upodobaniem obdarowują męczenników, promieniała w licach Marii wspaniałością budzącą szacunek i admirację. Podała rękę markizowi, oboje zbliżyli się do ołtarza i klękli. Ów związek, co miał być pobłogosławiony nie opodal ślubnego łoża, ów ołtarz naprędce wzniesiony, owe ampułki i ów kielich, które ksiądz przyniósł potajemnie, ów dym kadzidlany snujący się pod gzymsami sufitu, co do tej pory jedynie dymiące półmiski w czasie biesiad widywał; ów ksiądz, który na sutannie miał tylko stułę; owe świece płonące w salonie — wszystko to tworzyło obraz dziwaczny i wzruszający, którym uzupełnimy fresk epoki wspominanej ze smutkiem, jako że niezgoda wewnętrzna obaliła podówczas i najświętsze instytucje; Obrzędy religijne miały w pomienionym okresie cały urok misteriów. Dzieci chrzczono z wody w tej samej alkowie, gdzie matka jęczała jeszcze po porodzie. Pan, jak ongi prosty i ubogi, nawiedzał konających, aby ich pocieszać. Dziewczęta przystępowały do pierwszej komunii w tym samym pokoju, gdzie bawiły się wczoraj. Błogosławieństwo, które miało uświęcić związek panny de Verneuil i markiza, było, jak wiele innych ślubów, aktem przeciwnym nowemu prawodawstwu; potem jednak uznano bez wyjątku owe małżeństwa, zawierane najczęściej pod dębem. Ów ksiądz, który do ostatniego momentu dawne zachowywał obyczaje, był spośród ludzi wiernych swoim zasadom i w najsroższym burz odmęcie. Głos tego duchownego, nie skalany przysięgą, której żądała Republika, niósł poprzez nawałności jedynie słowa pokoju. Ksiądz ów nie podsycał pożaru, jak to czynił był nieboszczyk Gudin, ale wespół z wieloma innymi przedstawicielami kleru poświęcał się niebezpiecznym obowiązkom kapłańskim, pamiętając o duszach, które katolickimi pozostały. Zażywał więc wszelkich nabożnych przebiegów, do jakich zmuszały prześladowania, aby nie paść ofiarą swego trudnego posłannictwa, a markiz wyszukał go po licznych trudach w jednej z owych piwniczek, które dziś jeszcze zowią „księżymi schowkami". Sam wygląd tej twarzy wymizerowanej i cierpiącej budził tak łacno respekt i ochotę do modlitwy, że ów świecki salon przybierał pozory miejsca uświęconego. Przygotowano wszystko do związku, który miał zespolić radość i cierpienie. Zanim rozpoczęła się ceremonia, ksiądz zapytał wśród głębokiej ciszy o nazwisko narzeczonej.

— Maria Natalia, córka panny Blanki de Casteran, zmarłej przeoryszą klasztoru Najświętszej Panny Marii w Séez, i Wiktora Amadeusza księcia de Verneuil.

— Urodzona?

— W Chasterie pod Alençon.

— Nigdy by mi w głowie nie postało — szepnął baron do hrabiego — że Montauran strzeli głupstwo- poślubiając tę osobę. Naturalna córka ksik, cia! Też się wybrał!

— Uchodziłoby jeszcze, gdyby była córką królewską — odparł z uśmiechem hrabia de Bauvan — ale ja go nie będę potępiał, o nie; a zresztą podoba mi się „Klacz Charettea" i teraz na niej będę harcowal. No, ale ona w sentymenta się bawić nie lubi!...

Imię, nazwisko i tytuł Montaurana wpisano już wcześniej; podpisali się nasi zakochani, a potem świadkowie. Obrzęd się zaczął. W tymże momencie Maria — ona tylko — usłyszała szczęk broni oraz ciężki i miarowy krok żołnierzów, co nadchodzili oczywiście po to, żeby zluzować towarzyszów wartujących przy kościele. Zadrżała i podniosła oczy na krzyż stojący na ołtarzu.

— Zupełnie jak święta — rzekła cicho Franusia.

— Znajdźcież i dla mnie taką świętą, a stanę się nabożnikiem jak wszyscy diabli — dorzucił półgłosem hrabia.

Kiedy ksiądz zadał Marii sakramentalne pytanie, odpowiedziała „tak" i westchnęła głęboko. I nachyliwszy się do mężowskiego ucha rzekła:

— Przysięgłam, że nigdy nie poślubię pana; niedługo dowiesz się, jakim sposobem tę przysięgę złamałam.

Po skończonej ceremonii, kiedy zebrani przeszedłszy do sali, gdzie miała odbyć się uczta weselna, zasiedli już przy stole, zjawił się Jeremiasz, mocno czymś wystraszony. Nieszczęsna oblubienica zerwała się i wybiegła naprzeciw służącego — a Franusia podążyła za nią — chwytając się zaś jednego z owych pretekstów, jakie kobiety najwyborniej wynajdować umieją, poprosiła markiza, aby przez chwilę sam czynił honory domu, i wyprowadziła lokaja, zanim ten zdołałby popełnić jakąś zgubną w skutkach niedyskrecję.

— Ach! Franusiu, umierać z całą świadomością i nie mieć prawa powiedzieć: „Umieram!... — zawołała panna de Verneuil. I nie pokazała się już w trakcie wieczerzy.

Nieobecność ta tłumaczyła się poniekąd ceremonią, która odbyła się przed momentem. Pod koniec uczty, w chwili kiedy niepokój markiza sięgał szczytu, Maria wróciła w całej świetności szat panny młodej. Twarz jej była radosna i pogodna, ale że w licach Franusi, co pani swojej towarzyszyła, gościł przestrach najokropniejszy, dwie te postaci przywiodły biesiadnikom na pamięć pewien obraz, w którym dziwaczny i egzaltowany pędzel Salvatora Rosy odmalował jakoby śmierć i życie trzymające się za ręce.

— Moi panowie — ozwała się do księdza, barona i hrabiego — zanocujecie w tym domu, gdyż byłoby czynem zbyt niebezpiecznym wydalać się dziś wieczór z Fougéres. Ta poczciwa dziewczyna wskaże każdemu z panów jego pokój, bo zleciłam już co trzeba. I na żaden rokosz nie pozwolę — słowa te tyczyły się księdza, który, jak odgadła, chciał się sprzeciwić — spodziewam się, że nie odmówisz ksiądz kobiecie w dzień jej zaślubin.

Po godzinie znalazła się sam na sam z ukochanym w owej rozkosznej sypialni, którą tak ślicznie urządziła. Stanęli wreszcie przed owym łożem przeznaczenia, łożem, gdzie niby w grobie obraca się wniwecz tyle nadziei, gdzie nie wiadomo, czy zbudzimy się do szczęśliwego życia, gdzie umiera albo rodzi się miłość, a zależy to jedynie od rodzaju i mocy charakterów, które tu tylko mogą doświadczyć się wzajem. Spojrzawszy na zegar Maria pomyślała: „Jeszcze sześć godzin życia.".

— A jednak zasnęłam — rzekła do siebie, ocknąwszy się znienacka nad ranem drżąc cała: objaw pospolity u tego, kto wieczorem zawarł z samym sobą pakt, iż obudzi się o pewnej określonej godzinie. — Tak, spałam — powtórzyła widząc, że zegar oświetlony mdłym blaskiem świec wskaże niebawem drugą. Odwróciwszy się jęła spozierać ciekawie na śpiącego markiza: głowę oparł na dłoni, jak czynią dzieci, drugą zaś ręką, trzymał rękę żony uśmiechając się leciutko, jak gdyby zasnął wśród pocałunku.

— Ach! — rzekła cicho do siebie. — Śpi jak dziecko! Ale mógłżeby mi nie ufać, skoro, zawdzięczam mu niewysłowione szczęście?

Trąciła go delikatnie, zbudził się i teraz uśmiechnął szeroko. Ucałował rękę — tę, którą trzymał — i ogarnął nieszczęśliwą kobietę spojrzeniem tak roziskrzonym, iż nie mogąc znieść tego miłosnego blasku, zwolna przesłoniła oczy swoją ciężką powieką, jak gdyby sama sobie pragnęła wzbronić owej niebezpiecznej kontemplacji; lecz utaiwszy tym sposobem ogień pałający w oku, takie budziła pożądanie udając, iż się przed nim wzdraga, że gdyby mąż mógł wiedzieć o straszliwym lęku, jaki ją trawił, snadnie zarzuciłby jej zbytnią zalotność. Unieśli w jednym momencie prześliczne głowy, wymienili spojrzenie będące wyrazem wdzięczności, pełne jeszcze śladów rozkoszy, którą się sycili; ale oderwawszy szybko wzrok od uroczego obrazka, jakim były jagody żony, markiz, przypisując zasmuceniu chmurę, co pojawiła się na jej czole, rzekł pieszczotliwie:

— Czemuż ten cień melancholii, miłości moja?

— Biedny Alfonsie, powiedz, dokąd według twojego mniemania cię zaprowadziłam — spytała drżąc.

— Do szczęścia.

— Na śmierć.

I przejęta dreszczem grozy wyskoczyła z łóżka; zdziwiony markiz podążył za nią, a żona pociągnęła go ku oknu. Załamała ręce gestem nieludzkiej rozpaczy, gdyż panować już nad nią nie była w stanie, po czym rozchyliwszy firanki wskazała palcem dwudziestu żołnierzów sto jących  na placu. Księżyc, rozproszywszy mgłę, spowijał białą poświatą mundury, fuzje, Corentina, co uwijał się niestrudzenie, cierpliwy niby szakal czyhający na zdobycz, i komendanta — nieruchomego, z ramionami skrzyżowanymi, głową podniesioną, łyskającego zębami, wyczekującego, zatroskanego.

— E, dajmy im pokój, Mario. Chodź do mnie.

— Czemu uśmiechasz się, Alfonsie? To ja ich tu sprowadziłam.

— Przyśniło ci się chyba. . — Nie!

Patrzyli na siebie przez chwilę, po czym on wszystkiego się domyśliwszy jął tulić ją w ramionach i rzekł:

— Co mi tam! Kocham cię jak dawniej.

W tymże momencie doleciało ich wyraźnie pohukiwanie sowy i Franusia ukazała się nagle w drzwiach od gotowalni.

— Piotr jest tam — oświadczyła z radością niemal szaloną.

Markiza i Franusia odziały Montaurana w strój szuański, a uczyniły to z zadziwiającą szybkością, właściwą jedynie kobietom. Markiza odczekała, aby mąż zajął się nabijaniem broni, którą przyniosła Franusia, a wtedy wymknęła się zręcznie, przesławszy uprzednio znak porozumiewawczy wiernej Bretonce. Natenczas Franusia wprowadziła młodego wodza do gotowalni sąsiadującej z pokojem. Markiz, ujrzawszy mnóstwo prześcieradeł silnie powiązanych, mógł się przekonać, jak pilnie Bretonka pracowała, aby zmylić czujność żołnierzów.

— Żadną miarą nie przedostanę się tędy — stwierdził markiz oglądając uważnie ciasny otwór owalnego okienka.

W tymże momencie owal okienka całkiem wypełnił się ogorzałą gębą, a chrapliwy, dobrze Franusi znany głos ozwał się cicho:

— Prędzej, generale, te ropuchy, Błękitni, zaczynają się wiercić.

— Och! Jeszcze jeden pocałunek — ozwał się drżący i cichy głos.

Nogi markiza wsparły się już na drabinie, która miała go ocalić, ale korpus tkwił jeszcze w okienku: wtedy Montauran uczuł, że ktoś tuli się doń rozpaczliwie. Krzyknął, ujrzał bowiem żonę ubraną w jego suknie; próbował ją zatrzymać, lecz ona, wyrwawszy mu się z ramion, zmu siła go tym samym, by schodził. Trzymał w palcach strzęp materii, a że księżyc ukazał się właśnie zza chmury, markiz postrzegł, iż pozostał mu w ręce strzęp kamizelki, którą miał wczoraj  na sobie.

— Stój! Ogień rotowy!

Słowa te, a rzucił je Hulot, zasiały jakaś straszliwą grozę rozległszy się wśród ciszy i niwecząc urok, co jak gdyby oddziaływał przemożnie na ludzi i na przyrodę. Błękitni ustawieni na Promenadzie zaczęli prażyć bez litości, odpowiedziała im salwa huknąwszy z głębi doliny, kule śmigając w górę docierały do stóp wieżycy. Republikanie strzelali bez przerwy, nie spoczywając na chwilę okazując wrogowi żadnego zmiłowania. Konający nie jęczeli, nie skarżyli się ranni. W krótkich przerwach między palbami zalegała. przeraźliwa cisza.

Ale Corentin posłyszawszy, że z drabiny spadła jedna z nadpowietrznych istot, o których uwiadomił był komendanta, jął węszyć jakiś fortel.

— Żebyż któreś z tych bydląt pisnęło — ozwał się do Hulota. — Jeśli idzie o naszych zakochanych, potrafią oni jak mało kto wystrychnąć nas na dudków, chwyciwszy się jakiegoś przebiegu. Może już umknęli inną drogą...

Tajemnicza ta sprawa korciła szpiega, aby więc ją wyświetlić, kazał małemu Wydmikuflowi przynieść pochodnie, Hulot zaś uznał był Corentinowe domniemania za tak trafne, iż lubo pochłaniał go zgiełk zawziętej potyczki, jaka rozgorzała przed odwachem u bramy Świętego Leonarda, wykrzyknął:

— To prawda, dwóch ich być nie może! I puścił się co tchu na kordegardę.

— Zmyliśmy mu łeb ołowiem, obywatelu komendancie — oświadczył Stopka podążając na spotkanie Hulota — ale zabito Gudina i raniono dwu łudzi. A to charakternik! Przebił się przez trzy linie naszego żołnierza i byłby czmychnął w pole, gdyby wartownik przy bramie Świętego Leonarda nie nadział go na bagnet.

Na tę wieść komendant wpadł do kordegardy: zobaczył na łóżku polowym skrwawione ciało, które przed chwilą tam położono; zbliżywszy się do rzekomego markiza zsunął kapelusz osłaniający twarz rannego — i zwalił się ciężko na krzesło.

— Domyślałem się, że tak będzie! — zawołał krzyżując energicznym gestem ramiona. — Toć trzymała go, do sakramenckiego pioruna, za długo.

Żołnierze znieruchomieli. Komendant kazał rozpleść długie czarne włosy kobiety. Nagle w ciszę wdarł się tupot uzbrojonej ciżby. Na kordegardzie zjawił się Corentin, a za nim weszło czterech żołnierzów dźwigając na noszach skleconych z fuzyj bezwładnego Montaurana, któremu kule pogruchotały ramiona i nogi. Markiza umieszczono na łóżku obok żony; postrzegłszy ją znalazł jeszcze sił nieco, by konwulsyjnym ruchem ująć jej rękę. Umierająca odwróciła z trudnością głowę, a poznawszy męża zadrżała straszliwie i gasnącym już niemal głosem wyrzekła takie słowa:

— Dzień bez jutra!... Bóg wysłuchał mnie nazbyt łaskawie.

— Komendancie — ozwał się markiz zebrawszy sił ostatek i trzymając  wciąż  rękę Marii — licząc na twoją uczciwość  proszę, abyś uwiadomił o mojej śmierci mojego młodszego brata, co przemieszkuje w Londynie. Napisz mu, że jeśli zechce spełnić ostatnią moją wolę, broni przeciwko Francji podnosić nie będzie, ale też nigdy służby królewskiej nie opuści.

— Uczynię to — powiedział Hulot i uścisnął dłoń konającego.

— Przenieścież ich do najbliższego szpitala! — zawołał Corentin.

Hulot chwycił szpiega za ramię tak mocno, że paznokcie zostawiły ślady, i rzekł:

— Skoroś już wypełnił tutaj swoją powinność, wynoś mi się pókim dobry, przypatrzywszy się dokładnie twarzy komendanta Hulot, gdyż nie życzyłbym ci ponownego z nim spotkania, chyba że chcesz, aby z brzucha twojego zrobił pochwę dla szabli.

I stary żołnierz szpady już dobywał.

„Ot i jeszcze jeden z owych porządnych ludzi, którzy nigdy nie zrobią kariery" — pomyślał Corentin oddaliwszy się przyzwoicie od kordegardy.

Montauran zdołał jeszcze skinąć adwersarzowi głową, dziękując mu w ten sposób i okazując ową estymę, jaką żołnierz pospolicie darzy lojalnego wroga.

W roku 1827 jakiś starzec, a towarzyszyła mu zwykle małżonka, handlował bydłem na targowisku miasta Fougéres. Nikt nie miał sędziwemu wieśniakowi nic do zarzucenia, choć zabił on niegdyś przeszło stu ludzi, a nawet żaden z tamecznych obywateli nie pamiętał, iż chłopa tego przezywano w dawnych czasach Odziomem; osoba, której zawdzięczamy cenne informacje tyczące się wszystkich bohaterów niniejszej opowieści, widziała kiedyś, jak prowadził krowę na postronku, a minę miał przy tym tak naiwną i poczciwą, że każdy mógłby powiedzieć: „Ależ to zacne człeczysko!"

Co do Cibota, zwanego Kradnijbułą, wiemy, jaki był jego koniec. Kto wie, czy Odziom nie próbował ocalić towarzysza — daremnie zresztą — przed szafotem i czy nie znajdował się na placu w Alençon podczas okropnych zamieszek, jakie wybuchły z racji i tak już brzemiennego w rozmaite wydarzenia a głośnego procesu, kiedy to sądzono Rifoëla, Bryonda i panią La Chanterie .

Fougéres, sierpień 1827.