Marian Gawalewicz

SZUBRAWCY II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

SZUBRAWCY

powieść

Tom II

Gawalewicz Marian

I.

Trzeci miesiąc już upływał od pogrzebu Krokowskiej w Omylinie.

Wiadomość o jej ostatniem rozporządzeniu i ofiarowaniu ogromnego majątku na cele publiczne poruszyła całą opinię.

W dziennikach zapełniano łamy artykułami na temat „olbrzymiego zapisu", wynoszono pod niebiosy „dobrodziejkę maluczkich", „przyjaciółkę ludu i dzieci", „anioła miłosierdzia" i przesadzano się w wynajdywaniu dla zmarłej nazw i tytułów, o jakich za życia nigdy nawet nie marzyła.

W tygodnikach obrazkowych zamieszczono jej wizerunki, widoki Omylina, życiorysy i wyciągi z testamentu nieboszczki, objaśniając je uwagami i komentarzami, które raczej zaciemniały całą sprawę i wytwarzały sprzeczności z powodu niedokładnych szczegółów i za daleko posuwanych domysłów.

W tym wyścigu współzawodniczym pism, pragnących uchodzić w oczach swych czytelników za najlepiej powiadomione i posiadające jedynie źró dłowe wiadomości, grudki prawdy urastały, jak kula śniegowa, do ogromnych rozmiarów, albo roz bijały się znów na proch.

Jedno pismo zaprzeczało drugiemu, spieszyło ze sprostowaniem, odwoływało własne doniesienia i puszczało w świat banialuki, wywołując zamęt różnych głosów i zdań, które się z sobą ścierały.

Kilka dzienników z tego powodu zawikłało się nawet w zacietrzewiony spór i przy sposobności dogryzało sobie wzajemnie, wywlekając zadawnione urazy i stronnicze niechęci.

Jeden z organów zachowawczych nazwał Krokowską „prawdziwą arystokratką ducha i serca" podając przytem cały jej szlachecki rodowód, na co mu drugi, postępowy i demokratyczny organ, odpowiedział drwinkami i przycinkami, wołając:

„Hola, mości panowie!... niech wam się nie zdaje, że tylko z waszej, zwietrzałej i przegniłej kasty, może wyjść coś dobrego i szlachetnego.

„Radzibyście swoją pieczonkę upiec zaraz przy takim ogniu?

„Znamy was i rozumiemy tę taktykę.

„Mało nas to obchodzi, czem się pieczętowała nieboszczka Krokowska — zapewne lakiem i pieczątką; nie myślimy wertować herbarzy, aby z nich stęchłe wydobywać przesądy, którym wy z lokajskim serwilizmem hołdujecie.

„Dla nas — zmarła była tylko zacną obywatelką i dzielną kobietą, która swoim zapisem złożyła hołd idei demokratycznej, poświęcając tyle dla podniesienia ludu i na wykonawcę swego testamentu wybierając syna... prostego chłopa".

Organ zachowawczy nie pozostał dłużnym w odpowiedzi i wspomniał coś o prostackim sposobie traktowania sprawy, która z natury swojej uchyla się z pod strychulca społecznych niwelatorów i wrogów tradycyi.

Od słowa do słowa doszło do zaciętej kłótni, w której osoba zapisodawczyni zepchniętą została na plan ostatni, a na czoło wysunięto czysto osobiste i redakcyjne sprawy, z czego korzystając trzecie pismo, przewąchujące wszędzie żydowską intrygę, w złośliwej a dosadnej formie zarzuciło obu przeciwnikom chęć zdyskredytowania zapisu dlatego, iż jest nawskróś chrześcijańskim i że w dalszych konsekwencyach dąży do wyswobodzenia ludu z rąk kapitalistów i wyzyskiwaczy kapotowych, skoro z woli testatorki między innemi poleca zakładanie sklepów spożywczych, gospod katolickich i kas pożyczkowych w dobrach nieboszczki.

Jedne „Wiadomości brukowe", w których głównym współpracownikiem był młody Szuba, stale co pewien czas odzywały się z dwuznacznem, ale przejrzystem ostrzeżeniem, iż nie należy zbytnio dowierzać rozpuszczanym pogłoskom, pozbawionym faktycznej podstawy, o losach zapisu, który nie został ostatecznie zatwierdzonym, a którego wykonanie zawarunkowane ma być podobno jeszcze pewnemi kwestyami rodzinnemi, czysto prywatnej natury.

Znać było, że czyjaś ręka kieruje umyślnie prąd zimnej wody na głowę opinii publicznej, nie pozwalając jej zanadto zapalać się tą sprawą i przygotowując jakąś sensacyjną niespodziankę dla zbyt gorących jej stronników.

Szuba miał minę tajemniczą, uśmiechał się tylko, ilekroć wieczorami w redakcyi przeglądał pisma codzienne i znajdował w nich dłuższe lub krótsze wzmianki o fundacyach ś. p. Krokowskiej; pocierał wtedy swoje nizkie, zarośnięte czoło, zdejmował z nosa ciemne binokle, brał pióro i skreślał szybko kilka wierszy na pasku papieru, potem z miną zadowoloną uderzał o dzwonek stojący na jego biurku, a gdy zamorusany chłopak redakcyjny zjawiał się przed nim, jakby z pod ziemi wyrastając, dwoma palcami podawał mu zapisany świstek i mówił:

— Antek!... do zecerni!... na jutro!...

Antek porywał manuskrypt i znikał, a na drugi dzień w „Wiadomościach brukowych" ukazywała się wiadomość tego rodzaju:

„Z najpewniejszego źródła dowiadujemy się, że sprawa zapisu ś. p. Balbiny Krokowskiej nierychło zostanie rozstrzygniętą, gdyż w ostatnich czasach zaszły pewne poważnej natury komplikacye, które skierują ją może na inną drogę.

„Do czasu, szanując tajemnice czysto rodzinne, nie możemy czytelników naszych, zainteresowanych tą kwestyą, objaśnić szczegółowiej, ale możemy ich zapewnić, że w danej chwili zabierzemy w tej sprawie głos w imię słuszności i obowiązku dziennikarskiego.

„Na teraz dość..."

Nie było prawie dnia, aby przez telefon nie domagano się koniecznie rozmowy z panem Szubą, a wówczas „pan redaktor", jak go już chłopcy z drukarni, aktorki mniejszego kalibru i mniej obeznani z hierarchią dziennikarską interesanci nazywali — stawał przed aparatem i kiwając się instynktownie, jakby składał uprzejme ukłony niewidzialnej osobie, połączonej z nim drutem telefonicznym, ze słuchawką przy uchu odpowiadał:

— Dobrze... będę... dowiem się... To się zrobi!... Sługa pana barona.

Czasami w dodatku „całował jeszcze rączki pani baronowej" i polecał się pamięci.

Brwi marszczył przytem, przybierał ważną minę, pozował, jak gdyby mógł być nietylko słyszanym, ale i widzianym przez telefon i kłaniał się zawsze na zakończenie takiej konferencji z wyrazem najniższego sługi i oddanego ciałem i duszą powiernika.

Po drucie zaś przebiegały do jego ucha polecenia, wskazówki, wiadomości, uwagi i zapytania, które pozostawały tajemnicą dla niepowołanych świadków takich rozmów, znajdujących się przypadkowo w redakcyi.

Kuzynek baronowstwa — tak się bowiem od pewnego czasu sam nazywał — pomimo skłonności do przechwałek i gadulstwa, stał się tajemniczym i dyskretnym na punkcie sprawy cały ogół obchodzącej.

Działał, ale milczał; spiskował, ale dyplomatycznie nie dawał poznać po sobie, że jest narzędziem czyjemkolwiek i że pomaga do podkładania miny, mającej wysadzić w powietrze zapis i fundacye nieboszczki Krokowskiej.

Od nowego roku starzy Szubowie ze swojemi pociechami znieśli się na stałe do Warszawy.

Wymagały tego interesa familijne, jak powiadał pan Wenanty, który prowadził teraz jakieś wyjątkowo czynne i ruchliwe życie.

Chodził po całych dniach, prowadził szeroką korespondencyę, znikał na kilka dni z domu, wyszukiwał jakieś adresy i z żoną oraz najstarszym synem prowadził ciągle konszachty.

Zbierał papiery, dokumenty, kieszenie miał wypchane aktami, robił wyciągi hipoteczne, radził się adwokatów i przygotowywał na swoją rękę materyał, który miał mu być potrzebnym do bardzo ważnych celów.

Wobec ludzi miewał teraz minę jeszcze bardziej zafrasowaną, niż zwykle; wzdychał, oczy przymykał, jakby go wewnętrzna jakaś troska nurtowała i na zapytania znajomych:

— Cóżeś pan taki skrzywiony, panie Szuba, jak półtora nieszczęścia?... — odpowiadał z miną człowieka, którego zbóje ograbili na środku miasta:

— A z czegoż mam się cieszyć?... z własnej krzywdy?...

Nie chciał jednak nigdy tej krzywdy bliżej określać, zbywając ciekawych słowami:

— To się pokaże, to wyjdzie na wierzch, jak oliwa!... Pan Bóg się o biedaków upomni... Alboż to niema sprawiedliwości na świecie?...

Przed czasem nie chciał się zdradzać i rozwodzić z pretensyami do losu i do tych, którzy „stoją już na Bożym sądzie".

Półsłówkami tylko dawał do zrozumienia, że go spotkał zawód ciężki, okropny, niespodziany i to ze strony... najbliższej rodziny.

Ale honor mu nie pozwalał obgadywać swoich i uskarżać się, tem bardziej, że... no! co tam o tem gadać.

To przecież i tak o pomstę do nieba zawoła lada dzień, a niebo wtedy rozpęknie, pokryje się czarnemi chmurami chyba i zacznie ryczeć gromami z oburzenia.

Inaczej Boga by nie było na niebie, gdyby takiej krzywdy Szubów dopuścił!

Bo i jakżeż?... słyszał to kto, aby taka wujenka, która wzięła cały majątek po pierwszym mężu swoim, Omylińskim, po rodzonym wuju Salusi, która krocie przeznaczyła na cele publiczne przez prostą próżność pośmiertną jedynie, nie dla czego innego; która za życia złote góry obiecywała i przysięgała się, że o jego robakach będzie pamiętała; żeby taka pani, taka magnatka, zapisała tylko po pięć tysięcy rubli Felisi i Malci, jako swoim chrzestnym córkom?...

Przecież to nie do uwierzenia, co?... Pięć tysięcy!... i to nawet nie gotówką na rękę, tylko jako posag, wypłacalny w dniu, w którym dziewczynki dorosną i mężów sobie znajdą.

— Nie kpiny to?... — monologował niekiedy wobec Salusi, ocierającej sobie swoje pieprzowe oczki i swój migdałowy nosek — nie skandal to?... żeby moim dzieciom zostawiać taką jałmużnę?... Alboż to już z torbami na dziady zeszli Szubowie?... A ten warunek dowcipny z wypłatą w dniu ślubu dopiero?... To przecież czysta ironia!... to się nie godzi żartować w ten sposób na łożu śmiertelnem. Kiedy chciała odczepnego nam rzucić, to mogła przynajmniej oględniej to uczynić i uszanować moją ojcowską ambicyę. Cóż to, czy ja byłbym okradł moje własne dzieci, gdyby mi się było tych mar nych kilka tysięcy do rąk dostało?... Ale nie, to była szykana, oczywista szykana. Niechże ją tam Pan Bóg sekunduje, stanęła na Boskim sądzie i będzie odpowiadała, kiedy ją zapytają: „A cóżeś dla Szubów uczyniła?..." Szubowie sobie tu sami poradzą, nie pozwolą się skrzywdzić, o nie!... Szubowie już dużo znieśli i przecierpieli, ale dać się tak wykwitować — nigdy!... Żebym miał potem to, co się nam prawnie należy, tylko prawnie — bo ja łaski niczyjej nie potrzebuję! — żebym to miał spalić, na biednych oddać, albo nie wiem co zrobić, odbiorę, wywindykuję, wydostanę!... Poczekaj, poczekaj, to się pokaże, czy wolno swoich w taki sposób krzywdzić!... Jest przecież prawo, jest kodeks, są sądy!...

Mówił to niby spokojnie i żałośnie, chodząc po pokoju z rękoma w tył założonemi, ale w przyciszonym jego głosie tłumiła się zawziętość i złość, oburzenie i głęboka uraza do nieboszczki, którą nazywał starą komedyantką, skąpichą, bez serca, bez sumienia, bez czci i wiary.

Salusia słuchała i nie śmiała zaprzeczać.

Wobec obcych wprawdzie nie pozwalał sobie pan Wenanty na tyle szczerości, powstrzymywał go jeszcze wzgląd na opinię publiczną, obałamnconą przez te „głupie gazeciska", które robiły ze zmarłej jakąś bohaterkę, filantropkę, obywatelkę.

Tak, łatwo jej było cudzym kosztem rozporządzać się i obdarowywać ogół z uszczerbkiem familii!...

Szubowie nie byli nigdy egoistami, jak zapewniał w ferworze Wenus, nie myśleli też sami upominać się o swoją krzywdę, ale w imieniu całej pominiętej rodziny, nawet tej w dalszej linii.

Tak, Bogiem a prawdą, jeżeli chodziło o sprawiedliwość, to i Phalernowie słuszną mieli pretensyę, i Orszowie mogliby się uważać za pokrzywdzonych, z wyjątkiem tego „czarnego dyabła", Lolusi, razem z jej niedźwiedziem dziadkiem — (Lolusia otrzymała piętnaście tysięcy, Bóg raczy wiedzieć, dlaczego?!...) — i Dranieccy, którzy byli przecież ciotecznem rodzeństwem Omylińskich, i Plackowscy, chociaż zeszli dawno na psy i nie bardzo zasługiwali, aby o nich pamiętano, i Szyrmowie, co znowu stanowili uboższą gałąź Krokowskich — i jeszczeby się znalazło więcej takich, mających prawo do spadku po nieboszczce.

Szuba wertował całą genealogię i przypominał sobie teraz osobistości, o których istnieniu pół roku temu ani pamiętał, ani wiedziećby nie chciał, — ale dziś potrzeba było skupić jak najwięcej sprzymierzeńców, którzyby wspólnemi siłami przypuścili atak i taki krzywdzący najświętsze prawa rodziny zapis pomogli obalić.

Baron nie podzielał wprawdzie jego zdania i obruszał się na to, że rozmazuje całą sprawę.

Do Stasia mówił też niejednokrotnie — (młodego Szubę nazywał bowiem poufale Stasiem od pewnego czasu, w dowód sympatyi i zażyłości):

— Przyznam się panu, że nie rozumiem, poco ten ojciec pański zbiera tę całą hołotę i organizuje jakiś pułk familijny!... potem rady sobie nie damy z nimi. Czyś pan widział tę jego listę?... tam już jest ze trzydzieści osób, a między niemi zbieranina ze wszystkich kątów. Wygrzebał skądciś jakieś wywłoki, urzędników, rządców, posesorów, — jest nawet podobno jakaś aktorka z prowincyi, która ma być powinowatą Oraylińskich. Na co to, do czego?... To tylko zagmatwa nam bardziej sprawę. Staś przyznawał słuszność baronowi, zwłaszcza od chwili, gdy otrzymał od kuzyna stare futro w podarunku, które kazał sobie przerobić i dodać do niego farbowany kołnierz, w którem paradował po mieście z miną tak dumną, jak gdyby całe życie chodził w sobolach.

— Ach, z tym starym! — zżymał się i usta wykrzywiał — wlazła mu do głowy solidarność familijna i tylko kompromituje nas, ściągając takie figury. Chociaż... to może nie zaszkodzi, gdy będziemy mieli za sobą większą gromadę.

— Na co? — przerwał mu baron, podnosząc z lekceważeniem ramiona.

— No, zawsze... lepiej, że nie wystąpimy sami. z akcyą wobec tej głupiej opinii, która jest zdemoralizowaną krzykactwem naszej prasy i będzie się z początku oburzała...

— Opinia!... opinia!... — z szyderczym uśmiechem powtórzył baron — pan jesteś dziennikarzem i wierzysz w naszą opinię? Opinia jest, jak echo; powtórzy to, co się jej powie dzisiaj, a o czem zapomni jutro, gdy ją zagłuszy inny głos. Trzeba tylko umieć ją suggestyonować odpowiednio. A zresztą, w tym wypadku, to nawet rzecz łatwiejsza, niż się zdaje.

Staś głowę przechylił, nie podzielając widocznie poglądów barona.

— Jesteś pan innego zdania, jak uważam? — zagadnął go baron.

— W ogólności nie, ale w szczególności tak — odparł. — Opinia idzie na lep frazesów, lubi szumne hasła, jaskrawe efekta, a przyznać trzeba, że w tym wypadku będziemy mieli do czynienia z trudnościami, zanim się publiczność przekona, że za gorąco sprawę brała. Za dużo hałasu narobiło się z tym całym zapisem. Mogą się na nas rzucić, że powstajemy przeciw interesom ogółu, lub że szkodzimy sprawom publicznym. Trzeba ostrożnie, powoli, z rozmysłem działać.

— To też tak robimy, cóż pan chcesz?... wpierw próbujemy z Krokowskim; może się tego starego maniaka da przekonać, że jego utopie pro publico bono w rzeczywistości funta kłaków nie warte.

W tem miejscu baron głowę podniósł, wyprostował się i rezonować zaczął tonem głębokiego przejęcia się:

— Ja, drogi panie, nie chwalę się, bo nie lubię mówić o sobie, ale jeśli chodzi o uczucia obywatelskie, to mam je wyrobione wieloletniem przekonaniem, obserwacją i rozwagą. Mógłbym moje wyznanie wiary złożyć w każdej chwili na publicznym rynku i choć wiem, że nie byłoby ono popularne — mniejsza o to!... nie dbałem nigdy o popularność — nie zawahałbym się wypowiedzieć, ze jestem zwolennikiem trzeźwego rozsądku i praktyczności. Otóż trzeźwy rozsądek nakazuje mi przedewszystkiem bronić własności i egzystencyi rodziny, nie szukać jakichś urojonych, idealistycznych celów, nie ryzykować na nie fortuny, zbieranej z trudem w znoju i pracy całych pokoleń. To są faramuszki, na które się zdobywają babskie przewrócone głowy, albo mózgi narwanych, niedoświadczonych ideologów, jak nieboszczka Krokowska i jej szanowny doradca, pan doktor Pniak. Ja z tego stanowiska, drogi panie, występuję jedynie przeciw takiemu testamentowi, choć mnie głupia opinia krzykaczy posądzić może o cele osobiste. Pluję na taką opinię!... ot, tak!..

Przerwał sobie, aby czynnie poprzeć swoje wyniosłe słowa i splunął rzeczywiście.

— Mam swoje zasady i według nich postępuję, a w danym razie — dokończył — wytlómaczę się z tego i przekonam, że baron Phalern nie dla marnego grosza obala zapisy na mrzonki przeznaczone.

Zwrócił się nagle do Szuby i wypadając nierozważnie z tonu, dodał:

— Ot, widzisz pan, z tego punktu powinieneś sprawę traktować i puścić kiedy jaki artykulik, na tym temacie osnuty!... Toby było dobre.

— Tak, to doskonałe! to wyborne! — udając, że się zapala i przejmuje poddaną sobie ideą, przytakiwał zręczny karyerowicz, ale w głębi duszy ukrywał inne przekonanie; za sprytny był, ażeby się nie poznać na rzeczywistej wartości tych zasad, wygłaszanych z pyszałkowatą frazeologią przez barona Phalerna.

Nie chciał się jednak zdradzać przed nim, że go przejrzał już na wylot, więc odgrywał w swoim rodzaju komedyę łatwowierności i entuzyazmu, zacierając ręce i poprawiając włosy energicznym ruchem, jak gdyby się czuł ożywiony, zelektryzowany tymi poglądami i podzielał w zupełności zdanie barona.

— Świetne, świetne rozumowanie!... — wołał — ja palnę cały szereg artykułów w tej kwestyi, pod tytułem: „Nie łudźmy się", albo „Marnotrawstwo filantropii", albo coś w tym rodzaju.

Wyjmował notatnik i szybko kreślił w nim pojedyncze wyrazy, robił jakieś znaki, udawał, że ma głowę przepełniony pomysłami, które zrodziły się z zasiewu barona; żegnał się i spieszył do redakcyi, aby wylać to całe morze społeczno-ekonomicznych rozumowań, jakby się obawiał, że go opuści natchnienie i zmarnuje tak ważną chwilę.

Do wydrukowania jednak zapowiadanych artykułów jakoś nie dochodziło; zadanie było zbyt trudne jeszcze dla Szuby, który instynktownie czuł, że z motyką nie wypada porywać się na słońce.

Odkładał to ciągle pod rozmaitymi pozorami na później, a tymczasem puszczał tylko małe szmermele przed stanowczym atakiem.

Brakowało mu moralnej pomocy Włodzińskiego, który od kilku tygodni był niewidzialnym i niewiadomo było, co się z nim działo; nie pokazywał się ani w redakcyach, ani na czarnej kawie, ani na pilznerze w swej ulubionej knajpce, gdzie go dawniej na pewno spotkać można było co wieczór.

Drzwi jego mieszkania bywały zamknięte, a stróż domu utrzymywał, że ten pan z drugiego piętra wyjechał, ale nie umiał objaśnić, dokąd.

Widziano go któregoś dnia z Pniakiem w doróżce, jadącego przez Krakowskie-Przedmieście, co Szubę zaniepokoiło, gdy się o tem dowiedział.

Byłby się jednak zadziwił i zaniepokoił jeszcze bardziej, gdyby znał był prawdziwą przyczynę tego tajemniczego znikania Włodzińskiego z Warszawy.

Nikt nie przypuszczał, że wyjeżdża on tak często do Omylina i korzysta tam z gościnności Krokowskiego, który przyszedłszy do zdrowia, dziwnie polubił jego towarzystwo i znajdował upodobanie w tym wykolejonym oryginale.

Dalekie kuzynowstwo z nieboszczką nadawało mu pewne prawa należenia do najbliższego otoczenia wdowca, a chociaż pobyt na wsi w tej żałobnej samotni głuchego pałacu w zimowej porze nie bardzo przypadał do smaku i usposobienia Włodzińskienm, miał jednak inny powód, czysto osobistej natury, który go do Omylina ciągnął i w nim zatrzymywał.

W pobliskiej Żołędziówce bowiem bawiła Leosia, postanowiwszy całą zimę spędzić na wsi, byle nie zostawać pod jednym dachem z ojcem; uparła się i postawiła na swojem, a wszelkie perswazye matki i rodzeństwa zamiast zmniejszyć, zwiększały tylko jej upór.

— Jesteś niepoprawna! — powtarzała jej baronowa — doprowadzisz do tego, że cię ojciec wydziedziczy... Rozdrażniasz go tylko coraz bardziej swojem postępowaniem. Ostrzegam cię, nie doprowadzaj do ostateczności.

— Bo co?... — pytała wyzywająco zacięta dziewczyna.

— Bo to się źle skończyć może!...

— Dla mnie?... wątpię. Jestem przygotowaną na wszystko. Nie dam się dłużej tyranizować... Papa może się mnie wyrzec, może mnie wydziedziczyć, ale mojej woli nie złamie i upokarzać mnie więcej nie będzie.

Bladła, oczy jej się iskrzyły, a usta zwężały wyrazem tłumionego gniewu i zaciętości, gdy to mówiła.

— Moje dziecko, moje dziecko! nie zastanawiasz się nad tem, co mówisz! — płaczliwym głosem reflektowała ją matka. — Cóż zrobisz, jeśli ojciec... znasz go, że jest stanowczy i surowy!...

— Znam — odpowiadała krótko — ale papa zna mnie także i wie, że drażnić mnie również niebezpiecznie... Najlepiej też zostawić mi spokój i nie zmuszać do niczego, jeżeli chcecie, aby nasze sprawy rodzinne pozostały dla świata tajemnicą i nie doprowadziły do skandalu...

— Skandalu!?... Leosiu, bój się Boga, co ty mówisz!...— rozpaczliwie wołała baronowa, chwytając się za głowę.

Miłosierna i wystraszona mina matki nie wzruszała jednak córki.

Postępowanie ojca z nią od dzieciństwa zatłumiło w niej głębsze i subtelniejsze uczucia rodzinne; zdobywszy się raz na odwagę buntu przeciw tej władzy, która ją uciemiężała, nie dawała się ugiąć i nawrócić do pokory, która była tylko maską i złudnym pozorem w stosunku jej z rodziną.

— Jesteś waryatka! — konkludowała baronowa, nie umiejąc sobie poradzić z nią i odjeżdżała znowu z niczem do Warszawy, zostawiając córkę w Żołędziówce. Wystraszona była jej pogróżką i onieśmielona stanowczością własnego dziecka, nad którem nie umiała zdobyć sobie należnej przewagi i wpływu, zahukana sama przez męża i pozbawiona przez niego tej godności, jaką powinna była zachować w rodzinie.

Jedynym obcym człowiekiem, którego w Żołędziówce widywała Leosia, był Włodziński, o ile przebywał w Omylinie od czasu przeniesienia się baronówny z Warszawy. 

Od czasu owej rozmowy przed pogrzebem w omylińskim parku, wytworzył się między nimi stosunek, który na pozór miał cechy tylko zażyłej i życzliwej znajomości, a jednak pokrywał głębsze uczucia, których jedno i drugie nie byłoby umiało sobie należycie określić i wytłumaczyć.

Coś ich oboje pociągało ku sobie, nie zbliżając; ani na krok więcej, jak wówczas, gdy po dłuższej przerwie po raz pierwszy zetknęli się ze sobą.

On widocznie lgnął do niej i szukał jej towarzystwa w tych wyjątkowych warunkach, w których jego odwiedziny nie bardzo mogły być uważane za stosowne; ona zaś pociągała go i zapraszała serdecznie, potrzebując choć jednej duszy dla siebie w tej dobrowolnej samotności, na którą się skazywała.

Rozmowy z nim nabrały dla niej szczególniejszego uroku; rozpowiadała mu o wszystkiem, co się jej stosunków i wewnętrznego życia dotyczyło, nie ukrywała niczego, była tak szczerą, jak przed nikim dotychczas i uczyniła go powiernikiem swoich myśli i swego serca.

— Wie pan — mówiła raz do niego — że ja sama nie umiem sobie wytłumaczyć wpływu, jaki pańska obecność na mnie wywiera; zdaje mi się, że się rozbudza we mnie jakaś druga istota, lepsza, poczciwsza, rozumniejsza nawet od tej pierwszej, która żyje z mamą, papą, Niną, Jędrusiem i całym światem. Mam takie uczucie, jak gdybym dopiero przy panu bywała sobą, a przy wszystkich innych grała komedyę, tylko nie wtedy, kiedy mnie podrażnia i kiedy jestem złą, bo ja nie zawsze jestem dobrą, wiem o tem, ale cóż zrobię, kiedy złą być  muszę!... Tak mnie już wychowali i taką mnie zrobili.

Włodziński wpatrywał się w nią podczas takich rozmów i rozmyślał, uśmiechając się niekiedy z zadowoleniem.

— Znaczyłoby to — odrzekł jej — że pani przy mnie duszy przybywa i gdybym przy wszystkich moich wadach był jeszcze zarozumiałym, to patrzałbym na siebie z dumą. Całe szczęście jeszcze, że tak mało o sobie trzymam.

— Może być — zauważyła po chwili namysłu — nie zapieram się tego: może mi i duszy przybywa chwilami, bo jej także ubywa kiedyindziej. Zawsze mi się zdawało, że ludzie są, jak książki dla mnie; jednych się nawet do rąk nie bierze i tytułu nawet nie przeczyta, drugie się tylko przerzuca, a od innych oderwać się nie można. I co więcej, są takie, przy których się zdaje, że się je kiedyś już przeczytało i znalazło w nich tyle własnych myśli!...

— Kiedy ja jestem książką bez tytułu, z wydartemi kartkami i bez ostatnich rozdziałów — wtrącił z ironią — zdefektowany egzemplarz, któregoby nawet antykwaryusz nie kupił.

— Po co się pan sam obmawiasz?

— Bo siebie przeczytałem całego i znam się, jak stary kalendarz!...

— W takim razie dlaczego pan jesteś dla mnie tą zajmującą książką, z którą mi tak dobrze?...

Uśmiechnął się jakoś dziwnie i oczy spuścił, miał widocznie ochotę podać jej rękę i złożyć na niej pocałunek zamiast odpowiedzi, ale powstrzymał ten instynktowny ruch z tem samem onieśmieleniem, jakiego doznawał zawsze w jej obecności, pomimo pozornej w obcowaniu z nią swobody.

Ale w sercu jego zbudziło się coś w rodzaju wdzięczności za te słowa; uważał się za dekadenta, za żużel wypalony i bezużyteczny w życiu, stracił wiarę w samego siebie, a ona bez pochlebstwa, szczerze i dobrodusznie mówiła mu, że chyba tak źle jeszcze z nim nie jest.

W takich chwilach jednak poważniał i smutnie zwieszał głowę, jakby mu się żal robiło tej zmarnowanej przeszłości, w której roztrwonił cały kapitał życia i zgodził się dobrowolnie na bankructwo.

Przeczuwał może, że tą resztką, która mu pozostała, nie potrafii się już odbić i stanąć znowu na dawnych nogach.

Sprawiało mu to jednak jakąś ulgę i zadowolenie, że w towarzystwie Leosi odnajdował resztki samego siebie, które ona oceniała nie ilościowo, ale gatunkowo, jak owe opiłki złota, co złotem jednak być nie przestały.

I jemu jakoś lepiej było w tych chwilach z nią razem spędzanych i jemu się wydawało, że mu duszy przybywa, a raczej, że mu cząstka duszy powraca przy niej.

Wogóle pobyt w Omylinie wywierał na niego nader korzystny wpływ.

Od trzech miesięcy nie zaglądnął nawet do kieliszka i zwalczał w sobie nałóg, który go jak fatalność prześladował.

Obcowanie z Pniakiem, z którym się zbliżył i zaprzyjaźnił jakoś bardzo szybko, podziałało również dobrze na niego.

Z początku przypatrywał mu się i badał go tylko, ale potem przylgnął do niego i powiedział mu kiedyś:

— Pan, panie doktorze, podobasz mi się, bo w panu jest, panie, twardy kark, a na karku głowa. Nieboszczka miała dobry nos, że sobie pana wybrała na swoją pośmiertną prawicę!...

Pniak zaś poznał się na nim odrazu i nieprzystępny łatwo dla obcych, poczuł dla niego sympatyę i szacunek dla jego inteligencyi; ujmował go nadto jego dowcip i oryginalny pogląd na wszystko, a zwłaszcza szczerość i prawość tej natury, spękanej i rozbitej.

Patrzał na niego nadto, jako na ciekawy okaz patologiczny i podjął się nawet leczyć go, o ile to było możliwem.

Włodziński jednak śmiał się z tego, mówiąc z ironią:

— Daj pan pokój, panie, ja nie chcę być drutowanym garnkiem, wolę już pozostać całym czerepem.

Trzy razy w tygodniu, a czasem i częściej wyjeżdżał z nim do cukrowni, która o małej pół milki leżała tylko od Żołędziówki i wtedy korzystał ze sposobności, aby odwiedzać Leosię.

Doktor dorozumiewał się przyczyny tych częstych wizyt u baronówny, ale dyskretnie nie poruszał tego przedmiotu.

Włodziński wszelako znając jego usposobienie dla Phalernów, sam skierował kiedyś rozmowę na ten temat i rzekł:

— Pana to musi dziwić, że ja korzystając z gościny w Omylinie, jeżdżę tak często do Żołędziówki?... co?... dziwi pana?...

Pniak odwrócił głowę i wymijającą dał odpowiedź.

— Daj pan pokój, panie, nie zaprzeczaj — przerwał mu ze śmiechem — dziwisz się i basta; ale ja panu powiem, ja tam mam także moją pacyentkę, albo doktora, jak pan chcesz i jeżdżę na konsultacyę, tak, jak pan do swojej cukrowni.

Barona nazywał ironicznie „panem na wielkich i małych Żołędziach", utrzymując, że trudnoby było odpowiedniejszej znaleźć dla niego posiadłości.

— To, panie, jest swojska świnia, która udaje dzika — wyraził się raz o nim krótko a dosadnie wobec Pniaka.

Na Krakowskiego patrzał z politowaniem i z tym jakimś szacunkiem, który się instynktownie uczuwa dla wielkich smutków i bólów.

Doktor opowiedział mu całą genezę zapisu, którego właściwym wnioskodawcą był on, nie nieboszczka, bo przyznawszy się żonie, jakie zrobił votum, gdy ją wiózł z zagranicy niebezpiecznie już chorą do domu, podsunął jej właściwie myśl, którą ona później z własnej inicyatywy rozwinęła, oddając mu do rozporządzenia na cele publiczne cały majątek swój przed śmiercią i zobowiązując go do wykonania ostatniej swojej woli.

Zapragnęła być wspólniczką dzieła, które się w jego wierzącej duszy i miłującem sercu poczęło, a nadto — chciała mu zostawić wielkie jakieś zadanie, któreby mu życie dalsze bez niej wypełniło, przewidując, iż bez takiej moralnej podpory musiałby się zwalić pod ciosem, jaki mu śmierć jej zada.

Włodziński tych szczegółów słuchał z wielkiem zajęciem i uwagą.

— I cóż wy myślicie zrobić z tą kupą pieniędzy, panie? — zagadnął kiedyś Pniaka, gdy rozmawiali o sprawie zapisu.

Doktor zanim odpowiedział, poszedł do biurka

I wyjął z niego tekę pełną papierów, notatek, drukowanych ustaw rozmaitych towarzystw i sprawozdań, które mu widocznie za materyał służyły do ułożenia w szczegółach projektu najwłaściwszego, zużytkowania spadku nieboszczki i rzekł:

— Myślimy dać ciemnym trochę światła, a głodnym trochę chleba. Ot, widzisz pan, tu się dopiero wylęga zawiązek przyszłego dzieła. Główne zarysy nadała mu ogólnikowo sama testatorka, kładąc nacisk na wytworzenie lub poparcie takich instytucyi, któreby moralnie i materyalnie podnosiły przyszłe pokolenia i zapewniały im środki normalnego, zdrowego rozwoju. Jest to nasienie w przyszłość rzucane, z którego teraźniejszość na razie niewiele korzystać może.

Wziął do ręki kopię testamentu i przebiegając ją oczyma, mówił dalej:

— Niewiele miała czasu nieboszczka, aby szerzej wymotywować swoje idee, które błyskały jej w gasnącym już duchu — ale ze wszystkiego jasno przebija gorąca chęć pomocy dla maluczkich i słabych, aby pierwsi rośli, a drudzy się wzmacniali. Oświata i dobrobyt ludu, oraz wychowanie dzieci, stanowią dwa główne cele, do których osiągnięcia testament dostarcza środków, pozostawiając „ludziom uczciwym, światłym i dobrej woli", jak się wyraża, obmyślenie najpraktyczniejszej formy uskutecznienia tych dążeń. Są tu w tym zapisie ustępy głębokie i wzruszające, które przerywanym głosem, ze łzami w oczach, sama podyktowała. Posłuchaj pan!...

Usiadł przy biurku i zaczął czytać:

— „Jakkolwiek schodzę ze świata bezdzietną i nigdy nie zaznałam rozkoszy macierzyńskich, czuję całe znaczenie i całą odpowiedzialność świętych obowiązków rodzicielskich, od których dobrego wykonania zależy przyszłość nietylko rodzin, ale całego społeczeństwa. Pragnęłabym przeto, o ile możności, ułatwić to trudne a tak ważne zadanie matkom i ojcom, pozbawionym dostatecznych środków do starannego i dobrego wychowania ich dzieci; co więcej, pragnęłabym właśnie obok moralnej zachęty, pozostawić i materyalną niejako nagrodę tym, którzy w trudnych warunkach dowiodą, że potrafili dzieci swoje obyczajnie, bogobojnie, przykładnie i pożytecznie wychować, wyprowadzając je na ludzi i przygotowując należycie do walki z losem i przeciwnościami życia. Oprócz tedy zapomogi i stypendyów dla synów i córek niezamożnych rodzin średniego stanu, a szczególniej pochodzenia ludowego, chciałabym nadto przeznaczyć pewien fundusz na premia niejako dla tych ojców, matek i wychowawców, którzy będą mogli wykazać jak najdodatniejszy wpływ swój na rozwój moralny i umysłowy własnych lub powierzonych ich opiece dzieci. Nie wiem, jakby to zrobić należało, ale rzucam tylko myśl, którą dokładnemu zbadaniu Wykonawcom mojego testamentu poruczam".

Włodziński pykał dym z papierosa i z nogą na nogę założoną siedział w rogu kozetki, kiwając głową.

— Hm, hm!... — mruknął półgłosem — idealistka, panie!... to coś w rodzaju nagrody Montyona... ale kto wie, możeby to i poskutkowało. Skoro, panie, za wyhodowanie okazowego konia, owcy czy cielaka rozdają medale na wystawach, czemużby nie miano nagradzać wychowania okazowego człowieka!?...

Kiwał się i poruszał brwiami, wpatrując się w Pniaka, który przeglądał dalej testament, aby mu z niego ważniejsze ustępy jeszcze przeczytać.

We wszystkich przebijała poczciwa, humanitarna, głęboko odczuta myśl filantropki i dobrej obywatelki; wszędzie odzywało się współczujące serce, które pragnęło poprawić dolę i warunki bytu swoich bliźnich, aby zmniejszyć nędzę, która znieprawia i ciemnotę, która hamuje postęp.

Nieboszczka przyznawała się, iż z ludem żyła mało, ale sąsiadując z nim przez całe życie, obserwowała go nieustannie i miała blizko obok siebie wymowny przykład, ile w tej surowej rudzie szlachetnego mieści się metalu, który tylko umiejętnie wydobyć i zużytkować dla pożytku ogółu można i należy.

Miała tu niezawodnie na myśli Pniaka, chociaż dyskretnie nie wymieniała jego nazwiska, oszczędzając jego skromność.

„Zacieśniona sfera życia i pracy naszego chłopa — mówiła w jednem miejscu — zatrzymuje go w małym obrębie, jakby w deptaku codziennych zajęć i kłopotów, nie pozwala mu rozwinąć i zużytkować przyrodzonych jego zdolności, trzyma nieustannie na uwięzi materyalnych głównie potrzeb i czyni go niewolnikiem tego chleba, na który w pocie czoła swego pracuje. Przekonaną też jestem, że marnują się tam i zmarnowały dotychczas zasoby siły, wrodzonej inteligencyi, talentów i lepszych instynktów, jak owe światła pod korcem trzymane, które nie mając dostępu powietrza, tłumią się i gasną z krzywdą dla siebie i ze szkodą dla drugich.

„Niechże część mojej ofiary, stosunkowo niewielkiej do potrzeb ogółu, pójdzie i na ten cel: wydobywania chociaż wyjątkowo uzdolnionych jednostek z owej sfery i ułatwiania im drogi ku doskonaleniu się. oświecaniu na chlubę swojej a na pożytek wyższej warstwy społecznej".

Przechodząc do praktycznego zastosowania swoich fundacyi, wyrażała chęć założenia w dobrach swoich szkół rolniczych, wzorowych gospodarstw, stacyi doświadczalnych dla ludu, któryby naocznie mógł się przekonywać o ulepszeniach wszelakich, uczyć i zastosowywać uzyskane wyniki potem na własną rękę, zachęcony dobrym przykładem i ułatwioną pomocą.

W zakończeniu testamentu wyrażała wielki żal, że sama już nie będzie mogła przyłożyć ręki do urzeczywistnienia tych pomysłów i że schodzi ze świata w chwili, w której z objawienia Bożego powzięła powyższe postanowienia, ale wykonanie ich komu innemu powierzyć musi.

Pniak odczytywał wyrywkami ustęp za ustępem z obszernego zapisu i znać było, że się coraz więcej przejmuje ich treścią; oczy mu błyszczały i twarz ożywiała się, nabierając wyrazu stanowczości i zapału.

— Zdawało mi się, że znałem dobrze nieboszczkę za życia — rzekł, składając papiery do teki — ale dopiero po śmierci nauczyłem się ją cenić należycie. To była niepospolita dusza w tej niepozornej kobiecie!...

Włodziński wstał i w milczeniu zaczął się przechadzać po pokoju, skubiąc swoje wąsy i kneblik.

— Tak — odezwał się po chwili — to była kobieta niepospolita, ale wiesz pan co?... niepospolitszym, panie, będzie mężczyzna, który to wszystko do skutku doprowadzi... Winszuję panu tej zaszczytnej misyi, ale nie zazdroszczę. Masz pan nielada łamigłówkę do rozwiązania!...

— No, przecież nie jestem sam! — przerwał mu doktor—jest przedewszystkiem ogólny dożywotnik, Krokowski i w tych dniach mamy zebrać całą radę z ludzi doświadczonych i rozsądnych, którzy wspólnie z nami obmyślą plan działania.

Przez usta Włodzińskiego przemknął uśmiech.

— Komitecik, co?... — spytał z jakąś złośliwą miną. — A no, próbuj pan!... radźcie, suszcie sobie głowy, próbujcie, może wam się uda. A dużo też panu wyznaczyła nieboszczka za tę fatygę? Doktor żachnął się urażony.

— Cóż znowu!... to przecież obowiązek honorowy.

— Aha!... a innym także tyleż przeznaczyła?...

— Rozumie się!... któżby sobie za takie rzeczy płacić kazał?!...

— Kto? ci wszyscy, którzy nie mają czasu na stracenie. Pan, panie, dotykałeś się kiedy podobnych spraw pro publico bono?... nigdy?... No, to jako nowicyusz, przygotuj się na rozczarowanie. Bo to, panie, sprawa publiczna, to jest niby duży ogień na otwartym placu, a przy nim pieką się najczęściej prywatne pieczonki na rozmaitych rożnach. Są tacy, co przy tym ogniu stają na straży dobrowolnie i bezinteresownie — naturalnie, że są, ale poza nimi i obok nich...

Machnął ręką i znowu zaczął chodzić dużymi krokami.

— Et, co ja tam będę panu przed czasem psuł iluzyę! — mruknął z grymasem — rób pan, panie, swoje i basta!... To panu tylko powiem, że na Krakowskiego w tym względzie wiele nie licz.

— Dlaczego?...

— Bo to biedna, nieszczęśliwa ruina, nie człowiek. Kaleka, melancholik i zdaje mi się, panie, że...

Nie dokończył, ale Pniak dopowiedzieć sobie musiał w duchu za niego resztę, bo brwi ściągnął, czoło schmurzył i sposępniał.

Widział to dobrze, jako lekarz, że z Krokowskim źle się działo od śmierci żony.

Cios był zbyt silny i zgnębił go za bardzo.

Chwilami tylko się ocucał, galwanizował, budził z tej cichej apatyi, w jakiej teraz był pogrążony od czasu powrotu do zdrowia — ale znać było w nim wielką i niepomyślną zmianę.

Godzinami całemi przesiadywał teraz w fotelu, zapatrzony przez szyby okna na zaśnieżony krajobraz i w takiej zadumie zdawał się obojętnieć na wszystko.

Wyciągnąć go nie można było z pokoju, w którym nieboszczka umarła.

Spokojny był na pozór i obojętny, ale ten spokój zapowiadał coś złego.

Wieczorami siadał w salonie do fortepianu i pociemku grywał nieraz do późnej nocy.

Pniak musiał go przemocą prawie wyprowadzać do światła i ludzi.

Prosił się go, jak dziecko, aby mu jego dumań nie przerywał i pozwalał siedzieć w bezczynności.

Za dnia zapuszczał rolety i w takim sztucznym zmroku spędzał całe godziny, udając, że drzemie, byleby go tylko nie wyrywano z tego stanu apatyi, który był jakby duchowym letargiem.

II.

Pomimo wszelkich uwag ze strony syna i niezadowolenia barona, pan Wenanty Szuba robił swoje; uparł się, aby stworzyć ligę niezadowolonych, pokrzywdzonych, wydziedziczonych i tworzył ją w imię sprawiedliwości, z obowiązku sumienia, które mu powtarzało:

— Wenanty, ujmij się!... Wenanty, pokaż światu, co umiesz!... dowiedź ludziom, że ci na sercu leży los rodziny twojej, nie pozwalaj krzywdzić siebie, swoich dzieci i krewnych, choćby najdalszych, odwołaj się do prawa, przywróć porządek!... Ty jeden to możesz, powinieneś to zrobić, nie przez interesowność, nie dla marnego grosza, o nie!... znają cię przecież, żeś nigdy nie był chciwy i nie pożądałeś cudzego mienia, ale przez wrodzoną ci szlachetność i prawość charakteru, przez dobre serce, które się krwawi na widok tej niesprawiedliwości, jaką tobie i innym wyrządzono!...

W ten sposób przemawiało sumienie pana Wenantego i usnąć mu spokojnie nie pozwalało.

Testament Krokowskiej ciążył na jego szlachetnej duszy, jak zmora, przygniatał mu serce czułe i tylko dla prawdy bijące, jak kamień młyński, kłół jego wrażliwe sumienie, jak cierń.

On się przecież badał, przecież się obliczał ze sobą i doszedł do przekonania, że gdyby nawet dostał był na rękę posagi swoich sierotek (w zapale uśmiercał d conto siebie i żonę, dla większego efektu), to i tak nie powinienby był zmilczeć i pozwolić na przyjęcie podobnie nieludzkiego rozporządzenia nieboszczki.

Czyżby się dał przekupić jakiemiś tam marnymi dziesięcioma tysiącami, skoro jego Salusia miała prawo do pięćkroć większej sumy?... Nigdy!... Do śmierci byłby nosił w duszy okropny wyrzut i nie miałby spokoju przy skonaniu.

A zatem musiał usłuchać głosu sumienia i głosu obowiązku.

Baron niech sobie występuje we własnem imieniu, baron jest sobek, jest chciwiec, o!... na baronie poznał się dobrze, nie od wczoraj, ale mu tego nie mówi, bo nie chce z nim zadzierać, zwłaszcza teraz, odkąd się zajął Stasiem i okazuje mu niby wielką życzliwość.

Po co ma zrażać sobie barona?... Bogiem a prawdą , mógłby on cicho siedzieć i nie myśleć o korzystaniu z milionowej schedy, bo się za życia

Krokowskiej dosyć nawyzyskiwał jej kredytu; ma przecież własny majątek, choć zaszargany, ale kto mu kazał porywać się na spekulacye i wikłać w przedsiębiorstwa, na których się nie zna?...

Ale niech go Pan Bóg sekunduje!... chce drzeć łyka, niech drze.

Szuba w imieniu własnem nigdyby nie poruszał popiołów nieboszczki w grobie, sam nie kwestyonowałby jej ostatniej woli, choćby mu przyszło z biedną Salusią i wszystkiemi sierotami pójść z torbami o żebraczym chlebie, ale Szuba musi, powinien wystąpić w imieniu tych biednych, maluczkich, zubożałych spadkobierców, w imieniu linii podupadłej Omylińskich i Orszów.

Im się należała ta przysługa i opieka z jego strony.

Powtarzał to tyle razy, że wmówił w siebie i drugich , iż jest przedstawicielem tylko ubogich krewnych, prawa, sprawiedliwości i obowiązku.

Bogaci, jeżeli chcą, mogą się sami upominać o swoje, mają po temu środki i wpływy — biedni nie mają nikogo, tylko Pana Boga w niebie a Szubę na ziemi i Szuba ich nic zawiedzie!...

Byłby psem, byłby kamieniem nieczułym, zimnym, obojętnym, byłby ostatnim szują, gdyby im nie dopomógł i nie poradził w takiej chwili do ocalenia fortuny Omylińskich, którą nieboszczka po pierwszym mężu w całości zagarnęła,

— Na Boskim sądzie będzie za to odpowiadała!... — powtarzał z goryczą, wznosząc swoje wyłupiaste i wilgotne oczy w górę — chciało się jej być wielką filantropką, dobrodziejką, bohaterką kosztem biednej rodziny?... O, nie!... tego Pan Bóg nie dopuści, na to ja nie mogę pozwolić.

Przedewszystkiem ze względu na Salusię, która się rodziła z Omylińskich i jak baronowa ze strony Orszów, tak ona ze swego tytułu miała największe prawa, a po niej zaraz Dranieccy, a potem Plackowscy, a potem Szyrmowie, a potem reszta.

Draniecki od dwudziestu kilku lat był urzędnikiem jakiegoś banku i, co prawda, nie pamiętał o tem, że z Omylińskimi łączyło go pokrewieństwo; nie zgłaszał się do nich, nie przypominał, nie narzucał.

Zapracowany, chory, skwaszony, zgięty po całych dniach nad księgami w biurze, a całymi wieczorami, do późnej nocy, nad papierami w domu, które odrabiał za kolegów, pożółkł, zmarszczył się, skurczył, stetryczał, w życiu pełnem niewdzięcznej pracy dla wyżywienia siebie i czworga dzieci.

Szuba odszukał go, odnowił z nim dawną znajomość i zawrócił mu głowę spadkiem, którego przeznaczenie na jakieś tam cele publiczne byłoby nadużyciem, o pomstę do nieba wołającem.

— W waszem położeniu — przekładał mu — nie wolno wam tego lekceważyć!... starzejecie się, pracujecie, wątroba was boli, wyglądacie, jak wosk, jak cytryna, zdrowia nie macie, a z tej pensyi... ile wam płacą?

— Tysiąc rubli.

— No, moi drodzy, tysiąc rubli rocznie!...

— I gratyfikacya.

— Chociażby!... gdzie z tego wyżyć i wykarmić cały dom?!... Nie, słuchajcie mnie, niema innej rady, tylko upomnieć się o to, co się wam prawnie należy. Matka wasza była najczystszej krwi Omylińską, Omylińską na Omylinie, macie zatem święte prawo do schedy!...

Draniecki wypieków dostał, słuchając dłużej wywodów Szuby, który mu jak na dłoni wykazywał, że co najmniej na jego część powinno by wypaść ze trzydzieści tysięcy.

— Niechby dwadzieścia! — godził się już zbiedzony urzędniczyna, któremu nadzieja poprawienia losu oczy roziskrzyła i zastygłą krew rozgrzała.

— No, niechby dwadzieścia! — przyzwalał wspaniałomyślnie Szuba, chociaż z trudnością dopuszczał to ustępstwo.

— Niechby piętnaście, Boże drogi! — spuszczając z wygórowanych żądań, wtrącił nieszczęśliwy ojciec czworga dzieci, ale Szuba nie dozwalał na tak szybką rezygnacyę i ściskając go za ramię, wołał:

— Nie, co najmniej dwadzieścia, co najmniej dwadzieścia! ..

Draniecka, czterdziestoletnia brunetka, dobrze jeszcze zachowana, z dużą pretensyą do świetnej niegdyś urody, którą wniosła mężowi w posagu — zmanierowana, przesadna, mająca pretensye do świata i wzdychająca nieustannie do tego wszystkiego, czego jej przy mężu brakło, stanęła odrazu po stronie Szuby i czepiła się tej nadziei poprawienia sobie losu z łatwowiernością kobiety, przywykłej przez całe życie budować zamki na lodzie.

— Ależ, mój Józiu, spodziewam się, że wystąpisz natychmiast do sądu i usłuchasz rady pana Szuby! — wołała z przejęciem. — Tyle razy ci powtarzałam, abyś nawiązał stosunki z rodziną swoją, ale ty wolałeś pleśnieć w swojem biurze i żyć z byle kim!... Odsunąłeś się od nich, więc cię zapomnieli. Naturalnie, ty zawsze byłeś sam sobie winien!... Nie umiałeś się nigdy upomnieć o swoje, co ci się należało i pozwalałeś odsuwać się zawsze i wszędzie; ale teraz, spodziewam się, mój Józiu, nie każesz chyba mnie znowu w tak ważnej sprawie chodzić samej po sądach i adwokatach, jak to ty umiesz!...

Przy sposobności wysypała całą torbę wyrzutów i żalów na swego Józia, obwiniając go wobec Szuby o brak wszelkiej energii i praktyczności w życiu, odsłaniając za jednym zachodem wszystkie tajemnice domowe i rodzinne, z których się okazało, że gdyby nie ona ze swoją głową i zaradnością, to Bóg wie, coby się z nimi do tej pory już stało.

— Córki podorastały, chłopcy kończą szkoły — opowiadała Szubie — trzebaby dziewczęta w świat wprowadzić, za mąż wydać, przydałby się jaki taki posag dla jednej i dla drugiej, a z czego wziąć?... Ta pensya ledwie starczy na życie. Od siedmiu lat nie podwyższyli mu ani o grosz jego płacy w banku, pomimo tego, że wszyscy młodsi jego koledzy awansują, ale albo to się przypomni, albo to się ujmie za sobą!... Gdybym nie była sama chodziła do dyrektora i swoimi wpływami wyrobiła mu tę marną podwyżkę, bylibyśmy do tej pory siedzieli na siedemdziesięciu rublach miesięcznie!... No, niech pan powie, czy to mężczyzna!...

Zwierzyła się odrazu Szubie ze wszystkiego, traktując męża z góry ze zbyt widocznem lekceważeniem i przechwalając się swoją nad nim przewagą , swoimi wpływami, stosunkami, znajomościami.

— Doprawdy, nie wiem, jak mam panu być wdzięczną za ten dowód życzliwości i pamięci o nas! — mówiła do niego z przesadą — toż to z nieba nam spada taka pomoc!... O, niech pan będzie spokojny, już ja Józia przypilnuję, już ja się tem zajmę!... — zapewniała go ze stanowczością i z miną pewną siebie. — Jeżeli trzeba będzie poparcia, to się znajdzie!

Mówiła to z jakimś tajemniczym, dwuznacznym uśmiechem, rzuciwszy spojrzenie obu córkom, dorodnym i nad wiek wybujałym pannom, które widocznie po matce odziedziczyły wdzięki wraz z całym sposobem zachowania się, rozrzuconym, wyzywającym i nadto swobodnym.

— Mamy znajomości, Bogu dzięki, we wszystkich sferach, prawda?... — wtrąciła, zwracając się ku nim znowu z tym samym wyrazem porozumienia i pewności siebie.

Panny odpowiedziały jej uśmiechem i wielce charakterystycznem:

— Ho, ho!... to się zrobi.

— Już my sobie radę damy! — dorzuciła matka, zerknąwszy w lustro, w którem odbijała się jej korpulentna, wysznurowana figura z wydatnym biustem , jej okrągła twarz, podmalowana dosyć znacznie i odmłodzona sztucznie przy użyciu kosmetyków, pudru i bielidła.

Józio milczał i przysłuchiwał się rozmowie żony z jakimś wyrazem zakłopotania i niezadowolenia — wydawał się zmieszany tym sposobem traktowania swojej połowicy wobec Szuby, którego znał dotąd niewiele i spotykał rzadko, jakkolwiek do jednej należeli rodziny.

Draniecka pokazała album gościowi, którego zaczęła nazywać już kuzynem i wymieniała mu nazwiska osób znanych w mieście: wysokich urzędników, adwokatów, literatów, finansistów, przemysłowców, jak gdyby popisywać się przed nim chciała temi firmami, dając mu do poznania, że posiada rozgałęzione i liczne stosunki, co przy skromnej pozycyi męża, jako oficyalisty bankowego, wydawało się dosyć zagadkowem i podejrzanem.

— Zna się trochę ludzi, prawda?... — powtarzała z uśmiechem zadowolenia. — Widzi kuzyn, że plecy się znajdą. Żebyśmy tylko mogli prowadzić dom na trochę lepszej stopie, mielibyśmy sam dobór znajomości, ale cóż!... środki nie pozwalają nam przyjmować i żyć tak, jakby należało. Józio o to nie dba i nie stara się, więc też z Klocią i Minią bywamy tylko wszędzie same, bez niego, aby nie potrzebować zapraszać do siebie.

Westchnęła z politowaniem i zamknęła album, przymrużając oczy z wyrazem wymuszonej rezygnacyi.

Szuba z tej pierwszej wizyty wyszedł zadowolony; pozyskał adherentów w Dranieckich i odtąd z panią Józefową głównie prowadził dalej sprawę.

Dowiedział się, że i młody baron należy do znajomych pani i panien, jakkolwiek jego fotografii nie zauważył wcale w albumie, ale na wspomnienie Phalernów panna Klocia jakoś za bardzo się zarumieniła i odwróciła swą czarną główkę zmieszana, a matka z uśmiechem objaśniła go, że Jędruś „to feblik Kloci".

— On tu nawet czasem do nas zachodzi — dodała , chrząkając — poznali się zeszłego roku na ślizgawce.

Szubie jednak ten uśmiech matki i ta zmieszana mina panny Kloci wydały się trochę podejrzane ale powiedział sobie:

— Ostatecznie, co mnie to obchodzi!... Kiedyś nawet idąc już o zmroku do Dranieckich natknął się w bramie na jakąś parę, która nagle odskoczyła od siebie i rozeszła się szybko w dwie przeciwne strony.

W młodzieńcu poznał przy świetle latarni, wiszącej w sieni, młodego barona, zaś pode drzwiami napotkał zdyszaną pannę Klocie, która go wyprze dzała na schodach i jakby się do czego złego poczuwała , zaczęła mu się zaraz sama usprawiedliwiać, że ją Jędruś do domu odprowadził, ale nie chciał wejść na górę, bo się spieszył do teatru.

— Mój panie, tylko niech pan przy ojcu nie wspomina, że nas pan spotkał w bramie — poprosiła go wkońcu, co mu się także dziwnem wydało, ale powiedział sobie znowu, że go to nic nie obchodzi i że te tajemnice panieńskie nie należą do sprawy spadkowej, więc nie był nawet ciekawy dowiedzieć się, dlaczego panna Klocia przed ojcem ukrywa swoje spotkanie z młodym Phalernem, chociaż mu to później sama wyjaśnić przyrzekła.

Gdyby był częściej wieczorami przychodził do Dranieckich, byłby zapewne niejednokrotnie jeszcze w tem samem miejscu spotkał pannę Klocię z jej „feblikiem" sam na sam i byłby się jeszcze bardziej dziwił tym przypadkom, które ich codziennie prawie o jednej porze sprowadzały na ulicy.

Dla Dranieckiego zaś wiadomość o tych pozadomowych stosunkach starszej córki byłaby taką samą niespodzianką, jak wiele innych rzeczy, które pozostawały dlań tajemnicą, ukrywaną przed nim, jako przed ojcem i mężem, wykluczonym prawic zupełnie za nawias działalności żony i dzieci.

Oddawna bowiem przestawano się z nim pod tym względem liczyć w domu; uważano go za tetryka, zrzędę, dziwaka, któremu nie warto było opowiadać się z tego, co się robi, gdzie się bywa, z kim przystaje, aby nie słuchać jego nudnych uwag i nic dopuszczać do badań.

Draniecka sama wdrożyła dzieci, a zwłaszcza córki, do takiego postępowania z „głową domu", przestrzegając je za każdym razem:

— Tylko ojcu nic nie mówcie, bo wiecie, że zaraz będzie kazanie!...

Wyrobiła mu zresztą, tak samo, jak u ludzi obcych, w najbliższem otoczeniu opinię mantyki, śledziennika, który musi jedynie krzywić się na wszystko, ganić, dogadywać i sprzeciwiać bez powodu.

— Gdybyście ojca słuchały — mawiała do córek — nie widziałybyście ani świata, ani użyły jakiej przyjemności, tylko marynowały się w domu i cerowały pończochy po całych dniach... Albo on kiedy pomyśli o tem, co nam potrzeba!... jemu się zdaje, że my możemy chodzić w jednej sukni cztery lata, tak jak on w swoim popielatym garniturze i bez rękawiczek.

To prawda — jemu się wydawało, że z tego, co zarabiał ciężką pracą w biurze i w domu, można opędzić wszystkie wydatki i zaspokajać wszystkie potrzeby i chociaż żonie oddawał sumiennie cały zarobek miesięczny, a sam nieraz całymi tygodniami chodził literalnie bez grosza w kieszeni, słuchać musiał jednak ciągle utyskiwań i wyrzutów, że nie dba o dom, że się nie pyta, z czego mają żyć, ubierać się i spłacać długi, zaciągane nietylko w piekarni, sklepikach, u sąsiadów, ale nawet u sług.

Mimo to jednak, jakimś niezbadanym dla niego sposobem, żona i córki, na oko przynajmniej, zachowywały pozory nietylko pewnej zamożności, ale względnego nawet zbytku; ubierały się modnie, stroiły nawet, miały pełne szafy i szuflady przeróżnych gałganków i fatałaszków, bywały przynajmniej raz na tydzień w teatrze, chodziły na koncerta, odczyty, zabawy, wprawdzie bez niego — i przy tej „nędzy", na którą się żona ciągle uskarżała , prowadziły życie wcale wygodne i przyjemne.

Niekiedy ten zagadkowy tryb życia zastanawiał jego samego i wydawał mu się wielką sprzecznością z właściwym stanem ich interesów i położeniem, na które żona wiecznie utyskiwała.

— Skądże znów macie bilety na operę? — pytał nieraz, dowiadując się w ostatniej chwili, że Klocia i Minia wybierają się z matką do teatru.

Pani Józefowa wydymała wtedy usta, marszczyła brwi i dość szorstko odpowiadała mężowi:

— Skąd mamy, to mamy, tyś nam przecie nie kupił!...

— A rozumie się, żem nie kupił, bo nie mam z czego; wolałbym szewca zapłacić za podzelówkę, żeby nie przysyłał codziennie po trzy razy o głupiego rubla! — odpowiadał wówczas markotny i podrażniony.

— No, to kiedyś nie kupił, to się nie wtrącaj!... Przy tobie, jak rok długi, nie miałybyśmy żadnej rozrywki. Bądź kontent, że nie dajesz na to!...

Tak samo zbywano go niczem, gdy się dopytywał o pochodzenie nowych okrywek albo kapeluszy, spostrzeganych nagle na żonie lub córkach; kazano mu być cicho i nie wtrącać się, skoro z własnej kieszeni nie łożył na to, aby dziewczęta nie wyglądały, jak strachy na wróble i w zeszłorocznych czupiradłach na głowie nie wystawiały się na ludzkie pośmiewisko.

Schylał głowę i mrucząc pod nosem, zabierał się do roboty, przekonany do połowy tylko tą racyą, że nie ma prawa wglądać w tego rodzaju sprawy, skoro nie dostarcza środków na potrzeby żony i córek.

Powoli przywykał do takiego stanu rzeczy i aby nie mieć „piekła w domu", udawał, że nie zwraca na nic uwagi; dobrze mu z tem było, że nie potrzebował jeszcze więcej kłopotać sobie głowy, skąd wziąć na załatanie wszystkich dziur domowego budżetu.

Draniecka zaś z wyższością, lekceważącym tonem odzywała się do niego przy dzieciach:

— Gdyby nie moja głowa, pozwoliłbyś nam wszystkim boso chodzić!... Ja nie wiem, doprawdy, za co mnie Pan Bóg pokarał takim mężem?!... Mogłam była zrobić los i być dzisiaj panią całą gębą, w powozach jeździć, żebym nie była poszła za ciebie!

Na czem właściwie opierała te twierdzenia i pretensye, Bóg raczył wiedzieć, bo wychodziła za mąż, jako córka zbankrutowanego kupca, który przed wierzycielami uciekł za granicę i przepadł gdzieś bez wieści.

Nadzieja spadku, która weszła razem z Szubą do domu Dranieckich, sprawiła na pani Józefowej i obu pannach wrażenie podniecające; uczepiły się tej myśli, że mają prawo do pozostałej fortuny i wyobrażały sobie, iż przypadający na nie dział stanowi cały majątek, który odrazu postawi je na wielkiej stopie.

Przesadzały umyślnie w obliczeniach tej przypuszczalnej sumy i na wszystkie strony opowiadały o krociach, które im się należą.

Układały już z góry plany tak szczegółowe na przyszłość, jak gdyby wynik „procesu familijnego" nie ulegał żadnej wątpliwości, a owe tysiące, należne spadkobiercom z linii Omylińskich, czekały na nie już w depozycie.

Wytworzyły sobie całą legendę, którą codziennie upiększały szczegółami z własnej fantazyi i rozpowiadały ją swoim znajomym i przyjaciołom z taką pewnością siebie i takiem głębokiem przekonaniem, że powoli same uwierzyły nie istniejącym faktom.

Jedno im tylko przeszkadzało do zupełnego zadowolenia , a mianowicie to, iż musiały się zbliżyć znowu do Plackowskich, którzy pozostawali wprawdzie w blizkiem kuzynowstwie z Dranieckim, ale żyli w naprężonych stosunkach z jego żoną.

Pani Józefowa nazywała ich „plotkarzami" i „hołotą", „familijką męża" z przekąsem, dlatego, iż byli podupadli i nie używali, jej zdaniem, dobrej opinii.

Plackowski, który miał siostrę cioteczną Dranieckiego za sobą, przeputał cały majątek swój razem z niewielkim posagiem żony i zrobił się ptakiem niebieskim na bruku Warszawy; mówiono o nim, że niema tak brudnej sprawy, do którejby rąk nie przyłożył, że się utrzymuje z szulerki i z rozmaitych bardzo podejrzanych zarobków, że powinien w kryminale siedzieć oddawna, bo go posądzano przed kilku laty o ukradzenie pugilaresu z paltota jakiegoś gościa w cukierni, w której ogrywał w bilard młodych ludzi i „naciągał frajerów".

Podobno były dowody nawet, iż dwa razy sfałszował weksel na kogoś, tylko w ostatniej chwili zdołał tę sprawę zatrzeć i wyniknąć się z pod odpowiedzialności sądowej.

Na pozór jednak przedstawiał się gładko, ujmująco, jako człowiek z lepszej sfery, dobrze ułożony, tylko ze zrządzenia losów wykolejony i nie mogący pochwycić równowagi.

Miał lat około pięćdziesięciu, ale wyglądał znacznie młodziej; nosił się z pewną pretensyą do elegancyi, chociaż go widywano późną jesienią w lekkiej okrywce wyszarzanej i w garniturze wiatrem podszytym, ale zawsze w cylindrze i lśniąco białych kołnierzykach, przypinanych do półkoszulka podejrzanej całości.

Kołnierzyki bywały często papierowe, a cylinder mocno sfatygowany, lecz gładzony co rano nader starannie szczotką od butów i nakładany na głowę, lśniącą kruczym jeszcze włosem, układanym z kokieteryą przystojnego niegdyś mężczyzny.

W ciągu roku zresztą przechodził rozmaite zmiany i przybierał fizyognomię, zastosowaną do stanu swoich interesów; gdy mu się udało naciągnąć kogo i obłowić, poznać to zaraz było można po jego wyglądzie.

Sprawiał sobie w tanim magazynie ubiorów letni garnitur, kupował bieliznę, nosił rękawiczki i wydobywał z lombardu zegarek z pozłacaną dewizką, a na palec wkładał pierścionek z fałszywymi brylantami.

Znajomi jego i przyjaciele mówili wtedy o nim:

— Karambol wygarnął gdzieś flotę!... — albo:

— Oho, Karambol się obłowił!...

Nazywano go Karambolem ze względu, że celował w tej grze na bilardzie i po rozmaitych górkach „obłuskiwał z fajglów" swoich partnerów, ile razy był „w sztosie".

Kręcił się po całych dniach i nocach w kółkach podejrzanych osobistości, szulerów, szlifibruków i pasożytów rozmaitego rodzaju, z którymi miewał wieczne konszachty, interesa i schadzki po ulicach, cukierniach, restauracyach, gdzie go już znano, jak zły szeląg.

Żona z córką szesnastoletnią trudniły się z biedy robieniem papierosów, które blada, mizerna, anemiczna , ale przystojna dziewczyna roznosiła sama po stałych klientach.

Mieszkali co pół roku, co kwartał nieraz w innej stronie miasta, bo ich najczęściej wyrzucano za nieopłacane komorne z lokalu i kiedy już bieda bardzo przyciskała, znajdowali się często na bruku literalnie bez grosza, dopóki Karambol swoim sprytem i jaką ryzykowną kombinacyą nie wytrzasnął skąd paru rubli.

To życie z dnia na dzień, życie bez jutra, w ciągłem borykaniu się z biedą, graniczącą niekiedy z nędzą, ciągnęło się jednak od wielu lat i spychało moralnie i materyalnie coraz niżej Plackowskich.

Karambol zasłyszawszy coś przypadkowo o akcyi spadkowej Szuby przeciw testamentowi nieboszczki Krokowskiej, zgłosił się do niego sam i rozpoczął od wyrzutu:

— A, tego się po wujaszku nie spodziewałem!... tak ludzie zacni i honorowi nie robią!... Jakżeż można o sobie pamiętać, a o najbliższych swoich zapominać?... Cóż to wujaszek się Plackowskich już także wyrzeka, jak cała szanowna familijka?...

Nazywał go wujaszkiem, chociaż nie wiadomo, z jakiego tytułu, bo z Szubami nie pozostawał w żadnym stosunku pokrewieństwa.

— Przecież jabym wam tam wielkiego uszczerbku nie zrobił — mówił z uśmiechem — niechby mi tylko dodali to, co mi się należało jeszcze do posagu żony, który był hipotekowany swojego czasu na Omylinie, a skwituję z reszty. Gotów jestem nawet odstąpić moje prawa natychmiast. No, niech no wujaszek nad tem pomyśli! Dalibóg, jest interes do zrobienia, a nie zapieram się, że mi w tych czasach gotówki dyabelnie potrzeba. Mam jeden projekcik, jak złoto, tylko potrzebuję do niego trochę forsy. Jakżeż?... zrobimy układ?... Dam się naciągnąć, jakem szlachcic!...

Szuba się krzywił i kręcił, nie w smak mu była ta wizyta i ten ton; byłby się najchętniej pozbył Plackowskiego, od którego zawsze trzymał się z daleka, ale wiedział, że niełatwa będzie z nim sprawa.

— Co pan tam wyjeżdżasz z posagiem żony! — przerwał mu niechętnie — przecież go chyba ze dwa razy już dawno wziąłeś. Albo to nie pamiętam?...

— Dobrodzieju!... wujaszku!... ojcze kochany!...— zaczął z urazą Karambol — a pfe!... tegom się nie spodziewał!... Et tu Brute contra me?... Żeby to jeszcze kto obcy tak mówił, ale swój, ale kuzyn!... Ja mogę czarno na białem udowodnić, że mi posag obcięli; są papiery, żyją jeszcze ludzie, mogą zaświadczyć. Na Omylinie ojciec mojej żony miał trzydzieści tysięcy jeszcze za życia nieboszczyka Omylińskiego, pierwszego męża Krokowskiej, a z tego mnie się po ślubie jedynie dostało...

— Co się dostało, to się dostało!... niema o czem gadać!...

— Nie, bo znowu albo z tej beczki, albo z innej zaczniemy — próbował przekładać mu Karambol — ja nie przychodzę się prosić, ani narzucać. Przypominam się tylko. Chcecie skorzystać z mego położenia i odprawić mnie z niczem, dobrze!... ja już do tego jestem przyzwyczajony. Albo mnie to mało nakrzywdzili swoi i nie swoi?... Przecież ja tam trochę prawa także liznąłem swojego czasu i wiem, co to jest przedawnienie; ale ja przychodzę do was, jak do ludzi honorowych, uczciwych i zapytuję grzecznie, spokojnie, bez awantur: chcecie mnie dopuścić do akcyi, czy nie?... Wolna wola. Nie chcecie?... no, to Plackowski sobie pójdzie; wielkie rzeczy!... Będę przynajmniej wiedział, z kim miałem do czynienia. Ojoj!... czy to dla mnie nowina?... Biednych krewnych wyrzuca się za drzwi, stara historya!

Spokojnie, ale szyderczo mówił jeszcze długo w tym tonie, zapewniając, że nie będzie się dziwił, ani miał urazę, jeżeli jego pretensyi nie zechcą uwzględnić, bo przecież okradali go i wyzyskiwali w życiu rozmaici ludzie, doprowadzili go nawet do tego, że dzisiaj koszuli nie ma na grzbiecie, czemużby go nie miała i własna rodzina pokrzywdzić?!...

Przy tych słowach podgarnął po łokieć rękaw wyszarzanego tużurka i odsłonił Szubie tajemnicę swojej bielizny, którą na zewnątrz udawały tylko mankiety i kołnierzyk, przymocowany do kamizelki, zapiętej pod samą szyję.

Widok nagiego ciała przestroił go nagle w jednej chwili i wyprowadził z tego tonu potulnej rezygnacyi; przypomniał mu jego biedę i pretensye do losu i świata.

Zmrużył oczy i z wyrazem tragicznym w twarzy zgrzytnął nieprzyjemnie zębami.

Zaśmiał się potem sarkastycznie i odetchnąwszy głęboko, rzekł z ironią:

— Dorobiłem się, co?... Plackowski bez koszuli!... Ale to nic, ja już i do nędzy przywykłem. Możecie mnie wykwitować ze wszystkiego, skoro sądzicie, że nic mam prawa z jaśnie państwem się procesować do spółki!... Czy tak zginę, czy owak bez kawałka chleba, to przecież wszystko jedno!...

Szuba był zakłopotany coraz więcej; siedział, jak na rozżarzonych węglach.

— No, widzisz pan — wtrącił — nie masz żyć z czego, a chcesz się procesować. Proces kosztuje: przecież na adwokata, na stemple, na to, na owo, trzeba mieć choć trochę pieniędzy. Skądże weźmiesz?... Krokowski ci przecie nie da sam na proces przeciw sobie.

Karambolowi oczy błysnęły; jakaś piekielna myśl wpadła mu do głowy.

Pokręcał wąsa i patrzał w sufit.

— Kto to wie, kto to wie!... — mruczał, uśmiechając się; po chwili zaś zwrócił się nagle do Szuby i spytał:

— Zatem, jednem słowem, dopuszczacie mnie do akcyi, czy odpędzacie, jak psa?... Decydujcie się!...

Szuba chcąc go udobruchać, odparł:

— Odpędzacie!... odpędzacie!... dlaczego mamy odpędzać?... Będziesz pan miał środki na prowadzenie procesu, spróbuj; żona ma za sobą prawo... niech się zgłosi; czemu nie?... Należy przecież do rodziny.

Plackowski nagle nabrał fantazyi i odzyskał dobry humor.

— No, tak, to co innego!... teraz wujaszka kocham i szanuję... A co do środków, to mniejsza!... jakoś się tam poradzi.

I poradził sobie rzeczywiście.

Tego samego dnia jeszcze napisał na czterech stronicach list do Krokowskiego, przypominając się jego pamięci, rozwodząc szeroko nad stratą, którą rodzina, społeczeństwo, kraj cały poniósł ze śmiercią nieboszczki; zapewniał, że żona jego i córka zalewają się łzami od czasu otrzymania bolesnej wiadomości o zgonie ś. p. pani Balbiny, odmalował położenie swoje i swej rodziny, która pozostaje w tak krytycznem położeniu, że nie chcąc dłużej znosić tak dotkliwego losu, a nie mając odwagi wyciągać ręki po jałmużnę do obcych, będzie zmuszoną popełnić jaki czyn  rozpaczliwy, aby nie być nikomu ciężarem.

Wspomniał w zakończeniu, iż w zeszłym tygodniu próbowali się zaczadzić, ale ich litościwa sąsiadka uratowała — jednak nie na wiele się to przyda, bo nic im innego nie pozostaje, jak powtórnie użyć tego samego środka, jeżeli im pomoc jaka z nieba nie spadnie...

List nosił cechę szczerości i wiarogodności zupełnej, więc Krokowski, który Plackowskich znał z czasów ich lepszych i wiedział, że nieboszczka żona krewnej pierwszego męża kilkakrotnie za życia pomagała, dał się złudzić frazesom i odpisał z podziękowaniem za kondolencyę, a do listu dołączył banknot sturublowy z wyrazem szczerego współczucia.

Karambol odebrawszy list pieniężny, zatarł ręce i z łotrowskim uśmiechem na ustach pomyślał:

— Ten stary osioł Szuba nawet nie przeczuwa, jaki mi projekt poddał niechcący!...

Na pierwsze koszta procesu przeciw testamentowi Krokowskiej mąż jej w najlepszej wierze dostarczył środków sam z własnej kieszeni, nie przewidując, jaki użytek z jego zapomogi zrobi podłość i przewrotność ludzka.

Szuba aż oczy wytrzeszczył z podziwu, kiedy w jakiś tydzień po pierwszej wizycie zobaczył u siebie znowu Plackowskiego; palto było na nim syberynowe, wcięte do stanu, kapelusz odprasowany, rękawiczki miał na rękach i niebieski fular na szyi.

Ani podobny był do owego nędzarza bez koszuli, który z własnej biedy się naigrawał.

Zapomoga Krakowskiego starczyła mu nietylko do oporządzenia się na jakiś czas, ale i szczęśliwie posłużyła do hazardu; czując w kieszeni „flotę", śmielej wyzywał fortunę przy zielonym stoliku i „obębnił" jakichś trzech jegomościów z prowincyi, którzy wpadli w urządzoną na „frajerów" zasadzkę.

Wygrał przez dwie noce paręset rubli, bo szczęście mu niezwykle dopisywało i poprawił odrazu swoje interesa.

— Ileż to tam trzeba na te koszta procesu? — zagadnął Szubę z taką miną, jak gdyby wszystkie kieszenie miał wypchane tęczówkami — czterdzieści, pięćdziesiąt, sto rubli?... Płacę, ile każecie. No, wujaszku, gramy o gotówkę... Macie już adwokatów?... jeśli nie, mogę wam nastręczyć którego z moich znajomych. Mam kilku kolegów mecenasów, którzy się sprawy podejmą.

Humor miał wyborny, dowcipkował i zapraszał Szubę, aby z nim poszedł na kieliszek „białego".

Salusia z dziećmi przyglądała mu się z drugiego pokoju i przeze drzwi podsłuchiwała rozmowy, dając znaki mężowi, aby mu się tylko nie dał skusić.

— Wenusiu!... wiesz przecie, że wyjść nie możesz! — wolała swoim piskliwym, słodkim dyszkantem — Szyrmowie przyjdą!...

— Co, Szyrmowie?... — poderwał Karambol ze śmiechem — może także w sprawie procesu?...

— A no, należy się im; familia, i to ze strony samej nieboszczki — tłumaczył mu Szuba — przecież to linia Orszów. Mają te same prawa, co baronowa.

Plackowski jedno oko zmrużył i uśmiechał się szyderczo.

— No, tak, tak, piąta woda po kisielu.

— Jakżeż?... przecież Szyrmowa z Orszów po matce legitymuje się najdokumentniej — bronił ją, jako przedstawiciel pokrzywdzonej rodziny i sprawiedliwości — ma prawo wystąpić o spadek, święte prawo, a jakże!...

— Może... nie spieram się zresztą, ale ich tam kupa tych Szyrmów!... Oni podobno sfiksowali teraz zupełnie i po całych wieczorach rozmawiają z duchami... Spirytyzm zawrócił im głowy. Wujaszek słyszał o tem?... Moją żonę ciągnęli na te swoje seanse i naopowiadali jej niestworzonych rzeczy, ale zabroniłem kobiecie mieszać się do tego. Ona i tak ma nerwy rozklekotane, że się własnego cienia boi, a tam podobno, u Szyrmów, stołowe nogi hołubce wybijają po podłodze, w powietrzu i im samym po głowach. Zwaryowali!...

Z drugiego pokoju odezwał się z urazą głos Salusi, która nie wychodziła do gościa, bo myła właśnie głowy swoim pociechom:

— Niech-no pan lepiej z takich rzeczy nie żartuje!... widzieliśmy już takich niewiernych Tomaszów. Ho, ho!...

Karambol do drzwi podszedł i uchylając je zlekka, spytał:

— A, to już i panią wzięli na łapę?...

— Na co wzięli, to wzięli! — z wyraźną urazą w głosie odpowiedziała mu Szubina — ja wiem swoje, a pan swoje.

— I rozmawiała pani już z duchami? — zagadnął ją Flackowski.

— Rozumie się, że rozmawiałam. — Może i o procesie?

— Kto wie!... może i o procesie.

— Proszę!... no i cóż?... wygramy?...

— To się pokaże. Będziemy się śmiali na końcu... a teraz proszę tu nie wchodzić, bo dziewczynki są w negliżu.

Zamknęła mu drzwi przed nosem i przerwała rozmowę, poirytowana widocznie.

Od pewnego czasu pozostawała bowiem pod wrażeniem duchów, które w domu Szyrmów obrały sobie siedlisko i wyprawiały co wieczór „nadzwyczajne hece", jak się wyrażał Wenuś.

Starzy Szyrmowie mieli domek na Lesznie i żyli z kapitaliku, który im pozostał z lepszych czasów; było ich kilkanaście osób w jednej rodzinie.

Mieszkali razem gromadnie, z córką zamężną i zięciem, urzędnikiem pocztowym, z kilkorgiem dzieci różnego wieku od czternastoletniego Władzia, ucznia szkoły handlowej — do ułomnej, garbatej Pietruni, najstarszej córki, dającej lekcye muzyki i dźwigającej trzydziestą wiosnę na swoim panieńskim, biednym, skoszlawionym krzyżu.

Panował między nimi iście patryarchalny związek, na którego czele stał przysadkowaty, siwy, zażywny pan Piotr Szyrma, głowa rodziny, nazywany „dziadziem" przez wszystkich i babunia Szyrmowa, jego żona, Orszanka z domu.

Pan Piotr, właściciel niegdyś dużej kamienicy i wcale znacznej gotówki, którą spłacić musiał, jako poręczyciel, długi swojego szwagra, ojca Dranieckiej, po jego bankructwie i ucieczce za granicę — nadwątliwszy w ten sposób fortunę, wyniósł się z resztkami uratowanego mienia na przedmieście i rozpoczął życie na mniejszą skalę, odgraniczywszy się zupełnie od świata i zerwawszy wszystkie dawniejsze stosunki.

Niebo obdarzyło go całym tuzinem dzieci, z których połowę udało mu się wychować; najstarszą była garbata Pietrania, stara panna, pogodzona z losem, zarabiająca na swoje własne utrzymanie; najmłodszą dziesięcioletnia Fema, Benjaminek całej rodziny, która zachorowawszy na błonicę, umarła po tygodniu daremnych wysiłków uratowania jej od śmierci.

Nie pomogło konsylium jedno i drugie, nie pomogła tracheotomia, nie pomogły zamawiania, modlitwy rodziców, ani wotywy, codziennie na jej intencye zakupywane.

Starzy Szyrmowie byli tak zgnębieni utratą najmłodszej córki, że do rozpaczy dochodzili.

Pan Piotr, człowiek bogobojny i wierzący, w ojcowskim bólu, który mu serce szarpał, poczynał niemal bluźnić i miał chwile bardzo ciężkich przejść ze swojem sumieniem.

— Femę mi Pan Bóg zabrał! — powtarzał ze łzami, skarżąc się na okrucieństwo losów — moją Femę najsłodszą!... a przecież na kolanach się modliłem, suszyłem dwa piątki, Rózia codziennie na mszę dawała, a Pan Bóg nie wysłuchał!... wziął, nie ulitował się, nie okazał miłosierdzia!...

Zaczerwienione oczy wznosił w niebo, jakby z wyrzutem i od lat pięćdziesięciu po raz pierwszy przestał się modlić i odmawiać, klęczący, swoje pacierze, jak to zwykł był czynić codziennie ze swoją Rózią rano i wieczór...

Wówczas to z jednej ostateczności w drugą przerzucił go spirytyzm.

Zaczął rozmawiać z duchami i uwierzył w pukające stoliki.

We dworku Szyrmów mieszkał stary kawaler, Kloniewicz, niby doktor, niby profesor, niby naturalista, niby literat, wszystkiego potrochu.

Znano go, jako dziwaka i oryginała, który prowadził życie tajemnicze, zagadkowe; zajmował izdebkę małą od podwórza, nie dopuszczał nikogo do siebie, zamykał się po całych dniach i niewiadomo, co robił.

Samym wyglądem zwracał na siebie uwagę: wysoki, chudy, kościsty, z rozczochraną zawsze głową, z brodą kłaczastą i szpakowatą, z twarzą zasępioną i zadumaną, z oczyma zamglonemi, powoli, dużymi, krokami zamyślonego żórawia zwykł był, jakby czając się, przekradać ulicami i przemykać do swojej izby w oficynie Szyrmowego dworku.

Latem i zimą nosił na opaszki grube palto z wytłuszczonym kołnierzem, olbrzymie kalosze wkładał na nogi a staroświecki cylinder na głowę.

Pod pachami, w kieszeniach, w rękach nosił zawsze całą przyboczną bibliotekę, a do domu wracał zwykle obładowany paczkami, z których wyglądały owinięte w starą gazetę słoiki, druty, cewki, śruby i Bóg wie, co za przeróżne graty, które skupywał na Łydach.

Okno w jego mieszkaniu do połowy zasłonięte było spłowiałą zieloną firanką, a z nastaniem zmroku zapuszczał szczelnie roletę, aby go nawet nie można było podglądnąć w jego tajemniczej izdebce.

Z tem wszystkiem człowiek był cichy, uprzejmy, spokojny i najwygodniejszy lokator w całym dworku, który komorne płacił najregularniej co pierwszego, nie wymagając przez cały czas żadnej restauracyi, ani odświeżenia swego lokalu.

Nazywano go „panem doktorem" i spoglądano na niego z jakimś mimowolnym szacunkiem i ciekawością.

Do jednych Szyrmów zachodził niekiedy na pogawędkę, najczęściej, aby pożyczyć z kilku dni gazety, które po przeczytaniu odnosił starannie poukładane i wygładzone.

Miał opinię bardzo wykształconego i oczytanego człowieka, który gdy się rozgadał, umiał o wszystkiem mówić zajmująco, tylko chaotycznie, mieszając ze sobą najrozmaitsze rzeczy, pozornie w żadnym związku ze sobą nie zostające.

Kiedy po stracie najmłodszej córki stary Szyrma spotkał go na podwórku któregoś wieczoru i zaczął z nim rozmowę od słów:

— Femę mi Pan Bóg zabrał, doktorze!... najsłodszą moją Femę!... Wszystko mnie zawiodło, wszystko!... nic, nic już niema, w coby warto było wierzyć!...

Kloniewicz usta ściągnął, głowę zwiesił i z pod oka przypatrując się staremu, ujął go swoimi długimi, chudymi palcami za ramię i zagadnął:

— A duchy jegomość pytałeś?...

— Jakie duchy?...

— No, duchy!... duchy z tamtego świata?... Szyrma spojrzał na niego w pierwszej chwili zdziwiony i obruszył się z urazą:

— Et!... dałbyś doktor pokój z żartami!... Człowiekowi się serce kraje, a doktor sobie kpisz!...

Kloniewicz puścił jego ramię, głowę jeszcze niżej zwiesił na piersi i kiwał nią, jakby z politowaniem:

— I ja byłem taki!... — szepnął po chwili; potem usta skrzywił bladym uśmiechem i dodał:

— A jednak są!... mówię jegomości, Fema nie umarła, ale śpi! Wiara góry przenosi. Nie trzeba zaprzeczać niczemu!... Zwątpienie jest tylko śmiercią duchów na ziemi... Nic nie umiera, nic!... rozumiesz jegomość?... Nic! — powtórzył, podnosząc palec do góry. — Spytaj jegomość swojej Femy.. ona cię przekona...

Szyrma oczy otworzył szeroko i słuchał, jak osłupiały.

Nie wiedział, jak ma rozumieć słowa tajemniczego dziwaka, któremu siwe oczy nagle się zapaliły fosforycznym blaskiem i twarz ożywiła niezwykle; ujął starego pod ramię i prowadząc w głąb podwórka, zaczął mu szeptać do ucha:

— Bo to wy, pospolitaki, patrzycie tylko na koniec swojego nosa, a przecież świat dalej sięga; a kto wie, gdzie jego granice, hę?... Byłeś jegomość u bieguna północnego?... prawda, że nie byłeś, a jednak biegun północny jest!... Na drugim świecie także jegomość nie byłeś, więc cóż?... więc ci się dlatego zdaje, że go niema? A on jest mimo to, jest może tu dokoła nas, tylko że nasze grube ślepia go nie widzą. A ja jegomości powiadam, że to jeszcze nie koniec tego, co widzimy, albo dotykamy, albo czujemy!... Chcesz się przekonać?... spróbuj!... Ja takim samym byłem niedowiarkiem, dopóki nie usłyszałem, nie zobaczyłem, nie przekonałem się, że są cuda na ziemi i niebie, o których się filozofom nie śniło. A no, co będzie, jak jegomości twoją Femę sprowadzimy, ha?... kiedy z nią będziesz teraz gadał, jak ze mną w tej chwili, no, co będzie?...

— Waryat! — pomyślał Szyrma i odsunął się instynktownie od niego; ale Kloniewicz, jakby mu w głowę zajrzał, powtórzył sam ten wyraz, mówiąc:

— Waryat!... co?... waryat Kloniewicz, prawda?... Aha!... A ja jegomości dowiodę, żem nie waryat. Idź jegomość do siebie; ja tam przyjdę do was za kwadrans i wiesz jegomość, co zrobimy?... Przywołamy sobie Femę!... no?... co będzie?... Tylko sza!... Uda się, nie uda, spróbujemy!... Ale ja wiem, że się uda. Na ziemi niema nic niepodobnego, byle człowiek miał wolę, silną wolę, potężną wolę!...

Spojrzał mu bystro w oczy i jakby rozkazująco dodał:

— Idź jegomość do siebie; ja za kwadrans przyjdę... Musi się udać!...

I cichymi, długimi krokami poszedł ku swoim drzwiom przez podwórze, posuwając się w mroku, jak cień, jak widmo.

Szyrma stał z zapartym oddechem i nie mógł się z miejsca poruszyć.

Wieczór ten miał być pamiętnym w rodzinie Szyrmów.

Wieczoru tego stał się fakt, który ważny przewrót uczynił w pojęciach i usposobieniu pana Piotra , otworzył przed nim tajemniczą dziedzinę zjawisk, których zbadać nie umiał, wytłumaczyć sobie nawet nie próbował, a wierzyć im musiał.

Kloniewicz urządził pierwszy seans spirytystyczny, do którego dopuścił tylko same kobiety w domu, pomiędzy któremi przypadkiem znajdowała się Lolusia; przyszła bowiem odwiedzić babcię Franię, jak nazywano starą Szyrmową w rodzinie i trafiła właśnie na próbę przywoływania duchów z inicyatywy Kloniewicza.

Stary dziwak odrazu zwrócił uwagę na nią, od pierwszego rzutu oka poznał jej nerwową organizacyę; jej blada twarz, podsiniałe oczy histeryczki, płochliwy wzrok, który zdawał się unikać jego spojrzeń, niespokojne ruchy i wyraz całej fizyognomii zajęły go widocznie bardzo.

Przypatrywał się jej badawczo czas jakiś w milczeniu i rozmyślał; ona zaś zmieszana, kręciła się na krześle i czuła, że się z nią coś niepojętego dzieje.

Magnetyzowały ją te stalowe oczy.

Chciała wstać i nie mogła, chciała się pożegnać i wyjść, ale jakaś dziwna niemoc ją opanowywała; miała uczucie, jak gdyby z każdą chwilą coraz więcej traciła swoją wolę i przestawała rozporządzać sobą.

— Z pani musi być dobre medium! — przemówił nagle do niej Kloniewicz, ujmując jej drobną, wilgotną dłoń, która w jego ręku drżała nerwowo. — Niech pani z nami usiądzie do stolika.

I nie pomylił się.

Przeszli do ostatniego pokoju w jakiemś uroczystem milczeniu wyczekiwania, instynktowo posłuszni wszystkim jego poleceniom, które wydawał zniżonym, urywanym, tajemniczym głosem.

Przypatrywali się temu, co robił, z ciekawością, rezygnacyą, skupieniem i zalęknieniem jakiemś; sprawiał na nich tego wieczoru wrażenie hypnotyzujące, bali się go niemal i z bijącem sercem zadawali sobie w duchu pytanie:

— Co to będzie?... co z tego wyniknie?...

Wydawały się im te wszystkie przygotowania trochę śmieszne, a trochę straszne.

On w środku pokoju postawił stolik od roboty na jednej nóżce, dokoła kilka krzeseł, na komodzie pozytywkę, którą przyniósł ze sobą, lampę na podłodze pod piecem, potem drzwi na klucz zamknął; obejrzał okna, czy rolety są pospuszczane, aby żaden promyk światła z zewnątrz się nie wcisnął od ulicy i rzekł:

— Proszę zająć miejsca. Zaczniemy!...

Po kolei usadowił wszystkich dokoła stolika: pana Piotra między żoną i garbatą Pietrania, dla siebie zostawił miejsce obok Lolusi i Kawęckiej, zamężnej córki Szyrmów, młodej, limfatycznej blondynki, przejętej tak głęboko sytuacyą, że poruszała się jak automat i obawiała odezwać.

Kloniewicz nakręcił pozytywkę i puścił ją w ruch.

Powolne, melodyjne dźwięki instrumentu rozpływały się urywanymi akordami w powietrzu.

Zgasił lampę i usiadł na swojem miejscu.

W pokoju zrobiło się całkiem ciemno i nieswojsko.

— Proszę trzymać ręce lekko na brzegu stolika i dotykać się palcami! — odezwał się uroczystym tonem — a myśli skupić w jednym kierunku!...

Kobiety zaczęły wzdychać, stary Szyrma oddychał głęboko i głośno; w piersiach czuł jakby ucisk jakiś, do skroni krew mu napływała.

Poddawał się tej dziwacznej praktyce, ale z niedowierzaniem sceptyka.

Kilka razy zdawało mu się, jak gdyby pod palcami jego przepłynęło jakieś lekkie, ledwie dostrzegalne falowanie na powierzchni stołu.

Nie odzywał się jednak, czekał cierpliwie, co dalej będzie i myślał o swojej najsłodszej Femie, którą mu Kloniewicz obiecał sprowadzić; nie wyobrażał sobie, jakby to się stać mogło, ale w duszy jego budziło się gorące pragnienie sprawdzenia tej tajemniczej zagadki, która wypełnić mu miała tę próżnię i pustkę, jaką śmierć ukochanego dziecka w jego sercu wytworzyła.

Zwiesił głowę, przymknął oczy i zatonął w zadumie.

Minuty upływały — tracił rachubę czasu w tem naprężeniu uwagi i nerwów.

— Piotrusiu!   — usłyszał nagle łagodny, nieśmiały szept żony — Piotrusiu!... mnie już ręce omdlały!...

— Cicho!... cicho!... jeszcze chwilę!... nie można zrywać łańcucha! — ostrzegał Kloniewicz; a jednocześnie, jakby przez litość nad znużoną Szyrmową, stół drgnął nagle i gwałtownym ruchem przechylił się na bok.

Z ust kobiet wydarł się krzyk przerażenia i podziwu.

Kloniewicz podniesionym głosem kazał się im uspokoić.

— Pssst!... nie zrywać łańcucha!... czekać, co będzie dalej! — komenderował stanowczym tonem.

Minęła znowu chwila wyczekiwania.

Pan Piotr oniemiał; pierwszy raz był on świadkiem czegoś niepojętego, cudownego niemal, co się z jego zdrowym rozsądkiem zgodzić nie mogło.

Pod jego palcami ożyła rzecz martwa, wbrew wszelkim prawom i pojęciom o własnościach bezdusznej materyi.

Przez chwilę zdawało mu się, że wszystkie myśli uciekły nagle z jego głowy i że się w niej wytworzyła zupełna próżnia.

Nie zdawał sobie dokładnie sprawy z tego, co się dokoła niego działo.

Wtem stolik uniósł się w powietrzu, jakby wyraźnym podskokiem i spadł z łoskotem na podłogę.

— Jezus, Marya! — wyrwało się z czyichś ust.

— Wszelki duch chwali Pana Boga! — szepnęła wystraszona Szyrmowa, tuląc się instynktownie do męża; a w tej samej chwili dały się słyszeć jakieś bolesne jęczenia i szczękanie zębami z miejsca, na którem siedziała Lolusia.

— Może zapalić światło? — spytała wylękniona Pietrania; ale Kloniewicz krzyknął prawie:

— Broń Boże!... ktoś wpadł w trans!... czy to pani?...

— To Lolusia tak jęczy — odpowiedziała drżącym głosem Kawęcka.

— To nic, będziemy mieli zaraz nowe objawy! — uspokoił ją doktor. — Proszę się nie ruszać z miejsca!... ręce na stół!... w tej samej pozycyi... Nie przerywać tylko łańcucha!... Medium mogłoby to życiem przypłacić!...

Dreszcz grozy przeszedł po wszystkich; zapanowała znowu cisza, wśród której dźwięki pozytywki mieszały się z przytłumionym, jak gdyby przez zaciśnięte zęby przeciskającym się jękiem, podobnym chwilami do kwilenia chorego dziecka.

Wszystko to jednak było niczem w porównaniu z wrażeniem, jakie sprawiły następnie odzywające się w stoliku tajemnicze pukania.

Kloniewicz z uroczystą powagą trzy razy stuknął końcem palca w powierzchnię stołu, a po chwili, jak zgłuszone echo, odpowiedziały mu rytmicznie takie same stuknięcia, jak gdyby je jakaś niewidzialna ręka wywoływała.

— Jest! — oznajmił głosem uradowanym, przejęty widocznie sam głęboko swym eksperymentem spirytysta — możemy zadawać pytania.

Histeryczny, urywany śmiech Lolusi przerwał jej jęczenia na chwilę i powstała cisza, mącona tylko dźwiękami coraz wolniej grającej pozytywki.

Kloniewicz zaczął pytać:

— Kto ty jesteś?... powiedz nam, z kim rozmawiamy? — i w dalszym ciągu litera po literze wymieniał abecadło.

Stolik stał nieporuszony na miejscu.

Pan Piotr z zapartym oddechem czekał i słuchał ogarniało go niewymowne zdziwienie i zajęcie.

Z jednej strony' przytulała się do niego żona i szeptała cichutko:

— Piotrusiu, ja się boję!... ja już nie chcę! ja już mam dosyć tego!...

Z drugiej czuł drżącą, rozpaloną rękę starszej córki, która się nerwowo jego palców dotykała.

Chwilami zdawało mu się, że mu twarz muska jakby chłodny powiew czyjegoś oddechu.

Nagle, w połowie alfabetu, stolik uniósł jedne nóżkę i stuknął lekko w podłogę.

— L!... — zadecydował Kloniewicz — L!... pytajmy dalej.

I ponownie zaczął wymieniać litery od początku. Przy u dało się słyszeć drugie stuknięcie, przy d trzecie.

— Ludwika! — odważyła się przemówić Pietrania, uprzedzając sylabizującego za powolnie ducha.

Stolik, jakby na potwierdzenie tego domysłu, kilkakrotnie zastukał o podłogę.

— Ludwika?... więc nie Fema?... — z jakimś żalem i rozczarowaniem w głosie odezwał się po raz pierwszy stary Szyrma.

— Co to za Ludwika?... — spytał Kloniewicz — znacie państwo jaką Ludwikę?...

— Chyba Trautówna — wtrąciła pani Piotrowa, oswajając się już stopniowo z sytuacyą.

Stolik szybko zaczął potwierdzać jej przypuszczenia.

— Patrzcie państwo!... Ludwika Trautówna!... nauczycielka Femy, ta, co umarła zeszłego roku na tyfus!... — poczęto się dziwić i objaśniać Kloniewicza na wyścigi.

Przez kilka chwil zapanowało ożywienie, mieszały się głosy, krzyżowały pytania i odpowiedzi, pojedyncze wyrazy i wykrzykniki podziwu lub niedowierzania.

Stolik poruszał się niecierpliwie.

Kloniewicz energicznem: „Pssst"! uciszył wszystkich i prowadził dalszą indagacyę, układając się z rzekomym duchem Ludwiki o bardziej uproszczony sposób porozumiewania się. Na „tak" miało służyć jedno stuknięcie, na „nie" trzy.

Ułożono cały klucz do rozmowy, według którego następowały coraz szybsze odpowiedzi.

Duch Ludwiki okazał się chętnym i gotowym do dawania wszelkich objaśnień; zamianował Lolusię główną pośredniczką pomiędzy sobą a światem widomym i orzekł, że ona w tem towarzystwie jest najlepszem medium, że dla niej nie będzie miał żadnych tajemnic.

Przyrzekł na przyszły seans sprowadzić swoją zmarłą pupilkę Femę, która znajduje się w stanie łaski i której miało się dobrze powodzić na drugim świecie; kazał się odtąd nazywać krótko Iksem, zmieniając swoje ziemskie imię na znak spirytystyczny, zalecając największą dyskrecyę nadal wszystkim uczestnikom seansu i oświadczając wkońcu, że jest znużony i że tego wieczoru więcej odpowiadać nie będzie.

— Czy można zapalić światło? — zagadnął Iksa jeszcze przezorny Kloniewicz.

— Za chwilkę, aż dziesiąta uderzy!... — brzmiała ostatnia odpowiedź ducha.

Seans był skończony.

Wszyscy odetchnęli głęboko i osunęli się od stolika pod silnem wrażeniem czegoś niepojętego, tajemniczego, przejmującego do głębi.

Pan Piotr z podziwu i wzruszenia nie mógł słowa przemówić.

Siedzieli jeszcze czas jakiś pociemku w zamkniętym pokoju, dopóki zegar nie zaczął bić dziesiątej, spełniając posłusznie polecenie ducha, pod którego władzę oddali się w zupełności.

Gdy zapalono światło, ujrzano Lolusię wyprężoną sztywnie na krześle, z głową zwieszoną przez poręcz, z twarzą trupio bladą, z rękoma zwisłemi bezwładnie po bokach.

— Może ona umarła! — krzyknęły zaniepokojone kobiety i w przerażeniu okrążyły omdlałą histeryczkę, którą zajął się natychmiast Kloniewicz, rozcierając wielkim palcem jej skronie i dmuchając zlekka w zamknięte jej powieki.

— To nic, to nic! — zapewniał — to przejdzie za chwilę. Proszę tylko lampę postawić na swojem miejscu, aby jej światło w oczy nie wpadało. O, już wraca do siebie!...

Przeprowadzono ją na kanapę i ułożono wygodniej, aby wypoczęła po nerwowym wysiłku.

Stary Szyrma tak był przejęty wrażeniem tego pierwszego seansu, że siedział, jak ogłuszony i błędnym wzrokiem wodził dokoła, rozglądając się po pokoju, jak gdyby nie poznawał własnego mieszkania, a w atmosferze czuł obecność jakichś niewidzialnych istot, które zaludniać miały odtąd jego skromny dworek.

Rozgrzana wyobraźnia jego pracowała pod działaniem nietylko taktów, których był świadkiem, ale i suggestyi.

— No, cóż jegomość na to, hę?. . — zagadnął go Kloniewicz z pozytywką pod pachą, zabierający się do wyjścia — są duchy, czy ich niema?... To wszystko jeszcze fraszki, zobaczysz!... to nie koniec.

Stary Szyrma spuścił oczy i przeżegnał się ukradkiem.

Jakąś ulgę czuł w sercu, chociaż zamęt miał w głowie; uwierzył, że mu jego najsłodszej Femy śmierć nie zabrała ze wszystkiem, skoro będzie mógł rozmawiać z jej duchem i mieć ją na każde zawołanie, choć niewidzialną, przy sobie.

Wyciągnął rękę i uścisnął jakby rozrzewniony z wdzięcznością dłoń Kloniewicza.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej