Marian Gawalewicz

SZUBRAWCY I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

SZUBRAWCY

powieść

Tom I

Gawalewicz Marian

Czesławowi Jankowskiemu,
dobremu przyjacielowi
na pamiątkę

Autor

I.

W Omylinie od trzech dni robiono na gwałt porządki; przewietrzano cały dwór, trzepano meble, froterowano posadzki, okurzano wszystkie kąty.

Służba od rana do wieczora kręciła się po pokojach ze szczotkami, miotełkami, ścierkami i gąbkami w ręku.

W niedzielę Krokowscy mieli powrócić z zagranicy.

We środę przyszedł jeden telegram z Berlina, we czwartek drugi z Aleksandrowa, w sobotę trzeci z Warszawy z wiadomością, że wracają i z poleceniami co do przygotowań na ich przyjęcie.

Krysiewicz głową kręcił, wąsy swoim zwyczajem zagryzał z jednej strony, co u niego znaczyło zakłopotanie; zwykle małomówny, teraz milczał, jak zaklęty i odpowiadał piąte przez dziesiąte na zapytania służby:

— Czy jaśnie pani gorzej się zrobiło, czy co?... przecie mieli wracać aż na październik, a tu się wrzesień jeszcze nie skończył.

Rządca brwi chmurzył tylko i z rękoma w kieszeniach, w słomkowym kapeluszu na głowie chodził z pokoju do pokoju, robiąc przegląd pańskich apartamentów, nagląc służbę do pośpiechu.

— Antoni, zwijaj-no ty się prędzej!... guzdrzesz się, jak mucha w mazi. Drugi dzień z temi szybami nie możecie sobie dać rady. Fruziowa chce dziś firanki zakładać; kiedy to wszystko będzie gotowe?!... Wstyd!... może mam ja wam pomagać?...

Stary lokaj i chłopak kredensowy uwijali się w salonie, ustawiając meble; kilka dziewcząt folwarcznych umywało drzwi i okna, w których szyby kredą pomazane czekały oczyszczenia bibułą i ścierką.

Na dworze był upał, słońce przypiekało, jakby je w piekielnych czeluściach rozżarzono.

Na widok rządcy, wszystkie ręce zajęte robotą, przyspieszały ruch; dziewki uznojone czoła i nosy ocierały rękawami koszuli. W powietrzu unosił się zapach mydła, kredy, terpentyny, potu ludzkiego, z którym od czasu do czasu mieszała się woń rozkwitych róż sztamowych, sadzonych długim rzędem pod oknami dworu od strony parku i kwiatów w starannie utrzymanych gazonach.

Chlupotanie wody z wyżymanych ścierek nad miską, skrzyp bibuły o szkło, stukanie młotków i wbijanych gwoździ w ścianę, łoskot przesuwanych mebli i urywane słowa służących, klnących „psiakrew, gorąco" i robotę, mąciły spokój południowej pory, w której zdawała się omdlewać cała natura pod wrażeniem słonecznych pocałunków z jasnego nieba.

Krysiewicz w płóciennym kitlu, bez kamizelki, bez krawata pod wyłożonym kołnierzykiem. wachlując się kapeluszem, stawał od czasu do czasu w otwartem oknie dla nabrania świeższego powietrza i zapuszczał wzrok w dal na rozległe pola, ciągnące się po płaskim gruncie aż ku krańcom widnokręgu, ku któremu jak strzelił ciągnęła się w prostej linii szosa, wysadzana topolami.

Twarz jego miała wyraz markotny.

Stawał, zamyślał się, oczy zmrużał i zdawał się wyglądać kogoś lub czegoś z owej dali.

Raz nawet westchnął głęboko, wyjął z kieszeni na piersiach złożony we czworo list, rozwinął go i przebiegał oczyma po raz dziesiąty zapewne.

„A niech pan dopilnuje, mój panie Krysiewicz — czytał — żebyśmy wszystko zastali w porządku. Pokoje żony zwłaszcza dobrze przewietrzyć; story firanki kazać pospuszczać, aby był cień, bo na ten upal ciężkoby było wytrzymać przy otwartych oknach. Świeżych kwiatów nie trzeba wnosić do pokoju żony, aby zapach jej nie drażnił. Ona teraz nie znosi żadnych aromatów.

„Mój panie Krysiewicz, polegam na pańskiem poczciwem sercu, że wszystkie moje dyspozycye wykonasz co do słowa.

„Na stacyę trzeba będzie wysłać lando i powóz, ten nowy, oprócz furmanki pod kufry. Co lepiej niesie, jak pan uważa?... żeby jak najmniej trzęsło, bo żonie doktorzy zalecili największą wygodę w podróży. Najlepiejby było przenieść ją na rękach w lektyce, gdyby się dało.

„Poślij pan w sobotę konie po doktora Pniaka; niech nocuje w Omylinie, abyśmy go już zastali za przyjazdem.

„Z panem plenipotentem zobaczę się w Warszawie, skąd zapewne razem wracać będziemy, tylko, że my krok za krokiem, a on nas będzie mógł wyprzedzić o kilka godzin, więc gdyby co było potrzeba jeszcze, to już przez niego będzie pan uwiadomiony.

„W niedzielę rano niech ksiądz Jarzymowicz odprawi wotywę na intencyę szczęśliwego powrotu naszego i pomódlcie się tam wszyscy za moją biedaczkę i za mnie, żeby mi Bóg dozwolił znieść to ciężkie zmartwienie, którem doświadcza".

Krysiewiczowi wąsy i brwi drżeć zaczęły, wyraz wzruszenia malował się na jego ogorzałej, pomiętej, z fałdów i zmarszczek ułożonej twarzy.

Westchnął jeszcze raz, dłonią przetarł wyłysiałe czoło i odchrząknął, jakby mu łzy połknięte w gardle stanęły.

Pokiwał głową i odszedł od okna.

Z dziedzińca dał się słyszeć dzwonek na południe, a za chwilę duży zegar w rzeźbionej szafie, stojący w jednym rogu pokoju stołowego, wybił powoli godzinę dwunastą, na co mu odpowiedział zaraz srebrny głosik bronzowego zegara na kominku w salonie i trzeci, warczący, ochrypnięty jakiś i jakby zardzewiały od starości w kancelaryi samego dziedzica.

Przechodząc przez salon, stary rządca zatrzymał się na chwilę i powiódł okiem wokoło, jakby się chciał przekonać, czy wszystko znajduje się tu na swojem miejscu.

Pod ścianami stały ciężkie, adamaszkiem kryte meble, oszklone serwantki, staroświeckie szafki inkrustowane, stoliki z mozajką, ozdobne sepeciki na nich, marmurowe słupy z wazonami alabastrowymi lub ze starej saskiej porcelany; na kominku bronzowe świeczniki z wisiorkami kryształowymi, od sufitu zwieszał się przepięknej roboty pająk w organtynowym pokrowcu, na ścianach błyszczały obrazy w złoconych ramach, lustra na konsolach, u drzwi zwieszały się ciężkie portyery podbijane atłasem, podpinane grubymi sznurami i chwastami z jedwabiu.

Kilka portretów, bardzo dobrego pendzla, wisiało nad kanapą, a z nich, jakby żywe, spoglądały twarze mężczyzn w perukach, wygolonych, w wysokich halsztukach białych, we frakach haftowanych, dam dekoltowanych, we fryzurach pudrowanych, w gazach i jedwabiach elegantek zeszłowiecznych.

Nad kominkiem dużych rozmiarów zwracał uwagę portret kobiecy, prawie naturalnej wielkości; na tle wspaniałej makaty jasnego koloru rysowała się postać czterdziestoletniej brunetki, w czarnej, aksamitnej sukni z koronkowym kołnierzem, z obnażonenemi po łokcie rękoma, z rękawiczkami i wachlarzem w pulchnych, białych, kształtnych rękach.

Przed laty kilkunastu, kiedy ten portret malował jeden z najlepszych artystów francuskich, zachwycano się nim w Paryżu, gdzie Krokowscy wówczas właśnie zimę spędzali; pani Balbina uważała wszelako, że jej malarz nadał trochę więcej tuszy i uczynił ją tęższą, niż była w rzeczywistości.

Znajomi zaś utrzymywali przeciwnie, że uczynił ją nawet szczuplejszą.

Wysoka, rozrosła, zbudowana jak karyatyda, od najwcześniejszych lat okazywała skłonność do otyłości i należała do tych okazowych kobiet, które imponują odrazu swoją fizyognomią.

Z latami przybywało jej jeszcze okazałości i tuszy, chociaż starała się powstrzymywać tę wybujałość wspaniałych kształtów wszelkimi sposobami.

Krokowska była z rodu Orszanką, herbu Tur, a Orszowie wszyscy odznaczali się taką tężyzną fizyczną i nie darmo tura dźwigali w herbie; mężczyźni mieli wzrost i kształty cyklopów, kobiety bywały majestatyczne.

Z wiekiem zaokrąglali się w coraz większe bryły i chorowali na nadmiar sił żywotnych.

Wada sercowa była w ich rodzinie dziedziczną.

Wiedzieli przynajmniej z góry, jaką śmiercią przyjdzie im schodzić z tego świata.

Krysiewicz, który trzydzieści lat przeszło od praktykanta sługiwał w majątkach Orszów i Krokowskich, pamiętał panią Balbinę, dzisiejszą swoją dziedziczkę, jeszcze z czasów panieńskich.

Patrząc też na jej portret teraz w salonie, przypominał sobie owe odległe czasy i rozmaite momenta tak długiej przeszłości; miał ją przecie na oczach, kiedy pierwszy raz wychodziła za mąż za Omylińskiego.

Dobrana była z nich para na pozór, ale szczęścia sobie nie dali.

Stary rządca westchnął głęboko, gdy sobie przypomniał pierwszego męża swej pani.

Przecież to tu, w tym samym parku, w jakieś dwa lata po ślubie, znaleziono go bez życia przy mostku, na samym brzegu rzeczki, przepływającej ogród.

Zastrzelił się nad wodą, z tym zamiarem zapewne, aby ciało spadło do rzeki i aby go tak rychło nie odszukano.

O tem samobójstwie różnie ludzie opowiadali...

Prawdziwy powód jednak pozostał tajemnicą; utrzymywano, że nieboszczyk cierpiał na melancholię i w łeb sobie palnął bez wszelkiej przyczyny.

Młoda wdowa kilka lat nosiła żałobę, aż nareszcie zdjęła ją na parę miesięcy przed zaślubieniem drugiego męża.

To powtórne małżeństwo także wydawało się ludziom zagadką; nie umieli sobie jej wytłumaczyć.

Janusz Krokowski był wprawdzie człowiekiem młodym jeszcze i przystojnym, należał do bardzo dobrej i znacznej rodziny, dosyć był nawet zamożnym, ale był niemową; podobno w dzieciństwie upuściła go niezręczna niańka na ziemię i od tego fatalnego wypadku zaniemówił zupełnie.

Oprócz tego jednego braku, posiadać miał wiele zalet charakteru, umysłu i usposobienia; ograniczony tylko do towarzystwa osób najbliższych, najzaufańszych, nie udzielał się prawie zupełnie, nie bywał nigdzie, zajęty jedynie lekturą i muzyką, którą uprawiał namiętnie.

Zastępowała mu ona z konieczności wszystkie inne rozkosze i przyjemności życia, z których korzystanie utrudniało mu jego smutne kalectwo.

Dobry, uprzejmy, niezmiernie ugrzeczniony i wdzięczny za każdy objaw współczucia dla siebie, łączył żywość temperamentu z wielką delikatnością serca i wytwornością natury o artystycznych instynktach.

Nizki, wątły z pozoru, drobnych kształtów, ale zgrabny i ożywiony w ruchach, stanowił pod względem powierzchowności zupełny kontrast z żoną, obok której wyglądał, jak „beduin przy piramidzie", według złośliwego wyrażenia jednego z odpalonych konkurentów pani Omylińskiej.

W twarzy szczupłej, śniadej, o rysach wyrazistych , malowała się wielka dobroć i inteligencya; w oczach ciemnych paliły się chwilami błyski dziwnego ognia, który musiał mu gorzeć w duszy, chociaż na ustach miewał prawie zawsze ten smętny jakiś uśmiech, spotykany tak często u oniemiałych.

Z Omylińską był w dalekiem kuzynostwie i to ich zbliżyło do siebie.

Pomimo wszelkich pozornych przeciwności, małżeństwo ich uchodziło za bardzo szczęśliwe i wyjątkowo przykładne; kochali się i godzili ze sobą, jak najdobrańsze stadło, któremu do zupełnego zadowolenia brakowało tylko potomstwa.

Związek ich pozostał bezdzietnym.

Dwadzieścia kilka lat przeżyli z sobą we wzorowej harmonii, pomimo złowróżbnych głosów i sceptycznych przewidywań — zadając kłam wszystkim złym językom, które sobie pozwalały podrwiwać z takiego małżeństwa i utrzymywały, że Krokowska będzie nosiła męża w medalionie, żeby się jej nie zgubił kiedy po drodze.

I wszystko było jak najlepiej, dopóki w ostatnich latach pani Januszowa nie zaczęła coraz częściej zapadać na zdrowiu; badali ją i leczyli najsłynniejsi specyaliści w kraju, zasięgała porady w Paryżu i Berlinie, szukała ratunku u wód za granicą, prowadziła kuracyę bardzo ścisłą i życie jak najregularniejsze — mimo to rodowa fatalność Orszów nie dała stę niczem zakląć i usunąć.

— Stłuszczenie serca! — orzekała jednogłośna dyagnoza wszystkich powag lekarskich.

Pukano, słuchano, badano na rozmaite sposoby ten nieszczęsny organ, który, jak rdzewiejąca sprężyna w zegarze, wydawał charakterystyczne skrzypienia i szmery, zapowiadające prędzej, czy później nieuchronną katastrofę.

Stan chorej nie polepszał się, pomimo wszelkich starań i środków.

Lekarze zacinali usta, kiwali głowami, skubali brodę, marszczyli czoła i brwi w głębokiem zamyśleniu i powiadali:

— Spróbujemy jeszcze tego lub tego, może się uda!...

Nie udawało się jednak nic więcej; natura szydziła z usiłowań nauki i wystawiała medycynę na same zawody i bezskuteczne próby.

Krokowska sama przestała się łudzić nadzieją wyzdrowienia; wiedziała już, co ją czeka.

Ostatni wyjazd do wód za granicą rozczarował ją w tym względzie zupełnie, wymogła na mężu, by przyspieszyli powrót do domu; chciała przynajmniej zamknąć oczy u siebie i nie umierać wśród obcych.

— Ja się najlepiej czuję w Omylinie — zapewniała swego Januszka — tam mi się poprawi, zobaczysz!... Pniak się będzie mną opiekował, ja jemu najwięcej ufam z nich wszystkich.

Nie pomogły perswazye, prośby, namowy; nie chciała nawet słuchać, aby do końca sezonu pozostać w Nauheim.

Musiano uczynić zadość jej woli, by nie rozdrażniać i nie pogarszać jej stanu.

— Odwieźcie mnie do domu, odwieźcie jak najprędzej! — prosiła się i nalegała, jakby w przeczuciu i obawie, by katastrofa nie zaskoczyła jej w drodze, przed powrotem do Omylina.

Z tych powodów też przyspieszano tak gorączkowo przygotowania na powrót państwa z zagranicy, a służba w omylińskim dworze, pod dozorem Krysiewicza, krzątała się od świtu do nocy, by na oznaczony dzień wszystko było we wzorowym porządku.

Doktor Pniak, gdy mu przed dwoma dniami rządca przywiózł wiadomość o powrocie Krokowskiej i zapytał, coby to znaczyć miało, że tak naglą o pośpiech i skracają pobyt na kuracyi, z zafrasowaną miną mruknął tylko:

— Niedobrze!

— Źle? — zagadnął Krysiewicz młodego lekarza, patrząc mu badawczo w oczy.

— Niedobrze! — powtórzył i głowę zwiesił zachmurzony.

— Niema ratunku?...

— Żadnego.

Nie rozmawiali więcej.

Krysiewicz odjechał do domu przybity; wiedział już, że straci dziedziczkę, której służył wiernie i przywiązanie lat tyle i zawdzięczał dużo dobrego w życiu. Łzy mu się kręciły pod powieką, gdy myślał o tem, że może żywej już nie powita w progach tego dworu i tylko trumnę jej będzie mógł ucałować, kiedy ją przywiozą do pochowania na omylińskim cmentarzu.

Stał też w tej chwili przed jej portretem z najlepszych czasów, gdy była w pełni sił, zdrowia, krasy i rozkwitu życia, wpatrywał się w nią wilgotnemi oczyma i serce mu się ściskało z żalu.

— Ot, życie ludzkie! — mruknął i ręką machnął w powietrzu, jakby chciał powiedzieć, że ono i funta kłaków nie warte.

Ciężko mu było pogodzić się z myślą, że niema ratunku dla takiej wielkiej pani, która mogłaby przecież na wagę złota okupić sobie każdą godzinę i że tak samo umierać musi, jak umierała jego biedna żona przed czternastu laty, tam, na folwarku w Krasinie, gdzie rezydował i owdowiał, tak samo, jak teraz pewnie owdowieje jego dziedzic.

Dużo mu przyjdzie z tego majątku i z tych pieniędzy, i z tego wspaniałego dworu i z tych wspaniałych mebli złoconych, luster, obrazów, firanek, świecideł!.

— Ot, życie ludzkie!...

Smutek robił ze starego rządcy jeszcze większego pesymistę i mruka, niż był nim od czasu swego wdowieństwa.

Zamiast na obiad do siebie, poszedł na próbostwo zamówić wotywę na intencyę szczęśliwego powrotu dziedziczki i opowiedzieć księdzu, na co się zanosi z dopuszczenia Bożego, a po drodze myślał:

— Potrzebna też to taka spieka teraz właśnie?... nie mogłoby to być pochmurno?... Na taki upał będą biedaczkę wieźli chorą, zmęczoną, życia niepewną!... Człowiekowi zdrowemu oddychać trudno, a nie dopiero takiej męczennicy. Także się z nią wybrali!...

Na niebie ani jedna chmurka nie fałdowała błękitu: pogoda była o tej porze nawet wyjątkową; jutrzejszy dzień zapowiadał się równie upalny.

Do późnego wieczora trwały przygotowania we dworze, ale jakoś szczęśliwie, pomimo pośpiechu, doprowadzono wszystko do ładu i, oprócz paru szyb wygniecionych przy wycieraniu, obyło się bez ważniejszej jakiejś szkody.

O świcie, stosownie do dyspozycyi dziedzica, lando, powóz i furmanka na rzeczy wyruszyły na stacyę.

Krysiewicz sam się chciał wybrać po jaśnie państwa, ale się rozmyślił; wygolony, ostrzyżony, ubrany odświętnie, obejrzawszy jeszcze wszystkie kąty, poszedł z całą służbą dworską do kościoła i na klęczkach modlił się przez całą wotywę.

A o tym samym czasie, gdy w kościółku wiejskim za zdrowie i zachowanie chorej dziedziczki płynęły słowa modlitwy, prostej ale szczerej i gorącej do Pana Zastępów — po gościńcu, wiodącym prawie prostopadle do kolejowego toru, toczyło się zwolna i ostrożnie wygodne lando, w którem ona sama w towarzystwie męża i panny służącej wracała do Omylina.

Wysłano jej siedzenie, poobtykano wydętemi poduszkami, podniesiono do połowy budę, aby ją od kurzu i słońca choć trochę osłonić, podsunięto pod opuchnięte stopy podnóżek i ruszono w drogę ze stacyi.

Naprzeciw siedział Krokowski w żółtym garniturze z chińskiego jedwabiu, w kapeluszu ryżowym, z torebką podróżną przez ramię i oka nie spuszczał z żony.

Obok niego zajęła miejsce panna Anastazya, skromne, potulne, ciche jakieś stworzenie, w popielatej sukience z białym, wyłożonym kołnierzykiem, w czarnym grzybku z woalką zieloną na głowie, gładko uczesanej w mitynkach nicianych na chudych rękach, które trzymały mnóstwo drobiazgów, w każdej chwili potrzebnych dla chorej — istne wcielenie posłuszeństwa, poświęcenia i troskliwości w osobie starej panny z fizyognomią rezydentki dawnego stylu.

Krokowska siedziała oparta o poduszki, z omdlewającym wyrazem znużenia i cierpienia na twarzy, niegdyś pięknej i pełnej życia, a dzisiaj apatycznej, zmienionej chorobą do niepoznania; oczy miała przymknięte, a usta wpół otwarte, z dolną wargą nieco obwisłą i lekko wydętą, z poza której widać było szereg białych jeszcze, równych i zdrowych zębów, zaciskanych chwilami, jakby z bólu.

Pojazd toczył się powoli, krok za krokiem nieledwie, po drodze, przy dniu świątecznym niezbyt zajętej przez furmanki przejezdnych.

Ilekroć, pomimo wszelkiej ostrożności stangreta, koło zawadziło o kamień na gościńcu, lub turkot wymijającej bryczki albo wozu głośniej dawał się słyszeć, chora podnosiła powieki i wyraz bolesny zwiększał się około ust, ale w tej samej chwili spotkawszy troskliwe i niespokojne spojrzenie mężowskich oczu, starała się powściągnąć i przemódz; blady, sztuczny, wysilony uśmiech poruszał jej wargi, szepczące łagodnie i dobrotliwie:

— Nic... nic!... nie bój się!...

On wtedy pochylał się do jej kolan i delikatnie, lekko, ostrożnie całował jej ręce, jakby w podziękowaniu za to zapewnienie i za tę odpowiedź, którą dawała jego pytającym oczom.

Niekiedy brał z rąk panny Anastazyi duży wachlarz i uważnie, cicho, aby nawet szelestem jedwabiu nie podrażnić nerwów chorej, wachlował na twarz żonie ożywcze powietrze, wpatrując się w nią troskliwie, nieustannie, jakby odgadnąć chciał każdą myśl w tej znużonej głowie i kontrolować każde drgnienie serca.

Otwierała oczy na chwilę, uśmiechała się znowu do niego i wymawiała jedno słowo:

— Dziękuję...

Jemu zaś wtedy na wilgotnych rzęsach zwieszała się łza rozczulenia, ale palec kładąc sobie na ustach, niemem spojrzeniem błagać się zdawał:

— Nie mów, nie mów nic!...

Raz po raz spoglądał niecierpliwie na zegarek, aby się przekonać, czy ten żółw czasu lezie tak powoli i ociężale, jak gdyby miał ustać w drodze i jakby nigdy nie mieli dojechać do tego Omylina.

Godzina jedenasta była zaledwie, a powietrze, nie wystygłe jeszcze po wczorajszej spiekocie, nowym się warem słonecznym napełniało; dzień zapowiadał się jeszcze bardziej upalny.

Krokowski, jakby z wyrzutem, patrzał w nielitościwe niebo i ku słońcu rzucał spojrzenia bojaźliwe niemal, tak go przerażeniem, trwogą, niepokojem przejmowało zbliżające się południe.

Składał ręce z jakąś bolesną rezygnacyą i chwilami zdawał się zapominać nawet o chorej żonie; myśli jego odlatywały wtedy aż pod samo niebo, skarżyć się Bogu i błagać Go, aby obłokiem kazał nakryć złotą paszczę tego Molocha, ziejącą żarem na ziemię i na jego chorą biedaczkę, której płytki, krótki oddech świadczył o coraz większem osłabieniu.

Ilekroć przejeżdżali koło przydrożnych karczem lub domostw, ludzie ze zdziwieniem spoglądali na ów podróżny powóz, wlokący się gościńcem i ze współczuciem zmieszanem z ciekawością zwracali oczy na państwo z Omylina; niektórzy w milczeniu odsłaniali głowy i przystawali w miejscu, jakby nie pojazd z żywymi ludźmi, ale karawan z nieboszczykiem przejeżdżał.

Kundle wiejskie, ujadające i pędzące za każdym wozem po drodze, aby go psim zwyczajem powitać i pożegnać wymyślaniem, instynktem chyba wiedzione, pomrukiwały tylko i ze zdziwieniem, przekrzywiając łby, patrzały na lando Krokowskich.

Panna Anastazya miała w pogotowiu bułkę, którą w razie potrzeby łagodziła humor wiejskich Cerberów, rzucając im po kawałku ze słowami:

— Masz, Brysiu, masz!... a bądź grzeczny, cicho bądź!...

Spory kawał drogi, na szczęście, przerzynał las; wjechali w cień i zboczyli z gościńca na piaski, po których ciężej było koniom ciągnąć, ale koła toczyły się równiej, pojazd prawie nie podskoczył ani razu — chora mogła spokojnie drzemać.

Krokowski pocichutku uniósł się na siedzeniu i pogłaskał z wdzięcznością stangreta po plecach, jak gdyby mu wyrazić chciał swoje uznanie za ostrożną i równą jazdę, a jednocześnie dał mu znać na migi, by konie zatrzymał.

Miejsce było cieniste, chłód przyjemny łagodził spiekę południa, balsamiczny zapach zawiewał od sosen i świerków.

Cisza głęboka, senna, rozlaną była w naturze; od czasu do czasu tylko brzęknęły sprzączki, skrzypnęły rzemienie uprzęży, poruszane łbami koni, opędzających się od dokuczliwych much, zaświergotał ptak na gałęzi lub zdała od gościńca dobiegło zgłuszone echo turkotu.

Krokowska zdawała się lżej oddychać i uspokajać.

Twarz jej łagodniejszy przybrała wyraz; z głową, przechyloną nieco na ramię, zasypiała snem głębokim, w jaki zapadają ludzie znużeni długim wysiłkiem.

Panna Anastazya z jednej, Krokowski z drugiej strony czuwali, aby tego błogiego snu nie przerwała jej nawet muszka swoim brzękiem.

Minuty upływały, wypoczynek chorej się przedłużał...

Z głową opartą na dłoni, nieruchomy prawie, jakby się obawiał spłoszyć sen swojej biedaczki, siedział biedny niemowa na swojem miejscu i czekał.

Stara panna zadumała się smutnie; stangret, jak automat nieporuszony, czekał na koźle rozkazu, ażeby w dalszą puścić się drogę.

Trzy kwadranse upłynęły w ten sposób.

Chora spała ciągle w niezmienionej pozycyi; chwilami zdawało się, że nie oddycha wcale i że z tego ciężkiego snu nie obudzi się już nigdy.

Krokowskiego oczy zaczęły się niepokoić; próbował nachylić się ku żonie, wytężał słuch, jakby usłyszeć chciał tętno jej serca, zlekka zbliżał swą dłoń do jej ręki, trzymanej na kolanach, ale onieśmielała go myśl, że najlżejsze dotknięcie, najmniejszy szelest mógłby ją zbudzić.

Cofał się i zatrzymywał, a jednocześnie znać było, że go ten wypoczynek, tak długi, nabawia jakiejś trwogi.

Dotknął ramienia panny Anastazyi i niemym ruchem głowy wskazał na żonę, jakby pytał:

— Co to jest?... jak się pani zdaje?... Czy to sen tak głęboki, czy co innego?

Panna Anastazya miała minę zakłopotaną; nie wiedziała, co poradzić, co zrobić.

Oboje siedzieli znowu jakiś czas, czekali jeszcze.

Krokowski na zegarek spojrzał; dochodziła dwunasta. Trzy długie godziny upłynęły im już w drodze, a do domu mieli jeszcze wiorst kilkanaście i to w największy upał, w warunkach najuciążliwszych.

Pokazał zegarek swojej sąsiadce, jakby pytał:

— Co począć?... jechać, czy stać?... południe już...

Stara panna westchnęła, spojrzała na niebo i za całą odpowiedź otarła sobie uznojone czoło; usta jej poruszyły się tylko bez głosu.

Bała się wyrazić swoje zdanie.

Twarz Krokowskiego oblekała się coraz głębszym smutkiem, który chwilami przybierał wyraz niewymownego zgnębienia i rezygnacyi.

Milcząca, nieruchoma, ponura niemal fizyognomia śpiącej żony nasuwała mu myśli straszne, rozpaczliwe.

W ostatnich czasach zbyt często nasłuchać się musiał o niebezpieczeństwie, jakie jej groziło, o katastrofie, której przed nim nie tajono, aby był przygotowany na przewidywaną ewentualność, o tem, że żadna siła ludzka nic tutaj już nie pomoże i że wszystko tylko w ręku Boga.

Mówiono mu:

— Wypadek bardzo ciężki!... stan groźny. Choroba uparta postępuje; może się zatrzymać w pewnem stadyum, ale cofnąć zupełnie — już nie.

Podczas ostatniego konsylium w Berlinie siedział, jak na torturach, wyczekując wyroku z ust lekarzy, których aż pięciu, samych specyalistów, wezwał do porady. Trzech nie robiło żadnej nadziei; czwarty wspomniał coś o podobnym wypadku, który mu się wyleczyć udało, w gorszych nawet warunkach, tylko, że pacyent nabawił się zapalenia płuc przez własną nieostrożność i umarł; ostatni łysy i wygolony staruszek, z poczciwą jakąś i jowialną twarzą, na odchodnem ujął go za obie ręce, widząc, jak straszne cierpienia zadali mu jego koledzy i ze współczuciem rzekł:

— A ja panu powiem, że pańskiej żony nie podjąłbym się wprawdzie wyleczyć, ale całkiem tracić wiarę w żywotność organizmu i cudowną siłę natury — nie należy nigdy!... Jak mnie pan widzisz, od ośmnastu lat choruję także na serce i noszę wyrok na siebie podpisany przez samych znawców, których kompetencyi nie śmiałbym zaprzeczyć, a jednak żyję jeszcze i, niestety, przeżyłem wielu moich własnych pacyentów w tym okresie czasu.

Uśmiechnął się przyjaźnie, pokiwał głową i uścisnąwszy mu serdecznie rękę, dodał:

— Życie, drogi panie, jest bardziej łykowate, niż się to nam wydaje, dlatego radzę nie zwieszać głowy i zaufać do ostatniej chwili naturze!...

Słowa te ożywiły znowu zdrętwiałe serce Krokowskiego; powtarzał je dla dodania sobie otuchy i czuł niewymowną wdzięczność dla starego medyka, że mu nawiązał w sercu chociaż tę ostatnią, wątłą, pajęczą nitkę nadziei, bez której czułby się był zupełnie złamanym i zgnębionym na duchu.

Z początku te bóle i strapienia działały na niego, jak powódź, zapowiadająca się groźnie, ale jeszcze zdaleka; przeraził się przewidywaną klęską i chciał bronić wszystkiego, co mógł utracić.

Mówił sobie:

— Nie, to niepodobna!... oni się mylą, im się tylko tak zdaje. Przesadzają, straszą!... gdzieżby to mogło być aż tak źle?! Oni mi ją muszą wyleczyć, nie ci, to inni; przecież doktorów nie brak na świecie! Co oni gadają, że to wypadek ciężki, że nie można się spodziewać zupełnego wyzdrowienia!... Spróbujemy.

Ale im bardziej niebezpieczeństwo się zwiększało, im bardziej stan chorej się pogarszał, tem większe musiał robić ustępstwa ze swych wymagań i swoich nadziei, tem więcej się wyrzekał, byle tylko uratować, jak w powodzi, choćby to jedno pole, choćby jednę skibę, jeden skrawek, jednę piędź ziemi na ostatku.

Już nie marzył o tem i nie pragnął zupełnego wyleczenia żony, przedłużenia jej życia na lata, na miesiące, ale na tygodnie, na dnie, na godziny choćby, jak w tej chwili, na owym postoju w lesie, gdy mu się zakradły do serca straszne przeczucia i gryźć je zaczęły przypuszczeniem:

— A jeśli... jeśli to nie sen?...

I między tą straszną niepewnością a obawą przerwania chorej tego wypoczynku, który mógł być dla niej dobrodziejstwem; między tą trwogą a delikatnością kochającego serca, wahał się z męczarnią okrutną w duszy i nie umiał się na nic sta nowczego zdecydować.

Załamał ręce, oczy przymknął i wpadł przez chwilę w stan bolesnej kontemplacji.

Przez tę nieszczęsną zaporę kalectwa, które go od świata odgradzało, nie mogąc z ludźmi dzielić się swemi myślami, nie mogąc uczuć swoich wyrazić i ulżyć sercu, tak ciężko strapionemu, wybiegał duchem do jedynego Pocieszyciela, który go rozumiał bez słów, który w myślach i w sercu ludzkiem czyta, jak w księdze otwartej, z którym rozmowa była dlań najłatwiejszą i największą przynieść mogła pociechę.

Niemowa rozmawiał z Bogiem — językiem duszy, słowami modlitwy.

— Boże! — żalił się w ciężkiem strapieniu swojem — przecież to nie może być, abyś tej biednej męczennicy mojej nie dozwolił wrócić żywej jeszcze do domu, abyś ją powoływał do Siebie bez ostatniej pociechy, abyś tej łaski jej odmawiał, o którą Cię prosiła tak gorąco dziś jeszcze: „Pozwól mi, Panie, dojechać przynajmniej do Omylina!"... Dlaczego miałbyś tego nie uczynić?... Toż to ostatnia jej prośba, ostatnie jej życzenie... Zmiłuj się Boże nad nami!... Przecież tak, bez pożegnania, bez spojrzenia przynajmniej, bez uścisku ręki nie możesz mi jej zabrać; ja i tak, i tak zostanę bez niej już na resztę życia, jak rozbitek... Czyż ja mam jaką drugą duszę równie mi życzliwą, czyż ja mam kogo więcej oprócz niej?... Dwadzieścia lat pozwoliłeś nam przeżyć ze sobą, dwadzieścia lat!... a teraz ją zabierasz, a mnie zostawiasz. Zabierz nas chociaż razem, jak razem żyliśmy z sobą!... To przecież nie żona tylko, ale przyjaciel, rodzina moja, świat mój cały był w niej, a bez niej, co?... Pustka!... Ja nie chcę, ja nie mogę, nie potrafię żyć sam, opuszczony, odcięty od wszystkiego!... Wysłuchaj Ty, Boże mój, prośby, skargi, głosu mojego!...

Słowa modlitwy mieszały się mu z myślami o nieszczęściu , jakiego się obawiał, o losie, który go czekał; gdyby w tej chwili cudem jakim głos był odzyskał, pierwsze słowo, jakieby mu z ust się wydarło, byłoby błaganiem:

— Boże, łaski!...

W tej pietycznej zadumie pogrążał się coraz bardziej, nie śmiejąc oczu otworzyć, jak gdyby obawiał się blasku dnia jasnego i widoku tej cichej, nieruchomej, milczącej twarzy, na której straszna dla niego malowała się zagadka: sen, czy śmierć?...

Nagle, jak objawienie jakie, przyszła mu myśl do głowy, że mógłby, że powinienby votum jakie uczynić na intencyę wyzdrowienia żony; przecież mu ludzie mówili, iż tylko cudu należy się spodziewać, że tylko Bóg jeden mógłby ją uratować; powtarzali to tak często, a on słuchał i nie dorozumiewał się, że to może nie przypadkowe były tylko słowa, ale wskazówka z jakiegoś wyższego natchnienia.

Tyle środków ludzkiej wiedzy i mocy zużyto nadaremnie do tej pory; a u Boga nie próbowano wyprosić niczego?... Kto to wie, czy Bóg umyślnie tak nie doświadczał ich, nie skierowywał ku sobie, nie naprowadzał na drogę ofiary.

Cud!... a przecież i cuda były: umarli z grobu wstawali, konający wracali do życia przez wiarę i ofiarę.

Wiary mu nigdy nie brakło, religijne usposobienie zachowało się w nim od dzieciństwa; całe życie należał do wierzących, do gorliwych nawet, nabożny był i dzisiaj — z szóstym krzyżykiem na barkach — rano i wieczorem klękając przykładnie do pacierzy, jak za owych lat chłopięcych, gdy go dopiero modlić się uczono.

Tak — wiarą i ofiarą u nieba cudu należało mu wyprosić.

Ta myśl podniosła go nagle, pokrzepiła, otuchą natchnęła.

— Ofiarą — ale jaką?... — przemknęło mu po głowie.

Jakąkolwiekbądź, choćby największą, choćby najcięższą — z Bogiem w targi wchodzić rzecz niegodna!

Wszystko, wszystko oddać na chwałę Bożą, na pożytek bliźnim, na zwiększenie dobra, prawdy, światła na ziemi, na okupienie jasności niebieskiej poza światami.

I zrodziła się w nim w tej chwili myśl, mglista jeszcze, nieokreślona, nie ujęta w gotową formę, którą, jak świecę na ołtarzu, zapalił Bogu w swej cichej, niemej, gorącej modlitwie o życie żony.

— Cały majątek, całe mienie moje niech będzie ofiarą! — powiedział sobie wówczas i uczuł, jak mu nagle dziwnie lżej się zrobiło w duszy, jak mu odwagi i pewności jakiejś przybyło, że złe da się zażegnać, że cud będzie i że tam, gdzie moc ludzka bezsilną się okazała, moc Boska okaże swoją łaskawą potęgę.

Słyszał, jakby głos jakiś w swojej duszy, który doń mówił:

— Otwórz oczy, spojrzyj!... prośby twoje są wysłuchane.

I w tej samej chwili zadrżał, opuściły go od razu wszystkie zwątpienia, wszystkie złe przeczucia pierzchnęły nagle, niewymowna, dziecięca jakaś radość przepełniła mu piersi; było mu tak, jakby wśród ciemnej nocy błysnęło nagle słońc kilka nad jego głową.

Usłyszał głos żony:

— Nastusiu, pić!...

Obudziła się zatem z owego snu, który miał pozory śmierci i takim niepokojem, taką troską przenikał jego serce.

— Dlaczegoście kazali stanąć? — pytała Krokowska — co to za las?... gdzie my jesteśmy?...

Oczy jej rozglądały się dokoła, twarz miała wyraz wypoczęty; oddychała lżej i zaschnięty język odwilżała chciwie mlekiem, które z porcelanowej butelki sączyła jej w usta usłużna panna służąca.

— Jak ci jest?... jak się czujesz?... czyś dobrze spała? — pytały oczy rozjaśnione niemowy, a usta poruszały się głuchemi wyrazami, które chora nauczyła się jednak odgadywać przez dwudziestoletnie obcowanie z mężem i słuchać je sercem.

Jedwabnym fularem ocierał jej czoło i odgarniał z niego grube pukle siwawych już włosów, a twarz mu przytem promieniała takiem szczęściem, radością, rozrzewnieniem, że język sam nie byłby mógł wyrazić lepiej uczuć, których w tej chwili doznawał.

Chora westchnęła i z wdzięcznością ściskała rękę męża.

— Jakoś mi dobrze — szepnęła, a on zaczął głową kiwać i uśmiechać się do niej, i rękoma w powietrzu potrząsać, jakby wołał:

— A widzisz, widzisz!... To Pan Bóg, to Pan Róg zrobił... ja Go uprosiłem, ja się modliłem do Niego, On mnie wysłuchał. To cud, to Pan Bóg!...

Stangret na koźle poruszył się, obejrzał i kapelusz zdjął z głowy.

Krokowski pytające spojrzenie rzucił pannie Anastazyi.

— W kościele gdzieś na Anioł Pański dzwonią — objaśniła go.

Zdaleka, z poza lasu dochodził wyraźnie odgłos sygnaturki w tej chwili.

— To w Pociejowicach — dorzucił woźnica — musi być po sumie. Tam odpust dzisiaj.

Krokowska ciężką rękę podniosła i zrobiła znak krzyża na piersiach.

Panna Anastazya przeżegnała się i zaczęła odmawiać Antyfonę, a Krokowski wysiadł z pojazdu, odszedł o kilka kroków w las i z gołą głową rzucił się na kolana.

Dzwon dźwięczał na „Ave Maria", a słońce zło tymi promieniami zdawało się chwytać rozbujane dźwięki i w ciszy roznosić je po okolicy, oblanej blaskiem południa.

Uroczystą powagę w swej prostocie miała ta chwila modlitwy...

Krokowska przestała szeptać „ Zdrowaś Marya" i pochyliła niżej głowę, kładąc znak krzyża na czole i na piersiach.

Twarz jej wyrażała teraz spokój i jakby doznaną ulgę w cierpieniach.

— Daleko mamy jeszcze do domu? — spytała głosem słabym, ale wyraźnym i bez owego przykrego wysiłku, z jakim poprzednio się odzywała.

Stangret, uchylając czapki, odwrócił się z kozła i odpowiedział:

— Będzie nie całe dwie mile, proszę jaśnie pani; na trzecią zajedziemy.

— Dopiero?... — westchnęła żałośnie. — Zdaje mi się, że całą dobę już jedziemy.

— A tak, powolutku to się sprzykrzy; teraz będą piachy, to możemy trochę przyspieszyć, bo koła pójdą jak po pierzynie, a od Snopkowic będzie znowu las, to i upał trochę zelży.

Krokowski, posłyszawszy rozmowę, zbliżył się do pojazdu i zaczął poprawiać poduszki, na których opierała się chora; z bocznej kieszeni wyjął małą tabliczkę i szyferek w srebrnej obsadce, nakreślił kilka słów i pokazał je żonie.

— Jak się czujesz, kochanko? — odczytała pisane zapytanie i patrząc mu w oczy, odrzekła:

— Jakoś lepiej.

Zmazał pismo i szybko na jego miejscu inne postawił wyrazy.

— Bóg łaskaw, zlituje się nad nami; bądź dobrej myśli.

Znowu tabliczkę podniósł jej do oczu i uśmiechając się czule, kiwał głową, podczas gdy czytała, jakby pragnął przekonać ją i otuchy dodać z głębi serca, przepełnionego teraz nadzieją i radością.

— Czy możemy już jechać? — spytał w ten sam sposób, za pośrednictwem tej szybkiej korespondencyi, która mu zwykle ułatwiała porozumiewanie się z żoną.

Skinęła głową potakująco i powiedziała:

— Owszem; takbym chciała być już w domu!... U siebie, to i umierać lżej.

Spojrzał na nią z takim wyrzutem, jakby bluźnierstwo usłyszał z jej ust i podnosząc palec w górę, niemym gestem pokazał jej niebo; potem usiadł na swojem miejscu i dał znak stangretowi, aby zwolna ruszył w dalszą drogę.

Pojazd potoczył się gładko, równo po leśnej drodze, a w tej samej chwili z odległości dał się słyszeć tentent kopyt końskich i turkot kół od strony gościńca.

Elegancki brek, czwórką zaprzężony, zdążał również przez bocznicę od szosy, drogą do lasu.

Panna Anastazya zmrużyła oczy i z odległości starała się rozpoznać jadących.

— Albo się mylę, albo to pani baronowa jedzie za nami — odezwała się z twarzą ożywioną i przyłożywszy rękę do czoła, zaglądała wychylona z pojazdu na drogę.

Krokowski poruszył się machinalnie, powstał i trzymając się kozła, ponad budą spozierał w kierunku, wskazanym przez pannę Anastazyę.

Czwórka była jeszcze za daleko, aby mógł wyraźnie dojrzeć cośkolwiek; przestrzeń jednak pomiędzy dwoma powozami zmniejszała się z każdą chwilą.

Po kilku minutach powinni się byli zrównać.

— Ależ tak, teraz to na pewno widzę, że to pani baronowa z panem baronem, a pan Andrzej sam powozi; to dopiero spotkanie! — zawołała znowu panna Anastazya, podnosząc nieco głos z wielkiego uradowania i zdziwienia, jakie jej ta miła niespodzianka sprawiała.

Krokowski położył jej rękę na ramieniu, jakby z przypomnieniem, żeby oszczędzała bardziej spokój chorej pani i wyjąwszy fular z kieszeni, zaczął nim dawać znaki jadącym, aby wstrzymali konie i nie najeżdżali z takim impetem; obawiał się o swoją żonę.

— To w istocie Idalka? — zagadnęła go chora. Skinął głową potwierdzająco, ale w twarzy malowało mu się jakieś zakłopotanie i niezadowolenie; widać było, że to spotkanie nie wypadło po jego myśli, że wolałby był ominąć tę niespodziankę.

W odległości kilkunastu kroków od siebie dwa pojazdy stanęły w miejscu.

Z breku wyskoczyły dwie osoby: szczupła, wysoka blondynka, około czterdziestoletnia, w płaszczyku rypsowym od kurzu i szpakowaty mężczyzna w marynarkowym, szarym garniturze, z białym parasolem w ręku.

Na koźle pozostał młody człowiek w butach ze sztylpami, z pewną pretensyonalnością ubrany, o twarzy wymuskanego gagatka, z cieniutkimi wąsikami, które mu się dopiero puszczały pod nosem, z miną uśmiechniętą i zadowoloną automedona, któremu to widocznie pochlebiało, że tak zręcznie osadził w miejscu kłusującą przed chwilą czwórkę gniadoszów.

Nie ruszał się z miejsca, nie chcąc z rąk w krzycząco jaskrawych rękawiczkach wypuścić lejców i bata.

Obok niego, z założonemi na piersiach rękoma, w granatowej liberyi, siedział jak wypchany manekin, wygolony lokaj z czarnymi baczkami i miną sztywną a nadętą.

Oh, quel bonheur cher oncle! ąuelle surprise! — wołała, trzepocząc się, przeginając wpół, uśmiechając się całą twarzą i podrygując nieustannie, baronowa na powitanie Krokowskiego, który wysiadł z pojazdu i uprzedzając powitanie żony, podchodził właśnie do breku; — a my jedziemy do wujostwa!...

Wybraliśmy się na wiadomość, że państwo dzisiaj wracacie, aby dowiedzieć się o zdrowie cioteczk: Byliśmy tak zaniepokojeni, tak poniartwieni!... No, i jakże?... czy doprawdy kuracya nic nie pomogła?... O, mój Boże!... jakże się cieszę, że wujaszka spotykamy!... No, patrzaj, Toniu!... a miałam przeczucie, żebyśmy na Pociejowice jechali. Widzisz, dobrze się stało; bylibyśmy się minęli.

Pochylała się po raz trzeci już do ramienia Krokowskiego, aby je niby obrzucić pocałunkami w powietrzu, zaznaczając jednak tylko tym ruchem czułą intencyę powitania wujaszka, wielkiej radości z jego spotkania i wielkiego zmartwienia zarazem z powodu choroby cioteczki.

Wszystkie te uczucia mieszały się z sobą i migały kolejno przelotnemi wrażeniami na jej twarzy ruchliwej, ożywionej, nieładnej, ale dość świeżej jeszcze, pomimo zaokrąglonej czterdziestki.

Pan baron z dystyngowaną powagą stał obok i poprzestał na uściśnieniu ręki wujowi, który kłaniał się ciągle, jakby dziękując za objawy tylu uczuć naraz i potakując na istny grad zapytań, któremi go obrzucała siostrzenica żony.

— André! — zwróciła się do młodego człowieka na koźle — zejdźże przywitać się także; niech Filip konie potrzyma. Co za upał okropny!... jakże to cioteczka znosi?... macie państwo wygodny powóz?... możeby w naszym breku... Chociaż prawda, słońce operowałoby zanadto na głowę. Przecież możemy

się przywitać z ciocią, co?... Ja wiem, wiem, jak najdelikatniej, aby się nie zmęczyła; już mnie uprzedzono o tem. Pisała do nas Leosia z Warszawy; wujaszek widział naszą Leosię?... widział? była u państwa?... Trochę mizerna, prawda?... Ach, tyle mamy z nią kłopotu!... anemia!... Ale my gadamy, a tam cioteczka kochana... O, mój Boże!... Tonio, spytaj się, czy możemy podejść do powozu?

Nie czekając jednak odpowiedzi, podeszła sama, wyprzedzając męża i z przesadną ostrożnością zaglądała przez chwilę z boku, czy swoim widokiem nie sprawia zbyt wielkiego wrażenia na chorej; potem nagle zmienionym, rzewnym, łzawym już głosem zaczęła witać Krokowską i przemawiać do niej po francusku:

— Ach, mój Boże, cóż za spotkanie!... jakże się droga ciocia czuje?... z całego serca, z całej duszy witam cioteczkę!... Modliliśmy się tu wszyscy za zdrowie cioci. No, i naprawdę nic a nic nie jest lepiej? Bo to ci doktorzy... co oni wiedzą!... Najlepiej nie słuchać ich wcale, jak cioteczkę kocham; straszą tylko i przewlekają chorobę. Myśmy z Tomem... ale!... masz przy sobie te pigułki, Toniu?... Dostaliśmy cudowne lekarstwo, cioteczko!... zobaczy ciocia, po trzech pigułeczkach będzie zaraz lepiej. To jeden z naszych przyjaciół przywiózł je podobno aż z Indyi i wyleczył niemi kilka czy kilkanaście nawet osób z największej palpitacyi. Myśmy z Toniem dlatego głównie wybrali się do Omylina dzisiaj, prawda, Toniu?...

Mieszała wszystko razem, składała ręce, jak do modlitwy, gestykulowała żywo, to znowu powściągała się, przyciszała głos, aby nie drażnić nerwów cioteczki, obrzucała ją tak samo pytaniami, nie czekając wcale na odpowiedź.

— Ach, Nastusia!... panna Anastazya!... jak się masz? — zwróciła się rozpromieniona nagle po dziesięciu minutach do starej panny, której nie uważała do tej chwili, chociaż stała tuż obok i dygała pokornie; rozmawiając, w roztargnieniu patrzała na nią pani baronowa i nie widziała jej przed sobą.

— Cóż?... jakże?... pilnuje panna Anastazya dobrze cioteczkę? — pytała dalej. — O trzeba, trzeba, moja droga!... uważaj, proszę cię, jak mnie kochasz!... będziemy pannie Nastusi wszyscy serdecznie obowiązani za jej troskliwość.

Zwracała ku niej błagalne oczy, jakby była nie panną służącą, ale samą Opatrznością i miała życie chorej wyłącznie w swoich rękach.

Krokowska słuchała cierpliwie, półsłówkami zaledwie się odzywając; czekała, aż jej pozwoli przemówić.

— Do Omylina jedziecie? — zwróciła się wreszcie z zapytaniem do barona, który stał namarszczony, pochmurny, zawsze nastrojony bardzo poważnie i z pozoru głęboko przejęty sytuacyą.

Na powitanie ucałowawszy rękę Krokowskiej, zdjął kapelusz i z odkrytą głową, na znak wielkiej atencyi, stał oparty zlekka ramieniem o drzwiczki powozu, nie przerywając żonie i nie mieszając się dotąd do rozmowy.

— Tak, cioteczko! — wyprzedziła w odpowiedzi męża pani baronowa — jeśli nam wolno będzie te pierwsze chwile spędzić z wujostwem po powrocie. Może moje usługi mogą się przydać na co?... To przecież nasz obowiązek! Byliśmy tak niespokojni; Tonio i ja trzy noce oka nie mogliśmy zmrużyć... Ale, Bogu dzięki, żeśmy cioteczkę zobaczyli!... Pan Bóg to wszystko teraz odmieni.

— Idiotko! — przerwał jej mąż — czy nie utrudzasz zanadto?... Jabym radził, abyśmy wsiedli i wyprzedzili... W Omylinie jeszcze się zobaczymy...

Mrugnął na żonę energicznie — a chociaż przemawiał głosem spokojnym i przyciszonym, w spojrzeniu jego było coś nakazującego, despotycznego, co od razu rozstroiło cały rezon baronowej; zamilkła, cofnęła się i jak przywołana do porządku pensyonarka, szepnęła:

— Jak uważasz, mój drogi; możemy jechać... Omal nie zapomniała pożegnać się z cioteczką, spiesząc woli mężowskiej zadosyć uczynić; to spojrzenie karcące wyprowadziło, a raczej przywróciło ją do równowagi — bo właściwie nie wiadomo było, co stanowiło równowagę baronowej: ciągła afektacya i roztargnienie, czy też stan zalęknienia i nagłej pokory wobec miarkującej ją energii męża.

Krokowski odprowadził obojga do breku i powrócił do żony.

Pan Andrzej, przejęty rolą automedona, pomiu, wezwania matki, ani się ruszył z kozła; czwórka zajmowała go więcej, aniżeli dziadunio Krokowski i chora babunia.

Tak mało o niej myślał nawet w tej chwili, że kiedy rodzice usadowili się znowu w breku i w dalszą mieli ruszyć drogę, zamierzał dla fantazyi strzelić z bata, aby się popisać w furmańskim kunszcie, ale go w porę, na szczęście, schwycił baron za ramię i przeszkodził temu ze względu na chorą ciotkę.

Odwrócił się zdziwiony, ze słowami:

— Co?... dlaczego?... nie można?...

Ojciec wskazał mu znacząco głową powóz przed nimi.

— To i co?... Aha!... pardon!

Dorozumiał się nareszcie, o co chodzi i tylko cmoknął na gniadoszów, które lekko ruszyły z miejsca.

Mijając lando, baronostwo raz jeszcze ukłonem pożegnali Krokowskich, odwrócili się kilka razy, wołając:

— Do widzenia w Omylinie! — i pomknęli przodem przez las.

— Ty zawsze musisz pytlować, jak wiatrak, moja droga — zaczął baron, wyjmując papierośnicę srebrną z herbową koroną, aby zapalić papierosa. — Widziałaś przecież, że ją to męczy.

— Właśnie dlatego chciałam ją zagadywać, aby nie potrzebowała odpowiadać — tłumaczyła się żona, w obawie bury, której się spodziewała po karcącem spojrzeniu męża.

— Już tylko daj pokój!... niby to cię nie znam; mnie zdrowemu głowa puchnie czasem przy tobie, a cóż dopiero chorej kobiecie, której trzy ćwierci do śmierci. O, ciotka patrzy na księżą oborę!... dyabelnie się zmieniła. To się chyba wcześniej skończy, niż przypuszczałem.

— Tak sądzisz?... a mnie się zdaje... Skrzywił się i ramionami podrzucił.

— Tobie się zawsze wszystko zdaje, tylko nie to, co jest! — ofuknął ją szorstko.

Przyzwyczajony był traktować żonę, jak małoletnią i zachowywał zwykle względem niej ton mentorski, zwłaszcza w cztery oczy.

— Tu się nic zdawać nie może, tylko jest źle i basta! — mówił dalej, jak wyrocznia — Daj Boże, żeby ją jeszcze żywą dowieźli!... Mało będzie czasu, aby z nią co zrobić... — dorzucił niezadowolony, wydymając usta i brwi ściągając nachmurzony.

Baronowa zrobiła minę zafrasowaną; jakaś myśl ciężka osiadła jej na czole.

— Ja nawet nie wiem , czy wypada nam w takiej chwili zaczynać — odezwała się nieśmiało.

Ale ta uwaga wywołała znowu wyraz niechęci na warzy męża.

Rzucił jej spojrzenie krótkie, ale ostre, jakby miał szpilki w swych stalowych, zmrużonych oczach; odwrócił głowę i lekceważąco się uśmiechnął.

— To po cóżbyśmy jechali? — wybuchnął po chwili niemal z pasyą. — Trzeba z tej ostatniej sposobności skorzystać, bo potem chyba, jak umrze, będziesz z nią przez stołowe nogi rozmawiała... Ty przecież jesteś spirytystka, ale ja nie. Jeśli nam się teraz nie uda nic zrobić, to się pożegnamy raz na zawsze z nadzieją wydostania czego od kocha nej cioteczki... a ja mam nóż na gardle, wiesz o tem.

Zrobiła pokorną minę i westchnęła ciężko; bała się widocznie odezwać.

Baron pykał swojego papierosa i rozmyślał; nachmurzony był i zły, co zresztą zdarzało mu się od rana do nocy.

— Jesteś zatem tego zdania, że trzeba konie cznie próbować? — odważyła się zapytać go żona.

Puścił kłąb dymu z impetem i odpowiedział ironicznie:

— Nie, jestem tego zdania, żeby nam Zołędziówkę sprzedali i żebyśmy poszli z torbami. Paradna sobie jesteś!... Ciekawym, co nam pozostaje innego?... Jeśli tych sześćdziesięciu tysięcy nie wyrwę do Bożego Narodzenia, to nas dyabli wezmą! Ona się jeszcze pyta, czy mamy próbować!...

— Nie to, ale... — próbowała się bronić zakłopotana, lecz baron nie pozwolił jej dojść do słowa.

— Nie byłbym się przecież z domu ruszał, żeby mi ten interes na karku nie siedział. Łaski ci wielkiej nie zrobi, jeśli pożyczy; tak, czy owak, będzie ci się należało coś po niej, jako najbliższej krewnej. Do grobu przecież majątku z sobą nie weźmie; komuż zostawi?...

— No tak, ale...

— Nie przerywaj! — ofuknął ją znowu krótko i ostro — Już ja wiem, co mi chcesz powiedzieć; ale jest jeszcze mąż, prawda?... wiem o tem. To i cóż z tego?... on także nie jest wieczny, a choćby żył pięć, dziesięć, piętnaście lat, to wkońcu przecie umrzeć raz musi. Dzieci nie mają, spadkobierców z pierwszej linii nie będzie, a więc rzecz prosta... Zresztą, co tam będę z tobą o tem dyskutował!...

— Papa zapomina, że są jeszcze... — zwrócił się z kozła do ojca młody baron, który słuchał rozmowy rodziców, prowadzonej po francusku ze względu na lokaja, ale ojciec przeciął mu od razu rozpoczętą uwagę słowami:

— Ty się nie wtrącaj, pilnuj swoich koni! Skonfundowany młodzieniec trzepnał batem i jak oparzony odwrócił szybko głowę, mruknąwszy tylko swoje ulubione, dystyngowane, krótkie:

— Pardon!

Wyjechali z lasu na drogę, która się teraz pomiędzy polami wiła, zataczając duże łuki i pełzała, jak wąż, ku rozsypanej wiosce na widnokręgu.

Z obu stron rozciągała się płaszczyzna równa, szeroka, pokrajana w różnokolorowe płaty, na których monotonię krajobrazu urozmaicały sterczące gdzieniegdzie kępy drzew przy chatach i budynkach gospodarskich, złoto-żółte stogi zboża lub szarozielone kopce siana, rozczochrane wierzby, co się porozłaziły po miedzach, albo czarne, smukłe krzyże przy drogach.

Od Zołędziówki baronostwa do Omylina było trzy mile z okładem.

W półtorej godziny, licząc w to i postój w lesie przy spotkaniu Krokowskich, brek, powożony przez młodego „barona", zatoczył się na dziedziniec i okrążywszy gazon z olbrzymim wazonem, pełnym kwiatów w pośrodku, stanął przed pałacem w Omylinie.

Krysiewicz, w czarnym tużurku poniżej kolan, w białej chustce na szyi, u progu powitał gości niespodzianych; minę miał uroczystą, ale zpod niej błysnęło rozczarowanie na widok baronostwa.

— Oho, kruki się zlatują!... — pomyślał.

— Jak się macie tutaj?... co słychać?... wujostwo jadą, jadą za nami, noga za nogą — trzepotała baronowa, zapomniawszy już o mężowskiej przestrodze. — Wyprzedziliśmy cioteczkę i wujaszka. Ach, jaka zmieniona, jaka zmieniona!... Gdzież nas pan Krysiewicz ulokuje?... może w zielonym pokoju, dobrze?... Zostaniemy pewnie na noc, prawda Toniu?...

Krysiewicz ręce powoli zacierał i kłaniał się.

— Znajdzie się, znajdzie, miejsca dość!... Mamy tu już gościa, także niespodzianego.

Baron się zmarszczył i zatrzymał na kamiennych stopniach.

— Któż taki?...

— A, familia.

— Familia?... jaka?...

— Pan Ignacy z wnuczką; jest i doktor Pniak.

— Pan Orsza?... Idalko, słyszysz?... hm?... Une surprise!

Ale Idalka nie słyszała, bo była już w sieni i wchodziła do pokoju, który służył za rozbieralnię, gdzie stara gospodyni Fruziowa witała się z nią i pomagała zdejmować płaszczyk podróżny.

Baron się zawahał przez chwilę; znać było, że się namyśla, czy wejść, czy się cofnąć.

Pod pozorem wydania służącemu dyspozycyi, zawrócił na dziedziniec i podszedł do breku, który okrążał jeszcze powoli gazon; pan Andrzej nie mógł się rozstać tak łatwo ze swoją ulubioną czwórką.

Chciał, aby konie wytchnęły, zanim je odprowadzą do stajni.

A tośmy wpadli! — zaczął ojciec po francusku, zagryzając wąs z jednej strony. — Wyobraź sobie, ten stary niedźwiedź Orsza jest tutaj.

— Sapristi! — wyrwało się z ust Jędrusiowi — to niemiłe! Cóż papa myśli zrobić?...

— A cóż, przecież nie wsiądę do breku i nie odjadę! — burknął baron. — Nie zje mnie, a ja jego nie ugryzę, bo musiałbym przez tydzień spluwać po takiem sadle. Dobrześmy się wybrali!... Krzywił się i chmurzył niemiłosiernie.

— Sam jest? — zagadnął go syn.

— Ale gdzież tam!... z tą czarną małpką swoją.

— Lolusią?... o!... będziemy się brali na pazurki!

— Ani mi się waż! bardzo cię proszę. Zupełnie tak się zachowuj, jakbyś ich nie znał. Jeżeli tam matka tylko jakiego bąka nie strzeli, to możemy ich ignorować.

— Ależ...

Baron był podrażniony; błysnął gniewnie oczyma i mruknął przez zęby:

— Żadnych ale, bardzo proszę!... Słuchać, co każę i basta! Ja wiem, co robię, a ty mi się nie wtrącaj!...

— Pardon!

Zrzedła mina młodemu człowiekowi i pokornie spuścił głowę, nie chcąc odpowiadać więcej ojcu.

Ułożony był, jak matka, do ulegania woli despotycznego papy, który żadnej opozycyi nie znosił w swojem rodzinnem państewku.

Zaciął zlekka konie i skierował brek ku murowanej bramie, wiodącej na drugi dziedziniec, fornalski, gdzie stały stajnie, obory, spichlerze i inne budynki gospodarskie.

Chciał być osobiście przy wyprzęganiu czwórki i umieszczeniu jej przy żłobie.

Podczas gdy baron niezdecydowany stał jeszcze przy gazonie, baronowa swoim zwyczajem roztargniona , nie zważająca na nic i na nikogo w pewnych chwilach, wpadła do pokoju, dowiadując się, czy wszystko gotowe na przyjęcie cioteczki; chciała zaraz obejrzeć sypialnię, wybrać najwygodniejszy dla chorej kącik; miała ochotę rozporządzać się i rozbijać w cudzym domu, na dowód szczególniejszej troskliwości.

Krysiewicz powstrzymał ją od razu w tych zapędach:

— Niech pani baronowa będzie spokojną; wszystko jest zrobione według dyspozycyi samego pana dziedzica.

— Jak to?... rolety pospuszczane, okna pozamykane?... ani jednego kwiatka niema na stole?...

— Z wyraźnego rozkazu.

— Ależ to być nie może!...

— Miałem w liście tak polecone — spokojnie, krótko, stanowczo, przyciszonym głosem tłumaczył się rządca, chodząc o dwa kroki za panią baronową po całym apartamencie.

Doszli tak do uchylonych drzwi stołowego pokoju, przez które słychać było rozmowę dwóch głosów męskich i jednego kobiecego.

— A tam kto? — spytała baronowa, zatrzymując się zdziwiona.

— Doktor Pniak i... — A, Pniaczek!

Nie dosłuchawszy dalszych objaśnień Krysiewicza, z uprzejmie uśmiechniętą i rozpogodzoną twarzą, pospieszyła naprzód i zabierając się do powitania doktora z jakąś konfidencyonalną życzliwością, zatrzymała się nagle w otwartych drzwiach,

Niespodziany widok zmienił ją tak od razu i zmieszał.

Przy stole siedział siwy, z przystrzyżoną czupryną, tęgi, korpulentnej tuszy, okazały mężczyzna; serwetkę miał podwiązaną pod brodą, w ręce trzymał łyżkę srebrną i nad salaterką pełną jajecznicy zabierał się właśnie do jedzenia.

Przy oknie stała nizka, smagła brunetka, z obciętymi krótko włosami, w bronzowej sukni, w męskim kołnierzyku stojącym, z fularem w gruby węzeł związanym.

Twarz miała nieładną, ale oczy bystre, żywe, ogniste, które przeskakiwały niespokojnie z jednego punktu na drugi i jak płoszone muchy zrywały się co chwila.

Rozmawiał z nią smukły, dobrze zbudowany blondyn w okularach, z brodą lekko-ryżawego koloru, ubrany w jasny garnitur marynarkowy.

Baronowa nie wiedziała, co z sobą począć...

Wpadła całkiem niespodzianie i znalazła się oko w oko z siwym jegomościa, który podniósłszy na; chwilę głowę, zrobił taką minę, jak gdyby tuż nad salaterką jego zawisł brzydki pająk na swojej nici.

Chwilę jednak trwał tylko ten wyraz niesmaku na jego ustach.

— Mój Krysiewicz, każ-no mi dać pieprzu i trochę posiekanej cebulki! — odezwał się najspokojniej do rządcy, którego dojrzał we drzwiach i nie zwracając więcej uwagi na baronową, jak gdyby jej wcale nie było, zaczął jeść.

Baronowa wpadła jak w pułapkę; instynktownie skinęła głową, co mogło równie dobrze znaczyć: „witam", jak i — „mniejsza o to" i zwróciła się ku młodemu mężczyźnie w okularach.

— Jak mi się doktor miewasz?... szukam pana właśnie; mam do konsyliarza słóweczko!. .. na chwilkę!...

Wyciągnęła powtórnie do niego rękę, wykręciła się na pięcie i zabrała go ze sobą z pokoju.

Siwy jegomość odsapnął głęboko, spojrzał ku nizkiej brunetce, obtarł usta serwetą i przestał jeść na chwilę.

Gdzie ten Krysiewicz z tym pieprzem się podział?... Cała jajecznica mi ostygnie!...

Siwe oczy zwrócił ku drzwiom i czekał niecierpliwie.

Loluś!... otwórz okno; piżmem tu czuć... pfe!... aż w nosie kręci... — odezwał się głosem nizkim, powoli, monotonnie.

— Uważał dziadunio, jak się Phalernowa zmieszała, kiedy nas zobaczyła?... — zagadnęła go wnuczka, podbiegając żywo do stołu.

— Kto taki?...

Udał, że nie dosłyszał.

— No, ciotka Phalernowa?... nie widział to dziadzio?...

Stary patrzał na nią przez chwilę, jakby o czem innem rozmyślał — a wreszcie odrzekł:

— Nie widziałem i tobie radzę nie widzieć...

— No, a jeżeli sama zagadnie?

— To nie słyszeć.

— A jeżeli rękę poda?

— To nie dotknąć.

Jakaś groźna zaciętość malowała mu się w twarzy; odpowiadał na zapytania wnuczki krótko, stanowczo, jednym tonem, z głową odwróconą, unikając jej ciekawych, czarnych, błyszczących oczu.

— Jakżeż tak można?... — spróbowała jeszcze; raz go zapytać.

Odsapnął znowu głęboko i obojętnie na pozór, ale bez apelacyi mruknął tylko jeden wyraz:

— Można.

Krysiewicz z pieprzniczką w jednej ręce, a talerzykiem cebuli w drugiej, przerwał dalszą rozmowę.

— No, nareszcie!... Maruda się robi z ciebie, mój Krysiewicz! — powitał go dziadek nieładnej panny i doprawiwszy sobie jajecznicę, zaczął jeść, ponownie, nie odzywając się więcej do nikogo, zajęty własnemi tylko myślami.

Baronowa tymczasem pociągnęła za sobą doktora aż do salonu, wychodzącego na kamienny taras z małą i zgrabną kolumnadą, zakrytą płóciennemi firankami z czerwonym szlakiem — i stanąwszy z nim we framudze okna, prowadziła nader żywo rozmowę półgłosem:

— Cóż?... jakże się doktorowi zdaje?... Trzeba się spodziewać nieszczęścia, prawda? Okropność!... me mogę o tem myśleć bez łez w oczach... Spotkaliśmy wujostwa na drodze. Jadą za nami; wiozą biedaczkę, wiozą noga za nogą!... Tonio utrzymuje, że ciocia bardzo zmieniona; ja się panu przyznam, że tego nie uważałam: łzy mi wzrok zasłoniły. Pan wiesz, kochany doktorze, ile mnie to obchodzi!... tracę w niej drugą matkę.

Zaczęła szukać chustki do nosa, której w żadnej kieszeni znaleźć nie mogła, bo została w okryciu; musiała sobie oczy dłonią ocierać.

— Pana także to głęboko smuci, prawda? — zaczęła znowu. — Wychował się pan u nich, jak syn, jak własne dziecko. O, to bolesne pomyśleć, że niema ratunku, co?... bo niema ratunku, prawda, doktorze?...

Patrzyła mu w oczy, wyczekując odpowiedzi, której nie dawał, jakby z umysłu.

— Jak doktor sądzi?— zagadnęła go po chwili — długo też biedaczka męczyć się jeszcze może?... tydzień, dwa, może dłużej?... co?... dłużej?...

Zależało jej widocznie bardzo na tem, aby z niego wyciągnąć cośkolwiek, ale doktor, jak sfinks, zachowywał tajemnicze milczenie i patrzał w okno.

— Nie wiem, nie badałem pani Krokowskiej już dawno — zdecydował się wreszcie odezwać. — Słyszałem tylko, że się jej pogorszyło za granicą.

— Ale w takich chorobach jedna chwila nieraz decyduje, prawda?... co?...

Skinął głową na potwierdzenie; baronowa się zafrasowała jeszcze bardziej.

Myślała o tem, że jeśli się ta choroba nie przeciągnie, to jej już czasu nie starczy na przeprowadzenie projektu męża, od którego zawisło na, razie powstrzymanie grożącej im ruiny.

— Żeby choć tydzień, choć kilka dni, chociaż parę godzin polepszenia!...

Pniak zdawał się przenikać te jej najtajniejsze myśli, chociaż maskowała je przed nim pozorami bezinteresownej troskliwości o zdrowie i życie ciotki.

— Pani baronowej zależałoby na odsunięciu katastrofy? — spytał ją po chwili milczenia; ale w tem zapytaniu brzmiała jakby lekka ironia, na której jednak się nie spostrzegła.

— O, tak, bardzo! — wyrwało jej się z ust dobrodusznie. — Powiem ci, konsyliarzu, że własnem życiem przedłużyłabym cioci te ostatnie chwile, gdyby to było możliwe. Ona jedna mi pozostała! — dorzuciła, jakby dla zmylenia jego podejrzeń. — Nie będę miała nikogo więcej z rodziny mojej nieboszczki matki!...

— No, jest jeszcze pan Ignacy — wtrąci! Pniak. Baronowa się żachnęła.

— Ach, nie mów mi pan o nim!... widziałeś przecież, żeśmy się nawet nie przywitali. Zresztą, to tylko stryjeczny brat mojej matki.

Zwróciła się nagle do doktora i zaczęła go wybadywać:

— Czego on tu chce?... po co przyjechał?... nie wiesz konsyliarz?... To także sens, żeby się w takiej chwili narzucać!... W domu śmiertelna choroba, a jemu z wizytami pilno!... Bez serca człowiek!..

Pniak ściągnął usta, po których złośliwy uśmiech przemknął.

— Właśnie, zaniepokojony wiadomością o zdrowiu siostry, przybył ją odwiedzić po raz ostatni — rzekł.

Phalernowa aż się zaczerwieniła z oburzenia.

— Jaki troskliwy!... a z wielkiego zmartwienia aż mu się jajecznicy zachciało!... Przecież widziałam: jadł tak, że mu się aż uszy trzęsły!

No, z tego nie można jeszcze wnioskować o uczuciach, zwłaszcza u tego rodzaju ludzi — próbował usprawiedliwiać go doktor. — Przyjechał na czczo i ja mu sam poddałem tę myśl, aby posilił się czemkolwiek. Stary jest i przywykł zawsze dobrze się odżywiać...

— Tylko go doktor nie broń!... Ja także jestem tylko po czystej herbacie, a nie włożyłabym nic do ust, choćby mi bażanty zastawili. Faryzeusz jest!... pieczeniarz!... całe życie dbał tylko o siebie i dwa majątki przejadł, a teraz patrzy tylko, gdzie się z komina kurzy. Intrygant!...

Zapomniała się i głos podniosła.

Doktor dyskretnie obejrzał się na drzwi niedomknięte. Baronowa spostrzegła to — i z irytacyą, ale już trochę ciszej, mówiła znowu:

— Niech słyszy!... ja mojego zdania wcale nie ukrywam. Intrygant jest!... ja mu nigdy nie zapomnę obelgi, jaką wyrządził Toniowi. Doktor myślisz, że on tu z dobrego serca przyjechał?... Właśnie!... Przyjechał zatruć jeszcze ostatnie chwile ciotce Krokowskiej. To jego pasya ludziom dokuczać, na złość robić, szkodzić, gdzie się uda. Stryj!... co mi za stryj!... gorszy od wroga!

Aż wypieków dostała z gniewu.

Pniak udawał, że patrzy w ogród, ale z pod oka rzucał na baronową spojrzenia, w których odbijał się jakiś odcień szyderstwa, a nawet wzgardliwego niesmaku.

Grube, nieregularne rysy jego twarzy miały wyraz energii i stanowczości, a zarazem wielkiej siły: panowania nad sobą.

Umiał sobie nadawać pozór spokoju i równowagi, nakładając jakby nieruchomą maskę na twarz, pod którą trudno było dojrzeć, co pokrywa.

Phalernowa niczego się nie dowiedziała.

Słuchał jej tylko i milczał, a jeśli musiał się odezwać, to odpowiedzi jego były krótkie, wymijające i dwuznaczne.

Znać było, że jedynie z obowiązkowej jakiejś grzeczności z nią rozmawia.

Ona zaś zachodziła go ze wszystkich stron: była słodką, uprzejmą, czułą, wynurzała się ciągle ze swą miłością i przywiązaniem dla ciotki, pamiętając, że mówi do jej faworyta i wychowanka, który posiadał wielką sympatyę i zaufanie chorej.

Krokowska bowiem zajmowała się Pniakiem od lat dziecinnych, „czuła słabość do niego", jak w rodzinie utrzymywano; był synem gajowego z Omylina, pochodził z chłopów, ale pracą, zdolnościami i ambicyą wybił się na wierzch przy pomocy swojej protektorki, której kosztem ukończył szkoły i odebrał całe wychowanie.

Nie była to fantazya pańska ze strony Krokowskiej, ale świadomy cel i w czyn wprowadzona zasada.

— Czyń każdy w swojem kółku, co każe Duch Boży, a całość sama się złoży! — lubiła powtarzać słowa poety i o ile możności działać według tego hasła ludzi rozsądnych i uczciwych.

Kiedy jej robiono uwagę, że ta filantropia z jej strony jest za daleko posuniętą i że psuje chłopca, który bądź co bądź jest tylko synem prostego chłopa i w normalnych warunkach pasałby bydło, a co najwięcej, został potem fornalem we dworze — odpowiadała z dobrotliwym uśmiechem:

— Moi kochani, z pastuchów wyrastali już wielcy ludzie, o których historya nawet wspomina, a gdyby z mojego Franka tylko felczer wyrósł, aby było komu bańki stawiać i krew puszczać w razie potrzeby, a znachorki nie potrzebowały w takich razach uroków odczyniać, to jużby była dla Omylina historyczna chwila, że omyliniak zaprowadził postęp w swojej wsi.

— Tak, zapewne — przytakiwano z pewnem niedowierzaniem — ale to nie powód, aby chłopca przyjmować w pałacu i sadzać go przy stole razem z państwem.

Krokowska obracała to w żarty, odpowiadając:

— Dlaczego nie?... skoro tylko palcami nie jada i nie mlaska przy jedzeniu, to nie widzę przyczyny aby raz na tydzień nie zjadł z nami dobrego obiadu. Chłopczysko i tak głodem się morzy w mieście, bo pieniądze odkłada na książki i instrumenta. Zobaczycie, będzie z niego jeszcze taki doktor, że mnie leczyć potrafi.

I miała dobre przeczucia.

Franek Pniak został doktorem Franciszkiem Pniakiem , który brał udział w konsyliach, radzących nad jej leczeniem, gdy chorować zaczęła.

Krokowska miała do „swojego doktora" szczególne zaufanie, chociaż medycynie wogóle nie dowierzała, mawiając:

— Jest tylko jeden lekarz, który naprawdę leczy, to jest Pan Bóg sam, jeżeli Mu się podoba; ja zaś mojego Pniaczka lubię, to mi się zdaje, że mnie zaraz serce mniej boli, kiedy go przy sobie widzę. Januszek śmieje się ze mnie i powiada, że to przywidzenie; niech sobie będzie i przywidzenie, skoro skutkuje!...

Lubiła go i miała do niego zaufanie, nietylko w kwestyi swojego zdrowia, ale i w rozmaitych innych, o czem wiedziano dobrze i z tego powodu baronowa okazywała doktorowi cioteczki również swoją nadzwyczajną sympatyę, schlebiała mu i próbowała ująć go sobie, chociaż natrafiała — podobnie jak w tej chwili — tylko na zimną grzeczność i obojętność z jego strony.

Nazywała go doktorkiem, Pniaczkiem, kochanym konsyliarzem, wciągała też w swoje konszachty, ilekroć jej to było potrzebnem, aby sobie jego przychylność pozyskać, obrzucała go pochlestwami z przesadną serdecznością — on zaś był względem niej i całej rodziny baronostwa zawsze jednakim; „nie dał się wziąć", jak baron powiadał, a co mu miał do zarzucenia, wymawiając żonie:

— Po co ty przy tym chamie skaczesz, jakby był naprawdę jaką ważną figurą?... smaruj chłopu miodem, a on będzie zawsze...

Urywał, krzywiąc się i spluwając pogardliwie. Nie lubił go, jakkolwiek musiał z nim politykować, aby go sobie nie narazić.

Pniak za dobrze znał ludzi i za dużo miał instynktu, aby tego nie poznawać; udawał jednak, że tego nie widzi i względem barona zachowywał taką samą taktykę, jak względem baronowej: był zimnym i grzecznym, małomównym i ostrożnym w słowach.

Sam stał z daleka, ale też nie pozwalał zanadto zbliżać się do siebie.

— Mój doktorku — mówiła do niego właśnie po raz trzeci baronowa — przecież pan nie pozwolisz, aby taki niedźwiedź męczył ciocię i zrzędził jej nad głową; gdzież to towarzystwo dla zmordowanej, chorej, nerwowej kobiety?... On sapie, jak miech kowalski, a gdy się odezwie tym swoim grubiańskim głosem, to ja, co jestem zdrową, dostaję palpitacyi!... Przecież pana Ignacego konsyliarz do cioci nie dopuści, co?... powiedz, że nie dopuścisz, mój doktorku!...

Pniak dwoma palcami skubał brodę i udawał, że się namyśla, co zrobić, nie dając żadnej odpowiedzi; spostrzegł się od razu, że starego Orszę chciano usunąć od chorej, aby sobie tylko przy niej wyłączne miejsce zarezerwować.

— Ja sądzę — rzekł po chwili — że dla chorej wogóle bezwzględny spokój będzie koniecznym i przedewszystkiem trzeba jej dać zupełnie wypocząć po przyjeździe, dlatego absolutnie nikogo nie można do niej dopuścić.

Baronowej twarz się zmieniła.

— Jak to?... nikogo?

— Nikogo — powtórzył spokojnie, ale stanowczo — przynajmniej przez pierwszych kilka dni.

— Przez kilka dni nawet?...

Chciała zaprotestować i wymódz na nim ustępstwo dla siebie jednej tylko, bo ją ta klauzura przeraziła, gdy od strony tarasu ukazał się baron i przez szyby zaglądnął do salonu, a dostrzegłszy żonę na rozmowie z Pniakiem, zapukał silnie palcem do drzwi, zamkniętych na klucz od wewnątrz.

Pospieszyła mu otworzyć.

Twarz męża zwiastowała jej nową burzę.

— Szukam cię od kwadransa — zaczął szeptem, ale z tłumioną pasyą — a ty musisz zawsze zaleźć gdzieś do kąta i strzępić sobie język, Bóg wie, po co!... Czy wiesz, kogo tu jeszcze licho przyniosło?...

Wystraszonemi oczyma spojrzała na niego.

— No?...

— Szubina się przywlokła.

— Co ty mówisz?... sama?...

— Z całą fornalką.

Odsunął żonę i nie zdejmując kapelusza, wszedł do salonu.

— Witam pana!

Protekcyonalnie wyciągnął rękę do Pniaka z dwoma wystającymi palcami.

Jak się pan miewasz?... — zaczął — zdrowo?... co?... Doktor nie może chorować, aby nie dawać z siebie złego przykładu pacjentom.

Udawał swobodny ton i maskował dość niezręcznie swój zgorzkniały humor.

Pniak skłonił mu się w milczeniu i dotknął dwóch palców barona sztywno i obojętnie.

— Istny zjazd familijny dziś w Omylinie — mówił baron dalej, siadając na fotelu i zakładając nogę na kolano. — Ściągają już, jak na pogrzeb. Pani Szubina przyjechała przed chwilą i tylko czworo robaczków swoich przywiozła. Cóż pan na to?...

Doktor zaciął usta z jednej strony.

— Tak, zaniepokoiła wszystkich wiadomość o zdrowiu pani Krokowskiej — rzekł.

— Zaniepokoiła?... — spytał z ironicznym uśmiechem baron. — Hm, hm!... może być.

— Widziałeś się z nią? — zagadnęła go nieśmiało żona.

— Bóg strzegł! — odpowiedział, młynkując laską z monogramem i herbem na srebrnej gałce — dałem drapaka odrazu, gdym zobaczył zdaleka, że się tu wlecze.

— Skądże oni się ta wzięli? — złamanym jakimś głosem spytała znów baronowa, zwracając się do doktora.

— Zapewne z Zakalca — odparł — bo wiem, że państwo Szubowie z dziećmi od dłuższego czasu bawią tam na wakacyach.

— U Dłuskich?

— Tak; co roku spędzają tam lato.

— A rozumie się! — z   przekąsem wtrącił baron — ja się dziwię, że tylko na lato przyjeżdżają. Albo im tam źle?... przyzwyczajeni są przecie siedzieć zawsze komuś na karku i żyć cudzym kosztem.

— No, Dłuscy przecież to blizkie kuzynostwo — zauważyła baronowa.

— Bliższe, dalsze, wszystko jedno, byle darmo dawali jeść, pić i trzymali u siebie z miesiąca na miesiąc — zaśmiał się gorzko mąż. — Nie znasz ich?... familijka pasożytów!... No, zdaje mi się, że myśmy tu wleźli dzisiaj, jak Piłat w Credo, prawda, doktorze?... Niema po co nawet się rozkładać; trzeba mieć sumienie nad chorą.

Poruszył się na fotelu i przekładając nogę na nogę, mówił dalej z przekąsem:

— Niech ją ci państwo zamęczają swoją troskliwością, a my chyba siadajmy i jedźmy z powrotem , nim doczekamy się przybycia wujostwa.

Baronowa zrobiła minę niezdecydowaną; trudno jej było uwierzyć w podobny zamiar męża.

— Przynajmniej przywitamy cioteczkę — rzekła nieśmiało.

Pożegnamy raczej, chcesz powiedzieć — poprawił ją z tym samym odcieniem zgryźliwego szyderstwa — bo zdaje mi się, że jej tu żywej już nie zastaniemy wśród tylu troskliwych opiekunów! Westchnął i głowę odwrócił, ale nie spieszył się z wyjazdem.

Z dalszych pokoi dał się słyszeć gwar kilku głosów, ponad którymi górował organ kobiecy, wysoki a płaczliwy.

— To jeszcze nie przyjechała?... dopiero jedzie?... na taki upał!... Ach, mój Boże!... przecież to się usmażyć można na takiem gorącu!... Felisiu, bój się Boga, co ty robisz?... Wodę pijesz?... Panie Krysiewicz, błagam pana, niech mu pan nie pozwoli!...

Do salonu wbiegło dwóch chłopców: jeden dwunastoletni, drugi o parę lat od niego starszy, w bluzach uczniowskich, ze słomianymi kapeluszami w rękach, niedomytych, spoconych, ogorzałych.

Młodszy zachęcał starszego:

— Chodź, chodź, ja ci zaraz pokażę!... ten z mu rzynem nie gra, tylko oczyma przewraca!

— A właśnie, że ten gra; no, zobaczysz!... Sprzeczali się po drodze o zegar, który stał pod lustrem na konsoli, a który ich ciekawość budził za każdym pobytem w Omylinie.

Zmieszani zatrzymali się w połowie salonu, zobaczywszy obce osoby i niezgrabnie szurać zaczęli nogami, potykając się o dywan na podłodze.

Wpadli, jak dwa niesforne źrebaki do stajni i cofnęli się nagle pod ścianę, onieśmieleni.

Za nimi w kilka chwil ukazała się sama pani Szubina w popielatej sukni, słomkowym kapeluszu, z dążą kryzą i w bronzowej woalce, pod którą widać było okrągłą twarz z małym noskiem, sterczącym, jak migdał w kartoflu, obok którego, niby dwa ziarnka pieprzu, czerniły się oczki, małe z natury, a przymrużane jeszcze z przyzwyczajenia.

Za nią szły dwie dziewczyny, chude, wysokie, podobne do siebie, jak dwie tyczki chmielu, na których wisiały pomięte bluzki i perkalikowe spódniczki, odsłaniające duże nogi w niezgrabnych bucikach, o pomarszczonych i wytartych cholewkach.

Płowe włosy, jak dwa powrósła słomy, splecione w cieńkie warkocze, zwieszały się im na plecy, a pożółkłe, zakurzone, opalone od słońca pasterki z różowemu wstążeczkami nakrywały im głowy, osadzone na długich i chudych szyjach.

Obie były w wieku podlotków i jako bliźniaczki wydawały się wystrugane według jednego szablonu z dwóch deseczek sosnowych.

Szedł z niemi Krysiewicz; miał fizyognomię jeszcze bardziej zafrasowaną i niechętną, robiąc niejako z musu honory domu w zastępstwie gospodarstwa.

Ach, pan baron!... ach, pani baronowa!... ach, i pan doktor! — stopniując o ton wyżej każdy z tych trzech wykrzykników, wołała niby z nadzwyczajnie uprzejmem zadowoleniem matka „fornalki". — Co za mila niespodzianka!... o mój Boże!... kogo ja tu spotykam!... Pani baronowa!... szanowna pani baronowa!...

Podeszła, zgięta wpół, jak kabłąk i z wielką atencyą zaczęła cmokać w powietrzu na wszystkie strony Phalernową.

— Panienki!... ucałujcie rączki pani baronowej Pani baronowa pamięta Felisię?... A to moja ii cia!... Józieczku! Romciu!... przywitajcie się!... komenderowała dalej. — Cóż to, nie poznaliście pana barona?...

Chłopcy rzucili się łapczywie do całowania rąk i ponownego szurania nogami po dywanie.

— Co za szczęście! — piszczała dalej głosom rzewnym i przesłodzonym Szubina. — Mój Boże mój Boże!... ktoby pomyślał, że się spotkamy tutaj znowu w tak bolesnej chwili!... Państwo zapewne tak, jak i my, na powitanie kochanej, drogiej, jedynej naszej pani Balbiny?... Ktoby się to był spodziewał, prawda?... Przecież to samo zdrowie, krew z mlekiem, kobieta, jak... jak... jak...

Nie mogła znaleźć dosyć trafnego porównania, a wiec dała pokój dalszym określeniom.

— I parę lat wystarczyło, żeby taki kolos... ach, mój Boże, mój Boże!... Państwo bo częściej musieli bywać w Omylinie?... ja w ostatnich czasach nie śmiałam się narzucać. Za życia nieboszczyka pierwszego męża, jako kuzynka, bywałam tu także częstym gościem, ale to dawne czasy, o! bardzo dawne!...

Zamknęła oczy i potrząsnęła głową, jak gdyby] jej te wspomnienia serce rozkrwawiły.

— Pamiętam, pamiętam — zapewniała ją baronowa, nastrajając się bezwiednie na ten sam ton minorowy. — Byłyśmy obie pannami wtedy...

— A tak, tak!...

— Trzydzieści lat!...

— A tak, a tak, mój Boże!...

Pochyliła się, aby w imię tych wspomnień ucałować w ramię swą towarzyszkę minionej dawno młodości.

Baron siedział, jak na szpilkach i gładził swój kapelusz, Krysiewicz z doktorem szeptali coś we drzwiach, obie panie prowadziły rozmowę na temat wspólnych wspomnień i refleksyi, które im smutna teraźniejszość nasuwała.

Nagle bronzowy zegar na konsoli z figurą czarnego murzyna zaczął grać skocznego jakiegoś walzyka w chwili najpatetyczniejszych wyrzekań nad dolą tej biednej, kochanej, zacnej pani Balbiny, którą rodzina pierwszego męża i drugiego utracić miała na zawsze...

W tem miejscu bowiem Józieczek z Romciem przysunąwszy się do zegara, zdołali pomanewrować przy nim tak zręcznie, że niepostrzeżenie pociągnęli za sznurek, wystający zpod klosza i wprowadzili w ruch pozytywkę, co starszego brata tak ucieszyło, iż na cały głos z tryumfem zawołał, zapominając o obecności osób starszych:

— A widzisz ośle, że gra!...

Matka zerwała się, jak oparzona.

— Pojdźcie precz od zegara!... kto wam pozwolił ruszać?... Całą drogę uczyłam, jak się macie zachowywać!... Co to jest!

Wypchnęła obu niesfornych chłopców do ogrodu i wróciła na swoje miejsce przy baronowej.

— Co ja mam z tymi chłopakami! — żaliła się — a tu trzech jeszcze w domu zostało... Najstarszy jest w Warszawie, pracuje już na siebie.

— Cóż robi?... — przez grzeczność spytała Phalernowa.

Szubina westchnęła ciężko, głowę spuściła i oczy zamknęła, jak gdyby ją ta odpowiedź wiele kosztować miała.

— Ha, niby literat! — rzekła po chwili, ale takim głosem miłosiernym i nieszczęśliwym, który starczył za najobszerniejszy komentarz żalu i urazy macierzyńskiej do syna, plamiącego palce atramentem.

Baronowa zaczęła niby coś sobie przypominać.

— Prawda, prawda!... słyszałam coś o tem; podobno w jakiejś redakcyi pracuje?... Utalentowany?

— Czy ja wiem!... jemu się zdaje, że ma zdolności; ale ojciec powiada, że... Ot, zmartwienie!... Tyle nas kosztowała jego edukacya, bo to najstarszy, tyleśmy się dla niego poświęcali... i co z tego!...

Nachyliła się do ucha baronowej i w sekrecie szepnęła:

— Szkół nie skończył, egzaminów mu się zdawać nie chciało, w głowie mu się przewróciło!...

Ręką machnęła w powietrzu i westchnęła jeszcze żałośniej:

— Ja to wszystko pani baronowej kiedy opowiem.

Zegar, na szczęście, grać przestał. Krysiewicz wyprowadził doktora z salonu i pocichu kończył z nim rozmowę.

— Najlepiej tak zrobić; pojechać naprzeciw... konie stoją założone. Bóg wie, co tam po drodze zaszło!...

— Jadę!...

— A nie wracajcie od młyna, tylko pod kościołem — ostrzegał rządca — tamtędy lepsza droga.

Baron kręcił się na fotelu i w swoich myślach był zatopiony; znudziło go słuchanie utyskiwań pani Szubiny i opowiadań o wszystkich nieszczęściach, które ich prześladują, bal się jednak wyjść do ogrodu, aby nie wpaść na Orszę.

Wyjął notatnik i zaczął w nim przeglądać jakieś cyfry, sumować, odejmować, mazać; srebrny ołóweczek gryzł w zębach i kombinował.

Rezultaty musiały być niedobre, bo się krzywił i poprawiał na fotelu, spoglądając w roztargnieniu na zegarek, jakby mu każda minuta godziną się wydawała.

Szubina tymczasem nudziła ciągle baronową, która niespokojne spojrzenia rzucała w stronę męża i z jego fizyognomii odgadywała tę wewnętrzną rozterkę, którą przechodził.

Udawała, że słucha z zajęciem, ale więcej ją obchodził każdy ruch męża, każdy grymas, który mu usta wykrzywiał, każda zmarszczka, fałdująca głębiej jego czoło — aniżeli opowiadanie Szubin

Ta zaś, jak skrzypiące taczki, swoim płaczliwym głosem mówiła jej:

— Cała nasza nadzieja teraz w Krokowskiej, przyznam się pani baronowej. Ośmioro dzieci!... to strach, prawda?... Dziewczynki są jej chrzestnemi córkami, może chociaż o nich nie zapomni. Ma przecież obowiązki; nieboszczyk Omyliński był moim stryjem, choć był tylko przyrodnim bratem mojej matki, która z drugiego małżeństwa się rodziła. Po sprawiedliwości, to powinno mi się coś dostać ze schedy po nieboszczyku, prawda?... Omylin, to jego własność właściwie, nie jej; ona miała swój majątek posagowy. Dzieci Pan Bóg nie dał, komuż to zostawi?... A u nas ledwo koniec z końcem się wiąże. Ot, Felisia, Malcia!... pokażcie pani baronowej swoje buciki. Nikomubym tego nie powiedziała, ale pani baronowej mogę; pani baronowa sama jest matką, to mnie dobrze zrozumie.

Dziewczęta zawstydzone powystawiały swoje chude nogi w białych pończochach, które źle naciągnięte pofałdowały się i poskręcały.

— Widzi pani baronowa, nawet podzelować tego już nie warto — wyrzekała dalej matka — a na nowe, dalibóg, niema skąd wziąć. Ja sama w jednej sukni trzeci rok chodzę: przerabiam, nicuję, do farby daję, aby oszczędzać. Bóg jeden widzi, jak nam jest ciężko!...

Otarła sobie oczy chustką, którą wzięła z rąk jednej z córek i zadumała się nad swoją dolą.

Baronowa skorzystała z tej chwili i podeszła do męża.

— Ależ to piła! — szepnęła mu pocichutku, zrobiwszy minę zmęczonej ofiary. — Insupportable!... zabierz mnie stąd.

Mąż ramionami wzruszył niechętnie i głowę odwrócił.

— Nie przerywaj mi teraz!... ja ci nie przeszkadzałem, prawda?...

Stała przed nim z rękoma splecionemi, nie wiedząc, co z sobą zrobić.

Zobaczyła, na szczęście, Krysiewicza w ogrodzie; wyszła do niego, niby to z ważną jakąś kwestyą, aby się uwolnić od Szubiny, która posiedziała jeszcze chwilę na swojem miejscu, potem wstała pocichu i na palcach podeszła do drzwi sąsiedniego pokoju.

Córeczki ruszyły się w ślad za matką, jak pisklęta za kokoszą.

Po niejakim czasie słychać ją było, jak skradając się nieśmiało, z pokorną, ale nieśmiałą miną do stołowego pokoju, witała tam już starego Orszę z taką napozór radością i zadowoleniem, z jakiem pół godziny temu spotykała barona i baronową.

— Ach, pan Ignacy!... ach, kochana Lolusia!...

Jakże mi się pan dobrodziej miewa?... Co za niespodzianka!... Panienki, przywitajcie się z panem Orszą!... Bardzo mi przyjemnie!...

Stary mruk nie wstając z miejsca, podał jej rękę, a dygającym dziewczynkom kiwnął ciężko głową i obojętnie słuchał rozczulonych wynurz Szubiny.

— No, patrzajcie państwo!... jak to góra z g się nie zejdzie, a człowiek z człowiekiem... A to kopa lat, jakeśmy się nie widzieli!... Pan Ignacy ślicznie wygląda, zawsze jak ćwik rumiany, samo zdrowie!... Chwała Panu Bogu Najwyższemu!... lusia mi tylko jakoś pomizerniała, a może tył tak się wydaje. Upały te musiały ją zmęczyć; sama ledwo dyszę. A tam tę naszą kochaną panią Balbinę wiozą i wiozą na taki skwar!... Strach!... aż mi się coś robi, kiedy o tem pomyślę.

Rzuciła okiem na pustą salaterkę po jajecznicy, na resztki chleba i masła, zostawione na stole prze Orszą i tym samym minorowym tonem, z jakim przed chwilą ubolewała nad losem chorej i umęczonej Krokowskiej, rzekła:

— Pan dobrodziej już po śniadanku?... Ja bo... nie wiem tylko, czy wypada?... Dzieci! wyście może już głodne, nie?... zjadłybyście choć chleba z masłem, prawda?...

Lolusia porwała się nagle z miejsca na te słowa.

— To ja powiem panu Krysiewiczowi...

— Ależ, niechże Bóg broni! W cudzym domu... w takiej chwili...— wymawiała się jedynie dla formy Szubina. — Co najwięcej, jeżeli Lolusia już taka dobra, szklaneczkę mleka dla moich panienek, albo cokolwiek. Oni tu głowy biedaki dzisiaj nie mają myśleć o gościach!... Gdzież, takie zmartwienie, mój Boże!...

Lolusia obie dziewczyny wzięła za ręce i wyprowadziła je z sobą z pokoju, by znaleźć dla nich jaki posiłek.

Szubina z wdzięcznością ucałowała ją trzy razy za to, że taka uprzejma, a potem wróciła do pana Ignacego i przybierając znowu swą miłosierną minę, usiadła naprzeciw niego przy stole.

— Widziałeś pan dobrodziej?... — zagadnęła go, dyskretnie głos przyciszając. — Phalernowie... państwo Phalernowie — poprawiła się — przyjechali także. On ma jakąś bardzo rzadką minę... a ona czegoś zakłopotana. Przyjechali pewno drzeć łyko, nieprawda?...

Orsza patrzał zamyślony w pustą salaterkę i nie odpowiadał.

Namarszczony był i chmurny jeszcze bardziej, aniżeli wprzódy, po zobaczeniu baronowej.

Szubina obejrzała się ostrożnie i poszła przezornie zamknąć drzwi jedne i drugie, wróciła na swoje miejsce, tylko przysunęła się bliżej do pana Ignacego i szeptem mówiła dalej:

— Z nimi podobno bardzo krucho, słyszał pan dobrodziej?... Pańskie fumy ich się trzymają, ale już po sto rubli pożyczają na weksle. Starszą córkę... tę Leosię, co to im ciągle choruje, chcieli wydać teraz i za mąż za jakiegoś hrabiego, ale podobno wszystko się zerwało, bo coś tam o posag nie mogli się pogodzić. Wysłali ją teraz do Warszawy, żeby narzeczonego znowu złowić, a te dwie młodsze siedzą na wsi, bo...

Orsza odchrząknął głośno i zwrócił się do niej szorstko

— Siedzą me siedzą, łowią nie łowią, co mnie do tego?... Ja się babskiemi plotkami nie zajmuję!... Pytam się panią o to?...

Wsiadł na nią tak rubasznie, że aż odskoczyła od niego.

— No, nie... ale myślałam, że...

— Daj mi pani pokój!... — ofuknął ją — co mnie to teraz obchodzi?... Ja mam co innego na głowie! Siostra mi może umrzeć lada chwila, ot!... a pani mi tam plotki gderasz!...

Westchnął ciężko i powstał z krzesła, aby się przejść po pokoju.

Podłoga pod nim zatrzeszczała, gdy się wyprostował; mężczyzna był rosły, jak dąb, gruby, duży, zażywnej fizyognomii.

— Ach, prawda, prawda!... — podchwyciła Szubina, przyprowadzona do porządku — przecież to i mnie na sercu leży, jak kamień!... Alboż to do familii nie należymy?... Zmieniła ton i zaczęła wyrzekać, ubolewać nad chorą, nad sobą, nad swojemi dziećmi, nad biednym swoim Wenusiem (Szuba miał na imię Wenanty), utyskiwać na losy i opowiadać o tych starych bucikach, których nie warto nawet dawać do podzelowania i o tej sukni, w której trzy lata chodzi dla oszczędności — słowo w słowo niemal to samo, co opowiadała baronowej.

Pan Ignacy chodził po pokoju zniecierpliwiony.

Kwadranse mijały; doktor nie wracał, Krysiewicz się nie pokazywał.

Na zegarze trzecia wybiła.

— Co to jest, że oni nie przyjeżdżają?... — mruczał Orsza. — Mogłabyś pani pójść się dowiedzieć, czy nie widać powozu!... Może tam już co wiedzą?... — zwrócił się do Szubiny.

— Z największą chęcią! — oświadczyła pokornie, z przesadną grzecznością — ja zaraz... ja w tej chwili...

I wyszła swoim cichym, lisim, nieśmiałym krokiem do przedpokoju.

Nie natrafiła nigdzie ani na Krysiewicza, ani na baronostwo, ani na Lolusię z dziećmi, ani na nikogo ze służby.

Wstąpiła do salonu, spodziewając się zastać tam choćby doktora — ale i w salonie było pusto.

Dopiero w narożnym pokoju, z którego okno wychodziło na drogę, wijącą się od młyna ku dworowi, posłyszała głosy.

Phalernowie urządzili sobie tutaj obserwatoryum; nie mogąc się doczekać powrotu Krokowskich, weszli do tego gabinetu i obsiedli okno, a że słońce operowało przez szyby, zapuścili storę niebieską i kolejno zmieniali się, by przez szparę między roletą a murem wyglądać, czy się nie ukaże nareszcie wyczekiwany powóz.

— Stopić się można! — wyrzekał baron. — Żeby choć dali co się napić dla ochłody... Język mi zasechł zupełnie. A ci tam wloką się, jak ślimaki!...

— Ja przypuszczam, że się chyba Krysiewicz domyśli i zadysponuje jakiś obiad! — odezwała się baronowa. — Tam po drugiej stronie już się śniadaniem uraczyli; zastałam Orszę nad jajecznicą.

— Niechby dali już cobądź — wtrącił Jędruś. — Przyznam się, że jestem dyabelnie głodny!...

— Jakoś nie wypada się upomnieć.

— Dlaczego nie wypada?... Kondolencya swoim porządkiem, a apetyt swoim; mama wie, że jestem tylko po herbacie — skarżył się syn. — Niepraktycznieśmy się urządzili!

— Pssst! — przerwał mu krótko ojciec, którego raziła obca rozmowa w jego obecności; przyłożył do oczu binokle, któremi się bawił dotąd i przez szparę wyjrzał po raz dwudziesty.

— No, i jak niema ich, tak niema!... czyżby się im w drodze co przydarzyło?... Już mi to wyczekiwanie bokiem wyłazi!

Wstał, ręką machnął i uznojone czoło chustką sobie ocierał.

— Ja powiadam, że jak się wiedzie, to się wiedzie! — zaczął — gotowi ją jeszcze przywieźć prosto na katafalk. To już takie psie szczęście!... A wtedy co?... stryk na szyję tylko i koniec!

— Toniu! — jęknęła boleśnie żona i wystraszone oczy zwróciła na męża, jak gdyby go już widziała wiszącego.

— Toniu! Toniu!... — powtórzył z przesadą, przedrzeźniając jej wykrzyknik. — Ty tylko to umiesz!... A cóż innego zrobić?... Radź, kiedyś taka mądra.

— W najgorszym razie coś się jeszcze znajdzie... Zatrzymał się przed nią niemal z pasyą.

— Co?... co się znajdzie?... no co?...

— Sprzeda się, Antosin... — szepnęła nieśmiało — a zostaniemy tylko przy Żołędziówce i...

— Jesteś...

Ugryzł się w język, nie dopowiedziawszy drugiego wyrazu, bo w tej chwili ujrzał we drzwiach Szubinę, która od kilku chwil podsłuchiwała już ich rozmowę, ale nie dając tego poznać po sobie, weszła z miną dobroduszną, pytając:

— I tutaj niema moich panienek?... Szukam ich po całym domu; gdzieś mi się moje dziateczki podziały. Państwo nie wiedzą, co się dzieje?... Nikogo tu dopytać się nie można...

Baron bez słowa odpowiedzi wyszedł; dusił się z irytacyi, potrzebował świeżego powietrza, więc wybiegł spiesznie na dziedziniec.

Dokoła klombu dziateczki pani Szubiny goniły się i dręczyły młodego kundla, którego ciągnął za ogon Komuś, podczas gdy Józieczek od przodu wymachiwał mu przed samym nosem swym kapeluszem.

Pies szczekał, chłopaki się śmiały i bawiły w najlepsze, chociaż słońce przypiekało z góry, a pot perlił się im na skroniach i na nosie.

— Nie puszczaj go!... nie puszczaj! — wołał starszy braciszek, któremu te psie figle widocznie nadzwyczajnie się podobały.

Z bocznych drzwi pałacu wyszedł nagle Krysiewicz i do chłopców dość ostro zawołał:

— Proszę być cicho!... nie trzeba robić krzyków. Pani Krokowska śpi!... do pokoju mi zaraz!

Baron podniósł głowę i aż drgnął na te słowa.

— Co robi? — śpi?... — spytał żywo, podchodząc do rządcy, którego dotąd daremnie poszukiwali wszyscy goście we dworze; — więc przyjechali nareszcie?...

— Od godziny — spokojnie odparł Krysiewicz.

— Jak to?... którędy?...

— Tamtą stroną od kościoła. Doktor przywiózł państwa Krakowskich; jeździł naprzeciw...

— A... a czemużeś nam pan nie powiedział o tem?

Stary rządca spojrzał mu w oczy i wzruszył ramionami.

— Myślałem, że pan baron dawno już wie...

— Skądże miałem wiedzieć?... wyglądaliśmy ich od strony młyna.

Ożywił się i zawrócił do pałacu. — Muszę uwiadomić natychmiast żonę... przecież można będzie pójść zaraz do... Krysiewicz ręce rozłożył.

— Dzisiaj już nie — rzekł pokornie, ale stanowczo. — Doktor zabronił.

— A kiedy?...

— Może za kilka dni dopiero. Doktor nie pozwala nikomu wchodzić do pokoju.

— Co?... co znowu?...

— Nie pozwala, cóż robić?... trzeba słuchać, tu chodzi o życie, panie baronie.

Baron z otwartemi ustami stał przed nim i własnym uszom wierzyć nie chciał.

Rachuby jego na dzisiaj przynajmniej — zawiodły zupełnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej