Marian Gawalewicz

SZUBRAWCY III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

SZUBRAWCY

powieść

Tom III

Gawalewicz Marian

I.

Okres sielanki w życiu Włodzińskiego skończył się nagle fatalnym epizodem, który go znowu wykoleił z tej sztucznej równowagi, w jakiej od kilkunastu miesięcy, to jest od pobytu w Omylinie pozostawał.

Odwiedziny jego w Źołędziówce stawały się w ostatnich czasach coraz częściejsze; bywał tam prawie codziennie, a nawet zdarzyło się dwa czy trzy razy, że musiał korzystać z gościnności Leosi i zanocować, nie mogąc wrócić do domu, raz z powodu okropnej wichury, a drugi raz z powodu deszczu i ciemności, w której po rozmiękłej drodze nie bardzo bezpiecznie i miło było powracać.

Stosunek ich w przeciągu tego czasu nabrał jakiejś familiarnej zażyłości, ograniczonej jednak właściwym szacunkiem, który w zachowaniu się Włodzińskiego od początku ujmował Leosię i zwiększał sympatyę jej dla niego.

Kobiecym sprytem i instynktem poznała, że nie była mu obojętną i że jeśli w ogóle kobieta mogła go jeszcze żywiej zajmować, to tą kobietą była tylko ona jedna; poznała nadto, że ma nad nim przewagę i wywierać może na niego wpływ nader korzystny.

Stosował się widocznie do jej uwag, naginał do jej rad i życzeń; zależało mu, aby o tem wiedziała i wyraźnie przyznawał się, że mu to przyjemność sprawiało: chodzić jakby na pasku, którym jej życzliwa dłoń kieruje...

Zdawało mu się w istocie wtedy, że jest silniejszy, kiedy ona dobremi słowami wmawiała w niego tę siłę, dodawała mu woli, przekonywała, że zawcześnie chciał zakończyć wszelkie rachunki z życiem i, jak rozbitek na głębiach, odkładał apatycznie wiosło, zrezygnowany oddać się ślepo prądowi, aby go niósł ku zupełnemu rozbiciu.

Drażniła go zręcznie, budząc w nim resztki dawnej ambicyi i wiary w siebie, w talent, w skuteczność i wartość pracy, którą porzucał zniechęcony, obojętniejąc coraz bardziej na wszystko.

I doprowadziła do tego, że nie z konieczności i potrzeby, jak się to najczęściej działo w Warszawie, ale z dobrej woli, powracał znowu do pióra i próbował pisać nie na obstalunek dla dzienników i redaktorów, ale dla własnego, a raczej — dla jej zadowolenia.

Zaczął tworzyć duży poemat filozoficzno satyryczny, p. t. „Newroza", którego bohaterem miała być postać fantastyczna człowieka z tak nadczułymi i wydelikaconymi zmysłami, ze widział falowanie eteru, słyszał i rozróżniał wszystkie głosy w naturze, od wulkanicznych grzmotów w głębi ziemi do szmeru rosnącej trawy, który samym dotykiem wyczuwał na listkach kwiatu ślad motyla, co z niego uleciał; w ten sposób przenikał tajemnice, zakryte dla zwykłych śmiertelników, bo słyszał, widział, czuł, poznawał wszystko, co dla innych było niedostępnem i... znosił okrutne męczarnie i katusze przedrażnienia.

Uważając się za najnieszczęśliwszą istotę wśród całej ludzkości, za męczennika strasznej igraszki losu, za skazańca na wieczny niepokój i ciągłe dreszcze mimozy, bohater ten doprowadzony do szału, miał kończyć tragicznie swój żywot zabijaniem w sobie jednego zmysłu po drugim, byle dojść do ukojenia i spokoju w zupełnem znieczuleniu ciała i duszy.

Filozofia nicości miała wypełniać epilog tych dziejów wcielonej newrozy, w której odzywać się miały i odbijać tętna dzisiejszej epoki.

Co do zakończenia zachodziły jednak poważne różnice w zdaniu Leosi i Włodzińskiego i w tym przedmiocie prowadzili z  sobą długie i ożywione rozprawy, które zajmowały im prawie cały czas, spędzany wspólnie w Żołędziówce.

— Nie, nie można skończyć takiego dzieła beznadziejnie, jedynie zgrzytem pesymizmu i abnegacyi — powtarzała mu Leosia, której sam pomysł poematu wydawał się nowym i oryginalnym. — Po co byłoby pisać go?... po co dolewać oliwy do ognia?... po co zniechęcać ludzi jeszcze bardziej do życia?... Czyż marynarz wyrzuca z łodzi kotwicę dlatego tylko, że mu się na wielkiej głębi przydać nie może?... Nadzieja jest tą kotwicą, a choćby w pewnych chwilach dna dosięgnąć nie mogła, zawsze dobrze ją mieć przy sobie na wszelki przypadek.

— Czy dlatego, aby z nią razem tonąć? — spytał z szyderczym uśmiechem.

— Nie, tylko dla tego, aby potem na pierwszej lepszej mieliznie się nie rozbić.

— Kiedy łódź nasza, gdy tylko trochę dalej od brzegu odbije, wypływa na coraz większą bezdeń i albo wracać musi, albo pójść pod wodę.

— A skąd ta pewność?... czy przepłynął już kto dotychczas ten cały ocean?... Albo pan możesz wiedzieć, że po drugiej stronie nic niema?... Przed Kolumbem także w ten sposób rozumowano, a jednak Ameryka istniała!...

W ten sposób spierali się z sobą i rozprawiali zwykle długo, dopóki nie nadchodziła pora odjazdu; wtedy zamykała mu usta jego własnym rękopisem, który przywoził jej do odczytania nowych strof poematu, dopisanych od ostatnich odwiedzin i mówiła:

— Tymczasem, mój nieszczęsny rozbitku, trzeba odpływać i radzę jeszcze kotwicy nie wyrzucać przed ukończeniem ostatniej pieśni naszej „Newrozy"... Ja pana jednak muszę przekonać, że beznadziejność jest grzechem, albo głupstwem, albo... szaleństwem. Napiszno pan tylko zakończenie tej trzeciej części, która mi się bardzo podoba i przyjeżdżaj choćby jutro z samego rana. Wiosna się zbliża, a z nią i moje przenosiny do miasta. Nie będziemy mieli tak swobodnej sposobności do naszych sporów literackich.

Całował ją w rękę, dotykając zlekka ustami jej długich, delikatnych, nerwowych paluszków i mówił:

— Zobaczy pani, że przy mojem zostanie; ja zresztą swojej kotwicy i tak wyrzucać nie potrzebuję, bo Bóg wie gdzie i kiedy, panie, ją zgubiłem. Musiało to być w czasach, kiedy bywałem królem Belą i z Grambrynusem siadywałem przy jednym stole — dodawał, robiąc aluzyę do dawnych grzechów przeciw trzeźwości, których przed nią wcale nie ukrywał.

Marszczyła wtedy czoło i groziła mu palcem, mówiąc:

— Proszę mi o tem nawet nie wspominać!... to już minęło i nie powinno nigdy powracać.

Patrzał na nią z wdzięcznością, ale i z zakłopotaniem; w głębi duszy czuł bowiom, że to wróci i wrócić kiedyś musi, juk fatalność...

Znał przecież swoje... kalectwo.

Tak im mijały owe długie godziny, spędzane razem w zupełnem prawie odosobnieniu od świata.

W rozmowach swoich unikali tylko jednego przedmiotu, którego on przez delikatność, ona zaś przez wzgląd na ojca, poruszać nie chciała, bo ją to upokarzało i drażniło; proces familijny o zwalenie zapisów publicznych nieboszczki Krakowskiej pozostawał poza nawiasem tematów, którymi się zajmowali, — skutkiem czego Włodzinski bardzo ostrożnie udzielał jej wiadomości o tem, co się działo w Omylinie i tylko zlekka napomykał niekiedy o stanie pana Janusza i niepokojących objawach, które w ostatnich czasach w jego zdrowiu i usposobieniu zauważyć się dawały

Nie chciał sprawiać jej przykrości i wywoływać rumieńca na czoło córki za postępki ojca.

W Omylinie patrzał jednak ciągle na powoli, ale nieustannie zbliżającą się katastrofę, którą Pniak przewidywał od początku i której się obawiał; organizm nieszczęsnego niemowy wytrzymywał pociski losu i nieustanne wstrząśnienia, zapadał na dłużej lub krócej w stan chwilowego rozstroju i osłabienia, ale się z niego dźwigał przy pomocy troskliwej opieki lekarza, — umysł jednak człowieka gnębionego podwójnie w tej konieczności ciągłego milczenia i trawienia w sobie wszystkich najcięższych, najsmutniejszych, najzjadliwszych refleksyi i wrażeń, ulegał coraz więcej przygnębięniu i pryskał, jak szkło, pod zbyt wielkim naciskiem.

W dniu, w którym Pniak dostrzegł pierwsze niewątpliwe objawy cichego obłąkania u pana Janusza, — Włodzińskiego od samego rana nie było w domu; do późnej nocy siedział nad nową pieśnią swej „Newrozy", która pochłaniała go teraz i podniecała do tworzenia z gorączkową jakąś szybkością, a nazajutrz, zaraz po śniadaniu, kazał sobie zaprządz konie do bryczki i pojechał przed swą Egeryą pochwalić się nowym plonem natchienia.

Dzień cały minął, a Włodziński z Zołędziówki nie powracał.

Nad wieczorem dopiero stangret przyjechał sam, bez niego i półsłówkami wygadał się przed Krysiewiczem, że z panem Włodzińskim miał „okrutne termedye", bo go coś opętało; kazał nasamprzód zboczyć do miasteczka i zatrzymać się przed Sztosem, gdzie siedział dobre dwie godziny i pewnie tam trochę sobie podlał, bo z handelku wyszedł w bardzo dobrym humorze i brewerye robił z żydkami na rynku; potem z ledwością dał się namówić do dalszej jazdy, ale z drogi kazał zawrócić i znowu „dolewał", a potem przed każdą karczmą musieli się zatrzymywać i po dwa, a nawet po trzy pijali razem, za pan brat, przyczem pan Włodziński okrutnie śmieszne i ucieszne jakieś rzeczy wygadywał, tylko że trudno go było zrozumieć, bo mu się bez ładu język plątał.

— Co wypił jednego, to kieliszkiem buch o ścianę, albo w szybę! — opowiadał stangret, sam dobrze podchmielony, uśmiechając się głupkowato z zadowoleniem — natłukł-ci też kieliszków będzie z tuzin, abo i więcej, tak, że już potem szynkarz blaszankę stawiał, aby nie mieć szkody. A cięgiem to się śmiał, to zębami zgrzytał i o panu baronie, widzi mi się, wygadywał; musi, przemówili się, abo co w Żołędziówce, bo pan Włodziński pomstował całą drogę i do siebie mruczał, jak nieprzymierzając żyd na szabasie. A teraz to siadł se w karczmie koło młyna i pewnikiem tłucze znowu szkło.

Z dalszych relacyi udało się rządcy wyrozumieć, że baron niespodzianie spadł do Żolędziówki z folwarku i że musiało coś zajść w pałacu, bo pan Włodziński wyszedł zaraz potem, czerwony jak indyk i kazał jechać, a służba dworska tylko sobie gęby zamykała i śmiała się po cichu, ale z czego, nie można było wykalkulować. Starszy kredensowy jeno powtarzał:

— To ci heca!... — i opowiadał cosik gospodyni, lecz nie sposób było dosłyszeć, co.

— Czemużeś do dworu odrazu nie zajechał? — spytał Krysiewicz.

— A no, bo pan Włodziński kazał przed karczmą stanąć — tłómaczył się stangret.

— I tam został?...

— A no, został z. Walentym.

— Z jakim Walentym.

— No, z Walentym młynarzem, co to jest szwagier dochtora. Zaraz mu postawił araku i trącili się, a Walenty kazał znowu po dwa nalać i tak na odmianę, więcem ich tam w takiej kompanii zostawił, a sam przyjechał, aby napróżno nie wystawać przed karczmą, bo mi wstyd było i koniom trzeba dać obroku. Cały dzień nic nie jadły!...

Krysiewicz nachmurzony wyszedł ze stajni i na dziedzińcu dworskim przystanął namyślając się, co począć ?

Noc zapadała; w zmierzchu błyskały światełka po chałupach wiejskich i ognie na kominach.

W karczmie, na dole, przez zakurzone szyby widać było kilku parobków, stojących na środku izby i przyglądających się niezwykłemu gościowi, który siedział na ławie, ciężko oparty o stół całym łokciem, gestykulując z trudnością drugą ręką i ściskając w niej pustą blaszankę.

Naprzeciw niego kołysał się również pijany mąż Antoszki, młynarz Walenty i pięścią od czasu do czasu walił w stół, powtarzając tylko jeden wyraz:

— Psiawiara!...

Taki obraz przedstawił się Krysiewieżowi, gdy stanął w niedomkniętych drzwiach karczmy, aby się na własne oczy przekonać o opowiadaniu stangreta i wyprowadzić Włodzińskiego.

Czas jakiś przyglądał mu się z sieni z politowaniem i szarpał spuszczone wąsy.

Widok inteligentnego człowieka w takim upadku wydawał mu się rzeczą wstrętną, a zarazem ubolewania godną; trudno mu było własnym oczom uwierzyć i wstydził się wejść do dusznej, wyziewami wódki, kwasów, kopcącej lampy i dymem napełnionej szynkowni.

Włodziński, pijany zupełnie, nieprzytomny prawie, patrzał przed siebie błędnym wzrokiem; jedno oko zmruzał, jak gdyby miał sparaliżowaną powiekę, drugie z trudem roztwierał i brwi podnosił nieustannie, wysuwając w kąciku ust koniec języka, z pijackim grymasem bełkocząc niezrozumiałe jakieś wyrazy.

Zmieniony był do niepoznania, — ruina człowieka, strąconego w jednej chwili w przepaść, ofiara nałogu zbudzonego gwałtownie i ciągnącego ją fatalną przemocą na drogę zbydlęcenia!...

W karczmie było cicho; za szynkwasem siedział gospodarz i przypatrywał się zdziwionemi oczyma niespokojnie gościowi, który mu swoją obecnością widoczny kłopot sprawiał.

Parobcy szyderczo, ale z pewnem onieśmieleniem spoglądali na pana ze dwom, spluwali przez ramię na podłogę i ćmili papierosy, puszczając kłęby gryzącego dymu, a pijany młynarz walił pięścią w stół i wylewał żółć tłumioną na szwagra, do którego coraz głębszą czuł urazę, bełkocząc pijanym głosem:

— Psiawiara!.... zabić!... co?... prawda, że zabić?... ubić, jak sobakę, co?... ot, tak, psiawiara!...

Autor „Newrozy" zdawał się ani widzieć, ani słyszeć, co się dokoła niego działo; nie czuł swego upadku, nie zdawał sobie sprawy, gdzie się znajduje, w jakiem towarzystwie przebywa; było mu to wszystko teraz zupełnie obojętnem.

W tej zamąconej głowie alkoholika błyskać musiała jednak resztka jakichś jaśniejszych myśli i wspomnienie czegoś, co naprężało chwilami jego nerwy, bo się machinalnie unosił i zaciskając zęby, zgrzytliwym uśmiechem wykrzywiał spalone usta.

— Panie baronie... pan jesteś jednak, panie, szubrawiec!... — wyrzucił z trudem kilka wyraźniejszych słów, kiwając głową i z niewymowną pogardą wpatrując się w pustą przestrzeń, jak gdyby widział w niej przed sobą żywą postać barona.

Krysiewicz przypatrywał się tej scenie czas jakiś, zmarszczony, pochmurny, niezdecydowany; trudno mu było wejść do karczmy i wobec wszystkich perswazyą skłonić pijanego Włodzińskiego, aby się dał zaprowadzić do pałacu.

Wiedział, że ta próba nie byłaby się udała i tylko na śmieszność by ich obu naraziła w oczach karczmarza i parobków.

Rozmyślił się też inaczej; wrócił do dworu i wysłał Antoniego z drugim służącym, peleciwszy im, aby w razie potrzeby poprostu przynieśli na rękach nie- szczęsnego alkoholika, gdyby się im opierał i na własnych nogach nie mógł odbyć tej drogi.

Wstyd mu było za niego; uważał to za wielki despekt dla dworu, za demoralizacyę, przewidywał, ze się ten wypadek jutro po całej wsi rozniesie.

Pniakowi nie chciał nawet nic mówić o tem na razie; doktor i tak głowy nie miał dla niczego innego, prócz obserwowania Krokowskiego, którego na chwilę teraz nie opuszczał.

Nie chciał jeszcze sam sobie uwierzyć i odsuwał myśl o owej katastrofie, której się obawiał, jakkolwiek pierwszy ją oddawna przewidywał.

Pan Janusz na pozór nie zmieniał się wcale; wydawał się tylko niespokojnym i rozdrażnionym bardziej niż kiedykolwiek.

Podczas obiadu rzucił nagle nóż i widelec na stół, odsunął talerz i na migi pokazał Antoniemu, który mu usługiwał, aby podał papier i przyrządy do pisania.

W pierwszej chwili wydawało się, że sobie przypomniał jakąś korespondencyę pilną a niezałatwioną i że nie chcąc tracić czasu, zamierza ją natychmiast załatwić, aby posłaniec zdążył jeszcze na stacyę przed odejściem pociągu.

Antoni ośmielił się zrobić mu uwagę:

— Może jaśnie pan wpierw obiad skończy?... z listem zdąży się jeszcze na kolej.

Ale słowa te starego sługi rozdrażniły go tak gwałtownie, że serwetę cisnął w półmisek z pieczystem, zerwał się z krzesła i wyszedł szybko do swego gabinetu.

Ruchy miał przytem jednak niezwykłe, wymuszone jakieś, nerwowe, zamiast ku drzwiom, zapędził się najpierw ku oknu, na progu zwrócił się do kamerdynera i pogroził mu pięścią, a kiedy doktor, zaniepokojony tą zmianą w jego fizyognomii i obejściu się, powstał również po chwili i podążył za nim, zastał go przy biurku nachylonego i piszącego coś na dużym arkuszu papieru z wielkiem zajęciem i rozmachem.

Spojrzał mu przez ramię i odczytał nagłówek, wypisany zmienionym, nierównym charakterem:

— „Do Stóp Jego Świątobliwości, Namiestnika Chrystusowego w Rzymie!"

Tytuł ten wydał się Pniakowi odrazu podejrzanym.

— Do kogo pan tak pisze? — spytał łagodnie, zachowując w tonie i fizyognomii wyraz obojętny.

Krokowski oddarł kawałek papieru z arkusza i skreślił na nim słowa:

— „Do Papieża".

Potem podał go w odpowiedzi Pniakowi, powstał z fotelu, wyprostował się i z podniesioną głową popatrzał na doktora, jak gdyby się spodziewał sprawić na nim niezwykłe wrażenie tą wiadomością.

W oczach miał jakieś niezdrowe błyski, które gasły i zapalały się co chwila, jak gdyby w głowie jego wątek myśli i przytomności urywał się, to nagle nawiązywał nanowo; stał tak dość długo pod badawczem spojrzeniem Pniaka, który go bystrym wzrokiem czas jakiś wytrzymywał, a ująwszy w końcu delikatnie za ramiona, próbował posadzić na fotelu lekkim naciskiem, mówiąc:

— Niech pan zbierze myśli, uspokoi się i zastanowi nad tem, co pan chce pisać. Pan przecież nie zna papieża i nie może z nim korespondować. Czy nie czuje pan bólu głowy?... tu na ciemieniu, nie czuje pan żadnego ucisku?...

Ujął jego rękę, aby nieznacznie puls zbadać, ale Krokowski wyrwał mu ją zagniewany i odtrącił od siebie; mruczał przytem i okazywał zniecierpliwienie, dając mu do poznania na migi, aby go pozostawił w spokoju i nie przeszkadzał.

Odwracał głowę, unikając spojrzenia doktora i zgrzytał zębami.

Pniak nie widział go nigdy dotąd w takim stanie; poznawał jednak niewątpliwe oznaki rodzącego się obłędu, który go tem bardziej przerażał, że miał do czynienia z wypadkiem wyjątkowym, w którym trudność porozumienia się z pacyentem, pozbawionym mowy, uniemożliwiała ściślejszą obserwacyę i postawienie dyagnozy.

Krokowski z wyrazem urazy i niechęci odwrócony od niego, siedział podparty na ręku i kilka minut zdawał się nad czemś namyślać, potem nagle porwał arkusz z nagłówkiem do Jego Świątobliwości, podarł go na drobne kawałki i rzucił po za siebie na środek pokoju.

Świstki rozleciały się w powietrzu i rozsypały na podłogę, on zaś wziął pióro i jakby zapominając o obecności doktora, zaczął nanowo pisać z wielkiem przejęciem, sięgając co chwila do kałamarza w roztargnieniu i upuszczając krople atramentu na biurko i na papier; instynktownie ścierał je dłonią, robiąc duże, brzydkie plamy — i pisał dalej.

Pniak stał za nim, oparty o fotel i przez ramię odczytywał to pismo nierówne, szybkie, idące w górę i noszące w sobie wszystkie cechy nerwowego i umysłowego rozstroju.

— „Ojcze święty! — pisał Krokowski, opuszczając w pośpiechu wyrazy i pojedyncze głoski — upraszam, błagam, żądam, abyś jako Namiestnik Chrystusowy, postarał się o przywołanie z tamtego świata najukochańszej małżonki mojej, Balbiny z Orszów, primo voto Omylińskiej, tymczasowo zmarłej świętej pamięci, na cmentarzu miejscowym w grobie familijnym w Omylinie pochowanej po przyjęciu Świętych Sakramentów i spisaniu ostatniej woli, której ludzie nieuczciwi, chciwi, źli, niesumienni, nie wiadomo dlaczego uznać nie chcą?..."

Po tym długim, bezładnie zbudowanym ustępie, myśl jego widocznie zwróciła się nagle w innym kierunku, bo nie kończąc zaczętego wątku, rozpoczął na nowo zdanie, przy którem zaczął łkać zcicha i jęczeć boleśnie; grube łzy spadały mu na papier i zalewały świeże pismo.

„Kochany nasz synu, skoro masz być synem mojej Bisi, bądź-że i moim synem!... Wiem, że to potwarz ludzka, ale jakże się prawdy dowiedzieć?... Mam w sercu gwóźdź, wbity ręką przyjaciela, którego nie znam, a który jest moim najgorszym wrogiem. Kto mi gwóźdź ten teraz wyrwie?... gdzie są takie obcęgi, coby serdeczne gwoździe wyciągały?...

„O, moja Ty święta, moja Ty jedyna! czy to może być prawdą, co przyjaciel mówi?...

„Napisałem do Namiestnika Chrystusowego w Rzymie, aby Cię wskrzesił, jak Piotrowina i abyś sama dała świadectwo. Za kilka dni spodziewam się odpowiedzi z Watykanu; list mój poufny z całem przedstawieniem sprawy papieżowi odszedł już wczorajszą pocztą. Bądź cierpliwą, Ojciec święty zrobi cud i wskrzesi Cię... Będziesz mogła stanąć oko w oko ze swymi potwarcami i wygrać proces, który nam wytoczyli o nieprawne rozporządzenie się majątkiem.

„Przyślę po Ciebie zamkniętą karetę na sam cmentarz, abyś się nie zaziębiła.

„O, Boże, co ja cierpię!... tyle mego, że odzyskałem mowę i będę mógł teraz bronić Cię przed całym światem, a nawet w sądzie zamiast adwokata przemawiać..."

Pniak, pochylony nad nim, z ustami zaciśniętemi, blady ze wzruszenia, czytał te wyrazy bez związku i próbował uchwycić w nich urwaną nić myśli, które się rozpierzchały w tej biednej, ciężarem smutków i nieszczęść przywalonej głowie.

Krokowski nie przerywał sobie ani na chwilę, zapisywał jedną stronicę arkusza za drugą i coraz głębiej zdawał się zatapiać w tej korespondencyi; wyobrażał sobie zapewne, iż naprawdę odzyskał mowę i to pisane słowo zastępowało mu żywe.

Spieszył się, aby wydobyć wszystko ze siebie, co w sercu i umyśle chorym mieszało się w chaos uczuć i refleksyi, pobudzonych poprzedniemi wrażeniami.

Pojęcia, obrazy, wnioski układały się w jego głowie, jak w kalejdoskopie, zmieniając się co chwila i mieszając z sobą coraz niewyraźniej i dziwaczniej.

Najczęściej wracał do tego jednego przedmiotu, który widocznie utkwił mu najgłębiej w chorym mózgu i przypominał się natrętnie: do owego cudu, spodziewanego ze strony Chrystusowego Namiestnika, który miał mu wskrzesić ukochaną jego nieboszczkę.

— „Spodziewam się, mam nadzieję niepłonną — pisał, powtarzając co kilka wierszy te same niemal wyrazy — że Wasza Świątobliwość uczynisz zadość mej prośbie, mojemu żądaniu i uzyskasz pozwolenie na wskrzeszenie zmarłej małżonki mojej.

„Jest to nieodzowną koniecznością, aby wielkie dzieło jej zapisów doszło do skutku. Oboje zobowiązaliśmy się Panu Bogu, uczyniłem bowiem uroczyste votum, którego mi wypełnić żli, niechętni, zawistni ludzie wypełnić nie pozwalają... Wola zmarłych jest świętą!... dlaczego jej nie pozwalają spełnić?... Obrzucają ją teraz kamieniami, podłością, potwarzą, kiedy się bronić nie może.

„Spodziewam się, że Wasza Świątobliwość nie uwierzy temu, co mówią o naszym synu. Fałsz!... ja gotów jestem przysiądz, chociaż mam serce gwoździem przebite przez przyjaciela, który mnie ostrzegł zdradziecko. Ona jest niewinna, a ja cierpię Ojcze święty!... Dam dwadzieścia, trzydzieści, sto milionów, wszystkie miliony na cele dobroczynne..."

Zabrakło mu już papieru do dalszego pisania; przed nim leżało kilka arkuszy zabazgranych od dołu do góry, poplamionach atramentem, zwilżonych łzami.

Zmęczył się widocznie tem forsownem pisaniem, ręka mu drżała, palce zesztywniałe kurczowo ściskały pióro, oparł się i przymknął oczy, oddychając głęboko.

Pniak wyjął mu z ręki obsadkę z rozkwaczoną stalówką i przysłonił lampę, aby go światło jej nie raziło.

Trudno mu było dłużej wątpić o tem, co widział; miał do czynienia z wyrażnem pomieszaniem zmysłów, które zapowiadało się tem groźniej, że występowało w objawach spokojnych, bez wybuchu, bez furyi, bez gwałtownego rozdrażnienia.

I to teraz, teraz właśnie, kiedy chodziło o najważniejsze sprawy: o odparcie ataku w sądzie, o wygranie procesu, uratowanie zapisów nieboszczki i wprowadzenie w życie tych wszystkich idei, które były najszlachetniejszą częścią jej spuścizny pośmiertnej!...

Wiedział dobrze, jakie następstwa sprowadzić musi ta choroba głównego dożywotnika i prawnego przedstawiciela projektowanych przez zmarłą fundacyi; przewidywał, jak to zagmatwa sprawę procesu, skomplikuje ją nowemi trudnościami, ile kruczków nowych nastręczy stronie przeciwnej.

Z chwilą zupełnej niepoczytalności Krokowskiego, on sam jeden musiał na swoje barki przyjąć cały ciężar obowiązków i odpowiedzialności wobec prawa i opinii publicznej, musiał stanąć do walki, którą los utrudniał mu na każdym kroku, jakby był przekupiony przez stronę przeciwną.

Ale jakiś głos wewnętrzny mówił mu:

— Nie upadaj na duchu, broń!... wytrwaj!... nie o ciebie chodzi, ale o prawdę, o sprawiedliwość, o ideę, o dobro ogółu, którego masz być rzecznikiem. Niech cię ten nowy cios nie rozbraja i nie odbiera odwagi!... Pokaż, żeś godzien był tej misyi, którą ci los przeznaczył i wola zmarłej powierzyła. Skup myśli, zbierz całą energię, nie opuszczaj rąk, nie dozwól unicestwić pięknego dzieła w zarodku, nie daj sobie wydrzeć i zmarnować posiewu, który ma przynieść tyle plonu w przyszłości. Zostałeś sam teraz, — idź do celu, choćbyś miał upaść, przywalony brzemieniem nad siły!... Nie wolno ci zwątpić, nie wolno być małodusznym, właśnie dlatego, że zostałeś sam jeden i że za wszystko będziesz odpowiedzialnym!

Przycisnął obie zimne dłonie do czoła, jakby się obawiał, że mu te myśli czaszkę rozsadzą — i stał tak długą chwilę, jak człowiek, który oblicza się się z siłami przed spełnieniem najcięższego w życiu zadania, jak bohater, który ma zwyciężyć lub zginąć, jak zapaśnik, który oblicza wszystkie dane za i przeciw w walce, w szrankach, w które go ambicya, honor i miłość idei popychają.

Los wystawiał go na próbę i doświadczał.

Wyzywał go w chwili stanowczej, w której od niego samego zależało tylko poddać się fatalności i zaniechać dalszej akcyi, nie iść dłużej przeciw prądowi, pozwolić wypadkom, aby rozstrzygnęły sprawę bez jego udziału, albo też w obronie zapisów publicznych stanąć mężnie, z oddaniem się zupełnem, z poświęceniem bezgranicznem, walczyć przeciw małostkowym, egoistycznym interesom tej sprzysiężonej falangi, która chciała rozdrapać fortunę, przeznaczoną dla dobra ogółu, dla pożytku przyszłości.

— Nie masz się nad czem tak długo zastanawiać — mówił sobie — jesteś wykonawcą testamentu, który zapewnia chleb i światło całym pokoleniom; ludowi temu, z którego sam pochodzisz, otwiera nowe progi do postępu, do oświaty, do uszlachetnienia; maluczkich, biednych, łaknących obdarza, a ty, który miałeś być szafarzem tych łask, tego ziarna duchowego, mógłbyś popełnić tę podłość i cofnąć się, nie broniąc do upadłego ich interesów, zawieść zaufanie swej dobrodziejki i pani wielkiego serca, której tyle sam zawdzięczałeś?... Wstyd i hańba!... Nie wolno ci się zachwiać, nie wolno nawet myśleć o odwrocie.

I po raz drugi w życiu, z tym samym ruchem stanowczym głowy, z tem samem poczuciem obowiązku, z tą samą ambicyą człowieka świadomego dobrych i pożytecznych celów, które były jego umiłowanym ideałem, wyprostował się dumnie z jakimś chłopskim uporem, twardym i zrezygnowanym, mówiąc sobie:

— Zrobię swoje!... pójdę sam przeciw wszystkim szubrawcom!...

Napisał natychmiast list do mecenasa Zabielskiego, uwiadamiając go o katastrofie, za jaką uważał chorobę pana Janusza i prosił, aby nie zwlekając, zjechał osobiście do Omylina, w celu porozumienia się co do dalszych kroków i zbadania sytuacyi prawnej, wywołanej obłąkaniem Krokowskiego.

Zatelegrafował też po dwóch lekarzy warszawskich, nie chcąc na siebie samego brać całkowitej odpowiedzialności za stan pacyenta i pragnąc z nimi razem naradzić się co do dalszego z nim postępowania.

Chory zachowywał się w dalszym ciągu spokojnie; całemi godzinami przesiadywał teraz przy biurku, zajęty nieustanną korespondencyą: zapisywał całe libry papieru, układając listy do papieża, do rozmaitych monarchów europejskich, pisywał nawet prośby wprost do Pana Boga i pełne czułości odezwy do swojej nieboszczki żony, aby jak najrychlej dała się wskrzesić i powróciła w najważniejszych, żywotnych, nie cierpiących zwłoki sprawach osobistych i publicznych do Omylina.

W tych dziwacznych, bez związku i bez ładu spisywanych myślach, były jednak widoczne odbłyski wszystkich wrażeń, które w ostatnich zwłaszcza czasach najsilniej wstrząsnęły umysłem i sercem jego.

Opadła go istna grafomania od chwili pierwszych objawów obłędu; nie pozwolił się wyprowadzać ze swojego pokoju, nie dał się oderwać od biurka, gniewał się i zżymał na doktora, który rozmaitych używał wybiegów, aby go od tej ciągłej korespondencyi odwodzić, ile razy zauważył oznaki zbyt wielkiego natężenia i wyczerpania.

Próbował mu zabierać papier, chował pióra i atrament, ale wtedy chory rozdrażniał się jeszcze bardziej, chodził niespokojny po wszystkich kątach, zbierał rozmaite świstki i ukrywał po kieszeniach; aby sobie przygotować zapas papieru, Wydzierał puste kartki z książek; dzwonił raz po raz na służbę i z żywą gestykulacyą dawał im na migi do poznania, żeby mu natychmiast przyniesiono przybory do pisania.

Wygrażał im pięścią, roztrącał meble i wpadał w taką pasyę, że ostatecznie z dwojga złego, wybierano mniej groźne i spełniano jego żądania

Na Pniaka spoglądał z pod oka, podejrzliwie, jak gdyby tracił do niego serce i zaufanie; udawał, że nie słyszy jego zapytań i z jakąś skrytą urazą odwracał się od niego, gdy wchodził do pokoju.

Natomiast rosło przywiązanie jego do Antoniego; stary kamerdyner stawał się jego powiernikiem i był w wyjątkowych łaskach.

Odciągał go na bok, wtykał w rękę pieniądze, głaskał po twarzy i starał się ująć go sobie, wysełając raz po raz na pocztę z listami do rozmaitych osób wysoko położonych.

— Zdaje mi się — pisał poufnie na tabliczce — że oni przekupić musieli pocztę, bo nie rozumiem, dlaczego nie dostałem dotąd żadnej odpowiedzi ani od papieża, ani od Pana Boga, ani od naszej pani... Zapewne listy giną.

Służący uspokajał go dobrodusznie, zapewniając, że list przyjdzie lada dzień, musi przyjść, tylko prosił o cierpliwość.

— Do Rzymu daleko, proszę jaśnie pana, a do nieba to przecież kawał drogi — tłómaczył mu, jak dziecku — zanim dojdzie, zanim odpiszą, to i z tydzień, albo i więcej upłynie...

Krokowskiemu to jakoś trafiało do przekonania.

— Jeśli jutro jeszcze nic nie będzie z poczty, to Antoni pojedzie sam na mój koszt do papieża— zapowiadał mu na piśmie — tylko nie trzeba nic o tem mówić Pniakowi, bo on nieprzychylny temu. Jestem pewny, że oni go podkupili. Tajemnica!

— Dobrze, dobrze!... przed panem doktorem ani parę puszczę z gęby — zapewniał go szeptem kamerdyner, udając, że wchodzi zupełnie w sytuacyę — tylko niech jaśnie pan pójdzie się trochę przejść po świeżem powietrzu. Tak jaśnie pan cięgiem siedzi w tym gabinecie, tutaj duszno i ciemno; to tak niezdrowo, to humory do głowy uderzają.

Chory się wzdragał, wymawiał, opierał, jakby się bronił przed gwałtem.

— Ja nie mam czasu, mój Antoni — kreślił szybko w swoim notatniku — ja muszę jeszcze dzisiaj napisać kilka bardzo ważnych listów. Proszę mi dać pokój, proszę mi nie przeszkadzać. Idź już sobie!... tracę tylko czas z tobą!

I zasiadał znowu do biurka, aby zapisywać całe foliały papieru, składać w koperty, adresować i wysełać na pocztę z poleceniem przynoszenia recepisu.

Rozumie się, że ta cała korespondencya dostawała się tylko do rąk doktora, który wieczorami odczytywał wszystkie listy nieszczęsnego waryata i w ten sposób jedynie wtajemniczał się w chorobliwą pracę całodzienną jego mózgu.

Lekarze po zbadaniu pacyenta, wydali opinię bardzo niepomyślną.

— Zdaje mi się, kolego — odezwał się w rezultacie jeden ze specyalistów — że to się skończy paraliżem postępowym.

— Takie i moje zdanie — zakonkludował drugi lekarz.

Ułożono potem na wspólnem consilium sposób traktowania chorego i postanowiono zostawić go tymczasowo na obserwacyi, przewidując ewentualność pomieszczenia następnie w jakim zakładzie psychiatrycznym zagranicą, gdyby się ogólny stan pogorszył.

W ciągu dnia Krokowski zajmował się gorączkowo jedynie pisaniem listów, wieczorami zaś z nastaniem zmroku, przechodził do salonu, siadał przy fortepianie i zaczynał grać...

Dziwne wrażenie sprawiała ta gra waryata, która była jakąś porwaną improwizacyą, złożoną zaledwie z kilku taktów bardzo smętnego motywu, powtarzanego nieustannie w kółko, jak gdyby trudno mu było wyplątać się z rozpoczętego tematu.

Przesuwał ręce po klawiaturze, zmieniając jedynie tempo, to przyśpieszając gwałtownie, to zwalniając w jakieś tęskne, melancholijne sforzando ów urwany fragment, który, jak perpetuum mobile, wirował pod jego palcami i, pomimo swej jednostajności, uderzał niewymowną ekspresyą.

Chora, smutna, roztęskniona i zrozpaczona dusza odzywała się w tej grze, która przewlekała się bez końca, całemi godzinami.

Tak samo trudno go było oderwać od fortepianu, jak od biurka.

Wśród ciszy wieczoru, w głuchym, pustym prawie pałacu, rozbrzmiewała ta dziwaczna muzyka waryata, wyrywając się przez otwarte okna salonu na wolne powietrze, do ogrodu i jak bolesny, niczem niezatłumiony jęk płynęła do późnej nieraz nocy; dźwięki wirowały w kółko, jak opętane, powtarzając jedno i jedno w zmienianym tylko rytmie.

Niekiedy, w żywszem podnieceniu, palce szaleńca wydawały się stalowymi młotkami, waliły z taką siłą w klawisze, że struny pękały z sykiem i brzęczały potem w fortepianie,— ale to nie zwracało jego uwagi; grał dalej, nie przerywając sobie nawet na chwilę.

Zdawało mu się zapewne, że odzyskawszy mowę , wylewa w ten sposób cały potok myśli, tak samo, jak sobie wyobrażał przy pisaniu, iż przestawał być kaleką, odzyskiwał głos i żywem słowem porozumiewał się z osobami, do których swoje długie układał listy.

Antoniemu zwierzył się w zaufaniu, iż nie jest więcej niemową, że go Pan Bóg cudownie uleczył i tylko do czasu udawać musi swoje kalectwo, aby dopiero przed sądem po raz pierwszy się odezwać na ostatecznej rozprawie i pognębić swoich przeciwników.

Zabierał starego kamerdynera do kąta, otwierał usta i wydawał dziwnie przykre, dzikie jakieś i niezrozumiałe dźwięki, które miały coś oznaczać; zwracał przytem pytające na niego spojrzenia, jak gdyby się chciał upewnić, czy został zrozumianym.

Antoni potakująco kiwał głową na wszystko, nie chcąc go rozdrażniać zaprzeczaniem i wyprowadzać z błędu.

— Tak, tak, prawda! — powtarzał półgłosem — rozumiem, rozumiem wszystko. Niech jaśnie pan tak głośno nie mówi, bo nas gotowi podsłuchać.

Krokowski głaskał go z zadowoleniem po ramieniu, odciągał do innego kąta, albo stawał z nim we framudze okna za firanką i tajemniczo, ciszej już wydawał swoje piski i zduszone mruki, w których mu niby opowiadał jakieś bardzo ważne i ciekawe historye.

Służący patrzał na niego z politowaniem, głową kiwał i wzdychał, szepcząc:

— Biedne panisko!... oj, nieszczęście, nieszczęście !...

On jeden dotrzymywał towarzystwa temu biednemu samotnikowi, odkąd Włodziński opuścił Omylin po swej ostatniej wizycie w Żołędziówce, która tak fatalnie się dla niego zakończyła.

Niewytrzeźwiony jeszcze, w stanie zupełnego rozstroju , wyrwał się nad ranem drugiego dnia po sprowadzeniu go z karczmy do pałacu i wiedziony Bóg wie jakim instynktem, pieszo poszedł w stronę stacyi, na kolej.

Po drodze napotkał mleczarza, jadącego do miasteczka i kazał mu się podwieźć aż do dworca; wsiadł na pociąg i pojechał do Warszawy, jak gdyby w tym stanie pół przytomnym a pół pijanym delirzysty, zdawał sobie jeszcze sprawę z tego, co się stało i nie śmiał dłużej bawić w pałacu, gdzie nadużył do tego stopnia gościnności.

Wstyd mu było spotkać się z Pniakiem oko w oko, a nadto pragnął do reszty zerwać więzy wstrzemiężliwości, które sobie do tej pory dobrowolnie nakładał; rozpętany nałóg zbudził w nim to nieugaszone pragnienie, które trawiło go, jak ogień.

Musiał pić, musiał zalewać się trucizną z fatalnością alkoholika, który zbyt długo walczył z namiętnością.

Chłopak kredensowy, który mu zwykle usługiwał i w ostatnią ową noc czuwał przy nim, opowiadał, że go całą siłą próbował utrzymać na łóżku i mordował się z nim przez kilka godzin.

— Fort tylko się wyrywał i wołał, żeby mu dać wódki, albo araku, albo czego mocnego! — raportował na drugi dzień Krysiewiczowi — tak mu niby zimno było i dla rozgrzewki chciał koniaku, albo prostej gorzałki. Raz w raz mnie wysełał do kredensu, a kiedym mu chciał przynieść herbaty gorącej , to mnie aż w kark zwalił i powiedział: „głupiś!" Pomstował ino i klął jakoś z węgierska, czy z francuska, bom już tego dobrze nie rozumiał, a oczy mu się świeciły, jak u wilka.

Nad ranem trochę się uspokoił i zdrzemnął, ale nie musiało to trwać długo, bo kiedy Krysiewicz około ósmej wszedł do jego pokoju, zastał tylko chłopca chrapiącego na kanapie.

Włodzińskiego już nie było.

W jakieś parę tygodni później, doktor otrzymał od niego list z Warszawy, w którym prosi, aby mu odesłano pozostałe rzeczy z walizką i tekę z papierami.

„Myślałem — pisał — że będzie ze mną finis, ale okazuje się, że to podłe życie jest bardziej łykowate, niż mi się wydawało. Od wczoraj leżę znowu w łóżku i chloralem się poję; przeszedłem znowu atak, który mnie z nóg zwalił. Głupstwo zrobili moi życzliwi, że mi nie dali wypić ostatniego kieliszka... byłbym już chyba spał bez chloralu aż do sądnego dnia.

„Zresztą, prawdę powiedziawszy, umarłem już i tak ostatecznie od tygodnia. Trup jestem!... nie warto się mną zajmować. Jeżeli wyjdę z tego szpitalika, w którym wszystko pachnie jodoformem i eterem, zacznę chyba chodzić na czworakach, jak proste bydlę, aby nie nadużywać pozorów i godności człowieka.

„Czuję w sobie nieprzezwyciężony wstręt do życia, które jest wegetacyą pasorzytów; do świata, który jest kojcem dla orłów i kogutów, do ary-stokracyi, która się od baronów zaczyna, do poezyi, która jest mirażem obłąkańców i do własnego „ja", które jest rozbitym czerepem amfory, śmierdzącej prostą wódką.

„Nie pytam nawet, czy się pan bardzo gniewasz na mnie, bo wiem, że współczucie pańskie musiało zmienić się w pogardę. Jesteś tylko dobrym człowiekiem, a ja już aniołów wyprowadzałem z cierpliwości. Najlepiej zrobicie ludzie i anioły, zapominając o mnie!... Ja sam chciałbym módz zapomnieć tylko o jednem: że pod koniec mego istnienia na ziemi, zostałem pierwszy i ostatni raz w życiu wyrzucony za drzwi i nazwany szubrawcem!... Tak, kochany doktorze, przytrafiło mi się to w gościnnym domu pewnego panka, który mi śmiał w oczy powiedzieć, że nieproszony, wkradam się, jak złodziej, do jego hardej córki i buntuję ją przeciw papie. Pianę miał na ustach, gdy nas niespodzianie zastał przy czytaniu moich głupich wierszy.

„Rzecz się działa w Zołędziówce...

„Resztę pan sobie w czułej duszy dośpiewasz, a może wtedy zrozumiesz, co mnie w tak wyborny humor wprowadziło, że dziesięć dni piłem potem na umór i zapić się nie mogłem.

„Jeśli mnie pan w tym Domu zdrowia odszukać zechcesz, może to panu obszerniej opowiedzieć potrafię, ale tylko panu jednemu, abyś wiedział, z czego czasem ludzie także chorować mogą, bo chciałeś być doktorem nietylko marnego ciała, ale i marnej duszy mojej..."

List kończył stę podpisem: Nulla, którego Włodziński niekiedy za pseudonym używał.

Skarżył się na bezsenność i żartował z siebie, że jak Regulus z obciętemi powiekami, dnie i noce spędzać musi, patrząc na głupotę i podłość ludzką, jak gdyby ona warta była spojrzenia.

W przypisku prosił Pniaka, aby go odwiedził, jako lekarz, bo z innego tytułu nie miałby prawa trudzić go do siebie.

Za najbliższej bytności w Warszawie, pomimo ograniczonego czasu, uczynił też Pniak zadość tej prośbie i pojechał do Domu zdrowia, w którym umieszczono Włodzińskiego; zastał go siedzącego w łóżku, otulonego szpitalnym szlafrokiem, z rękoma po łokcie wsuniętemi w rękawy, opartego jednem ramieniem o ścianę i bardzo zmizerowanego.

Nie zmieniając pozycyi, uśmiechnął się tylko do niego na powitanie i po długiej chwili wpatrywania mu się w oczy, rzekł:

— No?... i cóż?... spoglądasz pan, panie, na mnie, jak Samarytanin?... Podobasz mi się doktor z tą miną, wymowniejszą od trzygodzinnego kazania na temat o niepoprawnym grzeszniku!... Daj pokój, panie i połknij lepiej tę ślinę, którą masz na języku. Szkoda słów!... Siadaj pan; głupstwo-ś zrobił, żeś przyszedł, ale to przynajmniej poczciwe głupstwo.

Pniak wyciągnął rękę do niego.

— Ładnieś się pan urządził!... — rzekł tonem wyrzutu i ubolewania zarazem. — Cień z pana został!...

Włodziński uniósł ramiona w górę, krzywiąc się z lekceważącym grymasem.

— I tego za dużo!...

— Jakże się pan miewasz?

— Za dobrze, aby umrzeć, za nędznie, aby żyć! Jakże się mam mieć w szpitalu, który jest niepotrzebnym etapem między szynkownią a cmentarzem?... Siedzę tu, panie, jak w balonie między niebem a ziemią!...

Próbował żartować i uśmiechać się ironicznie, ale mu to jakoś się nie udawało; nadrabiał miną i humorem, który go opuszczał co chwila.

— Źle pan, panie, trafiłeś o tej porze — mówił— nakarmili mnie kleikiem, panie, właśnie przed chwilą i ckliwo mi się zrobiło tak, że własny język obrzydł mi w ustach. A chciałem panu opowiedzieć kilka ciekawych epizodów z ostatniej mojej olimpiady... Cóż, kiedy mi się kleją usta, panie, jakbym gumę arabską łykał. Ironia czysta!... kleik i alkoholista!....

Spochmurniał nagle, oczy zmrużył, twarz mu się powlekła wyrazem goryczy i smutku, jakby z niej spadła maska przybranej wesołości i ściskając rękę Pniaka, rzekł:

— Finis, doktorze !... zgruchotałem resztki czerepu. Po co udawać?... Teraz mnie już tylko dyabli wezmą. Nareszcie!...

Ciszej zaś dodał po chwili:

— Skończy się wszystko.

— Pewnie, że się skończy — przywtórzył mu Pniak — jeżeli pan słuchać nie zechcesz. Marnujesz pan życie, zdrowie, siły, talent!... Człowiek z takiemi zdolnościami, z takiem wykształceniem powinien był zająć stanowisko pierwszorzędne, a tymczasem...

— Wlazł w błoto, prawda?... to chciałeś pan powiedzieć?— dokończył za niego.— Daj pan pokój, słyszałem to już tyle razy !... No, to wlazłem, i cóż?... Od kulawego nie żądajcie, aby po linie chodził; ja byłem kulawy całe życie. Pan wiesz, panie, w którym roku ja byłem pierwszy raz pijany?... w szesnastym. A wiesz pan dlaczego?... bom przepadł przy egzaminie z greki i truła mnie upokorzona ambicya. Ja, panie, byłem synem alkoholika i odziedziczyłem po ojcu nałóg, tak samo, jak inni odziedziczają wadę organiczną, albo geniusz, albo łysinę... A potem przez lat dwadzieścia byłem jak naładowana mina, w którą los zapruszył iskry... A wiesz pan, dlaczego ostatni raz się upiłem?... Pisałem panu. Miałem scenę... z baronem.

Zagryzł usta i uciął; otrząsnął się, jakby dreszcz po nim przeszedł, głowę odwrócił do ściany i milczał.

Doktor usiadł przy nim na łóżku i z współczuciem przypatrywał mu się uważnie.

— O cóż wam poszło? — spytał.

Włodziński poruszał ustami, jak gdyby rozgryzał coś gorzkiego i nie odpowiadał; po chwili dopiero, uspokoiwszy się, zaczął sam:

— Głupstwo się stało!... ale nie mogłem inaczej. Plunęłem mu w twarz!... Doktor zdajesz się nie wierzyć, a ja panie, plunąłem ordynaryjnie, po prostacku, jak cham!...

Spoglądał na niego i oczy odwracał, jakby badał wrażenie, jakie te słowa na nim sprawiły.

— No, trudno!... nie mogłem się powstrzymać — mówił dalej, — musiałem mu krótko a dobitnie coś odpowiedzieć, czasu nie było na replikę... Zresztą, ja, Mojżesz i Demostenes, panie, dostaliśmy za twardy język w udziale od natury... Doktor wiesz, że odznaczam się w chwilach afektacyi zająkliwością, więc... plunąłem tylko wymownie i basta!

— A cóż on na to?...

— A cóż, panie, zrobił najpierw to, co robi każdy pies w podobnym wypadku... Co prawda, nie byłem ciekawy reszty, zostawiłem mu ślad mojej pogardy na twarzy i wyszedłem.

Mówił z trudnością; wyraz niesmaku przebijał mu się w skrzywieniu ust, w oczach, w całej fizyognomii.

Doktor z zajęciem słuchał, zdziwiony i zaciekawiony przebiegiem tej sceny.

— Jakimże sposobem aż do tego doszło? — zagadnął Włodzińskiego, nie wiedząc, czy ma brać dosłownie jego opowiadanie, czy tylko w przenośnem znaczeniu; trudno mu było uwierzyć w szczegół , nacechowany takiem prostactwem i pospolitością.

Znał go dotąd, jako człowieka delikatnego i dobrych manier, który nawet po pijanemu zachowywał zawsze pozory towarzyskiej ogłady.

Niechętnie, z pewnym przymusem, zaczął mu, ożywiając się powoli, opowiadać w urywanych zdaniach całą historyę tego spotkania z baronem, który niespodzianie zjawił się nagle w Żołędziówce, jakkolwiek od czasu przemieszkiwania tam starszej córki, nigdy we dworze nie bywał.

Dla spraw gospodarskich i dla załatwienia interesów przyjeżdżał zwykle do sąsiedniego majątku, gdzie miał swoją kancelaryę i naradzał sią z rządcami.

Zołędziówkę omijał umyślnie, aby nie spotkać się z Leosią.

Tego dnia jednak przyjechał, jakby uprzedzony o bytności gościa, z wyraźną intencyą zrobienia sceny i wyładowania swego złego humoru; musiał wiedzieć o częstych wizytach Włodzińskiego i uznał je za bardzo niewłaściwe.

Nie podobały mu się te sam-na-sam córki z jakimś tam gryzipiórkiem, którego zawsze łekceważył i o którym nie miał dobrej opinii; podrażniony nadto był jej uporem i naprężonym stosunkiem, trwającym bez zmiany od czasu zerwania partyi z Kraenem.

W Warszawie szeptano dokoła niego, zwracano uwagę na jej nieobecność, robiono nawet plotki, które się o jego uszy obijały.

Ta harda jej stanowczość i nieugięta duma w obronie własnej godności, upokarzały jego ojcowską władzę, zwłaszcza teraz, kiedy wydawał Ninę za mąż, dla poparcia swoich zachwianych interesów; obawiał się nowych komplikacyi.

„Awanturka" syna z Draniecką, na razie jakoś zatuszowana, sprawiała mu także niemało cichego kłopotu; miał żal do swoich dzieci, że go wikłały w ryzykowne sytuacye i zamiast pomagać, utrudniały tylko drogę do celów, wymagających spokoju, równowagi i pewności siebie.

Mieszało mu to i wikłało jego plany i machinacye, zagrażało skandalem rodzinnym—i to w chwili, w której usiłował wcisnąć się znowu na stanowisko publiczne, pozyskać mandat na członka „Melioracyi", urabiać sobie popularność i osłaniać pozorami sobkostwo i chciwość, brak rzeczywistych uczuć obywatelskich i humanitarnych przy obalaniu testamentu Krokowskiej.

Zamydlał ludziom oczy frazesami, odwracał ich uwagę od sprawy, która w rażącej sprzeczności pozostawała z jego bezinteresowną niby działalnością i zasadami, głoszonemi w celu pozyskiwania sobie łatwowiernych zwolenników i urabiania opinii, aby tem łatwiej osobiste popierać interesa.

A jednocześnie syna musiał usunąć z domu i wysłać zagranicę, aby umknąć kompromitacyi, grożącej mu, jako uwodzicielowi; starsza córka, zrażona jego despotyzmem, uciekła sama z pod rodzicielskiego dachu, bo nie chciała nledz ojcowskiej przemocy i przystać na związek z niekochanym dorobkiewiczem; młodsza, mniej oporna, przystawała wprawdzie na komedyę uczucia i godziła się zaślubić niedoszłego szwagra, udając miłość, byle tylko jak najrychlej wyswobodzić się z pod patryarchalnego jarzma.

Bierność żony, która była w jego rękach jedynie niezręcznem narzędziem, zamiast zadowolenia, dawała mu tylko powód do ciągłych irytacyi.

Czuł, że w najbliższem otoczeniu swojem nie miał ani zwolenników, ani sprzymierzeńców odpowiednich i to go rozdrażniało, przy porywczem i niecierpliwem usposobieniu skłaniało do wybuchów, które jeszcze bardziej psuły jego stosunki rodzinne.

Dbał o zachowanie pozorów na zewnątrz, ale unosząc się zbyt często, narażał je sam, co tylko zwiększało potem jego pretensye do żony i dzieci.

Truduo mu było się hamować i obliczać zawsze z następstwami własnej krewkości.

Kiedy w Żołędziówce zastał Włodzińskiego i dowiedział się o jego zbyt częstych wizytach u Leosi, zapłonął gniewem, obrzucił ją w jego obecności szorstkiemi wyrzutami i posądził o schadzki miłosne, o romanse, wbrew może własnemu przekonaniu, byle jej tylko dokuczyć, upokorzyć i wyładować długo zbierany gniew z innego powodu.

Zapienił się i uniósł znowu do tego stopnia, że ją nazwał „zakałą rodu", zagroził wydziedziczeniem i nie pozwalając jej nawet dojść do słowa, zaciekał się i podniesionym głosem krzyczał:

— Rozumiem, rozumiem teraz twoje fochy!... wiem, o co ci idzie!... podobałaby ci się swoboda, chciałabyś zostać emancytantką?... Zamknęłaś się tu, na wsi, aby po za plecami ojca bawić się w romansiki. Dobrze to wiedzieć!... Na takie panny znajdą się środki; jest klasztor, a choćby i dom poprawy!...

Był tyle ostrożnym, że przynajmniej po francuzku przemawiał, aby go służba nie zrozumiała, podsłuchując pode drzwiami.

Córka stała blada, milcząca, z zaciśniętemi zębami, mierząc go tylko spojrzeniem wyniosłem i pogardliwem.

Wlodziński patrzał na niego, jak na waryata z początku; nie mógł pojąć powodu tej irytacyi, która taką brutalną przybierała formę.

Próbował się tłómaczyć, ale zaledwie się zdobył na słowa:

— Za pozwoleniem, panie baronie...

Baron nie pozwolił mu skończyć, rzuciwszy przez ramię lekceważące i dumne spojrzenie z ostrą uwagą:

— Nie do pana mówię w tej chwili!

A kiedy Włodziński znowu się odezwał w obronie spotwarzanej Leosi, zwrócił się do niego z wściekłością i wskazując palcem ku wyjściu, zawołał:

— Drzwi otwarte!... nieproszonych gości nie zwykłem zatrzymywać!... Tu ja jestem u siebie!

Włodzińskiemu krew uderzyła do głowy, ale nie ruszył się z miejsca; nic chciał w takiej chwili odstąpić Leonii i czekał, aż się gniew barona do reszty wyładuje.

Ona zaś, nie mogąc powstrzymać się dłużej, chłostana wyrazami ojca, którego jej dumna postawa i milczenie jeszcze bardziej irytowały — skrzywiła tylko usta szyderczym, ale bolesnym uśmiechem, splotła ręce, że aż jej wszystkie palce w stawach zatrzeszczały i westchnąwszy ciężko z zapartej piersi, skierowała się ku drzwiom.

Baron zastąpił jej drogę i schwycił za ramię.

— Stać i słuchać! — krzyknął rozkazująco — ja cię nauczę posłuszeństwa!

Ścisnął ją tak mocno, że mimowoli jęknęła, gdy ją ojciec rzucił na fotel.

Instynktowym ruchem odsunął go w tej samej chwili Włodziński i zasłonił Leonię sobą.

— Panie, to... to... zakała dla rodu baronów! — wykrztusił z trudem przez drżące usta, siląc się na szyderczy uśmiech i równowagę — nawet wściekły baron, panie, powinien szanować kobietę!... Poczekaj pan przynajmniej, panie baronie, aż pański służący drzwi za mną zamknie, zanim zaczniesz katować swoją córkę!...

Baron posiniał z gniewu; słowa Włodzińskiego wydały mu się bezprzykładną czelnością.

— Milczeć i wynosić się, szubrawcze jakiś! — wrzasnął, zapominając do reszty o arystokratycznych manierach.— Co to jest?... pan mi będziesz w moim domu robił uwagi?!... Proszę wyjść!... proszę wyjść natychmiast!... ja pana nie znam i znać nie chcę! Jak pan śmiesz buntować mi córkę?... jak pan się poważasz wtrącać w moje ojcowskie prawa?... Precz!...

Włodzińskiemu szczęki się zaciskały, a stalowe jego oczy przybrały kolor ciemny i sypały skrami; drżącą ręką zbierał powoli kartki swojego rękopisu ze stolika i wpatrywał się w barona z niewymowną ironią i pogardą.

Usta otwierał i zamykał, nie mogąc wymówić ani jednego wyrazu.

Teraz jeszcze, gdy opowiadając tę scenę Pniakowi, przejmował się jej wspomnieniem, drgały mu wszystkie muskuły w twarzy i oczy przybrały wyraz głuchej wściekłości.

Przerwał na chwilę, jakby mu głosu zabrakło i uspokoiwszy się dopiero, dodał:

— Wtedy, panie, plunąłem mu tylko za całą odpowiedź i poszedłem upić się, jak prawdziwy szubrawiec, aby pan baron, panie, nie był pospolitym łgarzem, bo przecież nie pięknieby było, aby arystokracya plamiła się kłamstwem.

Zwiesił głowę i ożywiony wyraz twarzy zgasł na niej nagle.

— No i teraz finis! — szepnął jakby do siebie głosem obojętnym i zrezygnowanym — finis, panie, finis raz na zawsze!...

Pniak zadumany, rozmyślał przez chwilę i nawiązując potem znowu przerwaną rozmowę, zagadnął go:

— I żałujesz pan tego?

— Tego, że plunąłem?... żałuję, że to zrobiłem ja, a nie kto inny — odrzekł.

— Któż taki?

— A no, wasza opinia!... to przecież jej obowiązek, panie, piętnować śliną pogardy takie fizyognomie.

— Dla czegóż pan mówisz: wasza?... alboż pan do tej opinii nie należysz?...

Włodziński się skrzywił.

— Ja?... ja już do niczego nie należę, tylko do prosektoryum. Daj pokój , doktorze, nie łaskocz mojej ambicyi, bo ona tak samo przepalona, jak moja wątroba. Ja już nie mam ani jednego zdrowego organu w sobie do prawidłowych funkcyi; jeden mózg jeszcze, panie, pracuje jako tako, ale i to licha warte.

Schwycił się za tył głowy w okolicy ciemienia i stęknął.

— Ot, masz doktór !... coś się tam w tej wystrzępionej siatce nerwów przerywać musi, bo strzyka, jakby kto, panie, lancetem zadawał mi cięcia. To w głowie, to w boku, to w łydkach... Pruję się, jak stara szmata... W alkoholu przecież konserwują się organizmy ? ... a ja sumiennie robiłem z moich organów wewnętrznych konserwy przez lat dwadzieścia i wlewałem w nie spirytus całymi słojami! — rzekł, próbując znowu żartować z siebie — i na nic się to nie zdało!...

Podniósł ociężale obie ręce i przypatrywał się swoim pożółkłym, drżącym nerwowo palcom; potem je wsadził znowu głęboko w rękawy po łokcie i otrząsnął się, jakby z odrazą.

Siedział zamyślony i zdawał się zapominać zupełnie o obecności Pniaka, pogrążony w apatycznej zadumie; wyczerpany był i nie chciało mu się prowadzić dłuższej rozmowy, bo już ani słowem nie odezwał się do doktora nawet przy pożegnaniu, tylko głową pokiwał i uśmiechnął się sceptycznie, gdy go doktor przyrzekał odwiedzić, życząc mu rychłego powrotu do zdrowia.

Nie zapytał ani o pana Janusza, ani o przebieg procesu, ani nawet o to, co słychać w Zołędziówce, jak gdyby go cały świat przestał obchodzić.

II.

Stałym gościem w kancelaryi pana mecenasa Topielą bywał od pewnego czasu stary Szuba; zachodził tam codziennie i przesiadywał długo, nie z potrzeby, ale z przyzwyczajenia.

Nastręczał mu się do rozmaitych posług, wyręczał go dobrowolnie w robieniu notat, w deptaniu po biurach sądowych, w ściąganiu wiadomości — i uważał się, jakby za żywy allegat do aktów procesowych w sprawie obalenia zapisów ś. p. Krokowskiej.

Obudziła się w nim pieniacka żyłka i przejęty był tak głęboko procesem familijnym, żeniczeminnem zajmować się nie mógł.

Próżniak i pasorzyt z natury i usposobienia, znalazł teraz dla siebie cel w życiu.

Zdawało mu się, że bez niego obejść się nie może, że on jeden tylko jest przedstawicielem wszystkich interesów strony pozywającej i zna najdokładniej całą sprawę.

Od rana też do nocy włóczył się po mieście, zachodził do Dranieckich, Plackowskich, łaził do Szyrmów, odwiedzał barona, a po kilka razy dziennie wpadał do redakcyi, by po cichu, w kątach, szeptać z synem i niekiedy tylko jedno słowo rzucić mu przez uchylone drzwi.

Teraz znajdował się w swoim żywiole.

Podsłuchiwał, badał, wyciągał ludzi na słówka, wszędzie nos wsadzić musiał, wszystkich szpiegował, wszystkich podejrzewał i ze wszystkiego próbował wyciągnąć jakąś korzyść dla procesu, który stał się jego manją.

Stękał przytem, wzdychał i skarżył się, że mu ta nieszczęsna sprawa tyle czasu zajmuje, tyle kłopotu przysparza, że gdyby nie on, ciągnęłoby się to Bóg wie jak długo!...

Wieczorami, przy herbacie, opowiadał Salusi długo i szeroko, co w ciągu dnia zrobił, jakich ważnych rzeczy dokonał; krytykował wszystkich, nawet Topielą, o którym miał przekonanie, że ma „mocny łeb", ale ciągle tylko na palce patrzy i żyłuje niemiłosiernie, każąc sobie każde słowo, każdy krok opłacać, jak faktor żydowski, nie jak adwokat.

— Gdybym go nie pilnował — mówił — oho!... ale, ale!... gdziebyśmy byli!... Ale ja go trzymam, o, tak!...— zaciskał pięście i robił giest, jakby cztery konie lejcami ściągał.— On ma tęgi łeb do inteteresów, ale i ja mam głowę; nie dałbym się dziesięciu adwokatom!... Zobaczysz, chybabym ziemię poszedł gryźć, jeżeli nie wygramy. Dobra nasza!... Może się pan doktor Pniak na głowie postawić teraz, nic nam nie zrobi!... Pan Bóg sprawiedliwy, choć nie rychliwy.

Irytował go tylko Plackowski, którego nazywał szują i krzywił się coraz bardziej, mówiąc o nim; żałował, że takiego szubrawca dopuścił do spółki.

— On nas tylko kompromituje! — wyrzekał. — Znowu tam gdzieś ograł jakiegoś obywatela z Kieleckiego i podobno mu nawet złoty zegarek odebrał. Z żoną się rozszedł i wygaduje niestworzone rzeczy przed ludźmi, że go rodzina oszukała i że mu z głodu zdychać każe,— a wiem, że znowu ma pieniądze.

Plackowski zaś wymyślał przy każdem spotkaniu Szubie od ślimaków, niedojdów, kauzyperdów; niecierpliwił go zbyt powolny przebieg procesu i wymagania Topiela na koszta sprawy. Chciał, żeby go spłacono, odgrażał się, że swoją część sprzeda za psie pieniądze żydom i rzeczywiście szukał kupca , któryby sią dał wciągnąć w tak ryzykowną tranzakcyę.

Szachrował z faktorami, naciągał lichwiarzy i opowiadał, że proces już wygrany, tylko z kochaną familijką nie może dojść do ładu...

Wyniósł się z domu i mieszkał gdzieś kątem, po całych dniach grając w bilard, a wieczorami w karty.

Pogniewał się z żoną o to, że mu nie chciała wystawić plenipotencji do sprzedania przypadającej na nią sumy, w razie obalenia testamentu Krokowskiej; przed Szubą udawał najnieszczęśliwszego męża i ojca, zaklinając się na honor szlachecki i na wszystkie świętości, iż dłużej nie wytrzyma i jeśli nie wytrzaśnie skąd kilku rubli, to sobie w łeb palnie, albo do Wisły skoczy.

— Wujaszek nie wiesz, co one mi zrobiły! — wyrzekał na żonę i córkę. — Kompromitują mnie, zniesławiają!... Tej mojej głupiej dzierlatce przewróciło się w głowie, że ma talent; zachciało się jej iść na scenę!... No, cóż pan na to?... Plackowska komedyantką!... świat się kończy!... Bez mojej wiedzy zaczęła brać lekcye u tego błazna Pyziewicza i ma debiutować!... No, cóż wujaszek na to?... Moja córka w teatrze?... Plackowska w teatrze?... A tożbym ją wolał prędzej w worku, jak kota utopić, niż na taką hańbę pozwolić! Ja nie pozwolę szlacheckiej krwi się marnować!...

Oburzał się, wygrażał, kapelusz na oczy, to na ucho przesuwał i głową potrząsał, jak zrozpaczony Lear nad niewdzięcznością córki, której się sprzykrzyło po całych dniach robić papierosy i roznosić je po znajomych panach, aby kilka złotych wynieść matce, czekającej na nią pode drzwiami lub na schodach. Inaczej nie miałyby były nieraz czego do ust włożyć.

— Ja temu Pyziewiczowi pyski wybiję! — krzyczał — jak on śmie bałamucić mi dziewczynę?... zawracać jej głowę sceną!... a choćby miała talent większy od Modrzejewskiej, nie pozwolę iść na scenę. Ja nie pozwolę, ojciec!... Plackowski!... Toby mi się podobało!....

— No, i to niezły kawałek chleba — próbował mu tłómaczyć Szuba, którego w gruncie rzeczy, te sprawy familijne Karambola nie wiele obchodziły.— Pan nie pozwalasz, a... a dziewczyna chodzi w takich trzewikach, że jej pięty wyłażą.

— To niech wyłażą! — z dumą przerwał mu szlachetny ojciec — ubóstwo nie hańbi!... Ja byłem także panem i lakierki nosiłem w jej wieku, a dzisiaj, ot!...

Podniósł nogę i pokazał mu podartą zelówkę.

— Ale to mnie nie wstydzi!... Niech się wstydzą ci, co mnie do tego doprowadzili. Familijka kochana niech się rumieni! Dasz mi wujaszek może na nowe buty?... Prawda że nie?... Obiecujecie złote góry po procesie, a tymczasem Plackowski chodzić musi boso. Czekaj psie, aż kobyła zdechnie!

Kończyły się te rozmowy zwykle propozycyą odkupienia przypuszczalnej sumy spadkowej za dwie trzecie wartości, a choćby tylko za połowę; gotów był wziąć co bądź, dać się naciągnąć, jak mówił i odstąpić swoje pretensye, bo mu się sprzykrzyło wyczekiwać, aż te gruszki na wierzbie dojrzeją.

— Państwo macie środki do prowadzenia procesu, a ja nie! — tłómaczył Szubie z goryczą — ja jestem przy was kapcan, nędzarz, hołysz!... Chcecie się mnie pozbyć, jest okazya; można zarobić na biednych krewnych... albo to dla was pierwszyzna?...

Miał coraz większą urazę do rodziny, że mu w takiej chwili nie pomagała, skoro wygrana przecież była pewną.

Szuba uciekał przed nim formalnie, wyrywał się i unikał jego natręctwa; zawsze mu było spieszno i nie miał czasu prowadzić z nim rozmowy na ulicy, ale wróciwszy do domu, zastawał nieraz Karambola u siebie, nudzącego już od godziny Salusię opowiadaniem swoich kłopotów rodzinnych i wyrzekaniem na „psią dolę", która go prześladuje nieustannie.

— Nie ruszą się stąd, jeżeli mi wujaszek nie wygodzisz choć rublem! — powtarzał — jestem goły, jak święty turecki. Przysięgam Bogu, jakem szlachcic, nie mam co do gęby włożyć! Dajcie rubelka i strąćcie sobie pięć na rachunek schedy; nie będę miał najmniejszej o to pretensyi!... Biednemu zawsze pod wiatr! Taki już los nasz!... No, dawaj wujaszek fajgla!...

— A ja skąd wezmę?— wymawiał się stary lis, który sam stękał zawsze na biedę i ciężkie czasy — cóż to, u mnie się przelewa?... niby to mnie nie obdarli z rodziną?... Żyjemy z długów, z dnia na dzień, pożyczanym chlebem.

Plackowski jednak nie ustępował, nudził, dręczył, dogadywał, aż tytułem pożyczki naciągnął wujaszka chociaż na parę złotych, jeżeli nie mógł na więcej.

— To piła! — wymyślał Szuba — skaranie Boże!... Za twoje dobro, kolką cię w ziobro. Napytałem sobie też licha, wciągając tego Karambola do procesu!... Ja na mojem dobrem sercu zawsze tak wychodzę... Jeszcze go utrzymywać muszę, takiego nicponia. No, ale to się skończy, niech tylko wyrok zapadnie!...

Z Dranieckimi miał także kłopot.

Topiel się krzywił i uskarżał, że nie może od nich nigdy na czas wydostać pieniędzy na koszta procesu, że z własnej kieszeni wydaje, że to hamuje przebieg sprawy; groził, że wszystko z rąk wypuści i takich klijentów się wyrzeknie, bo swojego czasu i praczy nie może marnować za darmo.

— Kto nic ma środków dochodzenia sprawiedliwości — mówił — niech się nie procesuje! To trudno! Państwo sobie wyobrażacie, że adwokaci powietrzem żyją... A potem: kto smaruje, ten jedzie!... Taka zagmatwana sprawa wymaga wyjątkowych kosztów; to nie moja rzecz zakładać za klijentów i łożyć z własnych funduszów.

Draniecki wychodził od niego przygnębiony, wystraszony, wracał do domu kwaśniejszy jeszcze, niż zwykle, gderliwy i przykry dla żony i córek, które mu się odwzajemniały docinkami i szyderstwem.

— A naturalnie, tybyś chciał, żeby wszystko samo z nieba spadało! — dogryzała mu żona.— Przywykłeś do tego, że ja z jednego grosza robiłam trzy przez całe życie! Każdy mąż umie sobie dać radę, ale nie taka ślamazara, jak ty. Pozwoliłbyś nam wszystkim pójść na żebry!... Ja nie wiem od czego ja cię mam?... co mi z ciebie?... los mi zawiązałeś tylko, nędzy i biedy się przy tobie najadłam, całą młodość zmarnowałam przy tobie!...

On tylko za głowę się chwytał, włosy sobie nad czołem targał, wzdychał i oczy zamykał.

W banku miał teraz roboty powyżej uszu; kazali mu zastępować kasyera, który na urlop wyjechał, w domu nie miał chwili spokojnej, do późnej nocy siadywał nad rachunkami, porządkując księgi i odrabiając za kolegów zaległości. Przeciążał się pracą, aby tylko skąd można grosz jaki zarobić,— ale wszystkiego było za mało.

Jeszcze ten proces go wysysał; w duchu złorzeczył nieraz Szubie, że go skusił do niego. I tak na życie i na utrzymanie rodziny ze szczupłej pensyi nie mógł wystarczyć, a teraz przybyło mu wydatków; zadłużył się jeszcze bardziej, procenta rosły, a nadzieja otrzymania spadku i poprawienia interesów, jakoś nie spełniała się tak rychło, jak to z początku Szuba zapowiadał.

— Forsy, forsy potrzeba!...—powtarzał mu Topiel.

— Niedołęga jesteś, nie umiesz sobie radzić!...— powtarzała mu żona.

Spuszczał głowę nad biurkiem i zamyślał się głęboko z wyrazem frasunku i zgorzkniałej zadumy; stawał się roztargniony, cyfry mu się dwoiły w oczach, boki go bolały coraz bardziej i kaszel go dręczył nerwowy.

Przy wydawaniu pieniędzy interesantom, mylił się teraz często, czego dawniej nigdy nie bywało; kilka razy wpadł w deces: przy obrachunku kasy dziennej zabrakło mu raz dziesięć, drugi raz ośmnaście rubli, które musiał wyłożyć z własnej pensyi.

Innym razem znowu rachunki się nie zgadzały; w kasie o całą setkę więcej miał gotówki i nie mógł sobie przypomnieć, skąd się wzięła tak znaczna suma nadwyżki.

Trzy dni nosił banknot ten w pugilaresie, czekając, czy się po niego kto nie zgłosi. Cudzy pieniądz sprawiał mu więcej kłopotu, niż własny niedobór; nie śmiał się przyznać do tego.

Po raz pierwszy w życiu walczył ze strasznem pokuszeniem, czy ma skorzystać z tej pomyłki losu, czy nie; wahał się i bronił, ale uczciwość jego narażoną była na ciężką próbę.

— Zły duch mnie chyba doświadcza! — mówił sobie i jeszcze czekał, schowawszy tęczówkę w biurku, na samym spodzie szuflady.

Na pierwszego miał do płacenia weksel, który już od kwartału prolongował co miesiąc, opłacając lichwiarski procent.

— Ja już dłużej na mój kapitał czekać nie mogę! — powiedział mu żyd.— Co to jest?... żeby takie głupie sumę pan kasyer nie mógł zapłacić?... To wstyd przecież!... ja potrzebuję gotówki. Niech mi pan krzywdy nie robi; to nie pięknie na takiego porządnego człowieka!... Ja ten weksel będę sprzedać Gantowerowi, to un pana kasyera nie będzie czekał nawet dwanaście godziny, tylko zaskarży zaraz i komornika pośle. Na co to?... prawda?

Przyparty do muru, sięgnął do szuflady i drżącą ręką wyciągnął schowaną stówkę.

Chciał pierwszy raz przekonać żonę, że umie sobie poradzić i bez niej.

Żyd zrobił zdziwioną minę, gdy zobaczył pieniądze w rękach dłużnika; nie spodziewał się tego wcale i nie liczył na zwrot kapitału; myślał, że mu się uda wytargować tym razem tylko większy procent i dla tego się odgrażał.

— No, czego pan się znowu tak śpieszy? — zauważył, niechętnie spoglądając na podawany sobie banknot — przecież to znowu nie tak pilne... Możemy ten interes ubić przez połowę. Po co pan kasyer ma odrazu płacić tyle pieniędzy?... Ja pana co powiem, pan mi da połowę kapitału i procenta od reszty, a na drugi miesiąc...

— Niech Goldknopf odda mi mój weksel i głowy mi dłużej nie zawraca!... — przerwał żydowi, pragnąc go się pozbyć jak najprędzej.

Zyd czoło zmarszczył i wargi wydął.

— Jak nie zawraca, to nie zawraca!...— rzekł zrezygnowany.— Pan kasyer i tak na przyszły miesiąc znowu do ranie przyśle. Czy to ja nie wiem?...

Wziął pieniądze i wydał w zamian weksel.

Draniecki, pozbywając się lichwiarza, zaciągnął dług u nieznajomego wierzyciela, który pierwszym ciężarem obarczył — jego czystą dotąd hipotekę sumienia.

Spochmurniał, stetryczał jeszcze bardziej od owego dnia; chodził ze spuszczonemi oczyma, jak gdyby się obawiał, by kto z nich tajemnicy przywłaszczonej setki nie wyczytał.

Przy miesięcznym obrachunku jeden z młodszych buchalterów zwrócił jego uwagę na niezgodność dwóch pozycyi, przy których wpisywaniu w kwitaryuszu popełniono widoczną pomyłkę; różnica wynosiła okrągłych rubli sto.

Dranieckiemu krew uderzyła do głowy; zrozumiał przyczynę chwilowej nadwyżki, którą mu los na pokuszenie podsunął.

— A tak, ja to sam już spostrzegłem — odpowiedział na swoje usprawiedliwienie, ukrywając zmieszanie tem większe, iż świadkiem ich rozmowy był naczelnik biura — to już załatwione.

Obawiał się, aby go nie posądzono o nieporządki w kasie.

Wyrównał rachunek gotówkowy jako-tako swoją miesięczną pensyą, dla pokrycia pozorów, ale do domu przyszedł bez grosza w kieszeni; żona zrobiła mu scenę, że jak zwykle nie dał jej „na życie".

— Gdzież pensya?... nie wziąłeś sobie nawet pen-syi?— pytała — ładny kasyer z ciebie!... Może mam kolczyki zanieść do lombardu?...

— Jutro... jutro wezmę — odmruknął jej niechętnie, tając właściwy powód takiego opóźnienia.

Następnego dnia zaciągnął z kasy pożyczkę bez wiadomości naczelnika, korzystając z napływu gotówki i dużych wkładów depozytowych.

Pan prezes Gajczycki wezwał go na konferencyę w kilku sprawach ważnych i okazał się dla niego szczególniej dobrze usposobionym.

— Cóż ?... masz pan teraz dużo roboty, panie Draniecki ? — mówił — mamy gorące dnie z powodu tej konwersyi, ale to się skończy. Trzymaj się pan tylko tak dalej, to pomyślimy o jakiej gratyfikacyjce.

„Gratyfikacyjka" była wróblem na dachu, którego pan prezes od czasu do czasu dla zachęty pokazywał swym urzędnikom, ale nadzieja jej ożywiła i dodała otuchy Dranieckiemu; spodziewał się załatać nią dziurę chwilowego deficytu, który mu zasnąć spokojnie nie dawał.

Jakoś mu lżejszą wydawała się teraz odpowiedzialność za naruszenie bankowych pieniędzy; z dnia na dzień jednak musiał wynajdywać sposoby zakrywania tej dziury, aby się nie zdradzić przed czasem.

Męczyło go to i upokarzało przed samym sobą; czuł się rozdrażnionym i niespokojnym...

Przed każdem scontrem kasy drżał, jak winowajca, aby się jego nadużycie nie wydało.

— Dla głupich stu rubli byłbym zgubionym! — mówił sobie i pot zimny oblewał mu czoło.

Przez ręce jego przesuwały się codziennie stosy szeleszczących banknotów, które odbierał i wypłacał interesantom; widok każdej storublówki przypominał mu niebezpieczeństwo, jakie nad nim wisiało od kilku tygodni.

Ruch pieniężny w tym czasie wzmagał się wyjątkowo, kursa szły w górę, podskakiwały z dnia na dzień, jak szalone, spekulacya giełdowa zawracoła ludziom umysły; w banku lombardowano papiery na potęgę.

Słychać było wszędzie o kolosalnych wygranych, o bogaceniu się drobnych kapitalistów, którzy próbowali szczęścia z kilkomaset rublami w kieszeni, a zgarniali tysiące...

Przy okienku kasyera tłoczono się od dziesiątej do trzeciej, w biurze drzwi się nie zamykały, ruch panował gorączkowy.

Wszyscy urzędnicy zawaleni byli robotą; prezes zacierał z zadowolenia ręce.

Obrotów takich nie pamiątano od założenia banku.

Dranieckiemu występowały wypieki na policzkach; przez jego ręce przewalała się ta szumna, olśniewająca powódź złota w kieszenie szczęśliwców, którzy umieli korzystać z chwili sposobnej.

A on martwił się i gryzł wewnątrz z powodu takiej marnej kwoty, mogącej lada dzień narazić go, skompromitować, podkopać byt jego i rodziny całej.

I wówczas przyszła mu myśl, do której nie śmiałby był nawet głośno przyznać się przed samym sobą:

— A gdyby... a gdyby...

Otrząsał się jednak i bronił przed nią, jak przed podszeptem złego ducha:

— Nie, nie, nigdy!... byłem biednym, ale uczciwym całe życie!... nie chcę, nie mogę!...

Pokuszenia jednak wracały.

— Dureń jesteś ze swemi skrupułami — powtarzał sobie — siedzisz, jak głodny kundel nad pełną miską mięsa i nawet skosztować nie próbujesz?... Inni robią majątki dokoła ciebie. Wielka rzecz!... cudze pieniądze, to i cóż?... przecież je zwrócisz, nawet nikt nie spostrzeże, nawet ich z miejsca ruszyć nie potrzebujesz. Jedno ryzyko i zarobić możesz, jak nic, sto, dwieście, tysiąc rubli, jeżeli dobrze pójdzie. Kto ci broni?...

Ten sam głos, który mu wyrzucał popełnione nadużycie, odpowiadał:

— Cudze!... cudze!... kradzione nie tuczy. Opamiętaj się człowieku!

Nie mógł sobie jednak dać rady ze sobą.

Uczciwość wrodzona brała górę nad wszystkiem; bał się własnych myśli i następstw słabości, która się w nim obudziła. Wchodził do kasy teraz co rano, jak do nory tajemniczego smoka o zielonych oczach i złotej łusce; niemal wstrętu i odrazy nabierał do tej olbrzymiej kasy ogniotrwałej, w której leżały kupy banknotów i walorów wszelakich, nad któremi był odpowiedzialnym stróżem.

Czuł jakiś lęk, jak przed czychającym złodziejem, którego obecność go niepokoiła, a który w nim samym się ukrywał.

Widok pieniędzy, szelest banknotów rozdrażniał go teraz dziwnie i sprawiał mu przykrość niewypowiedzianą; chciał już pójść do prezesa i prosić, aby go zwolniono od tego zastępstwa w kasie.

— Powiem, żem chory, przeciążony pracą — myślał,—że sobie rady dać nie mogę.

Ale przeciw temu postanowieniu oponował rozsądek.

— Tak, a cóż zrobisz z tą stówką, której ci brak w kasie?... Przyznasz się, żeś ją zabrał na spłacenie wekslu Goldknopfa?...

— Pożyczę znów u żyda i zwrócę — obiecywał sobie, lecz nowy dług i dalsze jego następstwa, ta wieczna troska o grosz, te procenta lichwiarskie, ta niepewność jutra, kwasy w domu i wyrzekania żony, te ciągłe niezadowolenia i zarzuty niezaradności, przestraszały go jeszcze bardziej, niż odpowiedzialność za możliwe następstwa defraudacyi.

Tracił coraz bardziej pewność siebie i grunt dla swoich zasad.

Draniecka nawet się nie domyślała, jaką ciężką i niebezpieczną walkę stacza z sobą ten niezdara i niedołęga, który jej los zawiązał i na kalosze dla Mini i Kloci odmówił ostatni raz trzech marnych rubli, pozwalając na to, by dziewczęta w nowych bucikach biegały po błocie.

Gdyby to jeszcze o samą Minię chodziło, niechby tam!... ale starsza Klocia, oczko w głowie matki, pociecha jedyna, bez kaloszy... okropność!...

Ona jedna przecież dzieliła z matką wszystkie dolegliwości i ciężary tego nieszczęsnego losu, tej niewoli, w jaką popchnęło ją tak niedobrane małżeństwo — „z takim człowiekiem": one obie rozumiały się tylko w całej rodzinie, potrzebowały spojrzeć na siebie, aby wiedzieć co która myśli.

To nie był stosunek matki do córki, to była przyjaźń dwóch kobiet, które zniosły między sobą różnicę wieku i stopień zależności; mówiły sobie „ty", co brzmiało raczej poufałością dwóch rówieśniczek i koleżanek, niż czułością dziecka dla swojej rodzicielki.

— Już ja cię proszę, ty mnie słuchaj... — można było słyszeć często w rozmowach Kloci z matką— ty wiesz, że ja mam zawsze racyę!

I Draniecka w zaślepionej miłości i zaufaniu do starszej córki ustępowała jej zawsze, uznając wyższość tego najukochańszego dziecka, bo:

— Ja nie wiem, cobym robiła, gdybym ciebie nie miała! — mówiła z przesadnym pathosem —jabym jednej chwili tego wszystkiego nie znosiła! Świętej cierpliwości trzeba, aby z twoim ojcem wytrzymać!

Klocia uśmiechała się tylko pobłażliwie, jakby dziwiąc się, że ta cierpliwość nie wyczerpała się jeszcze do dna oddawna i głaszcząc matkę obiema rękoma po głowie, z politowaniem wzdychała:

— Oj, ty, ty!... to prawda; ja nie wiem, cobyśmy obie zrobiły bez siebie.

Jako świadek ciągłych utarczek małżeńskich między rodzicami, nauczyła się traktować ojca z wieczną pretensyą i niezadowoleniem.

Ojciec!... ach Boże drogi, taki ojciec!... zawiązał los matce, zagrzebany tylko w swoich papierzyskach, całe dnie zajęty swojem biurem, zawsze skrzywiony, zawsze w złym humorze, nieprzystępny, gderliwy, skąpy, mantyka; albo to takiego ojca trzeba im było?!...

Wszystko mu się nie podobało, o wszystko robił kwestye, o każdy drobiazg musiały się z nim spierać; każdy głupi rubel, którego z niego wyciągały, stawał im kością w gardle...

— Ach, Boże, żebym ja raz twoich pieniędzy nie potrzebowała! — lamentowała matka w obecności dzieci, a one spoglądały pochmurnem okiem na tego Harpagona, który zabijał się pracą i wysiłkiem i uczuwały głuchy żal do niego, że matce śmie odmawiać czegokolwiek.

Pod wpływem suggestyi matczynych wyrzutów i utyskiwań zatracały poczucie sprawiedliwości, logiki, nawet prostego rachunku i nie mogły zrozumieć przyczyny, która zmuszała go do liczenia się z każdym groszem, bo każdy grosz był kroplą jego krwi i potu, jego pracą nad siły.

Przez całe lata ciągnął się ten stosunek, przez lata całe wlokła się ta domowa wojna Dranieckich, wystudzając atmosferę rodzinną z cieplejszych uczuć, wzajemnej sympatyi i solidarności.

Draniecki czuł się obcym we własnym domu, chociaż żonę i dzieci kochał jakąś gorzką, zbolałą, pełną uraz miłością; ustępował im z drogi, ale się nie poddawał.

Kiedy żona z córkami szeptały po kątach, z lada głupstwa robiąc przed nim tajemnicę, łowił uchem tylko urywane wyrazy i z nich domyślał się treści tych konszachtów, a kiedy spytał wprost o cokolwiek , otrzymywał opryskliwe mruknięcie w odpowiedzi, albo wymówkę żony:

— Wszystko chciałbyś zaraz wiedzieć !... do wszystkiego się wtrącasz!

— Ależ, moja droga! — tłómaczył się w obronie swoich praw mężowskich i ojcowskich — przecież to mój obowiązek...

— Wolałbyś innych swoich obowiązków lepiej pilnować!

— Kiedyż żadna z was nie ma do mnie zaufania...

— A któż ci winien?... sam sobie zraziłeś dzieci. One wolałyby do obcego iść po prośbie, niż do ciebie!

— Wiecem ja taki tyran?...

— Zrzęda jesteś, mantyka!... wątrobiarz!...

Spuszczał głowę, zacinał usta i wracał do stolika odrabiać zaległe referaty i sprawdzać księgi kasowe.

— Może to się wszystko odmieni! — mówił sobie w duchu — niech tylko raz ten spadek odbierzemy.

Pocieszał się nadzieją poprawienia losu i czekał, zakończenia procesu, jak zbawienia, a tymczasem plątał się, wikłał i grzązł coraz bardziej w swej kłopotliwej sytuacyi.

Zajęty swojemi myślami, które mu teraz ciężyły, jak kamienie młyńskie na głowie, nie uważał nawet na to, co się w domu działo w ostatnich czasach; bywały dnie całe, w których nie widywał starszej córki. Ciągle miała jakieś interesa za domem, ciągle biegała po mieście, rozdrażniona, niespokojna, zmieniona; twarzyczka jej pobladła, oczy w ciemnych obwódkach zapadły w głąb, usta miewała spieczone od gorączki; stała się drażliwszą jeszcze, niż była dotąd, nawet względem matki, która próbowała ją badać i wypytywać o powód tej wewnętrznej rozterki.

Odpowiadała jej krótko:

— Proszę cię, daj mi pokój!... nie męcz mnie!... Zdaje ci się, że mi coś jest. Nic mi nie jest, a jeśli co będzie, to się dowiesz.

Draniecka po raz pierwszy w życiu przestawała rozumieć własną córkę; przypisywała jej usposobienie jakiemuś chwilowemu rozstrojowi i postanowiła przeczekać tę irytacyę Kloci.

Zajęta była zresztą także ważnemi sprawami. Całe południe do obiadu biegała po sądach, po biurach, poruszała wszystkie sprężyny, nachodziła swoich znajomych, składała wizyty rozmaitym dygnitarzom , szukając u nich protekcyi, a codziennie przed każdą taką wyprawą parę godzin spędzała przed lustrem, odmładzając i odświeżając swoje wdzięki, na których wpływ niemało jeszcze liczyła.

Topiel dał jej kilka adresów, mówiąc:

— Jeżeli pani ma stosunki w tych sferach, trzeba się starać, aby to popchnęli!

Wysyłał ją to tu, to tam, jako pośredniczkę, aby ze starym Szubą do spółki, choć każde na swoją rękę, pilnowali sprawy, zahaczającej się w sądach o rozmaite przeszkody i formalności.

Nie zabierała teraz na te wyprawy córek z sobą, bo Klocia nie była usposobioną do towarzyszenia matce, a Minia od pewnego czasu chodziła uczyć się retuszowania w zakładzie fotograficznym i południowe godziny miała zajęte.

Nazywało się to, że „dziewczyna pracuje", ale ta praca ograniczała się do przeglądania fotografii, dowcipkowania w laboratoryum z retuszerkami, przypatrywania się gościom, przychodzącym zdejmować swoje facyaty i zabijania czasu na rozmówkach z młodymi ludźmi za kantorem w poczekalni zakładu.

Niekiedy wstępowała po nią matka albo starsza siostra, aby ją zabrać na obiad lub przechadzkę po Nowym Świecie; szły wtedy aż w aleje Ujazdowskie , zwracając ogólną uwagę, przeglądając się w każdej szybie sklepowej, zatrzymując zwykle przed każdą wystawą, z miną na pozór poważną, wyniosłą i obojętną, lecz rzucały pilnie oczyma na wszystkie strony, czy się za niemi mężczyźni odwracają i badały wrażenie, jakie robią ich kapelusze, nowe sukienki obcisłe, do stanu, robione z materyałów, kupowanych na wyprzedaży w drugorzędnych magazynach.

Wybierały umyślnie porę największego ruchu na ulicach; wiedziały, kogo mogą o pewnych godzinach spotkać na pewno, kto się im ukłoni, kto przyłączy i rozmowę rozpocznie.

Miały swoich ulubieńców, znajomych i nieznajomych, którym dawały rozmaite przezwiska, swoje sympatye i antypatye; trącały się łokciemi zlekka i ostrzegały:

— Uważaj!... Lasecznik idzie!... Patrzaj, Dziubuś jedzie dorożką pierwszej klasy!... Odwróć się, stary Mamut chce się ukłonić!...

Minia miała „swoich" szczególniejszych adoratorów, którzy się co kilka miesięcy, a nawet co kilka dni zmieniali.

— Widzisz, „mój" idzie! — szeptała do siostry lub matki — mówiłam ci, że go spotkamy dzisiaj na pewno.

Lubiły szwendać się po bruku nawet podczas niepogody, bo wtedy przybywał im jeden więcej środek kokieteryi; unosiły sukienki niby dla ostrożności, by ich nie zabłocić, ale głównie dla tego, by jak najwyżej odsłonić elegancko obute nóżki i usłyszeć za sobą kompliment:

— Patrzaj, szykowne jakieś facetki!... Podnosiły wtedy głowy z dumą do góry, niby urażone, ale z głębi duszy czuły się nadzwyczaj zadowolone taką banalną pochwałą.

Atmosfera ulicy nastrajała je wyjątkowo i wprowadzała zawsze w wyborny humor; wracały z takiej bezcelowej włóczęgi po bruku podniecone, rozpromienione najczęściej i nieraz z bramy powracały jeszcze na tę uliczną paradę; żal im było każdej minuty wolnego czasu, straconego dla wrażeń tak płytkich i tak niewybrednych.

Odkąd wszakże zaszła niepojęta zmiana w usposobieniu Kloci, młodsza siostra straciła w niej towarzyszkę wspólnych przechadzek, tak samo, jak i matka.

Tajemnica, której się nikt w domu nie domyślał, przygniatała z każdym dniem coraz bardziej jedyną pociechę mamy Dranieckiej.

Czuła się zaciekawioną wypadkiem, którego możliwości nawet nie przypuszczała; romansik z młodym baronem, rozpoczęty od flirtu na ślizgawce, zaprowadził ją za daleko.

Obaczyła się za późno na błędnej drodze, z której nie było dla niej powrotu.

Z początku uwierzyć nie chciała sama sobie; chodziła, jak oszołomiona. Uciekała z domu, unikała matki i siostry, wstyd i gniew jakiś przejmował ją do głębi i wzrastał nieustannie, burząc coraz bardziej jej spokój wewnętrzny i trapił rozpaczliwem pytaniem:

— Co teraz będzie?...

Zdawało jej się, że wszystko złe, które nagle w całej ohydzie następstw jednego nierozważnego kroku stanęło jej przed oczyma, może, musi i powinien naprawić honor mężczyzny, któremu lekkomyślnie padła w ramiona.

Nie spostrzegła się tylko, że ten mężczyzna nie był dosyć dojrzałym moralnie do przyjęcia na siebie odpowiedzialności i obowiązków, względem niej zaciągniętych. Mściła się na nich obojgu wspólna wina wychowania bez zasad, nieopatrzność dwóch lekkomyślnych natur, ulegających tylko własnym instynktom i pokuszeniom chwili, płytkość życiowych pojęć i etycznego gruntu.

— Co ja zrobiłam!... co ja zrobiłam!...— mówiła sobie ona, przejrzawszy nareszcie w świadomości swojego stanu; — co ja teraz pocznę?... co pocznę, jeżeli on się ze raną nie ożeni?...

Czepiała się tej myśli o małżeństwie, jako jedynej deski ratunku i wybawienia, chociaż to małżeństwo wydawało jej się tylko formą, tylko koniecznością.

Nie przypuszczała ani na chwilę, że znajdzie się jakakolwiek do tego przeszkoda; rozdrażniała ją jedynie niecierpliwość, z jaką w tak ryzykownej sytuacyi wyczekiwać musiała ze strony młodego barona spełnienia obowiązku i obietnicy, którą niezaradny i zakłopotany młodzian starał się z dnia na dzień uspakajać ją, odsuwając grożącą mu wobec ojca katastrofę.

W dniu, w którym posłaniec odniósł jej napisany do Jędrusia list, z wiadomością, iż:

— Tego pana niema w domu, bo dzisiaj rano podobno wyjechał za granicę — ujrzała się jakby nad brzegiem przepaści.

Było jej tak, jak gdyby znikł z przed jej oczu cały świat, jak gdyby ziemia usunęła się przed jej nogami i w jakąś ciemną, straszną, bezdenną leciała otchłań.

Z bramy, w  której wyczekiwała powrotu posłańca, wyjeżdżał właśnie ładowny wóz z beczkami, ale nie widziała przed sobą ani koni, które ją tuż łbami swoimi dotykały, ani dyszla, który wprost w nią godził, nie słyszała turkotu kół i tupotania kopyt końskich, od których głośno dudniła cała sień kamieniczna.

Mgła ciemna zasłaniała jej oczy, przytomność cała ją opuściła.

W mózgu huczały tylko wyrazy:

— Wyjechał za granicę!...

Gdyby w samą porę stary komisyoner nie był jej ujął za ramię i usunął pod ścianę, byłaby może dopiero ocknęła się powalona dyszlem pod kopytami końskiemi i Bóg wie, czy ten los nie byłby dla niej bardziej znośnym od wrażenia, jakie na niej sprawiła wiadomość o ucieczce Jędrusia.

— Co teraz będzie?... co teraz będzie?!...

Znowu jej to jedno, takie proste, a takie straszne pytanie zawirowało w mózgu i doprowadziło do przytomności, utraconej przez chwilę.

Świat cały chwiał się przed jej oczyma; oparła się o ścianę, blizka omdlenia i zesunęła na drewnianą ławeczkę, na której zwykle stróż domu u bramy przesiadywał.

Posłaniec patrzał na nią ze zdziwieniem i politowaniem.

— Może pani deróżkę sprowadzić?— zapytał.

Nie miała siły, aby mu odpowiedzieć; nie skinęła nawet głową, drżała jak w febrze i mięła w ręce list przeznaczony dla swego...

Nie byłaby umiała znaleźć teraz wyrazu na jego określenie.

— Nikczemnik! — oto jedyna nazwa, która dlań w jej pamięci i sercu pozostała, gdy opanowała swe myśli i mogła wreszcie zastanowić się nad swojem położeniem.

— Uciekł!... zostawił ją samą, porzucił bez słowa pożegnania, bez rady, bez ratunku!... myślał tylko o sobie, rzucając ją teraz na pastwę losu i rozpaczy!... Nikczemnik!

Nienawidziła go w tej chwili z całej duszy, ale w tej nienawiści nic było żalu, tylko jakiś gniew, jakaś złość, jakaś śmiertelna uraza do wspólnika winy, który zostawił jej całą odpowiedzialność za wszystko i umknął, jak złodziej, jak oszust, jak podły tchórz.

Byłaby mu to głośno, brutalnie, na środku ulicy w oczy rzuciła, zapominając o całym świecie.

Uczuła teraz po raz pierwszy, że go nie kochała nigdy, że był jej nawet obojętnym i to stosunek ich teraz jeszcze ohydniejszym czyniło. Podobał jej się, pochlebiało to jej próżności, że złoty młodzieniec kręcił się koło niej, że flirtowała z nim, jak z tyloma innymi i zalotnością swoją ośmielała go, ciągnęła za sobą, na oślep sama idąc dalej, niż chciała, niż jej było wolno.

Opamiętanie przyszło za późno...

Złapała się sama jedna w pułapkę, licząc na to, że i jego przy sobie zatrzyma; łudziła się nadzieją, że się to wszystko skończy, jak w romansach, które po nocach czytywała w łóżku, rozdrażniając nerwy i rozpalając niemi wyobraźnię.

Stało się jednak całkiem inaczej.

Tej ostateczności nie przypuszczała nawet i bezradna, oszołomiona, biła się z własnemi myślami, nie umiejąc znaleźć dla siebie drogi wyjścia.

Nie miała się ani kogo poradzić, ani komu zwierzyć; była zostawioną sama sobie w sytuacyi, która ją wstydem, oburzeniem i rozpaczą przejmowała.

Groziła mu śmiercią, ale w nią sama nie wierzyła; widziała, że to sprawiało na nim jeszcze najgłębsze wrażenie, więc się chwytała tego środka, aby go zmusić i przynaglić do jakiegoś stanowczego kroku, a teraz ta śmierć wydawała się jej jedynera rozwiązaniem strasznej kolizyi, w którą tak lekkomyślnie, tak nieostrożnie popadła.

— Nic, tylko zabić się!...

Dreszcz zimny nią wstrząsnął, mimowoli wybuchnęła płaczem, ale instynktownie stłumiła go w pierwszej chwili, zaciskając silnie powieki i usta. Wstyd jej się zrobiło tego prostego człowieka w wypłowiałym szynelu i czerwonej czapce z żółtą blachą, który stał przed nią i czekał na zapłatę za dwa kursa. Zdawało jej się, że jego siwe, stare, wyblakłe oczy w czerwonych obwódkach podobne są do spracowanych oczu jej ojca i przypomniała sobie dom, do którego miała wrócić, rodziców, którym miała wnieść hańbę, siostrę, którą wodziła temi samemi drogami, na których zabłądziła.

Wszystka krew zbiegła jej do mózgu...

Zerwała się, rzuciła posłańcowi czterdziestówkę i wybiegła szybko z bramy.

Przez kilka dni była, jak obłąkana.

W domu nie mogła usiedzieć, ciążyły jej spojrzenia matki, ojca, młodszego rodzeństwa, nawet sługi; unikała ich wzroku, udawała, że jest zajętą, nie odpowiadała na zapytania i stała się opryskliwą, wyrzekającą, że ją zamęczają, że chwili spokoju nie ma, że dom jest dla niej piekłem!...

Porywała kapelusz, okrywkę, parasolkę i uciekała z domu, ale na schodach zatrzymywała się, nie wiedząc, dokąd pójść.

Widok obcych twarzy był jej jeszcze bardziej nieznośnym; załamywała ręce i dłońmi rozgniatała łzy, które jej w oczach stawały. Obawiała się jednak zdradzić z tą walką, którą toczyła; wyjmowała w sieni lusterko i puszeczkę z pudrem, dotykała delikatnym puszkiem policzków, aby zatrzeć na nich ślady łez i wybiegała na ulicę z głową spuszczoną, zakrywszy twarz woalką.

Biegła przed siebie szybko, udając, że się spieszy, ale szła bez celu dla samego ruchu, dla zmęczenia, sądząc, że się jej nerwy uspokoją i że znużenie dobrze jej zrobi.

Po nocach oka zmrużyć nie mogła; wstawała z łóżka i po ciemku szła do swej toaletki, po omacku wyjmowała z niej mały, czarny flakonik, w którym miała odrobinę jakiegoś bezbarwnego płynu, a który wydostała od jednej z koleżanek siostry w zakładzie fotograficznym i zaciskając go mocno w dłoni, kładła się znowu, zwinięta w kłębek, nakryta powyżej głowy starą, atłasową, połataną kołderką.

Serce jej kołatało, jak budzik, wypieki występowały na policzki, rozpaczliwe myśli wprawiały ją w gorączkę; nie miała jednak odwagi użyć tego ostatniego środka ratunku, który jej pozostawał.

Flakonik z trucizną zaciskała tylko coraz mocniej w ręce aż do rana i zamykała go potem znowu w szufladce z przeróżnymi gałgankami, pudrem, zwiędłymi kwiatkami i liścikami, które chowała na pamiątkę.

Brzask dzienny budził ją wyczerpaną walką i zmuszał do wkładania znowu tej maski, z pod której coraz więcej wyzierała tajemnica jej rozpaczliwej rozterki wewnętrznej.

Czuła, że do dalszego ukrywania się sił jej już zabraknie.

Postanowiła zdecydować się na jakiś krok stanowczy.

Musiała coś zrobić takiego, coby ją wyprowadziło nareszcie z tej fatalnej sytuacyi; dłuższa męczarnia stawała się dla niej już niemożliwą.

Kilka razy chodziła do kościoła, próbując się pomodlić, ale słowa jej zamierały na ustach, pacierz się przerywał, myśli się rozbiegały każda w inną stronę, nie mogła się skupić i wznieść duszą do Boga, zanadto była wzburzoną i roztarganą w sobie.

Wciskała się w najciemniejszy kącik pustej świątyni, klękała w ławce i wybuchała spazmatycznym płaczem; to jej niejaką ulgę sprawiało, ale na krótko.

Dawniej przychodziła do kościoła dla zwyczaju, z matką i siostrą; stawała w miejscu widocznem przed wielkim ołtarzem podczas sumy i wpatrywała się w obraz obojętnie, zajęta swojemi myślami i więcej wrażeniem, jakie sprawiać musi z temi podniesionemi w górę oczyma na mężczyznach, którzy się jej przyglądali.

Teraz jak zrozpaczona Małgosia z „Fausta" leżała na klęczkach, zalana łzami i czekała zmiłowania Bożego — napróżno.

Wiara nie mogła jej zbawić, bo była tylko płytką formalnością, jakby jedynie pokostem duszy, nie wnikającym do głębi.

Czuła się tak nieszczęśliwą i opuszczoną po raz pierwszy w życiu, że rady sobie dać nie mogła ani jakiegokolwiek znaleźć oparcia dla siebie.

Któregoś dnia spotkała na ulicy Lolusię, ale odwróciła głowę, udając, że jej nie widzi; dziewczyna sama ją zaczepiła i zaczęła z nią rozmowę.

Co to pani chorowała? — zagadnęła dawną znajomą a daleką kuzynkę; — byłabym pani nie poznała! Nie widziałyśmy się już ze dwa lata.

— Byłam cierpiącą — dała jej wymijającą odpowiedź.

— Zmieniona pani bardzo!... Ja także przeleżałam parę tygodni w łóżku, ale mi znowu dobrze. Cóż pani było?

— Czy ja wiem!... podobno nerwy.

— Nerwy?... pójdź pani do Kloniewicza, on panią wyleczy.

— Któż to jest ten Kloniewiez?...

Lolusia popatrzyła na nią, jakby z urazą i zdziwieniem.

— Pani nie wiesz, kto jest Kloniewiez?... A to doskonałe!... to pani chyba gazet nie czytujesz? To przecież dzisiaj najciekawszy człowiek w Warszawie. Nie słyszała pani o Kloniewiczu magnetyzerze?... Jak to być może!...

— Czytałam coś w „Wiadomościach brukowych", ale nie pamiętam.

— Kloniewiez to drugi Mesmer, Allan Cardee, Cagliostro! — zaczęła z zapałem; — pani wie, co to medyumizm, spirytyzm, magnetyzm?... Ja pani mogę pożyczyć jego broszury o tem. To są największe cuda dziewiętnastego wieku!

Klocia słuchała obojętnie.

— Pani w to wierzy? — spytała, aby cokolwiek powiedzieć.

— Jestem najgłębiej przekonana. Mam dowody na sobie...

Oczy jej zabłysnęły fosforycznie, chorobliwym blaskiem histeryczki.

— Ten Kloniewiez także leczy?

— Zaczyna od niedawna, ale niechętnie przyjmuje pacyentów; — objaśniała ją tajemniczo zwolenniczka największych cudów dziewiętnastego wieku.— Nie chce zadzierać z tymi ignorantami, co się zajmują tak zwaną medycyną. Czeka, aż wykończy zupełnie swoją teoryę, ale powiadam pani, cuda robi, no — cuda!

Zaczęła się unosić nad wielkością swojego mistrza i z zachwytem opowiadać Kloci o jego eksperymentach. Zaprosiła ją w końcu do siebie, przyrzekając jej pokazać pismo duchów i „aporty", które Iks naznosił w ostatnich czasach. Mówiła bez ładu, ale z glębokiem przejęciem; sprawiała na niej chwilami wrażenie waryatki, która plecie od rzeczy, zaciągnęła ją jednak do siebie i godzinę całą zatrzymała, namawiając, aby spróbowała magnetycznej kuracyi u wielkiego Kloniewicza.

Przez ten czas Klocia choć na chwilę zapominała o swoich dolegliwościach; słuchała z początku z roztargnieniem ale potem z zajęciem dziwacznych opowiadań Lolusi i kontenta była, że znalazła kogoś, z kim mogła rozmawiać o rzeczach, rozrywających jej skołatany umysł.

Drugiego dnia wybrała się już sama do niej z wizytą i przesiedziała u niej do późnego wieczora, byle tylko nie włóczyć się na bezcelowych przechadzkach po mieście i nie wracać do domu, gdzie czuła się przygnębioną i krępowaną coraz bardziej.

Od pewnego czasu bowiem stosunki domowe u Dranieckich zmieniały się z każdym dniem na gorsze; powietrze stawało się duszne, jak gdyby wisiała w niem jakaś tajemnicza katastrofa.

Ojciec wracał z biura rozdrażniony, zamykał się w swoim ciasnym pokoiku od podwórza i do późnej nocy słychać go było chodzącego od ściany do ściany po tej ważkiej a długiej ciupie i wzdychającego tylko głęboko od czasu do czasu.

Matka skarżyła się na nerwy i miewała migreny, nabiegawszy się po sądach i kancelaryach w sprawie procesu; sprawa nie musiała iść gładko. Wpływy, którymi się zawsze tak przechwalała, zawodziły jakoś i protekcya życzliwych znajomych nie na wiele się przydawała.

— Józiu, bój się Boga, nie stukaj tak temi buciskami! — wołała z płaczem prawie na męża, leżąc w saloniku na kanapie z zimnym kompresem, — nie masz za grosz serca ani delikatności. Widzisz przecie, że mi głowa pęka, a ty chodzisz i chodzisz jakbyś miał kopyta, a nie nogi!...

Draniecki zdejmował buty i w pantoflach odbywał dalej swój spacer tam i na powrót po skrzypiącej podłodze; to ją także raziło, skarżyła się na każdy szelest i na obojętność męża, który tak mało dba o jej zdrowie, nazywając go swojem utrapieniem i nieszczęściem.

Nie wiedziała tylko, że tam za ścianą chodzi człowiek, przygnębiony stokroć większym ciężarem, zgarbiony, postarzały o lat dziesięć, z twarzą troskami zoraną, dławiący w sobie jakąś hydrę straszną, która go gryzła i chwili spokoju nie dawała.

Pojutrze wrócić miał z urlopu kasyer, którego zastępował od sześciu tygodni i... wszystkie kursa gwałtownie spadały... w portfelu depozytowym brakło kilku sztuk akcyj pięciusetrublowych...

Zły duch zdradził swoim kuszącym podszeptem nieszczęsną swą ofiarę, a Nemezis, jak biczem smagała sumienie ojca i córki jednemi i temi słowy:

— Co teraz będzie?... co teraz będzie?... co będzie ?!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej