Nieznany

TAJNY AGENT

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

TAJNY AGENT

Joseph Conrad

H.G. Wellsowi,
kronikarzowi miłości
pana Lewishama,
biografowi Kippsa
i historykowi przyszłych epok,
tę prostą opowieść z XIX wieku
serdecznie dedykuję.

OD AUTORA

Geneza Tajnego agenta: temat, ujęcie, zamysł artystyczny i wszystko inne, co skłonić może pisarza do chwycenia za pióro, da się — jak sądzę — wywieść z okresu umysłowej i uczuciowej reakcji.

Faktem jest, że zacząłem tę książkę pod wpływem impulsu i pisałem ją jednym ciągiem. Kiedy z biegiem czasu została oprawiona i oddana pod osąd publiczności, odezwały się głosy ganiące mnie za to, że ją w ogóle napisałem. Niektóre admonicje były surowe, w innych pobrzmiewała nuta żalu. Nie mam przed sobą ich tekstów, ale pamiętam doskonale ogólną myśl, która była bardzo prosta. Pamiętam też, jak mnie zdziwiła. Dziś wszystko to wydaje się bardzo odległe! A przecież nie działo się tak dawno temu. Narzuca mi się wniosek, że w roku 1907 zachowałem był jeszcze wiele ze swej pierwotnej naiwności. Teraz sądzę, że nawet człowiek prostoduszny mógł przewidzieć, iż brzydota środowiska i nędza moralna fabuły staną się powodem pewnych uwag krytycznych.

Są to oczywiście zarzuty poważne. Nie były zresztą powszechne. W istocie rzeczy wydaje się zgoła niewdzięcznością pamiętać tak nieliczne przygany pośród tylu inteligentnych i pełnych zrozumienia ocen dodatnich — i ufam, że czytelnicy niniejszej przedmowy nie złożą tego pochopnie na karb zranionej próżności ani niewdzięcznego z natury usposobienia. Myślę, że ktoś życzliwy może łatwo przypisać mój wybór wrodzonej skromności. Jednakże to nie skromność każe mi wybrać przyganę do zilustrowania moich wywodów. Nie, to nie skromność. Nie mam wcale pewności, że jestem skromny — ale ci, którzy przeczytali, co do tej pory napisałem, zawierzą mi, że mam dość przyzwoitości, taktu, savoir faire, czy czego tam jeszcze, aby nie komponować z cudzych słów peanu na własną cześć. Nie! Prawdziwa przyczyna mojego wyboru leży w zupełnie innym rysie charakteru. Zawsze miałem skłonność do usprawiedliwiania swoich czynów. Nie do bronienia. Do usprawiedliwiania. Nie do upierania się, że miałem rację, ale do wyjaśniania, że u podłoża moich impulsów nie było przewrotnej intencji, ukrytej wzgardy dla wrodzonej delikatności ludzkich uczuć.

Tego rodzaju słabość jest groźna tylko o tyle, że naraża na niebezpieczeństwo zostania nudziarzem — bo świat interesuje się na ogół nie pobudkami wszelkich jawnych czynów, lecz ich konsekwencjami. Człowiek może się uśmiechać, ile zechce, ale zwierzęciem dociekliwym nie jest. Lubi to, co oczywiste. Wzdraga się przed wyjaśnieniami. Ja jednak ciągnąć będę dalej swoje. Oczywiście, mogłem nie napisać tej książki. Nic mnie nie zmuszało do podjęcia tego tematu, a używam tu słowa temat zarówno w sensie samej fabuły, jak i w szerszym sensie pewnego szczególnego zjawiska w życiu ludzkości. To w pełni przyznaję. Ale ani na chwilę nie postała mi w głowie myśl, aby rozwodzić się nad pospolitą brzydotą po to, by zaszokować lub nawet tylko zdziwić moich czytelników zmianą postawy. Twierdząc tak, liczę na to, że mi ludzie uwierzą nie tylko ze względu na całość mojego charakteru, ale również z tej widocznej dla każdego przyczyny, że ogólne ujęcie opowieści, oburzenie, jakie budzi, oraz litość i pogarda, jaką jest nasycona, świadczą o moim dystansie wobec brzydoty i brudu tkwiących po prostu w zewnętrznych okolicznościach, w których opowieść jest osadzona.

Zacząłem Tajnego agenta bezpośrednio po dwuletnim okresie, w którym byłem całkowicie pochłonięty pisaniem Nostroma, owej egzotycznej powieści z jej odległą, południowoamerykańską atmosferą, i głęboko osobistego Zwierciadła morza. Pierwszy — to intensywny wysiłek twórczy nad obrazem, który — jak sądzę — pozostanie zawsze moim największym płótnem; drugie — to szczera próba odsłonięcia na chwilę głębszych, intymnych przeżyć związanych z morzem i wpływów, które kształtowały mnie przez blisko połowę życia. Był to też okres, kiedy mojemu poczuciu prawdy tkwiącej w sprawach i rzeczach towarzyszyło ogromne napięcie wyobraźni i uczuć, które, choć rzetelne i wierne faktom, pozostawiło mi jednak (po wykonaniu zadania) wrażenie, że zostałem sam, bez celu, wśród doznań będących tylko plewami bez ziarna, zagubiony w świecie innych, niższych wartości.

Nie wiem, czy rzeczywiście czułem potrzebę odmiany, odmiany wyobraźni, wizji i postawy duchowej. Sądzę raczej, że odmiana zasadniczego nastroju już niepostrzeżenie była się we mnie dokonała. Nie pamiętam, aby coś konkretnego się wówczas zdarzyło. Po ukończeniu Zwierciadła morza, w pełnej świadomości, że w każdym wierszu tej książki byłem uczciwy wobec siebie i czytelników, bez przykrości pozwoliłem sobie na pauzę. Wtedy to, podczas gdy stałem jeszcze niejako w miejscu i z pewnością nie miałem najmniejszego zamiaru szukać czegoś brzydkiego, temat Tajnego agenta — mam tu na myśli fabułę — zjawił mi się w postaci kilku słów wypowiedzianych przez znajomego w przypadkowej rozmowie o anarchistach czy raczej o ich działalności. Jak do tej rozmowy doszło, tego już dziś nie pamiętam.

Pamiętam jednak swoje uwagi o zbrodniczej daremności tego wszystkiego — doktryny, akcji, mentalności, i o nikczemności owej na wpół wariackiej pozy bezwstydnego oszusta, który wyzyskuje dotkliwą nędzę i namiętną i łatwowierność rodzaju ludzkiego, zawsze tak tragicznie skorego do samozagłady. To właśnie sprawiło, że filozoficzne roszczenia anarchizmu były dla mnie niewybaczalne. Niebawem, przechodząc do konkretnych przykładów, przypomnieliśmy sobie starą już historię zamachu na obserwatorium w Greenwich — krwawą bzdurę tak idiotyczną, że nie sposób było zgłębiać jej genezę jakimkolwiek rozumnym czy nawet nierozumnym procesem myślowym. Bo perwersyjny bezrozum ma swoje logiczne procesy. Ale tego zamachu nie można było ogarnąć umysłem w żaden sposób, w końcu więc miało się przed sobą tylko fakt, że człowiek został rozerwany na kawałki w imię czegoś, co nie miało ani cienia podobieństwa do jakiejkolwiek idei, anarchistycznej czy innej. Jeżeli zaś chodzi o mury Obserwatorium, to nie powstało w nich nawet najmniejsze pęknięcie.

Powiedziałem to wszystko mojemu znajomemu, który milczał przez chwilę, a potem zauważył od niechcenia z charakterystyczną dla niego, wszechwiedzącą miną: „Ach, ten człowiek był półidiotą. Jego siostra później popełniła samobójstwo." Były to jedyne słowa, jakie padły na ten temat między nami, gdyż niezmierne zdziwienie tą nieoczekiwaną informacją sprawiło, auze na chwilę oniemiałem, a on zaczął od razu mówić o czym innym. Później nigdy nie przyszło mi na myśl spytać go, skąd się tego dowiedział. Jestem pewien, że jego koneksje z podziemiem były znikome — dobrze, jeśli raz w życiu oglądał anarchistę, i to od tyłu. Był to jednakże człowiek, który lubił rozmawiać z rozmaitymi ludźmi i mógł uzyskać te rozjaśniające fakty od jakiegoś zamiatacza ulic, emerytowanego policjanta, przypadkowego znajomego z klubu albo nawet, być może, ministra spotkanego na jakimś publicznym czy prywatnym przyjęciu.

Rozjaśniające działanie tych faktów było niewątpliwe. Poczułem się tak, jakbym wyszedł z lasu na równinę — niewiele widać, ale światła mnóstwo. Tak, widać było niewiele i, szczerze mówiąc, przez dłuższy czas nawet nie próbowałem niczego dostrzec. Pozostało tylko to wrażenie rozjaśnienia, które zadowalało, ale tylko biernie. W jakiś tydzień później natknąłem się na książkę, która, o ile wiem, nigdy nie zdobyła rozgłosu — dość powierzchowne wspomnienia pewnego komisarza policji, niewątpliwie zdolnego, a przy tym bardzo religijnego człowieka, który objął swoje stanowisko w czasach zamachów bombowych w Londynie, jeszcze w latach osiemdziesiątych. Książka była dość interesująca, bardzo dyskretna oczywiście, i dziś już nie pamiętam dokładnie jej treści. Nie zawierała żadnych rewelacji, ślizgała się zgrabnie po powierzchni wydarzeń, i na tym koniec. Nie będę nawet próbował tłumaczyć, dlaczego przykuł moją uwagę niewielki ustęp liczący może siedem wierszy, gdzie autor (nazywał się bodajże Anderson) odtworzył krótką rozmowę, którą odbył z ministrem spraw wewnętrznych w kuluarach Izby Gmin po jakimś nieoczekiwanym zamachu anarchistów. Zdaje mi się, że urząd ten piastował wtedy sir William Harcourt. Był ogromnie zirytowany, a komisarz tłumaczył się gęsto. Spośród trzech zamienionych zdań tym, które uderzyło mnie najbardziej, był gniewny docinek sir Williama: „Wszystko to bardzo pięknie. Ale wasze pojęcie o tajności, tam w policji, polega, zdaje się, na ukrywaniu prawdy przed ministrem spraw wewnętrznych." Powiedzenie dość charakterystyczne dla temperamentu sir  Williama Harcourta, ale samo w sobie niewiele mówiące. Widocznie jednak była w całym tym incydencie jakaś szczególna atmosfera, bo poczułem nagłą podnietę. A potem nastąpiło w moim umyśle coś, co zrozumiałby najlepiej chemik jako analogię do wlania maleńkiej kropelki odpowiedniego płynu przyśpieszającego proces krystalizacji w probówce zawierającej jakiś bezbarwny roztwór.

Była to dla mnie z początku zmiana wewnętrzna, pobudzenie uśpionej wyobraźni, w której nieznajome kształty, ostre w zarysie, ale niedoskonale postrzegane, pojawiały się i domagały uwagi, niby kryształy, swoimi dziwacznymi i nieoczekiwanymi formami. Zjawisko to skłoniło mnie do rozmyślań -— nawet o przeszłości: o Ameryce Południowej, kontynencie jaskrawego słońca i brutalnych rewolucji, o morzu, bezmiernym obszarze słonych wód, zwierciadle gniewu i uśmiechów niebios, odbijającym światłość świata. Potem zjawiła się wizja olbrzymiego miasta, miasta-potwora, ludniejszego od niektórych kontynentów, i w swojej wytworzonej przez człowieka potędze jakby obojętnego na gniew i uśmiechy niebios — miasta pożeracza światłości świata. Było tam dosyć miejsca na każdą opowieść, dosyć głębi na każdą namiętność, dosyć zróżnicowania na każdą scenerię, dosyć mroku na pogrzebanie pięciu milionów istnień.

Miasto stało się nieodparcie tłem dla kolejnego okresu głębokich, próbnych rozmyślań. Nieskończone perspektywy otwierały się przede mną w różnych kierunkach. Lat by trzeba, żeby znaleźć właściwą drogę! I zdawało mi się, że trwa to lata całe!... Z wolna świtające przeświadczenie o wielkim macierzyńskim uczuciu pani Verloc rozrosło się w płomień pomiędzy mną a owym tłem, zabarwiający je swoim utajonym żarem i otrzymujący w zamian coś z jego posępnego kolorytu. Na koniec historia Winnie Verloc stanęła przede mną w całości, od dni jej dzieciństwa aż po kres, jeszcze bez proporcji, jeszcze ze wszystkim niejako na pierwszym planie, ale już gotowa do tego, żebym się nią zajął. Trwało to mniej więcej trzy dni.

Ta książka jest więc tamtą historią, sprowadzoną do odpowiednich rozmiarów, a cały jej tok wyznacza i skupia wokół siebie niedorzecznie okrutna eksplozja w Greenwich Park. Miałem tu zadanie, nie powiem że niewdzięczne, ale bardzo trudne i absorbujące. Trzeba je było jednak wykonać. Była to konieczność. Postacie otaczające panią Verloc i bezpośrednio lub pośrednio związane z jej tragicznym przekonaniem, że „życia lepiej zanadto nie zgłębiać", są wynikiem tej właśnie konieczności. Osobiście nigdy nie miałem wątpliwości, że historia pani Verloc jest realna, ale trzeba ją było wydobyć z mroku owego olbrzymiego miasta, trzeba ją było uwiarygodnić. Myślę tu nie tyle o jej duszy, co o jej otoczeniu, nie tyle o jej psychice, co o jej ludzkiej postaci. Co do otoczenia, sugestii mi nie brakowało. Musiałem toczyć ciężkie zmagania, aby odsuwać od siebie wspomnienia o moich samotnych nocnych wędrówkach po Londynie w pierwszym okresie pobytu w tym mieście. Lękałem się bowiem, że wedrą się i zaleją wszystkie karty opowieści, rodzące się jedna po drugiej w najpoważniejszym stanie ducha i myśli, w jakim zdarzyło mi się kiedykolwiek pisać. Pod tym względem naprawdę uważam Tajnego agenta za dzieło absolutnie rzetelne. Nawet zamysł czysto artystyczny, polegający na zastosowaniu ironii do tego rodzaju tematu, powzięty był świadomie w głębokim przekonaniu, że tylko ujęcie ironiczne pozwoli mi wypowiedzieć to wszystko, co kładły mi w usta pogarda i litość. Jest jedną z drobnych satysfakcji mego pisarskiego żywota, że powziąwszy takie postanowienie zdołałem — jak mi się zdaje — zrealizować je aż do końca. Jeśli zaś chodzi o postacie, które absolutna konieczność sprawy — sprawy pani Verloc — wydobywa z londyńskiego tła na pierwszy plan, to i po nich także doczekałem się owych drobnych satysfakcji, które tak wiele znaczą wobec mnóstwa dokuczliwych wątpliwości uporczywie towarzyszących każdej próbie twórczej pracy. Pochlebiło mi na przykład, gdy nawet o panu Vladimirze (który aż prosił się o karykaturę) pewien doświadczony światowiec powiedział, że „ten Conrad musiał się obracać w takich kołach albo też ma wyjątkową intuicję", ponieważ pan Vladimir jest „nie tylko prawdopodobny w szczegółach, ale całkowicie utrafiony w swojej istocie". Następnie ktoś przybyły z Ameryki poinformował mnie, że zdaniem wszelkiego rodzaju uchodźców-rewolucjonistów w Nowym Jorku książkę napisał człowiek, który ich dobrze zna. Uznałem to za wielki komplement, zważywszy, że — mówiąc całkiem szczerze — miałem z ludźmi tego pokroju jeszcze mniej do czynienia niż ów wszechwiedzący znajomy, który pierwszy podsunął mi pomysł powieści. Nie mam wszakże wątpliwości, że w czasie pisania książki bywały momenty, kiedy byłem krańcowym rewolucjonistą, nie powiem że bardziej od nich żarliwym, ale na pewno mającym jaśniejszą świadomość celu niż którykolwiek z nich w całym swoim życiu. Nie mówię tego, żeby się chwalić. Po prostu robiłem, co do mnie należało. Pisząc wszystkie swoje książki, zawsze robiłem, co do mnie należało. Robiłem to z całkowitym samozaparciem. I to stwierdzenie też nie jest przechwałką. Nie mogłem inaczej. Pisanie na niby zanadto by mnie nudziło.

Pomysły do pewnych postaci opowieści, zarówno tych prawomyślnych, jak tych postępujących wbrew prawu zaczerpnąłem z różnych źródeł, które tu i ówdzie, być może, jakiś czytelnik rozpoznał. Są one dość łatwo dostępne. Ale nie zależy mi tu na wykazaniu autentyczności któregokolwiek z tych ludzi i nawet jeśli chodzi o mój ogólny pogląd na reakcje moralne zachodzące między przestępcą a policją, powiem tylko, że uważam go za co najmniej możliwy.

Dwanaście lat, które upłynęły od chwili opublikowania książki, nie zmieniły mojej postawy. Nie żałuję, że ją napisałem. Ostatnio okoliczności nie mające nic wspólnego z ogólną treścią niniejszej przedmowy zmusiły mnie do odarcia tej opowieści z literackiej szaty pogardy i oburzenia, w którą przed laty z takim wysiłkiem starałem się ją przyodziać. Zmuszony zostałem spojrzeć niejako na jej nagi kościec. Przyznaję, że szkielet to odrażający. Ale w dalszym ciągu twierdzę, że opowiadając historię Winnie Verloc aż do jej anarchistycznego końca w zupełnym osamotnieniu, szaleństwie i rozpaczy i opowiadając ją tak, jak ją tu opowiedziałem, nie miałem zamiaru lekkomyślnie obrażać ludzkich uczuć.

J. C.

1920

I

Pan Verloc, wychodząc rano z domu, zostawił sklep teoretycznie pod opieką szwagra. Mógł tak zrobić, gdyż ruch w sklepie był zawsze mały, a przed południem nie było go prawie wcale. Pan Verloc niewiele zresztą dbał o swój oficjalny warsztat pracy. A ponadto szwagrem opiekowała się żona pana Verloca.

Sklep był mały, podobnie jak dom. Był to jeden z tych zasmolonych ceglanych domów, których istniało w Londynie mnóstwo, nim zaświtała miastu era przebudowy. Sklep przypominał kwadratowe pudło z frontowym oknem oszklonym małymi szybkami. W dzień drzwi pozostawały otwarte; wieczorem były dyskretnie, lecz podejrzanie uchylone.

Witryna zawierała fotografie mniej lub bardziej rozebranych baletnic, nieokreślone paczuszki w opakowaniach, wyglądające na patentowane leki, zaklejone koperty z żółtego papieru, bardzo wiotkie, na których grubymi, czarnymi cyframi wypisana była cena: dwa i pół szylinga, kilka egzemplarzy starych francuskich pism humorystycznych, rozwieszonych w poprzek okna na sznurku, jakby do wyschnięcia, brudnawa miska z niebieskiej porcelany, czarna drewniana kasetka, flaszeczki tuszu i gumowe pieczątki, kilka książek, których tytuły pozwalały się domyślać nieprzyzwoitej treści, parę starych numerów mało znanych czasopism o marnym druku i tytułach takich, jak Pochodnia, Gong — tytułach podżegających. A dwa płomyki gazowe za szybami były zawsze przykręcone, czy to przez oszczędność, czy przez wzgląd na klientów.

Klienci owi byli to albo bardzo młodzi mężczyźni, którzy snuli się jakiś czas pod oknem wystawowym, a potem szybko wślizgiwali się do wnętrza, albo też ludzie w dojrzalszym wieku, ale wyglądający przeważnie tak, jakby nie dysponowali pieniędzmi. Niektórzy z tego ostatniego gatunku mieli kołnierze płaszczy postawione wysoko, aż po wąsy, i ślady błota na nogawkach dolnych części garderoby, które sprawiały wrażenie mocno znoszonych i niezbyt cennych. A i nogi, które w nich tkwiły, także z reguły nie przedstawiały się zbyt świetnie. Mężczyźni ci, z rękami zanurzonymi głęboko w boczne kieszenie płaszczy, wsuwali się do sklepu boczkiem, jednym ramieniem do przodu, jakby się bali uruchomić dzwonek.

Dzwonek zawieszony był u drzwi na zagiętym stalowym pasku tak, że trudno go było obejść. Był beznadziejnie popękany, ale wieczorami przy najlżejszym trąceniu grzechotał za klientem z bezczelną zaciekłością.

Grzechotał — a na ten sygnał pan Verloc wychodził spiesznie z bawialni na zapleczu przez zakurzone szklane drzwi za ladą z malowanego drewna. Oczy miał z natury zaspane; wyglądał tak, jakby przez cały dzień walał się w pełnym ubraniu na nie zasłanym łóżku. Kto inny uważałby taki wygląd za wyraźnie upośledzający. W transakcjach handlowych typu detalicznego wiele zależy od ujmującej i miłej powierzchowności sprzedawcy. Pan Verloc jednak znał swój interes i spokoju jego nie zakłócały żadne estetyczne wątpliwości na temat własnego wyglądu. Ze spokojnym wzrokiem i stanowczym tupetem, za którym zdawała się kryć jakaś ohydna groźba, stawał za ladą i zabierał się do sprzedaży przedmiotu w sposób oczywisty i skandaliczny niewartego sumy, która z okazji tej transakcji przechodziła z rąk do rąk: na przykład tekturowego pudełeczka, wyglądającego na to, że nie ma nic w środku, albo jednej z owych starannie zaklejonych, cienkich żółtych kopert, albo przybrudzonego tomu w papierowej okładce z obiecującym tytułem. Od czasu do czasu zdarzało się sprzedać amatorowi którąś ze zblakłych, pożółkłych baletniczek, jak gdyby była żywa i młoda.

Czasem to pani Verloc pojawiała się na zew pękniętego dzwonka. Winnie Verloc była kobietą o pełnym, opiętym ciasnym stanikiem biuście i szerokich biodrach. Włosy miała bardzo starannie uczesane. Ze spokojnym, jak u męża, wzrokiem zachowywała za szańcem lady niezmąconą obojętność. Młodociany klient peszył się wtedy nagle widząc, że ma do czynienia z kobietą, i z wściekłością w sercu prosił o buteleczkę tuszu wartości detalicznej sześciu pensów (cena w sklepie Verloca — półtora szylinga), którą zaraz po wyjściu ukradkiem wyrzucał do rynsztoka.

Goście wieczorni — owi mężczyźni z postawionymi kołnierzami i miękkimi kapeluszami nasuniętymi na oczy — kiwali familiarnie głowami pani Verloc i mamrocąc powitanie podnosili klapę w końcu lady, aby dostać się do bawialni, skąd przechodziło się do korytarza i stromych schodów. Drzwi sklepu były jedynym wejściem do domu, w którym pan Verloc prowadził swój handel podejrzanymi towarami, sprawował funkcje opiekuna ładu społecznego i uprawiał cnoty domowe. Te ostatnie były znakomite. Był na wskroś domatorem. Nie miał potrzeb duchowych, umysłowych ani fizycznych, które by go skłaniały do częstego wychodzenia na miasto. W domu znajdował wygodę dla ciała i spokój sumienia oraz żoniną pieczołowitość pani Verłoc i pełne szacunku względy jej matki.

Matka Winnie była tęgą kobietą o astmatycznym oddechu i dużej śniadej twarzy. Pod białym czepeczkiem nosiła czarną perukę. Spuchnięte nogi zmuszały ją do bezczynności. Uważała się za pochodzącą z francuskiej rodziny, co może i było prawdą, i po wieloletnim małżeństwie z właścicielem podlejszego gatunku restauracji z wyszynkiem zapewniła sobie na wdowie lata utrzymanie odnajmując samotnym panom umeblowane pokoje w pobliżu Vauxhall Bridge Road, przy placyku ongiś nie pozbawionym pewnego splendoru i nadal wchodzącym w skład dzielnicy Belgravia. Ten fakt topograficzny stanowił niejaki atut w ogłoszeniach o jej pokojach do wynajęcia, ale lokatorzy zacnej wdowy nie zaliczali się, ściśle mówiąc, do najwytworniejszych. Tak czy inaczej, jej córka Winnie pomagała ich obsługiwać. Ślady francuskiego pochodzenia, którym przechwalała się wdowa, widoczne były również u Winnie. Widoczne były w niezmiernie starannym i artystycznym uczesaniu jej lśniących, ciemnych włosów. Winnie posiadała i inne wdzięki: młodość, pełne, krągłe kształty, ładną cerę i wreszcie ową prowokującą, nieprzeniknioną rezerwę, nie posuwającą się nigdy aż tak daleko, by uniemożliwiać rozmowę, którą lokator wiódł z ożywieniem, a ona że spokojną uprzejmością. Pan Verloć najwidoczniej musiał być wrażliwy na te uroki. Był lokatorem dorywczym. Pojawiał się i znikał bez wyraźnego powodu. Najczęściej przybywał do Londynu z kontynentu (jak influenca), z tym że jego przybycia nie zapowiadała prasa. Każda jego bytność zaznaczała się w sposób bardzo dobitny. Śniadanie jadał w łóżku i codziennie wylegiwał się w nim z miną cichego ukontentowania aż do południa — a czasami nawet dłużej. Ale kiedy wychodził, najwidoczniej było mu bardzo trudno powrócić do swojego tymczasowego domu przy placyku na Belgravii. Opuszczał go późno, wracał wcześnie — to jest o trzeciej lub czwartej rano, a zbudziwszy się o dziesiątej, zwracał się do Winnie, wnoszącej tacę ze śniadaniem, z żartobliwą, znużoną uprzejmością, schrypniętym, osłabłym głosem człowieka, który niedawno przemawiał gromko przez wiele godzin bez przerwy. Wyłupiastymi oczami o ciężkich powiekach toczył miłośnie i tęsknie; kołdrę miał podciągniętą pod szyję, a ciemny, miękki wąs okrywał grube wargi, gotowe do słodkich przekomarzań.

Zdaniem matki Winnie pan Verloc był bardzo miłym dżentelmenem. Ze swych życiowych doświadczeń zebranych po różnych „lokalach" zacna kobieta wyniosła na stare lata ideał dżentelmena, jaki reprezentowali klienci sal pierwszej klasy w barach. Pan Verloc zbliżał się do tego ideału, a nawet zgoła go uosabiał.

— Oczywiście przejmiemy twoje meble, mamo — oświadczyła Winnie.

Dom z pokojami do wynajęcia trzeba było zwinąć. Dalsze prowadzenie go wydawało się niestosowne. Dla pana Verloca przedstawiałoby to za wielki kłopot; nie dałoby się pogodzić z jego innym zajęciem. Jakie to było zajęcie, nie mówił; ale po zaręczynach z Winnie zadawał sobie trud wstawania przed południem, schodził do sutereny i świadczył grzeczności matce Winnie w pokoju jadalnym, gdzie wiodła swój nieruchomy żywot. Głaskał kota, poprawiał pogrzebaczem ogień na kominku i tu zjadał południowy posiłek. Z widoczną niechęcią opuszczał duszną nieco przytulność tego pokoju, ale mimo to wracał dopiero późnym wieczorem. Nigdy nie proponował Winnie pójścia do teatru, jakby wypadało tak miłemu panu. Wieczory miał zajęte. Kiedyś powiedział Winnie, że jego praca jest w pewnym sensie polityczna. Ostrzegł ją, że będzie musiała być bardzo uprzejma dla jego politycznych przyjaciół. Na co ona ze zwykłym sobie, prostym, nieprzeniknionym spojrzeniem odparła, że oczywiście będzie dla nich uprzejma.

Co jeszcze powiedział jej o swoim zajęciu, tego matka Winnie nie zdołała się dowiedzieć. Po ślubie Ver-locowie przejęli ją wraz z meblami. Nędzny wygląd sklepu zaskoczył ją. Przeprowadzka z placu na Belgravii na wąską uliczkę w Soho źle wpłynęła na jej nogi, które napuchły do olbrzymich rozmiarów. Z drugiej strony jednak uwolniła się całkowicie od trosk materialnych. Ciężkawa dobroduszność zięcia dawała jej poczucie absolutnego bezpieczeństwa. Przyszłość córki była w oczywisty sposób zapewniona i nawet o syna, Stevie'ego, nie potrzebowała się niepokoić. Nie potrafiła dotąd ukryć przed samą sobą, że ten biedny Stevie jest straszną kulą u nogi. Zważywszy jednak przywiązanie Winnie do wątłego brata, jak również życzliwość i wspaniałomyślność pana Verloca, uznała, że los biednego chłopca na tym okrutnym świecie jest nieźle zabezpieczony. W głębi serca była może i rada, że Verlocowie nie mają dzieci. Skoro okoliczność ta zdawała się całkiem obojętna panu Verlocowi, a Winnie znajdowała w bracie obiekt macierzyńskiej niejako miłości, może tak było lepiej dla biednego Ste-vie'ego.

Bo z tym chłopcem trudno sobie było poradzić. Był delikatny i mimo wątłości nawet ładny, jeśli nie liczyć gapowatego opuszczenia dolnej wargi. W ramach naszego znakomitego systemu obowiązkowego szkolnictwa nauczył się czytać i pisać pomimo niekorzystnego wyglądu owej dolnej wargi. Jednakże jako chłopiec na posyłki nie osiągnął wielkiego sukcesu. Zapominał, z czym go posłano; z drogi obowiązku sprowadzały go łatwo powaby zabłąkanych kotów i psów, za którymi wchodził w wąskie zaułki i obskurne podwórca, uliczne komedie, które kontemplował z otwartymi ustami z uszczerbkiem dla interesów pracodawcy, lub dramaty powalonych koni, które swoją żałosną gwałtownością pobudzały go czasem do wydawania przenikliwego krzyku pośród tłumu gapiów nie lubiących, by dźwięki rozpaczy zakłócały im spokojne rozkoszowanie się tym ludowym widowiskiem. Kiedy wyprowadzał go z tłumu namaszczony i opiekuńczy policjant, okazywało się często, że biedny Stevie zapomniał swego adresu — przynajmniej chwilowo. Szorstko zadane pytanie sprawiało, że jąkał się, jakby się miał udusić. Zaskoczony czymś niezrozumiałym, zezował straszliwie. Nie dostawał jednak nigdy żadnych ataków (co było pocieszające), a w latach dzieciństwa mógł zawsze, w obliczu naturalnych wybuchów zniecierpliwienia ze strony ojca schronić się za kusymi spódniczkami swojej siostry, Winnie. Z drugiej strony można go było podejrzewać o to, że kryje w sobie zasoby skłonności do lekkomyślnych psot. Kiedy skończył czternaście lat, przyjaciel jego zmarłego ojca, agent zagranicznej firmy wytwórców kondensowanego mleka, zatrudnił go jako gońca biurowego, po czym pewnego mglistego popołudnia, w nieobecności szefa, przydybano go na puszczaniu fajerwerków na klatce schodowej. Wystrzelił szybko, raz za razem, serię groźnych rac, gniewnych słońc, głośno wybuchających szmermeli — ł sprawa mogła się skończyć bardzo poważnie. W całym budynku powstała okropna panika. Po zadymionych korytarzach pędziły tabuny krztuszących się urzędników o rozszalałych oczach, ze schodów staczali się — osobno — podstarzali biznesmeni i ich cylindry. Stevie nie zdawał się czerpać żadnej osobistej satysfakcji z tego, co zrobił. Trudno było wykryć pobudki, które skłoniły go do tak oryginalnego wybryku. Dopiero później Winnie wydobyła z niego mglistą i chaotyczną spowiedź. Dwóch innych gońców z tegoż budynku zagrało jakoby na jego uczuciach, opowiadając mu o różnych krzywdach i uciskach tak długo, aż współczucie wprawiło go w ten szał. Ale przyjaciel ojca wydalił go oczywiście natychmiast, jako zagrażającego ruiną jego przedsiębiorstwu. Po tym altruistycznym wyczynie Stevie'emu kazano zmywać naczynia w kuchni w suterenie i czyścić buty panom wynajmującym pokoje w domu na Belgravii. W takiej pracy nie było oczywiście żadnej przyszłości. Panowie od czasu do czasu dawali mu szylinga napiwku. Najhojniejszym z lokatorów okazał się pan Verloc. Wszystko to razem jednak nie dawało wiele ani w sensie zarobków, ani w sensie widoków na przyszłość, toteż kiedy Winnie ogłosiła swoje zaręczyny z panem Verlokiem, jej matka mimo woli, wzdychając i spozierając w kierunku pomywalni naczyń, zadawała: sobie pytanie, co też się teraz stanie z biednym Stephenem.

Okazało się jednak, że pan Verloc gotów jest przyjąć go razem z matką żony i z meblami, które stanowiły cały widomy majątek rodziny. Pan Verloc przygarnął wszystko, jak szło, do swojej szerokiej, dobrotliwej piersi. Meble rozstawiono jak najefektowniej po całym domu, ale matka pani Verloc musiała się ograniczyć do dwóch pokoi od podwórka na pierwszym piętrze. W jednym z nich sypiał nieszczęsny Stevie. Drobną dolną szczękę zaczynały mu już wtedy porastać cienkie, puszyste włoski, zamazując niby złocistą mgiełką jej ostry zarys. Pomagał siostrze w obowiązkach domowych ze ślepą miłością i uległością. Pan Verloc uważał, że jakieś zajęcie wyjdzie mu na dobre. Wolny czas spędzał rysując cyrklem i ołówkiem kółka na kawałku papieru. Przykładał się do tej rozrywki ogromnie pilnie, z rozpostartymi łokciami, nisko pochylony nad kuchennym stołem. Przez otwarte drzwi bawialni za sklepem jego siostra Winnie spoglądała na niego co jakiś czas z macierzyńską czujnością.

II

Taki więc dom, takich domowników i takie przedsiębiorstwo handlowe pozostawił za sobą pan Verloc, podążając w kierunku zachodnim o godzinie wpół do jedenastej rano. Była to jak na niego niezwykle wczesna pora; cała jego osoba tchnęła urokiem niemal rosistej świeżości. Granatowy sukienny płaszcz miał nie zapięty, buty wyświecone; świeżo ogolone policzki lśniły i nawet oczy o ociężałych powiekach, odświeżone całonocnym spokojnym snem, rzucały stosunkowo bystre spojrzenia. Przez żelazne balaski ogrodzenia parku spojrzenia te napotykały mężczyzn i kobiety, jadących konno po Row; pary kłusujące harmonijnie lub posuwające się statecznie stępa, luźne grupki trzech czy czterech samotnych jeźdźców wyglądających tak, jakby nie lubili towarzystwa, i samotne panie, za którymi w znacznej odległości jechał groom z kokardą u kapelusza i ze skórzanym pasem na opiętym fraczku. Toczyły się gładko pojazdy, przeważnie dwukonne kryte powozy, tu i ówdzie wiktorie obite od wewnątrz skórą jakiejś dzikiej bestii, z kobiecą głową w kapeluszu widoczną sponad opuszczonej budy. A wszystko to opromienione nieruchomym spojrzeniem specyficznie londyńskiego słońca, któremu nic nie można było zarzucić prócz tego, że wyglądało jakby nabiegłe krwią. Zawieszone na umiarkowanej wysokości ponad Hyde Park Corner, oświetlało wszystko dokoła z dokładną i dobrotliwą czujnością. Nawet chodnik pod stopami pana Verloca nabierał barwy starego złota w tym rozproszonym świetle, w którym ani mury, ani drzewa, ani zwierzęta, ani ludzie nie rzucali cienia. Pan Verloc podążał na zachód przez miasto bez cieni, w atmosferze sproszkowanego starego złota. Miedzianą czerwienią pobłyskiwały dachy domów, narożniki murów, ścianki pojazdów, nawet skóry końskie, a także szerokie plecy płaszcza pana Verloca, na których błyski te dawały matowy efekt rdzy. Pan Verloc nie był jednak w najmniejszym stopniu świadom, że zardzewiał. Okiem pełnym aprobaty obserwował przez parkowe ogrodzenie dowody bogactwa i luksusu miasta. Wszystkich tych ludzi należało chronić. Ochrona jest pierwszą potrzebą bogactwa i zbytku. Wymagali ochrony; ich konie, pojazdy, domy i służba wymagały ochrony; źródło ich bogactw wymagało ochrany w sercu miasta i w sercu kraju. Całego ładu społecznego, sprzyjającego ich higienicznemu nieróbstwu, należało bronić przed płytką zawiścią niehigienicznego świata pracy. Należało — i pan Verloc byłby zatarł ręce z zadowolenia, gdyby nie miał wrodzonego wstrętu do wszelkiego zbędnego wysiłku. Jego własne nieróbstwo nie było higieniczne, ale bardzo mu odpowiadało. Był niejako przywiązany do niego z jakimś bezwładnym fanatyzmem, lub może raczej z fanatycznym bezwładem. Urodzony z pracowitych rodziców do życia pełnego trudu, oddał się bezczynności powodowany impulsem równie głębokim, niewytłumaczalnym i władczym jak ten, który kieruje upodobanie mężczyzny do jednej kobiety spośród tysiąca. Był zbyt leniwy nawet na to, by zostać zwykłym demagogiem, wiecowym mówcą, przywódcą robotniczym. Wymagało to za wielkiej fatygi. Potrzebował doskonalszej formy bezczynności; a może też był ofiarą filozoficznej niewiary w skuteczność jakiegokolwiek ludzkiego wysiłku. Taka forma nieróbstwa wymaga, w samym swoim założeniu, pewnej dozy inteligencji. Pan Verloc nie był pozbawiony inteligencji — i na myśl o zagrożonym ładzie społecznym byłby może mrugnął okiem sam do siebie, gdyby ten przejaw sceptycyzmu nie łączył się z wysiłkiem. Jego duże, wyłupiaste oczy nie nadawały się łatwo do mrugania. Były raczej z tych, które z majestatycznym efektem przymykają się dostojnie do snu.

Niewylewny i gruby jak tucznik, pan Verloc szedł dalej swoją drogą ani nie zacierając rąk z uciechy, ani nie mrugając sceptycznie okiem do swoich myśli. Stąpał ciężko po chodniku wybłyszczonymi butami i całym swoim wyglądem sprawiał wrażenie zamożnego rzemieślnika posiadającego własny warsztat. Mógł być czymkolwiek, od ramiarza do ślusarza; majstrem zatrudniającym paru czeladników. W jego wyglądzie było jednak także coś nieuchwytnego, czego żaden rzemieślnik nie mógłby nabyć wykonując swój fach nawet nieuczciwie: wyraz wspólny tym, którzy żyją z występków, szaleństw albo podlejszych lęków ludzkości; wyraz moralnego nihilizmu wspólny właścicielom jaskiń gry i domów nierządu, prywatnym detektywom i agentom śledczym, sprzedawcom napojów wyskokowych oraz — zapewne — sprzedawcom elektrycznych pasów wzmacniających i wynalazcom patentowanych leków. Tego ostatniego nie jestem wszakże pewien, nie zapuściwszy się tak głęboko w swoich badaniach. Wyraz twarzy tych ostatnich jest może zgoła szatański. Nie zdziwiłoby mnie to wcale. Chcę jednak stwierdzić, że wyraz twarzy pana Verloca nie był bynajmniej szatański.

Zanim doszedł do Knightsbridge, pan Verloc skręcił w lewo z ruchliwej głównej arterii, pełnej ogłuszającego hałasu rozkołysanych omnibusów i podskakujących wozów, w ulicę, po której pomykały tylko szybko i niemal bezgłośnie dwukołowe powoziki. Pod kapeluszem, który nosił trochę zsunięty na tył głowy, włosy miał starannie uczesane, przygładzone z uszanowaniem; celem jego wędrówki była bowiem pewna ambasada. Pan Verloc tedy, niewzruszony jak skała — miękki gatunek skały — kroczył teraz ulicą, którą można by całkiem trafnie określić jako prywatną. Szeroka, pusta i rozległa, miała w sobie majestat nieorganicznej przyrody, materii, która nigdy nie umiera. Jedynym przypomnieniem śmiertelności był jednokonny powóz doktorski, stojący w dostojnym osamotnieniu tuż przy krawężniku. Jak okiem sięgnąć, błyszczały wypolerowane klamki drzwi wejściowych, czyste okna lśniły ciemnym, matowym blaskiem. I wszędzie było cicho. Ale nagle w odległej perspektywie zastukotał głośno wóz rozwożący mleko; chłopiec od rzeźnika, powożący ze szlachetną brawurą olimpijskiego zawodnika na rydwanie, wyjechał pędem zza rogu usadowiony wysoko nad parą czerwonych kół. Spod muru wymknął się kot i z miną winowajcy pobiegł chwilę przed panem Verlokiem, po czym dał nura w inną suterenę. Masywny policjant, wyglądający tak, jakby obce mu było wszelkie uczucie, jakby on także był cząstką nieorganicznej przyrody, wynurzył się na pozór ze słupa latarni, nie zwracając najmniejszej uwagi na pana Verloca. Skręciwszy jeszcze raz w lewo, pan Verloc szedł dalej wąską ulicą wzdłuż żółtego muru, na którym z jakiegoś niewyjaśnionego powodu wypisane było czarnymi literami Chesham Square nr 1. Do Chesham Square było jeszcze co najmniej sześćdziesiąt jardów, ale pan Verloc, który był na tyle kosmopolitą, żeby nie dać się zwieść topograficznym tajemnicom Londynu, szedł dalej wytrwale, nie zdradzając niczym zdziwienia ani oburzenia. Na koniec, dając dowód rzeczowej uporczywości, doszedł do placu i skierował się po jego przekątnej ku numerowi dziesiątemu. Numerem tym opatrzona była imponująca brama wjazdowa w wysokim, czystym murze między dwoma domami, z których jeden oznaczony był dość logicznie numerem dziewiątym, drugi zaś trzydziestym siódmym; jednakże o fakcie, że ten ostatni należał do Porthill Street, ulicy dobrze znanej w okolicy, powiadamiał napis umieszczony nad oknami parterowymi przez ową wysoce sprawną władzę, której obowiązkiem jest tropienie zabłąkanych londyńskich domów. Dlaczego nie żąda się od parlamentu uprawnień (wystarczyłaby krótka ustawa), które zmusiłyby te gmachy do powrotu na właściwe miejsce, jest jedną z tajemnic zarządu miejskiego. Pan Verloc nie łamał sobie nad tym głowy, gdyż jego misją życiową była ochrona machiny społecznej, nie zaś jej udoskonalanie czy nawet krytyka.

Było tak wcześnie, że portier ambasady, wychodząc pośpiesznie ze swojej budki, mocował się jeszcze z lewym rękawem surduta liberii. Miał czerwoną kamizelkę i spodnie do kolan, ale jego wygląd zdradzał zaniepokojenie. Pan Verloc, świadom gwałtownego poruszenia u swego boku, opędził się od niego po prostu wyciągając rękę z kopertą oznaczoną godłem ambasady i poszedł dalej. Ten sam talizman okazał także lokajowi, który otworzył mu drzwi i ustąpił na bok, aby przepuścić go do hallu.

Na wysokim kominku palił się jasny ogień, a stojący plecami do niego starszy mężczyzna w wieczorowym stroju, z łańcuchem wokół szyi, podniósł oczy znad gazety, którą trzymał oburącz rozpostartą przed swoją spokojną, surową twarzą. Nie poruszył się wcale; ale inny lokaj, w brązowych spodniach i fraku obszytym cienkim żółtym sznurem, zbliżył się do pana Verloca, wysłuchał wypowiedzianego cicho nazwiska, po czym w milczeniu okręciwszy się na pięcie zaczął iść, nie oglądając się za siebie ani razu. Panu Verlocowi, prowadzonemu w ten sposób przez korytarz na parterze, w lewo od wielkich, wysłanych dywanem schodów, wskazano nagle gestem wejście do całkiem małego pokoju, którego umeblowanie stanowiło duże biurko i kilka krzeseł. Służący zamknął drzwi i pan Verloc został sam. Nie usiadł, tylko z kapeluszem i laską w jednej ręce rozglądał się dokoła, drugą pulchną dłonią gładząc się po ulizanych włosach.

Inne drzwi otworzyły się bezszelestnie i pan Verloc, unieruchamiając spojrzenie w tamtym kierunku, zobaczył z początku tylko czarne ubranie, łysy czubek głowy i po ciemnoszarym faworycie z każdej strony pary pomarszczonych rąk. Osobnik, który wszedł, trzymał przed oczyma plik papierów i drobnymi kroczkami podszedł do biurka, cały czas przewracając kartki. Tajny radca Wurmt, Chancelier d'Ambassade, miał nader krótki wzrok. Zasłużony ten urzędnik, położywszy papiery na biurku, ukazał melancholijną, brzydką twarz o ziemistej cerze, okoloną mnóstwem cienkich, długich, ciemnosiwych włosów i przeciętą w poprzek- grubą krechą gęstych, krzaczastych brwi. Nasadził czarno oprawne pince-nez na krótki, bezkształtny nos i zdawał się uderzony wyglądem pana Verloca. Pod ogromnymi brwiami jego słabe oczy mrugały żałośnie zza szkieł.

Nie wykonał żadnego gestu powitania. Powstrzymał się od tego i pan Verłoc, który oczywiście znał swoje miejsce, ale pewna subtelna zmiana w ogólnym zarysie ramion i pleców sugerowała lekkie ugięcie się kręgosłupa pana Verloca pod rozległą powierzchnią jego płaszcza. Dało to efekt dyskretnego uszanowania.

— Mam tutaj kilka pańskich raportów — rzekł biurokrata niespodziewanie łagodnym i znużonym głosem, mocno przyciskając papiery czubkiem wskazującego palca. Urwał na chwilę, a pan Verloc, który z łatwością rozpoznał swoje pismo, czekał w milczeniu, prawie nie oddychając. — Nie jesteśmy bardzo zadowoleni z postawy tutejszej policji — podjął tamten, zdradzając wszelkie oznaki umysłowego zmęczenia.

Pan Verloc, choć właściwie się nie poruszył, zamarkował lekkie wzruszenie ramion. I po raz pierwszy, odkąd wyszedł tego ranka z domu, otworzył usta.

— Każdy kraj ma swoją policję — powiedział filozoficznie. Widząc jednak, że urzędnik ambasady nie przestaje wpatrywać się w niego mrugającymi oczami, poczuł się zmuszony dodać: — Niech mi będzie wolno zauważyć, że nie mam możności oddziaływania na tutejszą policję.

— Pożądane jest — rzekł mąż od papierów — aby zdarzyło się coś określonego, co by wzmogło jej czujność. A to leży w pana zakresie... nieprawdaż?

Pan Verloc odpowiedział tylko westchnieniem, które wyrwało mu się widać mimo woli, gdyż natychmiast postarał się nadać swojej twarzy pogodny wyraz. Urzędnik zamrugał niepewnie, jakby raziło go mętne oświetlenie pokoju. Powtórzył ogólnikowo:

— Czujność policji... i surowość sędziów. Ogólna łagodność tutejszej procedury sądowej i zupełny brak jakichkolwiek środków represji są skandalem w oczach Europy. Czego sobie w obecnej chwili życzymy, to zaakcentowania niepokoju... fermentu, który niewątpliwie istnieje...

— Niewątpliwie, niewątpliwie — przerwał pan Verloc głębokim, pełnym uszanowania basem o oratorskim brzmieniu, tak bardzo różnym od tonu, którym mówił poprzednio, że jego interlokutor doznał głębokiego zaskoczenia. — Istnieje w niebezpiecznym stopniu. Moje raporty z ostatnich dwunastu miesięcy dostatecznie jasno to stwierdzają.

— Pańskie raporty z ostatnich dwunastu miesięcy — zaczął radca stanu Wurmt swoim łagodnym i beznamiętnym głosem — przeczytałem osobiście. Nie udało mi się odgadnąć, po co je pan w ogóle pisał.

Przez chwilę panowało smutne milczenie. Pan Verloc jakby zapomniał języka w gębie, tamten utkwił wzrok w papierach na biurku. Na koniec popchnął je lekko.

— Zakładamy, że stan rzeczy, jaki pan tu przedstawia, istnieje jako zasadniczy warunek pańskiego zatrudnienia. Obecnie potrzebne jest nie pisanie, ale spowodowanie jakiegoś określonego, znaczącego faktu, powiedziałbym niemal — faktu przerażającego.

— Nie potrzebuję zapewniać, że skieruję ku temu celowi wszystkie swoje wysiłki — powiedział pan Ver-loc, tak modulując swój matowy, konwersacyjny głos, by nadać mu ton głębokiego przekonania. Ale poczucie, że zza ślepego połysku binokli po drugiej stronie biurka mrugają na niego tamte czujne oczy, peszyło go. Zamilkł nagle z gestem bezwzględnego oddania. Pożyteczny i zapracowany, choć pozostający w cieniu członek ambasady zrobił minę, jakby uderzyła go jakaś nowa myśl.

— Pan jest bardzo korpulentny — powiedział. Uwaga ta, w istocie rzeczy psychologicznej natury i wypowiedziana z pełnym skromności wahaniem biuralisty bardziej obeznanego z atramentem i papierem niż z wymogami czynnego życia, dotknęła pana Verloca do żywego jako niegrzeczna wycieczka osobista. Odstąpił krok do tyłu.

— Co? Co pan raczył powiedzieć?

Chancelier d'Ambassade, któremu powierzono przeprowadzenie tej rozmowy, uznał to najwidoczniej za zadanie przekraczające jego siły.

— Lepiej chyba — powiedział — żeby pan się zobaczył z panem Vladimirem. Zechce pan tu poczekać — dodał i drobnymi kroczkami wyszedł z pokoju.

Pan Verloc natychmiast przesunął dłonią po włosach. Na czoło wystąpiło mu trochę potu. Wypuścił powietrze z wydętych ust jak ktoś dmuchający na łyżkę gorącej zupy. Kiedy jednak brązowo odziany służący pojawił się milcząco w drzwiach, pan Verloc nie ruszył się był ani o cal z miejsca, które zajmował w ciągu całej rozmowy. Pozostał nieruchomy, jakby czuł się otoczony pułapkami.

Przeszedł teraz sień oświetloną samotnym płomykiem gazowym, potem krętymi schodami na górę i przez oszklony, jasny korytarz na pierwszym piętrze. Lokaj otworzył szeroko jakieś drzwi i ustąpił na bok. Pan Verloc poczuł pod stopami gruby dywan. Pokój był obszerny, o trzech oknach, a młody człowiek o dużej, wygolonej twarzy, siedzący w wielkim fotelu za ogromnym mahoniowym biurkiem, rzekł po francusku do Chancelier d'Ambassade, który właśnie wychodził z papierami w ręku:

— Ma pan zupełną rację, mon cher. Opasłe zwierzę.

Pan Vladimir, pierwszy sekretarz, cieszył się salonową reputacją miłego i zajmującego mężczyzny. W towarzystwie traktowano go jak ulubieńca. Dowcip jego polegał na odkrywaniu zabawnych powiązań między nie łączącymi się pojęciami; a rozprawiając w ten sposób, siedział zwykle wychylony do przodu, z lewą ręką wzniesioną, jakby demonstrował swoje śmieszne wywody między kciukiem a palcem wskazującym, podczas gdy jego okrągła, wygolona twarz wyrażała wesołe zakłopotanie.

Ale w spojrzeniu, jakie skierował na pana Verloca, nie było śladu wesołości ani zakłopotania. Zanurzony w głębokim fotelu, z rozpostartymi szeroko łokciami i jedną nogą przerzuconą przez masywne kolano drugiej, ze swoim gładkim i różowym obliczem wyglądał na nadnaturalnie rozwinięte małe dziecko, które nie pozwoli nikomu dmuchać sobie w kaszę.

— Pan chyba rozumie po francusku? — spytał. Pan Verloc potwierdził cichym, ochrypłym głosem.

Cała ogromna masa jego ciała pochylona była do przodu. Stał na dywanie pośrodku pokoju, ściskając kapelusz i laskę w jednej ręce; druga zwisała bezwładnie przy boku. Gdzieś w głębi krtani wymamrotał coś dyskretnie o tym, że służbę wojskową odbył w artylerii francuskiej. Pan Vladimir z pogardliwą przewrotnością natychmiast zmienił język i zaczął mówić płynną angielszczyzną bez najmniejszego śladu cudzoziemskiego akcentu.

— Ach, prawda! Oczywiście. Zaraz... Ile to pan dostał za zdobycie projektu ulepszonego zamka ich nowego działa polowego?

— Pięć lat ścisłej twierdzy — odrzekł pan Verloc nieoczekiwanie, ale bez żadnych oznak wzburzenia.

— Tanio się pan wykręcił — brzmiał komentarz pana Vladimira. — I w każdym razie należało się panu za to, że dał się pan złapać. A co pana skłoniło do wzięcia się do takich rzeczy?

Matowy, konwersacyjny głos pana Verloca zaczął coś mówić o młodości, o zgubnym zadurzeniu w pewnej niegodziwej...

— Aha! Cherchez la femme — raczył mu przerwać pan Vladimir rozkrochmalając się, ale bez serdeczności; przeciwnie, w jego protekcjonalnym tonie było coś groźnego. — Od jak dawna jest pan zatrudniony przez tę ambasadę?

— Jeszcze od czasów nieboszczyka barona Stott-Wartenheima — odpowiedział pan Verloc przyciszonym głosem i wydymając smutno usta na znak żalu po zmarłym dyplomacie. Pierwszy sekretarz bacznie obserwował tę grę fizjonomii.

— A! jeszcze od czasów... No! I co pan ma do powiedzenia? — spytał ostro.

Pan Verloc odrzekł z pewnym zdziwieniem, że nie ma nic szczególnego do powiedzenia. Został wezwany listem... I skwapliwie zanurzył dłoń w boczną kieszeń płaszcza, ale czując na sobie szyderczy, cyniczny wzrok pana Vladimira, postanowił ją tam zostawić.

Pan Vladimir prychnął lekceważąco.

— Co pan sobie myśli, wychodząc z formy w ten sposób? Nie ma pan nawet wyglądu odpowiedniego do swego zawodu. Pan — członkiem głodującego proletariatu... nigdy! Pan — zagorzałym socjalistą czy anarchistą... którym z nich pan jest?

— Anarchistą — stwierdził pan Verloc głucho.

— Bzdura — ciągnął pan Vladimir nie podnosząc głosu. — Zaskoczył pan nawet starego Wurmta. Największego idioty by pan nie zwiódł. Oni wszyscy, nawiasem mówiąc, to idioci, ale pan mi się wydaje po prostu niemożliwy. Więc pan rozpoczął swoje powiązania z nami od wykradzenia projektów francuskich armat. I dał się pan przyłapać. To musiało być bardzo niemiłe dla naszego rządu. Widać nie jest pan bardzo sprytny.

Pan Verloc ochrypłym głosem spróbował się usprawiedliwić.

— Jak już miałem okazję zauważyć, zgubne zadurzenie się w pewnej niegodziwej...

Pan Vladimir uniósł dużą, białą, pulchną rękę.

— A, prawda. Niefortunne uczucie... pańskiej młodości. Położyła rączkę na pieniądzach, a potem sprzedała pana policji... tak?

Boleściwa zmiana w fizjonomii pana Verloca, chwilowe oklapnięcie całego jego ciała wyrażały wyznanie, że niestety, tak się sprawy rzeczywiście miały. Dłoń pana Vladimira zacisnęła się wokół łydki spoczywającej na kolanie. Skarpetka była jedwabna, ciemnoniebieska.

— No widzi pan, to nie było bardzo sprytne z pana strony. Może jest pan zanadto kochliwy.

Pan Verloc cichym, gardłowym głosem napomknął, że nie jest już młody.

— O! To jest słabość, której wiek nie leczy — powiedział pan Vladimir ze złowróżbną poufałością. — Ale nie! Jest pan na to za gruby. Gdyby pan był choć trochę kochliwy, nie doszedłby pan do takiego wyglądu. Powiem panu, w czym według mnie leży bieda: jest pan leniem. Od jak dawna pobiera pan pensję z tej ambasady?

— Jedenaście lat — zabrzmiała odpowiedź po chwili nadąsanego wahania. — Powierzono mi kilka misji do Londynu, jeszcze kiedy jego ekscelencja baron Stott-Wartenheim był ambasadorem w Paryżu. Potem na polecenie jego ekscelencji osiedliłem się na stałe w Londynie. Jestem Anglikiem.

— Anglikiem! Doprawdy?

— Urodzonym poddanym brytyjskim — rzekł pan Verloc z tępym uporem. — Ale mój ojciec był Francuzem, i dlatego...

— Mniejsza o te wyjaśnienia — przerwał tamten. — Wierzę, że prawnie mógł pan zostać marszałkiem Francji i posłem do parlamentu w Anglii... i wtedy istotnie byłby z pana jakiś pożytek dla naszej ambasady.

Ten wyskok fantazji wywołał coś na kształt nikłego uśmieszku na twarzy Verloca. Pan Vladimir zachował niewzruszoną powagę.

— Ale, jak już powiedziałem, jest pan leniem; nie wykorzystuje pan swoich możliwości. Za czasów barona Stott-Wartenheima tą ambasadą rządziło całe mnóstwo głupkowatych ludzi. Sprawili, że osobnicy w rodzaju pana wytworzyli sobie fałszywe pojęcie o charakterze funduszu przeznaczonego na tajną służbę. Moim zadaniem jest skorygować to błędne wyobrażenie wyjaśniając panu, czym tajna służba nie jest. Nie jest ona instytucją filantropijną. Kazałem pana tu wezwać umyślnie, żeby to panu powiedzieć.

Pan Vladimir obserwował wymuszony wyraz oszołomienia na twarzy Verloca i uśmiechnął się sarkastycznie.

— Widzę, że rozumie mnie pan doskonale. Domyślam się, że jest pan wystarczająco inteligentny, żeby wykonywać swoją robotę. Czego nam teraz trzeba, to działania... działania.

Powtórzywszy to ostatnie słowo pan Vladimir oparł długi, biały palec wskazujący o krawędź biurka. Z głosu pana Verloca znikł wszelki ślad chrypki. Jego gruby kark poczerwieniał nad aksamitnym kołnierzem płaszcza. Wargi zadrżały, nim rozwarły się szeroko.

— Jeżeli pan tylko raczy zajrzeć do moich akt — huknął swoim potężnym, czystym, oratorskim basem — przekona się pan, że nie dawniej niż trzy miesiące temu, z okazji wizyty wielkiego księcia Romualda w Paryżu przysłałem ostrzeżenie, które stąd przekazano telegraficznie policji francuskiej, i...

— Ee! — wykrzyknął pan Vladimir, krzywiąc się i marszcząc brwi. — Policji francuskiej na nic się nie przydało pańskie ostrzeżenie. Niech pan tak nie ryczy. Co pan sobie myśli, u diabła?

Pan Verloc z nutą dumnej pokory przeprosił za zapomnienie się. Powiedział, że jego głos, od lat słynny z wieców pod gołym niebem i zebrań robotniczych w wielkich salach, przyczynił się do jego reputacji dobrego i pewnego towarzysza. Stanowił zatem cząstkę jego użyteczności. Budził zaufanie do jego zasad. — Przywódcy w krytycznych momentach zawsze kazali mi przemawiać — oświadczył z jawną satysfakcją. Dodał, że nie ma takiej wrzawy, ponad którą nie dałby się słyszeć. I nagle zdecydował się na popis.

— Pozwoli pan — rzekł. Z pochylonym czołem, nie podnosząc wzroku, szybkim i ciężkim krokiem podszedł do jednego z okien. Jakby ulegając niepohamowanemu impulsowi, uchylił je trochę. Pan Vladimir zerwał się zdumiony z głębin fotela i spojrzał mu przez ramię. W dole, po drugiej stronie dziedzińca ambasady, spory kawałek za otwartą bramą widać było szerokie plecy policjanta, który leniwie obserwował okazały wózek jakiegoś bogatego niemowlęcia pchany dostojnie przez plac.

— Posterunkowy! — powiedział pan Verloc z nie większym wysiłkiem, niż gdyby szeptał, i pan Vladimir wybuchnął śmiechem na widok policjanta odwracającego się gwałtownie, jakby go ktoś ukłuł ostrym narzędziem. Pan Verloc spokojnie zamknął okno i wrócił na środek pokoju.

— Z takim głosem — rzekł przechodząc na matowy, konwersacyjny rejestr — naturalnie wzbudzałem zaufanie. I wiedziałem także, co mówić.

Pan Vladimir, poprawiając sobie krawat, obserwował go w lustrze nad kominkiem.

— Domyślam się, że wyuczył się pan na pamięć żargonu rewolucji społecznej — rzekł pogardliwie. — Vox et... łaciny pan się nigdy nie uczył, co?

— Nie — mruknął pan Verloc. — Nie spodziewał się pan chyba, że znam łacinę. Należę do mas. Kto umie po łacinie? Tylko paruset głupców, niezdolnych do dawania sobie rady.

Jeszcze przez jakieś trzydzieści sekund pan Vladimir obserwował w lustrze mięsisty profil i wielką bryłę ciała stojącego za nim mężczyzny. A równocześnie miał korzystną sposobność oglądania własnej twarzy, gładko wygolonej i okrągłej, o różowej cerze i cienkich, wrażliwych wargach, idealnie ukształtowanych do wypowiadania owych subtelnych dowcipów, które uczyniły go takim ulubieńcem najwyższych sfer towarzyskich. Potem odwrócił się i ruszył naprzód z taką determinacją, że nawet końce jego krawata związanego w oryginalnie staromodną kokardę zdawały się jeżyć niesłychanymi pogróżkami. Ruch ten był tak szybki i groźny, że pan Verloc, spoglądając na niego z ukosa, zadrżał w duchu.

— Aha! Pozwala pan sobie na bezczelność — zaczął pan Vladimir ze zdumiewającą, gardłową intonacją nie tylko zupełnie nie angielską, ale wręcz nieeuropejską, zaskakującą nawet dla pana Verloca, obytego z kosmopolitycznymi dzielnicami ruder. — Ośmiela się pan! No więc powiem panu parę prostych słów. Głos nie wystarczy. Nic nam po pańskim głosie. Nie chcemy głosu. Chcemy faktów — zastraszających faktów... do diabła z panem — dorzucił z jakąś okrutną rozwagą prosto w twarz panu Verlocowi.

— Niech pan tu nie próbuje mnie obezwładniać swoimi hiperborejskimi manierami — bronił się pan Verloc głucho, patrząc na dywan. Na to jego rozmówca, uśmiechając się drwiąco ponad zjeżoną kokardą krawata, przeszedł na francuski.

— Pan się podaje za prowokatora. Właściwym zadaniem prowokatora jest prowokować. O ile mogę sądzić z pańskich akt, które tu przechowujemy, przez trzy ostatnie lata nie zrobił pan nic, żeby zarobić na swoją pensję.

— Nic! — wykrzyknął Verloc nie ruszając się i nie podnosząc oczu, ale z nutą szczerego wzburzenia w głosie. — Kilka razy zapobiegłem czemuś, co mogło...

— Istnieje w tym kraju przysłowie, które mówi, że lepiej jest zapobiegać niż leczyć — przerwał pan Vladimir rzucając się w głąb fotela. — Jest ono w ogóle głupie. Zapobieganie nie ma końca. Ale to charakterystyczne. W tym kraju nie lubią zdecydowania. Niech pan nie będzie zanadto Anglikiem. A w tym konkretnym przypadku niech pan nie będzie niedorzeczny. Zło już istnieje. Nie chcemy zapobiegania — chcemy kuracji.

Umilkł na chwilę, zwrócił się w stronę biurka, zaczął przewracać kartki leżących tam papierów i przemówił zmienionym, rzeczowym tonem, nie patrząc na pana Verloca.

— Pan wie, oczywiście, o międzynarodowej konferencji odbywającej się w Mediolanie?

Pan Verloc stwierdził ochrypłym głosem, że ma zwyczaj czytać gazety. Na dalsze pytanie odpowiedział, że oczywiście, rozumie, co czyta. Na to pan Vladimir, uśmiechając się z lekka do dokumentów, które wciąż przebiegał wzrokiem jeden po drugim, powiedział cicho:

— Byleby to nie było napisane po łacinie, zapewne.

— Albo po chińsku — dodał pan Verloc nieporuszony.

— Hm. Wypociny niektórych pańskich przyjaciół-rewolucjonistów pisane są w charabia ani trochę bardziej zrozumiałym od chińszczyzny... — Pan Vladimir wzgardliwie rzucił na biurko szarą zadrukowaną kartkę. — Co to jest, te wszystkie ulotki mające w nagłówku P. P. i młot skrzyżowany z piórem i pochodnią? Co znaczy to P. P.?

Pan Verloc zbliżył się do imponującego biurka.

— Przyszłość Proletariatu. To jest stowarzyszenie — wyjaśnił stojąc ciężko obok fotela — w zasadzie nie poglądów.

— Należy pan do niego?

— Jako jeden z wiceprzewodniczących — sapnął pan Verloc, a pierwszy sekretarz ambasady podniósł głowę, żeby na niego spojrzeć.

— W takim razie powinien się pan wstydzić — powiedział dobitnie. — Czy to pańskie stowarzyszenie nie jest zdolne do niczego innego prócz drukowania tych proroczych bredni niewyraźną czcionką na tym obrzydliwym papierze... co? Czemu pan czegoś nie zdziała? Posłuchaj pan. Teraz ja mam tę sprawę w ręku i oświadczam panu bez ogródek, że będzie pan musiał czymś zarobić na swoje pieniądze. Dawne dobre czasy Stott-Wartenheima minęły. Nie ma pracy, nie ma płacy.

Pan Verloc poczuł jakąś dziwną omdlałość w swoich grubych nogach. Odstąpił o krok i głośno wysiąkał nos.

Był naprawdę zaskoczony i przestraszony. Rdzawe londyńskie słońce zmagające się z londyńską mgłą rzucało ciepławą światłość do prywatnego gabinetu pierwszego sekretarza, i w milczeniu, które zapadło, pan Verloc usłyszał ciche brzęczenie muchy — jego pierwszej muchy w tym roku — obijającej się o szybę i zwiastującej lepiej niż nie wiedzieć ile jaskółek bliskie nadejście wiosny. Bezużyteczne miotanie się owego maleńkiego, pełnego energii organizmu sprawiło niemiłe wrażenie na tym potężnym mężczyźnie zagrożonym w swoim nieróbstwie.

Podczas przerwy w rozmowie pan Vladimir układał sobie w myśli szereg uwłaczających uwag na temat twarzy i figury pana Verloca. Typ był nieoczekiwanie wulgarny, ociężały i bezczelnie nieinteligentny. W uderzający sposób przypominał majstra-hydraulika, który przyszedł z rachunkiem. Na podstawie swoich dorywczych ekskursji w dziedzinę humoru amerykańskiego pierwszy sekretarz ambasady wyrobił sobie szczególne pojęcie o rzemieślniku tej branży jako o wcieleniu oszukańczego lenistwa i nieudolności.

To był zatem ów sławny i zaufany tajny agent, tak tajny, że w oficjalnej, półoficjalnej i poufnej korespondencji nieboszczyka barona Stott-Wartenheima nie był nigdy oznaczony inaczej niż symbolem A; słynny agent A, którego ostrzeżenia miały moc zmieniania tras i dat królewskich, cesarskich i wielkoksiążęcych podróży, a czasami sprawiały, że podróże te w ogóle odwoływano! Ten typ! I pan Vladimir pozwolił sobie w duchu na ogromny i kpiący wybuch śmiechu, częściowo z powodu własnego zdziwienia, które uznał za naiwne, ale głównie kosztem powszechnie żałowanego barona Stott-Wartenheima. Nieboszczyk ekscelencja, którego łaska jego dostojnego pana, cesarza, narzuciła jako ambasadora kilku opornym ministrom spraw zagranicznych, cieszył się za życia sławą łatwo dającego się nabrać, napuszonego pesymisty. Rewolucja społeczna padła ekscelencji na mózg. Uważał się za dyplomatę, jakimś szczególnym zrządzeniem wybranego spośród wielu na to, aby być świadkiem końca dyplomacji, i bez mała końca świata, który ulegnie jakiemuś wstrętnemu, demokratycznemu przewrotowi. Jego prorocze i boleściwe depesze były przez długie lata przedmiotem żartów w ministerstwach spraw zagranicznych. Mówiono, że na łożu śmierci (podczas odwiedzin jego władcy i przyjaciela cesarza) wykrzyknął: „Nieszczęsna Europo! Zginiesz przez moralne obłąkanie twoich dzieci!" Jego przeznaczeniem było padać ofiarą pierwszego lepszego opowiadającego brednie łotra, pomyślał pan Vladimir patrząc z niewyraźnym uśmieszkiem na pana Verloca.

— Powinien pan czcić pamięć barona Stott-Wartenheima — wykrzyknął nagle.

Pochylone oblicze pana Verloca wyrażało znużenie i posępną irytację.

— Pozwoli mi pan zauważyć — powiedział — że przyszedłem tu, ponieważ zostałem wezwany listownym rozkazem. Dotąd przez jedenaście lat byłem tu tylko dwa razy, a stanowczo nigdy o jedenastej rano. Nie jest bardzo roztropnie wzywać mnie w ten sposób. Ktoś może mnie zobaczyć. A dla mnie to nie byłyby żarty.

Pan Vladimir wzruszył ramionami.

— Straciłbym swoją użyteczność — ciągnął tamten zapalczywie.

— To pańska sprawa — rzekł cicho, a brutalnie pan Vladimir. — Kiedy przestanie pan być użyteczny, przestaniemy pana zatrudniać. Tak. Od razu. Z miejsca. Zostanie pan... — pan Vladimir urwał marszcząc brwi, jakby nie umiał znaleźć dostatecznie idiomatycznego zwrotu, po czym natychmiast rozjaśnił się, pokazując w uśmiechu piękne białe zęby. — Zostanie pan wylany — wymówił zaciekle.

Raz jeszcze pan Verloc musiał zareagować całą siłą woli przeciwko temu wrażeniu posuwającej się w dół ku stopom omdlałości w nogach, która kiedyś natchnęła jakiegoś nieszczęśnika do trafnego powiedzenia: „Serce uciekło mi do butów." Pan Verloc, doznawszy takiego wrażenia, mężnie podniósł głowę.

Pan Vladimir z całkowitym spokojem wytrzymał jego ociężałe pytające spojrzenie.

— Chcemy zaaplikować jakiś środek wzmacniający konferencji w Mediolanie — powiedział lekkim tonem. — Jej obrady nad międzynarodową akcją tłumienia zbrodni politycznych najwyraźniej nie prowadzą do niczego. Anglia pozostaje w tyle. Ten kraj jest niedorzeczny ze swoim sentymentalnym poszanowaniem wolności jednostki. Nie do zniesienia jest myśl, że wystarczy, aby wszyscy pańscy przyjaciele zjechali tu...

— W ten sposób mam ich wszystkich pod obserwacją — przerwał pan Verloc matowym głosem.

— Znacznie bardziej celowe byłoby mieć ich wszystkich pod kluczem. Anglię trzeba zmusić, żeby nie wyłamywała się z szeregu. Kretyńscy mieszczanie w tym kraju robią z siebie wspólników tychże samych ludzi, których celem jest wypędzenie ich z domów, żeby pozdychali z głodu w rowach przydrożnych. A przecież mają jeszcze władzę polityczną, tylko za mało rozsądku, aby jej użyć dla własnej ochrony. Chyba się pan zgadza, że klasy średnie są głupie?

— To prawda — ochrypłym głosem zgodził się pan Verloc.

— Nie mają wyobraźni. Zaślepia je idiotyczna próżność. Czego im w tej chwili potrzeba, to porządnego zastraszenia. Teraz jest moment psychologiczny, aby zaprząc pańskich przyjaciół do roboty. Kazałem pana tu wezwać, żeby wyłożyć panu mój pomysł.

I pan Vladimir zaczął wykładać swój pomysł z wysoka, pogardliwie i protekcjonalnie, wykazując przy tym taką nieświadomość prawdziwych celów, myśli i metod rewolucyjnego świata, że milczący pan Verloc był wewnętrznie skonsternowany. W niewybaczalny sposób mieszał przyczyny ze skutkami, najwybitniejszych propagandzistów z impulsywnymi zamachowcami; zakładał istnienie organizacji tam, gdzie ona z natury rzeczy istnieć nie mogła; mówił o partii rewolucji społecznej raz jako o idealnie zdyscyplinowanej armii, w której słowo przywódców jest najwyższym prawem, a w następnej chwili tak, jak gdyby była najluźniejszą zbieraniną desperackich zbójców, jaka kiedykolwiek obozowała w jakimś górskim wąwozie. Pan Verloc otworzył raz usta, aby zaprotestować, ale wzniesienie kształtnej, dużej białej ręki powstrzymało go. Niebawem był już zanadto przerażony, aby bodaj próbować protestu. Słuchał w zmartwiałej zgrozie, która podobna była do znieruchomienia wywołanego skupioną uwagą.

— Szereg zamachów — ciągnął pan Vladimir z całym spokojem — dokonanych tu, w tym kraju, nie tylko zaplanowanych tutaj — bo to by nie wystarczyło, to by im nie przeszkadzało. Pańscy przyjaciele mogliby podpalić pół kontynentu — a nie poruszyłoby to tutejszej opinii publicznej na rzecz wprowadzenia powszechnego ustawodawstwa represyjnego. Tutaj ludzie za nic nie wyjrzą poza swoje podwórko.

Pan Verloc odchrząknął, ale zawiodła go odwaga i nie powiedział nic.

— Zamachy te nie potrzebują być specjalnie krwawe — ciągnął pan Vladimir, jakby wygłaszał naukowy odczyt — ale muszą być dostatecznie zastraszające... skuteczne. Niechże będą skierowane, powiedzmy, na budynki. Jaki jest fetysz obecnej doby, którego całe mieszczaństwo uznaje... co, panie Verloc?

Pan Verloc rozpostarł ręce i lekko wzruszył ramionami.

— Za leniwy pan jest, żeby myśleć — skomentował ten gest pan Vladimir. — Proszę uważać na to, co mówię. Fetyszem dnia dzisiejszego nie jest ani monarchia, ani religia. Pałac i Kościół należy zatem zostawić w spokoju. Rozumie pan, co chcę powiedzieć?

Konsternacja i pogarda pana Verloca znalazły upust w próbie żartu.

— Rozumiem doskonale. Ale co z ambasadami? Szereg zamachów na różne ambasady... — zaczął, lecz nie zdołał zdzierżyć zimnego, bacznego spojrzenia pierwszego sekretarza.

— Potrafi pan dowcipkować, jak widzę — rzekł ten ostatni niedbale. — To dobrze. To może ożywiać pańskie przemówienia na zjazdach socjalistycznych. Ale w tym gabinecie to nie na miejscu. Byłoby dla pana nieskończenie bezpieczniej słuchać uważnie, co mówię. Ponieważ wymaga się od pana dostarczania faktów zamiast wyssanych z palca historyjek, niech pan lepiej spróbuje wyciągnąć korzyść z tego, co zadaję sobie trud panu wyjaśnić. Najświętszym fetyszem dnia dzisiejszego jest nauka. Czemu pan się nie postara, aby pańscy przyjaciele dobrali się do tego bożka o drewnianej twarzy... co? Czy to nie jest jedna z tych instytucji, które trzeba zmieść z drogi przed nadejściem P. P.?

Pan Verloc milczał. Bał się, że jeśli otworzy usta, wyrwie mu się jęk.

— Tego właśnie powinien pan spróbować. Zamach na koronowaną głowę czy prezydenta jest w pewnej mierze sensacją, owszem, ale już nie taką jak kiedyś. Wszedł już do powszechnego wyobrażenia o życiu wszystkich szefów państw. Jest niemal konwencjonalny... zwłaszcza odkąd zamordowano tylu prezydentów. A teraz weźmy zamach, powiedzmy, na kościół. Na pierwszy rzut oka okropny, niewątpliwie, ale nie tak skuteczny, jak mogłoby się zdawać komuś o pospolitym sposobie myślenia. Choćby taki zamach był nie wiem jak rewolucyjny i anarchistyczny w zamyśle, znaleźliby się głupcy, którzy nadaliby mu charakter demonstracji antyreligijnej. A to by osłabiło owo szczególne, zastraszające znaczenie, jakie my pragniemy nadać takiemu czynowi. Morderczy zamach na restaurację czy teatr ucierpiałby w ten sam sposób od sugestii, że wywołała go namiętność nie związana z polityką: desperacja człowieka głodnego, akt społecznej zemsty. Wszystko to jest już zużyte; przestało być pouczające jako lekcja poglądowa rewolucyjnego anarchizmu. Każda gazeta ma gotowe frazesy na wytłumaczenie takich demonstracji. Wyłożę panu filozofię zamachów bombowych z mojego punktu widzenia — z punktu widzenia, któremu pan niby to służy od jedenastu lat. Będę się starał mówić w sposób dla pana zrozumiały. Wrażliwość członków klasy, którą pan atakuje, łatwo się stępia. Własność wydaje im się czymś niezniszczalnym. Nie można liczyć na trwałość ich uczuć czy to litości, czy strachu. Żeby zamach bombowy wywarł jakiś wpływ na opinię publiczną w obecnej chwili, musi wykraczać poza intencję zemsty czy terroru. Musi być czysto niszczycielski. Musi być taki, i tylko taki; nie dawać powodu do najmniejszych przypuszczeń, że mógł mieć jakikolwiek inny cel. Wy, anarchiści, powinniście pokazać wyraźnie, że jesteście zupełnie zdecydowani zmieść z powierzchni ziemi całość struktury społecznej. Ale jak wbić tę przerażająco absurdalną myśl do głów mieszczańskich tak, żeby nie było żadnego nieporozumienia? Oto pytanie. A odpowiedź: kierując wasze ciosy na coś leżącego poza zwykłymi namiętnościami ludzkości. Jest, oczywiście, sztuka. Bomba w Galerii Narodowej narobiłaby sporo hałasu. Nie byłoby to jednak dość poważne. Sztuka nigdy nie była ich fetyszem. Byłoby to jak wybicie w czyimś domu paru okien od podwórka; tymczasem jeżeli się chce, żeby właściciel naprawdę się wystraszył, trzeba spróbować co najmniej zerwać dach. Byłoby sporo wrzasku, oczywiście, ale z czyjej strony? Artystów... krytyków sztuki i tym podobnych... ludzi bez znaczenia. Nikt sobie nic nie robi z tego, co oni mówią. Jest natomiast wiedza... nauka. W nią wierzy byle kretyn posiadający dochód. Nie wie dlaczego, ale wierzy, że jest w jakiś sposób ważna. To jest ten najświętszy fetysz. Wszyscy ci przeklęci profesorowie są w głębi serca radykałami. Niechże się dowiedzą, że ich wielki bożek też musi zniknąć, żeby zrobić miejsce dla Przyszłości Proletariatu. Wrzawa ze strony tych wszystkich intelektualnych idiotów na pewno pchnie naprzód prace konferencji mediolańskiej. Zaczną pisać do gazet. Ich oburzenie byłoby ponad podejrzeniami, ponieważ nie wchodziłyby otwarcie w grę żadne interesy materialne, a zaalarmowałoby wszystkie egoizmy tej klasy, na którą trzeba wywrzeć wrażenie. Jej członkowie wierzą, że w jakiś tajemniczy sposób wiedza jest źródłem ich materialnej prosperity. Naprawdę w to wierzą. I absurdalna zaciekłość takiej demonstracji wstrząśnie nimi głębiej niż masakra całej ulicy — czy sali teatralnej — pełnej ludzi ich własnego gatunku. Na taką masakrę mogą zawsze powiedzieć: „Ach, to tylko nienawiść klasowa." Ale co można powiedzieć na akt niszczycielskiej zaciekłości tak absurdalny, że nie da się zrozumieć, wytłumaczyć, pomyśleć niemal — akt po prostu szalony? Tylko szaleństwo jest naprawdę przerażające, ponieważ nie można go przejednać ani groźbami, ani perswazją, ani przekupstwem. Jestem ponadto człowiekiem cywilizowanym. Nigdy nie śniłoby mi się polecać panu zorganizowanie zwykłej rzezi, choćbym nawet oczekiwał po niej najlepszych rezultatów. Nie oczekiwałbym zresztą po rzezi takich rezultatów, jakich pragnę. Mord zawsze jest wśród nas. Jest niemalże instytucją. Ta demonstracja musi być wymierzona przeciwko wiedzy... nauce. Nie każda nauka będzie tu jednak odpowiednia. Ten atak musi mieć w sobie wstrząsającą bezrozumność niczym nie uzasadnionego bluźnierstwa. Skoro waszymi środkami wyrazu są bomby, naprawdę wymowne byłoby rzucić bombę w czystą matematykę. Ale tego zrobić się nie da. Starałem się pana oświecić; wyłożyłem panu wyższą filozofię pańskiej użyteczności i podsunąłem niektóre przydatne argumenty. Praktyczne zastosowanie moich nauk obchodzi głównie pana. Ale z chwilą kiedy zdecydowałem się na rozmowę z panem, poświęciłem również nieco uwagi praktycznej stronie zagadnienia. Co pan sądzi o uderzeniu w astronomię?

Już od pewnego czasu znieruchomienie pana Verloca u boku fotela przypominało stan zapaści lub śpiączki — rodzaj biernej niewrażliwości przerywanej lekkimi, konwulsyjnymi drgawkami, jakie można zaobserwować u psa domowego, któremu na dywaniku przed kominkiem śni się jakiś koszmarny sen. I było w jego głosie coś z niespokojnego, psiego warczenia, kiedy powtórzył:

— W astronomię...

Nie wyrwał się jeszcze całkowicie z otumanienia wywołanego wysiłkiem nadążania za szybkimi, dobitnymi wypowiedziami pana Vladimira. Przekraczały one jego zdolność przyswajania. Rozgniewały go. Z gniewem łączyła się trudność uwierzenia w to, co słyszy. I nagle zaświtało mu w głowie, że to wszystko jest jakiś wymyślny kawał. Pan Vladimir pokazał w uśmiechu swoje białe zęby; na jego okrągłej, pełnej twarzy, noszącej wyraz zadowolenia z siebie i lekko pochylonej nad zjeżoną kokardą krawata, pojawiły się dołeczki. Ulubieniec inteligentnych kobiet z towarzystwa przybrał swoją salonową pozę towarzyszącą wygłaszaniu subtelnych konceptów. Siedząc pochylony do przodu, z podniesioną białą dłonią, zdawał się trzymać delikatnie między kciukiem a palcem wskazującym całą przemyślność swojej propozycji.

— Nic nie mogłoby być lepszego. Taki zamach łączy w sobie największe poszanowanie życia ludzkiego z najbardziej zastraszającym popisem zaciekłego kretyństwa. Proszę, niech pomysłowi dziennikarze spróbują przekonać swoich czytelników, że jakikolwiek konkretny proletariusz może mieć osobisty żal do astronomii. Nawet przymieranie głodem trudno tu przykleić... prawda? Są też i inne korzyści. Cały cywilizowany świat słyszał o Greenwich. Nawet czyścibuty w podziemiu stacji Charing Cross coś  o nim wiedzą. Rozumie pan?

Z twarzy pana Vladimira, tak dobrze znanej w najlepszym towarzystwie ze swojego wyrazu pełnego humoru i dworności, promieniowało teraz cyniczne samozadowolenie, które zdziwiłoby owe inteligentne panie, tak znakomicie bawiące się jego dowcipami.

— Tak — mówił dalej z pogardliwym uśmiechem — wysadzenie w powietrze pierwszego południka musi wywołać burzę złorzeczeń.

— To trudna sprawa — wymamrotał pan Verloc, uważając, że tylko to może powiedzieć bezpiecznie.

— O co chodzi? Czyż nie ma pan tej całej bandy w ręku? Samych najgrubszych ryb? Jest tu przecież ten stary terrorysta Yundt. Prawie codziennie widzę go, jak spaceruje po Piccadilly w zielonym haweloku. A Michaelis, ten apostoł warunkowo zwolniony z więzienia... chyba nie zechce pan twierdzić, że pan nie wie, gdzie on jest? Bo jeśli tak, ja mogę to panu powiedzieć — ciągnął pan Vladimir tonem pogróżki. — Jeżeli pan sobie wyobraża, że pan jeden znajduje się na liście płacy z tajnego funduszu, to jest pan w błędzie.

Ta niczym nie uzasadniona supozycja sprawiła, że pan Verloc zaszurał z lekka nogami.

— A cała ta paczka z Lozanny... co? Nie zlecieli się tu wszyscy na pierwszą wzmiankę o konferencji w Mediolanie? Ten kraj jest niedorzeczny.

— To będzie kosztowało pieniądze — rzekł pan Verloc wiedziony czymś w rodzaju instynktu.

— Na tego konia niech pan nie wsiada — zareplikował pan Vladimir ze zdumiewająco autentycznym angielskim akcentem. — Dostanie pan swoją comiesięczną wypłatę i ani grosza więcej, dopóki się coś nie wydarzy. A jeśli coś nie wydarzy się bardzo prędko, nie dostanie pan nawet i tego. Jakie jest pańskie oficjalne zajęcie? Z czego się pan niby to utrzymuje?

— Prowadzę sklep — odrzekł pan Verloc.

— Sklep? Jaki sklep?

— Przybory piśmienne, gazety. Moja żona...

— Kto taki? — przerwał pan Vladimir przechodząc na gardłowy, środkowoazjatycki ton.

— Moja żona. — Pan Verloc podniósł nieco swój przytłumiony głos. — Jestem żonaty.

— Nieprawdopodobna historia! — wykrzyknął tamten z nie udawanym zdziwieniem. — Żonaty! Pan... zdeklarowany anarchista! Cóż to za diabelna bzdura? Ale zapewne pan tylko tak to nazywa. Anarchiści się nie żenią. To powszechnie wiadomo. Nie mogą. Byłaby to apostazja.

— Moja żona nie jest anarchistką — wymamrotał Verloc niechętnie. — A poza tym to pana nie obchodzi.

— O, owszem, obchodzi — ostro powiedział pan Vladimir. — Zaczynam nabierać przekonania, że pan wcale nie nadaje się do tej roboty, do której pana zaangażowano. Przecież swoim małżeństwem musiał się pan we własnym świecie całkowicie zdyskredytować. Nie mógł się pan bez tego obejść? Tym razem jest to pański cnotliwy związek... tak? Przez te swoje związki, takie i owakie, wyzbywa się pan użyteczności.

Pan Verloc, wydawszy policzki, wypuścił z nich gwałtownie powietrze, i to było wszystko. Uzbroił się w cierpliwość. Nic miała ona już wiele dłużej być wystawiana na próbę. Pierwszy sekretarz przybrał nagle ton bardzo suchy, obojętny, kategoryczny.

— Może pan teraz odejść — powiedział. — Sprowokowanie zamachu dynamitowego jest konieczne. Daję panu miesiąc. Obrady konferencji zostały zawieszone. Nim się zbierze na nowo, tu musi się coś stać, inaczej pański kontakt z nami ustaje.

Z pozbawioną skrupułów łatwością jeszcze raz odmienił nutę.

— Niech pan sobie przemyśli moją filozofię, panie... panie Verloc — powiedział tonem dobrodusznej drwiny, machając ręką w kierunku drzwi. — Uderzajcie w pierwszy południk. Pan nie zna klas średnich tak dobrze jak ja. Ich zdolności odczuwania są przytępione. Pierwszy południk. Nie ma nic lepszego ani łatwiejszego, myślę.

Wstał i jego cienkie, wrażliwe wargi drgały od tłumionego śmiechu, kiedy w lustrze nad kominkiem obserwował pana Verloca wycofującego się ciężkim krokiem z pokoju, z kapeluszem i laską w ręku. Drzwi się zamknęły.

Lokaj w brązowych spodniach, ukazawszy się nagle w korytarzu, poprowadził pana Verloca inną drogą i wypuścił go małymi drzwiczkami w rogu dziedzińca. Portier stojący przy bramie całkowicie zignorował jego wyjście i pan Verloc zaczął przemierzać w odwrotną stronę trasę porannej pielgrzymki, jak gdyby pogrążony we śnie — w gniewnym śnie. To oderwanie od materialnego świata było tak zupełne, że choć śmiertelna powłoka pana Verloca nie podążała ulicami ze szczególną szybkością, ta cząstka jego istoty, której odmówić nieśmiertelności byłoby bezpodstawnym afrontem, znalazła się u drzwi sklepu całkiem od razu, jakby przeniesiona z zachodu na wschód na skrzydłach jakiegoś potężnego wichru. Poszedł prosto za ladę i usiadł na stojącym tam drewnianym krześle. Nikt nie zakłócał jego samotności. Stevie, przyodziany w zielony rypsowy fartuch, zamiatał i ścierał kurze na piętrze, pilnie i sumiennie, jakby to była gra, a pani Verloc, zawiadomiona w kuchni grzechotem pękniętego dzwonka, podeszła tylko do oszklonych drzwi bawialni i odsunąwszy trochę na bok firankę, zajrzała do słabo oświetlonego sklepu. Widząc, że mąż siedzi tam, ciemny i zwalisty, z kapeluszem zepchniętym daleko na tył głowy, natychmiast wróciła do kuchennego pieca. W godzinę czy więcej potem zdjęła zielony fartuch z brata i poleciła mu umyć twarz i ręce rozkazującym tonem, którego używała w tych okolicznościach od jakichś piętnastu lat — czyli odkąd przestała sama myć chłopcu twarz i ręce. Niebawem oderwała na chwilę wzrok od wykładanych na półmiski potraw, aby obejrzeć tę twarz i te ręce, które Stevie, zbliżając się do kuchennego stołu, podsunął jej do sprawdzenia z pewną siebie miną, maskującą pozostałości niepokoju. Dawniej gniew ojca był najwyższą efektywną sankcją tych obrzędów, ale spokojna dobroduszność pana Verloca w życiu domowym czyniła wszelką myśl o gniewie nieprawdopodobną — nawet dla istoty tak lękliwej jak biedny Stevie. Teoria brzmiała tak, że jakiekolwiek uchybienie czystości przy posiłkach zgorszyłoby pana Verloca i sprawiło mu niewymowną przykrość. Winnie po śmierci ojca znalazła niemałą pociechę w myśli, że nie potrzebuje już drżeć o biednego Stevie'ego. Nie mogła patrzeć, jak ktoś krzywdzi tego chłopca. Doprowadzało ją to do szaleństwa. Jako mała dziewczynka często w obronie brata z roziskrzonymi oczyma stawiała czoło popędliwemu koncesjonowanemu restauratorowi. W obecnym wyglądzie pani Verloc nic nie pozwalało przypuszczać, że jest zdolna do namiętnych wybuchów.

Skończyła wykładanie potraw na półmiski. Stół nakryty był w bawialni. Stanąwszy u stóp schodów, krzyknęła: „Mamo!" Potem otworzyła oszklone drzwi prowadzące do sklepu i powiedziała cicho: „Adolfie!" Pan Verloc siedział w niezmienionej pozycji; najwidoczniej od półtorej godziny nie poruszył ręką ani nogą. Teraz wstał ociężale i przyszedł na obiad w płaszczu i kapeluszu, nie mówiąc słowa. Jego milczenie samo w sobie nie było niczym zastraszająco niezwykłym w tym gronie rodzinnym, ukrytym w cieniach brudnej uliczki, gdzie rzadko docierało słońce, za sklepem, w którym towarami były podejrzane rupiecie. Tego dnia jednak milkliwość pana Verloca była tak jawnie wynikiem zatroskania, że zrobiło to wrażenie na obu kobietach. Milczały także i bacznym okiem pilnowały Stevie'ego, aby czasem nie dostał jednego ze swoich ataków wielomówności. Siedział na wprost pana Verloca i zachowywał się bardzo grzecznie i cicho, patrząc ślepo w przestrzeń. Troska o powstrzymanie go od narażenia się w jakikolwiek sposób panu domu wnosiła wiele niepokoju w życie tych dwóch kobiet. „Ten chłopiec", jak mówiły o nim po cichu między sobą, był źródłem takiego niepokoju niemal od dnia, w którym się urodził. Upokorzenie, jakim dla nieboszczyka koncesjonowanego restauratora było posiadanie tak bardzo osobliwego syna, przejawiało się skłonnością do traktowania go brutalnie. Był to bowiem osobnik wielce wrażliwy i jego cierpienia jako mężczyzny i ojca były całkowicie autentyczne. Później Stevie'ego trzeba było powstrzymywać od narażenia się samotnym panom-lokatorom, którzy sami też są ludźmi osobliwego gatunku i łatwo się czują dotknięci. Zawsze też żywy był niepokój o samą jego egzystencję. Wizje jej dziecka w przytułkowym szpitaliku nawiedzały starą kobietę przy kuchni w suterenie zmurszałego domu na Belgravii. „Gdybyś nie była znalazła takiego dobrego męża, moja kochana — mawiała do córki — nie wiem, co by się stało z tym biednym chłopcem."

Pan Verloc zwracał tyleż uwagi na Stevie'ego, ile człowiek nie specjalnie lubiący zwierzęta mógłby zwracać na ukochanego kota swojej żony; uwaga ta, życzliwa i powierzchowna, była zasadniczo takiej właśnie natury. Obie kobiety przyznawały same przed sobą, że nierozsądnie byłoby oczekiwać czegoś więcej. Wystarczało to, aby pozyskać panu Verlocowi pełną czci wdzięczność ze strony teściowej. W pierwszych dniach, nauczona sceptycyzmu przez trudne koleje życia bez przyjaciół, pytała czasem z niepokojem: „Nie sądzisz, moja kochana, że panu Verlocowi zaczyna się przykrzyć obecność Stevie'ego?" Winnie odpowiadała na to zazwyczaj lekkim potrząśnięciem głowy. Raz jednak zareplikowała z trochę groźną arogancją: „Wpierw ja musiałabym mu się sprzykrzyć." Nastąpiło długie milczenie. Matka, siedząc ze stopami opartymi na stołeczku, usiłowała najwidoczniej dotrzeć do sedna tej odpowiedzi, której kobieca głębia poraziła ją niespodziewanie. Nigdy naprawdę nie rozumiała, dlaczego Winnie wyszła za pana Verloea. Było to z jej strony bardzo rozsądne i skończyło się w oczywisty sposób jak najlepiej, ale dziewczyna z natury rzeczy mogła mieć nadzieję na znalezienie kogoś odpowiedniejszego wiekiem. Był kiedyś pewien solidny młody człowiek, z którym Winnie chodziła z wyraźnym upodobaniem: jedyny syn rzeźnika z sąsiedniej ulicy, pomagający ojcu w jego interesie. Uzależniony był od ojca, to prawda, ale interes szedł dobrze i widoki na przyszłość miał chłopak doskonałe. Kilka razy wieczorem zaprosił jej córkę do teatru. Potem, właśnie kiedy zaczynała się lękać wiadomości o ich zaręczynach (bo cóż by poczęła sama z tym wielkim domem, obarczona opieką nad Stevie'm), romans nagle się zakończył i Winnie chodziła z bardzo otępiałą miną. Ale wtedy opatrznościowo zjawił się pan Verloc, by zająć frontową sypialnię na pierwszym piętrze, i nie było już więcej mowy o młodym rzeźniku. Było to wyraźnie opatrznościowe.

III

— ...Wszelka idealizacja zuboża życie. Upiększać je, to znaczy odbierać mu jego złożoność — to znaczy niszczyć je. Pozostaw to moralistom, mój drogi. Historię tworzą ludzie, ale nie tworzą jej w swoich głowach. Idee, które się rodzą w ich świadomości, grają znikomą rolę w biegu wydarzeń. Historia jest zdominowana i zdeterminowana przez narzędzia i produkcję... przez siłę warunków ekonomicznych. Kapitalizm zrodził socjalizm, a prawa stworzone przez kapitalizm dla ochrony własności są przyczyną powstania anarchizmu. Nikt nie potrafi przewidzieć, jaką formę może w przyszłości przybrać organizacja społeczeństwa. Po co więc pozwalać sobie na prorocze fantazje? Mogą one w najlepszym razie rzucić światło na umysł proroka, ale obiektywnej wartości mieć nie mogą. Pozostaw tę zabawę moralistom, mój drogi.

Michaelis, apostoł zwolniony warunkowo z więzienia, mówił równym głosem, świszczącym, jak gdyby go tłumiła i uciskała warstwa tłuszczu na piersi mówcy. Wyszedł z pewnego wysoce higienicznego więzienia okrągły jak beczka, z olbrzymim brzuchem i rozdętymi policzkami, o bladej, na wpół przezroczystej cerze, jak gdyby przez piętnaście lat słudzy oburzonego społeczeństwa starali się specjalnie opychać go tuczącym jadłem w wilgotnej i ciemnej piwnicy. I od tej pory nigdy nie udało mu się stracić na wadze bodaj jednej uncji.

Opowiadano, że przez trzy kolejne sezony pewna bardzo bogata starsza pani posyłała go na kurację do Marienbadu, gdzie raz miał podzielić zainteresowanie publiczności z pewną koronowaną głową — ale wtedy policja kazała mu wyjechać w przeciągu dwunastu godzin. Jego męczeństwo trwało dalej w postaci zakazu wszelkiego dostępu do wód leczniczych. Teraz był już jednak zrezygnowany.

Przerzuciwszy przez poręcz krzesła łokieć, który w niczym nie przypominał stawu, lecz raczej zgiętą kończynę kukły, pochylił się z lekka do przodu nad krótkimi, a niesłychanie grubymi udami, żeby splunąć w palenisko kominka.

— Tak! Miałem czas przemyśleć sobie trochę różne sprawy — dodał bez nacisku. — Społeczeństwo nie pożałowało mi czasu na medytacje.

Po drugiej stronie kominka, w fotelu wyściełanym końskim włosiem, gdzie miała zazwyczaj przywilej siadywać matka pani Verloc, Karl Yundt zachichotał ponuro, wykrzywiając bezzębne usta w czarny grymas. Ten terrorysta, jak sam siebie nazywał, był stary i łysy, a u dołu twarzy zwisał mu wąski, śnieżnobiały kosmyk koziej bródki. W jego przygasłych oczach żył nadal niezwykły wyraz podstępnej złośliwości. Kiedy dźwignął się z trudem, jego wyciągnięta do przodu, szukająca czegoś po omacku ręka, chuda i zniekształcona podagrycznymi zgrubieniami, przypominała wysiłek dogorywającego mordercy, który zbiera całą resztkę sił, żeby zadać sztyletem ostatnie pchnięcie. Oparł się na grubej lasce, która drżała pod jego drugą ręką.

— Zawsze marzyłem — powiedział z groźnym patosem — o zespole ludzi bezwzględnie zdecydowanych odrzucić wszelkie skrupuły przy wyborze środków, ludzi dostatecznie silnych, by nazwać się szczerze niszczycielami, i wolnych od skazy tego zrezygnowanego pesymizmu, od którego gnije świat. Żadnej litości dla czegokolwiek na ziemi, w tym i dla siebie samych, i śmierć zaprzęgnięta na dobre w służbę ludzkości — oto, co byłbym chciał widzieć.

Jego mała, łysa głowa drgała, nadając komiczną wibrację białemu kosmykowi koziej bródki. Dla nieznajomego jego dykcja byłaby prawie całkiem niezrozumiała. Wyschnięte gardło i bezzębne dziąsła, które zdawały się przychwytywać czubek języka, źle się przysługiwały zużytej pasji tego człowieka, swoją bezsilną zaciekłością przypominającej podniecenie lubieżnego starca. Pan Verloc, usadowiony w rogu kanapy w drugim końcu pokoju, wydał dwa głośne pomruki aprobaty.

Stary terrorysta kręcił powoli z boku na bok głową osadzoną na chudej szyi.

— A nigdy nie mogłem zebrać razem nawet trzech takich ludzi. Tyle o twoim zgniłym pesymizmie — warknął na Michaelisa, który wyprostował skrzyżowane nogi, grube jak poduszki, i raptownie wsunął stopy pod krzesło na znak krańcowego oburzenia.

On pesymistą! Śmieszne! Wykrzyknął, że taki zarzut go znieważa. Jest tak daleki od pesymizmu, iż widzi już koniec wszelkiej prywatnej własności, nadchodzący konsekwentnie, nieuchronnie, mocą samego rozwoju tkwiącego w niej zła. Posiadacze muszą nie tylko stawiać czoło zbudzonemu proletariatowi, ale również walczyć pomiędzy sobą. Tak. Walka, wojna jest stanem nieodłącznym od istnienia własności prywatnej. Tak być musi. O! Jemu do podtrzymania jego wiary niepotrzebne jest emocjonalne podniecenie, niepotrzebne deklamacje, gniew, wizje łopoczących sztandarów, czerwonych jak krew, ani metaforycznych, złowrogich słońc zemsty wschodzących nad horyzontem skazanego na zagładę społeczeństwa. Nie! Zimny rozum, twierdził chełpliwie, jest podstawą jego optymizmu. Tak, optymizmu...

Mozolny, świszczący oddech ustał, po czym złowiwszy parę razy powietrze Michaelis dodał:

— Czy sądzisz, że gdybym nie był optymistą, nie potrafiłbym przez piętnaście lat znaleźć jakiegoś sposobu poderżnięcia sobie gardła? A w ostateczności miałem zawsze ściany mojej celi, o które mogłem rozwalić sobie głowę.

Brak tchu pozbawił jego głos wszelkiego ognia, wszelkiego ożywienia; ogromne, blade policzki zwisały jak wypchane torby, nieruchome, bez jednego drgnienia. Ale w niebieskich oczach, zwężonych, jakby patrzyły z uwagą, był ten sam wyraz pewnej siebie bystrości, trochę obłąkany w swoim znieruchomieniu, jakie musiały mieć wówczas, kiedy nieposkromiony optymista siedział rozmyślając nocą w swojej celi. Przed nim stał nadal Karl Yundt z jednym skrzydłem peleryny zblakłego, zielonkawego haweloka przerzuconym nonszalancko przez ramię. Na wprost kominka siedział towarzysz Ossipon, eks-student medycyny, główny autor ulotek P. P., który wyciągnąwszy przed siebie krzepkie nogi, nadstawiał zdarte podeszwy butów ku żarowi bijącemu z paleniska. Czupryna żółtawych kędzierzawych włosów piętrzyła się nad czerwoną, piegowatą twarzą o spłaszczonym nosie i wydatnych ustach, grubo ciosanych na modłę murzyńską. Oczy o kształcie migdałów patrzyły chytrze, a leniwie sponad wysokich kości policzkowych. Miał na sobie koszulę z szarej flaneli, a luźne końce czarnego jedwabnego krawata zwisały na pierś wzdłuż guzików zapiętej marynarki. Z głową odchyloną na tylne oparcie fotela, tak, że widać było prawie całą szyję, podniósł do ust papierosa w długiej drewnianej cygarniczce, wydmuchując kłęby dymu wprost ku sufitowi.

Michaelis wykładał dalej swoją ideę — ten najważniejszy owoc jego pustelniczego odosobnienia — myśl zrodzoną w zamknięciu, która rosła jak wiara objawiona w widzeniach. Mówił sam do siebie, obojętny na sympatię czy wrogość słuchaczy, obojętny wręcz na ich obecność, zgodnie z nabytym nawykiem pełnego nadziei myślenia na głos w pustce czterech bielonych ścian celi, w grobowej ciszy ślepego, ceglanego gmaszyska nad rzeką, złowrogiego i brzydkiego niby olbrzymia kostnica dla społecznych topielców.

Do dyskusji się nie nadawał, nie dlatego by cudze argumenty mogły zachwiać jego wiarą, ale dlatego że sam fakt słyszenia innego głosu peszył go dotkliwie, mieszając od razu myśli — te myśli, których przez tyle lat, w samotności bardziej jałowej niż bezwodna pustynia, żaden żywy głos nigdy nie zwalczał, nie komentował ani nie potwierdzał.

Nikt mu teraz nie przerywał, toteż uczynił raz jeszcze wyznanie wiary, która opanowała go nieodparcie i całkowicie niczym łaska. A więc tajemnica przeznaczenia, odkryta w materialnej stronie życia; warunki ekonomiczne odpowiedzialne za przeszłość i kształtujące przyszłość świata; źródło całej historii i wszystkich idei, kierujące duchowym rozwojem człowieczeństwa i nawet impulsami jego namiętności...

Szorstki śmiech towarzysza Ossipona raptownie przerwał tyradę; apostołowi zaplątał się nagle język, a spojrzenie jego łagodnie egzaltowanych oczu stało się niepewne i zakłopotane. Przymknął je powoli na moment, jakby chciał zebrać rozproszone myśli. Zapadło milczenie; ale dwa płomyki gazowe nad stołem i żar w palenisku sprawiły, że w małej bawialni za sklepem pana Verloca zrobiło się straszliwie gorąco. Pan Verloc ociężale i niechętnie podniósł się z kanapy, otworzył drzwi do kuchni, żeby wpuścić więcej powietrza, i w ten sposób odsłonił oczom zebranych Stevie'ego, siedzącego przy sosnowym stole bardzo grzecznie i spokojnie i rysującego koła, koła, koła, niezliczone koła współśrodkowe i mimośrodkowe, oślepiający wir kół, który splątanym mnóstwem powielanych krzywizn, jednolitością form i bezładem przecinających się linii sugerował obraz chaosu kosmicznego, symbolizm jakiejś obłąkanej sztuki kuszącej się o przedstawienie rzeczy niewyobrażalnych. Artysta nie obrócił nawet głowy; całą duszą przykładał się do swojej pracy, aż plecy drgały mu z napięcia, a chudy kark z głębokim rowkiem u podstawy czaszki wyglądał tak, jakby miał za chwilę pęknąć.

Zdziwiony pan Verloc, chrząknąwszy z dezaprobatą, wrócił na kanapę. Alexander Ossipon wstał, bardzo wysoki pod niskim sufitem w swoim wyświechtanym ubraniu z granatowej serży, otrząsnął się z zesztywnienia spowodowanego długim bezruchem i spacerowym krokiem poszedł do kuchni (po dwóch schodkach w dół), żeby spojrzeć Stevie'emu przez ramię. Wróciwszy orzekł tonem wyroczni:

— Bardzo dobre. Bardzo charakterystyczne, zupełnie typowe.

— Co jest bardzo dobre? — mruknął pytająco pan Verloc, usadowiony już znowu w rogu kanapy. Tamten wyjaśnił niedbale, z odcieniem pobłażliwości w głosie i ruchem głowy w stronę kuchni:

— Typowe dla tej formy degeneracji... mówię o tych rysunkach.

— Nazwałbyś tego chłopca degeneratem, tak? — wymamrotał pan Verloc.

Towarzysz Alexander Ossipon — przezywany Doktorem, eks-student medycyny bez dyplomu, potem wędrowny prelegent, wygłaszający w stowarzyszeniach robotniczych odczyty o socjalistycznych aspektach zdrowotności, autor popularnego pseudomedycznego studium (w formie taniej broszurki, którą szybko skonfiskowała policja) pod tytułem Niszczące nałogi mieszczaństwa, specjalnie oddelegowany przez dość tajemniczy Komitet Czerwonych, wespół z Karlem Yundtem i Michaelisem, do pracy w propagandzie literackiej — rzucił skromnemu słudze co najmniej dwóch ambasad spojrzenie pełne owej nieznośnej, beznadziejnie zarozumiałej wyższości, którą tylko obycie z nauką pozwala żywić wobec tępoty zwykłych śmiertelników.

— Naukowo można by go tak nazwać. I to nawet doskonałym typem tego rodzaju degenerata. Wystarczy spojrzeć na płatki uszu. Jeżeli czytałeś Lombrosa...

Markotny pan Verloc, rozparty szeroko na kanapie, nie podniósł wzroku utkwionego w guzikach kamizelki, ale policzki zabarwił mu lekki rumieniec. Ostatnio nawet najdalsze pochodne słowa „nauka" (terminu samego przez się nieszkodliwego i o nieokreślonej treści) miały osobliwą moc wywoływania w jego umyśle, z niemal nadnaturalną wyrazistością, zdecydowanie przykrej wizji pana Vladimira, jak żywego. Zjawisko to, zasługujące, by je zaliczyć do dziwów nauki, budziło w panu Verlocu stan lęku i krańcowej irytacji, zdradzającej tendencję do wyrażania się w gwałtownych przekleństwach. Nie powiedział jednak nic. Tym, który przemówił, był Karl Yundt, nieprzejednany do ostatniego tchu.

— Lombroso to osioł.

Towarzysz Ossipon zareagował na to wstrząsające bluźnierstwo strasznym, nieprzytomnym spojrzeniem. A tamten, którego zgasłe, pozbawione blasku oczy pogłębiały jeszcze czarne cienie pod wielkim, kościstym czołem, wybełkotał, przy co drugim słowie przychwytując wargami czubek języka, jakby żuł go gniewnie:

— Widziałeś kiedy podobnego idiotę? Dla niego przestępcą jest więzień. Proste, nie? A co z tymi, którzy zamknęli go w więzieniu — wtrącili go tam siłą? Właśnie. Wtrącili go tam siłą. I co to jest przestępstwo? Czy on to wie, ten kretyn, który zrobił karierę w tym świecie nażartych głupców, przypatrując się uszom i zębom gromady biednych, pechowych nieszczęśników? Zęby i uszy piętnują przestępcę? Naprawdę? A co z prawem, które piętnuje go lepiej jeszcze — z tym pięknym żelazem do wypalania piętna, wymyślonym przez sytych dla obrony przed głodnymi? Rozpalone do czerwoności, przystawia się je do ich podłej skóry — tak? Nie czujesz, nie słyszysz z tego miejsca, jak gruba skóra ludu przypieka się i skwierczy? Tak się robi przestępców, żeby wasi Lombrosowie mieli o czym pisać swoje głupstwa.

Gałka laski i nogi drżały mu razem z pasji, podczas gdy tułów, udrapowany w pelerynę haweloka, zachowywał historyczną u niego, wyzywającą postawę. Yundt zdawał się wietrzyć nosem skażone powietrze społecznego okrucieństwa, łowić uchem jego straszliwe odgłosy. W tej jego pozie była niezwykła siła sugestii. Ten omal dogorywający weteran dynamitowych bojów był w swoim czasie wielkim aktorem — aktorem na trybunach, na potajemnych zebraniach, w prywatnych rozmowach. Sławny terrorysta osobiście nigdy w życiu nie podniósł bodaj małego palca przeciwko gmachowi społecznemu. Nie był człowiekiem czynu; nie był nawet mówcą o rwących potokach wymowy, porywających za sobą masy wśród huku pędzącego nurtu i pian wielkiego zapału. Kierując się chytrzejszym zamysłem, wziął na siebie rolę zuchwałego i jadowitego budziciela złowrogich impulsów, które drzemią w ślepej zawiści i podrażnionej do najwyższego stopnia próżności ludzi ciemnych, w cierpieniu i nieszczęściach nędzarzy, we wszystkich szlachetnych i pełnych nadziei iluzjach słusznego gniewu, litości i buntu. Ślad tego złośliwego talentu pozostał w nim jeszcze, niby zapach śmiertelnej trucizny w starym flakonie już pustym, bezużytecznym, nadającym się do wyrzucenia na śmietnisko rzeczy, które się przeżyły.

Michaelis, apostoł warunkowo zwolniony z więzienia, uśmiechnął się blado wargami jakby sklejonymi ze sobą; jego ziemista twarz o kształcie księżyca w pełni obwisła pod ciężarem melancholijnej aprobaty. On sam był przecież więźniem. Jego własna skóra skwierczała pod rozpalonym do czerwoności żelazem, mruknął półgłosem. Ale towarzysz Ossipon, przezywany Doktorem, otrząsnął się tymczasem z wrażenia.

— Nie rozumiesz — zaczął wzgardliwie, ale zaraz urwał, onieśmielony martwą czarnością zapadniętych oczu w twarzy, która zwracała się powoli ku niemu z niewidzącym spojrzeniem, jakby wiedziona tylko dźwiękiem. Wzruszywszy nieznacznie ramionami zrezygnował z dyskusji.

Stevie, przywykły poruszać się po domu bez zwracania niczyjej uwagi, wstał tymczasem od kuchennego stołu unosząc ze sobą rysunek do łóżka. Doszedł do drzwi bawialni akurat w porę, żeby odebrać w pełni szok obrazowej wymowy Karla Yundta. Arkusz papieru zarysowany kołami wypadł mu z rąk, a on sam stał wpatrzony w starego terrorystę, jakby przygwożdżony nagle do miejsca przez chorobliwy lęk i zgrozę, jaką budziło w nim fizyczne cierpienie. Stevie wiedział doskonale, że rozpalone żelazo przytknięte do skóry bardzo boli. Jego przerażone oczy płonęły oburzeniem: to musi boleć straszliwie. Usta mu się otworzyły, dolna warga zwisła.

Michaelis, dzięki dłuższemu wpatrywaniu się w ogień bez mrugania powiekami, odzyskał poczucie odosobnienia potrzebne mu do ciągłości myśli. Jego optymizm zaczął lać mu się z ust potokiem słów. Widział kapitalizm już w kolebce skazany na zagładę, od urodzenia zatruty zasadą konkurencji. Widział, jak wielcy kapitaliści pożerają drobnych kapitalistów, skupiają moce i narzędzia produkcji w wielkie masy, doskonalą procesy przemysłowe, i w szale samopowiększania się tworzą tylko, organizują, wzbogacają i przygotowują prawowite dziedzictwo cierpiącego proletariatu. Michaelis wypowiedział wielkie słowo „cierpliwość" — i jego czyste, błękitne spojrzenie, wzniesione ku niskiemu sufitowi bawialni pana Verloca, miało wyraz seraficznej ufności. Stojący w drzwiach Stevie, uspokojony, zdawał się pogrążony w otępieniu.

Po twarzy towarzysza Ossipona przebiegł skurcz irytacji.

— W takim razie nie warto nic robić... absolutnie nie warto.

— Tego nie mówię — zaprotestował łagodnie Michaelis. Jego wizja prawdy stała się tak intensywna, że tym razem dźwięk cudzego głosu nie zdołał jej rozproszyć. W dalszym ciągu patrzył na rozżarzone węgle. Przygotowywanie się do przyszłości jest konieczne, i zgadzał się, że wielka przemiana może nadejść w burzy rewolucji. Twierdził jednak, że propaganda rewolucyjna jest robotą delikatną, wymagającą wysokiego stopnia świadomości. Jest wychowywaniem przyszłych panów świata. Powinna więc być równie staranna jak wychowanie królów. Pragnął, aby wysuwała swoje zasady ostrożnie, nieśmiało nawet, ponieważ nie wiemy, jaki skutek może wywrzeć jakakolwiek konkretna zmiana ekonomiczna na szczęście, moralność, intelekt i historię ludzkości. Historię bowiem tworzą narzędzia, nie idee — i wszystko zmienia się pod wpływem warunków ekonomicznych: sztuka, filozofia, miłość, cnota... nawet sama prawda!

Węgle na palenisku osunęły się z cichym trzaskiem, i Michaelis, pustelnik-wizjoner na więziennej puszczy, wstał impetycznie. Okrągły niby nadęty balon, rozwarł krótkie, grube ramiona, jakby w żałośnie beznadziejnym usiłowaniu objęcia i przyciśnięcia, do piersi całego samorzutnie odrodzonego świata. Sapał żarliwie:

— Przyszłość jest równie pewna jak przeszłość. Niewolnictwo, feudalizm, indywidualizm, kolektywizm. To jest stwierdzenie prawidłowości, nie puste proroctwo.

Pogardliwe wydęcie warg towarzysza Ossipona podkreśliło murzyński typ jego twarzy.

— Bzdura — powiedział dość spokojnie. — Nie ma żadnej prawidłowości ani pewności. Do diabła z propagandą nauczającą. To, co ludzie wiedzą, nie ma znaczenia, choćby ich wiedza była nie wiem jak ścisła. Jedyną ważną dla nas rzeczą jest stan uczuciowy mas. Bez uczucia nie ma działania.

Przerwał na chwilę, po czym dodał ze skromną stanowczością:

— Mówię teraz do ciebie naukowo... naukowo... Co? Co powiedziałeś, Verloc?

— Nic — warknął z kanapy pan Verloc, który, sprowokowany dźwiękiem obmierzłego słowa, zaklął był tylko.

Rozległ się teraz jadowity, niewyraźny bełkot starego terrorysty.

— Wiecie, jak nazwałbym obecne warunki ekonomiczne? Nazwałbym je kanibalistycznymi. Takie właśnie są! Karmienie swojej chciwości drgającym mięsem i żywą krwią ludu — nic innego.

Stevie przełknął to przerażające stwierdzenie zachłystując się głośno, po czym natychmiast, jakby to była szybko działająca trucizna, osunął się bezwładnie w pozycji siedzącej na schodki przy kuchennych drzwiach.

Michaelis zachował się, jakby niczego nie usłyszał. Jego usta były jakby zaklejone na dobre, a ciężkie policzki ani drgnęły. Zmąconymi oczyma poszukał swojego okrągłego, twardego kapelusza i włożył go na okrągłą głowę. Jego okrągłe, otyłe ciało zdawało się płynąć nisko między krzesłami, pod kanciastym łokciem Karla Yundta. Stary terrorysta podniósł niepewną, szponiastą rękę i przekrzywił zawadiacko na bakier czarne filcowe sombrero ocieniające wgłębienia i wyniosłości jego zniszczonej twarzy. Wprawił się w ruch powoli, za każdym razem stukając w podłogę laską. Dość trudno było wyprowadzić go z domu, ponieważ od czasu do czasu stawał, jakby chciał się namyślić, i nie objawiał zamiaru pójścia dalej, póki Michaelis nie popchnął go do przodu. Łagodny apostoł trzymał go za ramię z braterską troskliwością, a za nimi krzepki Ossipon z rękami w kieszeniach poziewał z nieokreśloną miną. Granatowa czapka z lakierowanym daszkiem nasadzona na tył jego żółtej czupryny nadawała mu wygląd norweskiego marynarza znudzonego światem po szalonej hulance. Pan Verloc odprowadził gości do wyjścia z gołą głową, w rozpiętym płaszczu, z oczami utkwionymi w podłodze.

Zamknął za nimi drzwi z hamowaną gwałtownością, przekręcił klucz w zamku i zasunął rygiel. Nie był zadowolony ze swoich przyjaciół. W świetle filozofii zamachów bombowych głoszonej przez pana Vladimira wydali mu się beznadziejnie nieprzydatni. Ponieważ rola pana Verloca na rewolucyjnej arenie politycznej polegała dotychczas na obserwowaniu, nie mógł od razu, czy to we własnym domu, czy na większych zebraniach, przejść do inicjatywy w działaniu. Musiał być ostrożny. W słusznym oburzeniu człowieka dobrze po czterdziestce, zagrożonego w tym, co ma najdroższego — w swoim spokoju i bezpieczeństwie — z pogardą mówił sobie, że niczego innego nie można było oczekiwać od takiej bandy, od tego Karla Yundta, tego Michaelisa... tego Ossipona.

Zatrzymawszy się na chwilę przed zgaszeniem gazowej lampy palącej się w środku sklepu, pan Verloc zagłębił się w otchłań refleksji moralnych. Wydał werdykt z przenikliwością człowieka o pokrewnym temperamencie. Banda leniuchów — ten Karl Yundt, pielęgnowany przez kaprawooką staruchę, kobietę, którą przed laty uwiódł przyjacielowi, a później wielokrotnie usiłował wyrzucić precz do rynsztoka. Wielkie szczęście dla Yundta, że za każdym razem wracała wytrwale, bo inaczej nie byłoby teraz komu pomagać mu wysiąść z omnibusu koło Green Parku, gdzie ten upiór w każde pogodne przedpołudnie odbywał żółwim krokiem spacerek dla zdrowia. Kiedy ta nieujarzmiona, opryskliwa stara wiedźma umrze, zuchowaty upiór też będzie musiał zniknąć — i nastąpi koniec ognistego Karla Yundta. Moralność pana Verloca obrażał także optymizm Michaelisa, zaanektowanego przez swoją bogatą starszą panią, która ostatnio zaczęła wysyłać go do własnego domku na wsi. Eks-więzień mógł sobie łazić całymi dniami po cienistych alejkach w rozkosznym a humanitarnym nieróbstwie. Jeśli chodzi o Ossipona, temu łotrowi z pewnością na niczym zbywać nie będzie, dopóki istnieją na świecie głupie dziewczyny z książeczkami oszczędnościowymi. I pan Verloc, mający takie samo usposobienie jak jego koledzy, jął przeprowadzać subtelne rozróżnienia na podstawie znikomych różnic. Przeprowadzał je z pewną satysfakcją, gdyż miał w sobie mocny instynkt konwencjonalnej porządności, ustępujący tylko niechęci do wszelkich uznanych rodzajów pracy — wadzie, którą dzielił ze znaczną liczbą rewolucyjnych reformatorów określonego stanu społecznego. Bo jasne jest przecież, że człowiek nie buntuje się przeciwko korzyściom i możliwościom, jakie stan ten daje, lecz przeciwko cenie, którą trzeba za nie płacić w walucie przyjętej moralności, powściągliwości i ciężkiej pracy. Większość rewolucjonistów jest wrogami głównie dyscypliny i trudu. Bywają też natury, których poczuciu sprawiedliwości ta wymagana cena wydaje się potwornie wysoka, nienawistna, ciemiężycielska, kłopotliwa, upokarzająca, zdziercza, nie do przyjęcia. Tacy są fanatykami. Resztą buntowników społecznych powoduje próżność, matka wszystkich złudzeń szlachetnych i podłych, towarzyszka poetów, reformatorów, szarlatanów, proroków i podpalaczy.

Pogrążony przez całą minutę w otchłaniach medytacji, pan Verloc nie osiągnął głębi tych abstrakcyjnych rozważań. Może nie był do tego zdolny. W każdym razie nie miał na to czasu. Wyciągnęło go bowiem na powierzchnię nagłe przypomnienie pana Vladimira, jeszcze jednego kolegi, którego dzięki subtelnym powinowactwom duchowym był w stanie osądzić właściwie. Uważał go za niebezpiecznego. Cień zawiści wśliznął się do jego myśli. Dobrze jest obijać się bezczynnie tym wszystkim typom, co nie znają pana Vla-dimira i mają kobiety, w których mogą znaleźć oparcie, podczas gdy on ma kobietę, której musi zapewnić utrzymanie...

W tym momencie przez proste skojarzenie myślowe pan Verloc zdał sobie sprawę z konieczności pójścia przecież kiedyś spać tego wieczora. Więc czemu nie pójść zaraz — teraz? Westchnął. Konieczność ta nie była tak normalnie miła, jaką powinna była być dla mężczyzny w jego wieku i o jego usposobieniu. Lękał się demona bezsenności, który — czuł to — upatrzył go sobie jako zdobycz. Podniósł rękę i przykręcił jasny płomyk gazu nad głową.

Na tę część sklepu, która znajdowała się za ladą, padał przez drzwi bawialni szeroki pas światła. Pozwolił on panu Verlocowi stwierdzić od pierwszego rzutu oka liczbę srebrnych monet w sklepowej kasie. Niewiele ich było, i pan Verloc po raz pierwszy, odkąd otworzył swój sklep, ocenił jego wartość kupieckim okiem. Ocena wypadła niekorzystnie. Wziął się do handlu nie z pobudek komercjalnych. Wybierając ten rodzaj interesu, kierował się instynktowną skłonnością do podejrzanych transakcji, w których pieniądz przychodzi łatwo. Poza tym wybór ten nie usuwał go z jego sfery — sfery będącej pod obserwacją policji. Przeciwnie, dawał mu jawnie uznawaną pozycję w owej sferze, a ponieważ pan Verloc posiadał niejawne kontakty, dzięki którym stykał się z bliska z policją, a zarazem nie musiał się jej obawiać — sytuacja taka była zdecydowanie korzystna. Ale jako źródło utrzymania było to samo w sobie niewystarczające.

Wyjął skrzynkę kasową z szuflady, i obróciwszy się, żeby wyjść ze sklepu, zauważył, że Stevie jest jeszcze na dole.

Cóż on tu robi, u licha, zastanawiał się pan Verloc. Co to za błazeństwa? Spojrzał podejrzliwie na szwagra, ale nie spytał go o wyjaśnienie. Rozmowy pana Verloca ze Stevie'm ograniczały się do mruknięcia od niechcenia rano po śniadaniu: „Moje buty", a i to było raczej ogólnym wyrażeniem potrzeby niż bezpośrednim rozkazem czy żądaniem. Pan Verloc uprzytomnił sobie z pewnym zdziwieniem, że właściwie nie wie, co powiedzieć Stevie'emu. Stał nieruchomo na środku bawialni i w milczeniu zaglądał do kuchni. Nie wiedział także, co się stanie, jeśli cokolwiek powie. A to wydało się panu Yerlocowi bardzo dziwne z uwagi na fakt, który nagle sobie uświadomił: że i tego typka ma na utrzymaniu. Nigdy przedtem nie poświęcił ani chwili zastanowienia temu aspektowi egzystencji Ste-vie'ego.

Doprawdy nie wiedział, jak z tym chłopcem mówić. Przyglądał mu się, jak gestykuluje i mruczy do siebie w kuchni. Stevie chodził dokoła stołu jak podniecone zwierzę w klatce. Próbne: „Może byś lepiej poszedł spać?", nie odniosło żadnego skutku, więc pan Verloc porzucił nieruchomą kontemplację zachowania się szwagra i znużonym krokiem przeszedł przez bawialnię ze skrzynką kasową w ręku. Ponieważ przyczyna ogólnego zmęczenia, które czuł wchodząc na schody, była czysto duchowa, zaniepokoił się jego niewytłumaczonym charakterem. Miał nadzieję, że to nie jest początek jakiejś choroby. Przystanął na ciemnym podeście, żeby zbadać, co czuje. Ale jasność jego doznań zmącił cichy odgłos chrapania, przenikający ciemność na schodach. Odgłos ten pochodził z pokoju teściowej. Jeszcze jedna, której trzeba zapewnić utrzymanie, pomyślał — i z tą myślą wszedł do sypialni.

Pani Verloc usnęła przy lampie (na piotrze nie było gazu) palącej się jasno na stoliku obok łóżka. Spod abażuru padało oślepiające światło na białą poduszkę wgłębioną pod ciężarem jej głowy spoczywającej z  zamkniętymi oczyma i włosami zaplecionymi na noc w warkocze. Obudziła się na dźwięk swojego imienia i zobaczyła stojącego nad nią męża.

— Winnie! Winnie!

Zrazu nie poruszyła się i leżała bardzo cicho, patrząc na kasę w ręku pana Verloca. Kiedy jednak, zrozumiała, że jej brat „bryka po całym mieszkaniu na dole", jednym nagłym ruchem siadła na krawędzi łóżka. Bose stopy, jakby wytknięte przez dno perkalowego worka z rękawami, pozbawionego wszelkich ozdób i szczelnie zapiętego na guziki pod szyją i na przegubach rąk, szukały po omacku pantofli na dywaniku, podczas gdy oczy spoglądały w górę na twarz męża.

— Nie wiem, jak sobie z nim dać radę — wyjaśnił pan Verlpc zrzędliwie. — Nie można przecież zostawić go na dole samego ze światłami.

Nie powiedziała nic, prześliznęła się szybko przez pokój i drzwi zamknęły się za jej białą postacią.

Pan Verloc postawił skrzynkę kasową na nocnym stoliku i operację rozbierania się rozpoczął od rzucenia płaszcza na odległe krzesło. W ślad za płaszczem poszły marynarka i kamizelka. Chodził w skarpetkach po pokoju i jego zwalista postać o rękach tarmoszących nerwowo guziki pod szyją raz po raz odbijała się w długim pasie lustra w drzwiach żoninej szafy. Potem zepchnąwszy szelki z ramion podniósł gwałtownym ruchem roletę i oparł czoło o zimną szybę — kruchą szklaną błonkę dzielącą go od potworności zimnego, czarnego, mokrego, zabłoconego, odstręczającego nagromadzenia cegieł, dachówek i kamieni, rzeczy z natury niemiłych i nieżyczliwych człowiekowi.

Pan Verloc odczuł potencjalną nieżyczliwość wszystkiego, co poza domem, z siłą fizycznej bez mała męki. Żadne zajęcie nie zawodzi człowieka tak kompletnie, jak zajęcie tajnego agenta policji. To jakby koń padł nagle martwy pod jeźdźcem na bezludnym i bezwodnym pustkowiu. Porównanie to przyszło panu Verlo-cowi do głowy, ponieważ w swoim czasie dosiadał różnych wojskowych koni, a teraz doznawał wrażenia, jakby zaczynał spadać. Widoki na przyszłość były równie czarne jak szyba, o którą opierał czoło. I nagle twarz pana Vladimira, wygolona i inteligentna, ukazała się w aureoli blasku bijącego z rumianej cery niby jakaś różowa pieczęć nałożona na zgubną ciemność.

Ta świetlista i okaleczona wizja była tak fizycznie przerażająca, że pan Verloc odskoczył od okna spuszczając z głośnym trzaskiem roletę. Rozstrojony i oniemiały z lęku przed dalszymi podobnymi wizjami, ujrzał, jak żona wraca do pokoju i kładzie się do łóżka w sposób spokojny i rzeczowy, który wywołał w nim uczucie beznadziejnej samotności. Pani Verloc wyraziła zdziwienie, że widzi go jeszcze na nogach.

— Nie bardzo dobrze się czuję — mruknął przesuwając dłońmi po wilgotnym czole.

— Zawrót głowy?

— Tak. Zupełnie niedobrze.

Pani Verloc ze spokojem i pewnością siebie doświadczonej żony wyraziła pogląd na przyczynę złego samopoczucia i zaproponowała te same co zawsze środki zaradcze, ale jej mąż, stojąc jakby wrośnięty pośrodku pokoju, smutno potrząsnął zwieszoną głową.

— Zaziębisz się, jeżeli będziesz tak stał — powiedziała.

Pan Verloc zdobył się na wysiłek, dokończył rozbierania i położył się do łóżka. W dole na cichej, wąskiej ulicy czyjeś miarowe kroki zbliżyły się do domu, a potem cichły stopniowo w dali, niespieszne i pewne, jakby przechodzień zabrał się do odmierzenia krokami całej wieczności, od latarni gazowej do latarni gazowej, w nocy bez końca — a w sypialni dało się wyraźnie słyszeć senne tykanie zegara na podeście.

Pani Verloc, leżąc na wznak ze wzrokiem utkwionym w suficie, zauważyła:

— Utarg dziś bardzo mały.

Pan Verloc w tej samej pozycji odchrząknął, jakby chciał powiedzieć coś ważnego, ale spytał tylko:

— Zakręciłaś gaz na dole?

— Zakręciłam — odrzekła pani Verloc sumiennie. — Ten biedny chłopiec jest dziś bardzo podniecony — dodała półgłosem po przerwie, która trwała przez trzy tyknięcia zegara.

Pana Verloca nic nie obchodziło podniecenie Ste-vie'ego, ale czuł się okropnie rozbudzony i z  lękiem myślał o ciemnościach i ciszy, które zapadną po zgaszeniu lampy. Lęk ten skłonił go do wypowiedzenia uwagi, iż Stevie nie usłuchał jego propozycji, żeby poszedł spać. Pani Verloc dała się wciągnąć w pułapkę i zaczęła obszernie wykazywać mężowi, że to nie była żadna „niegrzeczność", tylko „podniecenie". W całym Londynie, twierdziła, nie ma młodego człowieka w tym wieku bardziej zgodnego i uległego niż Stephen, bardziej serdecznego i chętnego, a nawet użytecznego, byleby nikt nie mącił mu w biednej głowie. Obracając się w stronę leżącego męża, pani Verloc uniosła się na łokciu i aż pochyliła się nad nim, tak bardzo chciała go przekonać, że Stevie jest pożytecznym członkiem rodziny. Ten żar opiekuńczego współczucia, który rozpalił się w niej chorobliwie w czasach dzieciństwa pod wpływem nieszczęścia drugiego dziecka, zabarwił jej smagłe policzki lekkim rumieńcem i sprawił, że jej duże oczy rozbłysły pod ciemnymi powiekami. Pani Verloc odmłodniała w tej chwili; wyglądała tak młodo jak dawna Winnie i było w niej ożywienie, jakiego tamta Winnie z czasów domu na Belgravii nie pozwoliłaby sobie nigdy okazać w obecności panów lokatorów. Troski pana Verloca przeszkodziły mu w dostrzeżeniu jakiegokolwiek sensu w słowach żony. Było to tak, jakby jej głos mówił coś długo po drugiej stronie grubego muru. Dopiero jej wygląd przywrócił mu przytomność.

Cenił tę kobietę, i uczucie to, pobudzone dodatkowo przejawem czegoś w rodzaju wzruszenia z jej strony, wzmogło tylko jego duchową mękę. Kiedy przestała mówić, poruszył się niespokojnie i rzekł:

— Nie czuję się dobrze już od kilku dni.

Słowa te były może zamierzone jako wstęp do całkowitego zwierzenia, ale pani Verloc położyła głowę z powrotem na poduszkę i patrząc w górę ciągnęła dalej:

— Ten chłopiec za wiele słyszy z tego, co się tutaj mówi. Gdybym wiedziała, że oni przyjdą dziś wieczór, byłabym dopilnowała, żeby poszedł spać jednocześnie ze mną. Był jak oszalały, bo podsłuchał coś o jedzeniu ludzkiego mięsa i piciu krwi. Co za pożytek z takiego gadania?

W jej głosie brzmiała nuta oburzenia i pogardy. Pan Verloc okazał teraz pełne zrozumienie.

— Spytaj Karla Yundta — warknął z wściekłością. Pani Verloc z wielką stanowczością określiła Karla

Yundta jako „obrzydliwego starucha". Oświadczyła otwarcie, że Michaelisa bardzo lubi. O krzepkim Ossiponie, w którego obecności zawsze czuła się nieswojo, kryjąc to za maską kamiennej rezerwy, nie powiedziała nic. Po czym ciągnęła dalej o tym bracie, który od tylu lat był przedmiotem jej troski i obaw.

— On nie nadaje się do słuchania tego, co się tu mówi. Wierzy, że to wszystko prawda. Nie jest na tyle mądry, żeby nie wierzyć. Przez to wpada w te swoje pasje.

Pan Verloc nic na to nie powiedział.

— Kiedy zeszłam na dół, patrzył na mnie błędnym wzrokiem, jakby nie wiedział, kim jestem. Serce waliło mu jak młotem. Nic na to nie poradzi, że jest pobudliwy. Obudziłam mamę i poprosiłam ją, żeby przy nim posiedziała, póki nie uśnie. To nie jego wina. Nie ma z nim żadnego kłopotu, kiedy go się zostawi w spokoju.

Pan Verloc nic na to nie powiedział.

— Żałuję, że w ogóle chodził do szkoły — podjęła raptownie pani Verloc. — Stale zabiera te gazety z okna do czytania. Ślęczy nad nimi, aż dostaje wypieków.

Nie pozbywamy się nawet tuzina numerów na miesiąc. Zajmują tylko miejsce w oknie wystawowym. I jeszcze pan Ossipon co tydzień przynosi cały plik tych broszurek P. P. do sprzedawania po pół pensa sztuka. Ja nie dałabym pół pensa za wszystkie razem. Głupia lektura, i tyle. Nikt tego nie kupuje. Niedawno Stevie'emu dostała się jedna w ręce, i była tam historia o niemieckim oficerze, który oddarł do połowy ucho rekrutowi, i nikt mu za to nic nie zrobił. Co za bestia! Tego popołudnia nie mogłam sobie zupełnie dać rady ze Stevie'm. I rzeczywiście od takiej historii może krew w człowieku zakipieć. Ale po co drukować takie rzeczy? My tu, chwała Bogu, nie jesteśmy niemieckimi niewolnikami. To nie nasza sprawa... prawda? Pan Verloc nie odpowiedział.

— Musiałam odebrać chłopcu nóż do krajania mięsa — ciągnęła pani Verloc już trochę sennie. — Krzyczał i tupał, i szlochał. On nie może znieść myśli o jakimkolwiek okrucieństwie. Byłby zarżnął tego oficera jak świnię, gdyby go zobaczył przed sobą. I prawda, że niektórzy ludzie nie zasługują na wiele miłosierdzia. — Pani Verloc umilkła i wyraz jej nieruchomych oczu stawał się coraz to bardziej kontemplacyjny i zamglony. — Wygodnie ci, mój drogi? — spytała po dłuższej chwili cichym, jakby z oddali płynącym głosem. — Czy mam już zgasić światło?

Ponure przeświadczenie, że nie ma dla niego nadziei na sen, kazało panu Verlocowi leżeć cicho i bezwładnie, w strachu przed ciemnością. Zrobił wielki wysiłek.

— Tak. Zgaś — powiedział wreszcie głucho.

IV

Większość spośród trzydziestu mniej więcej stolików przykrytych czerwonymi obrusami w biały wzorek ustawiona była pod kątem prostym do ciemnobrunatnych boazerii na ścianach podziemnej sali. Brązowe żyrandole z licznymi kloszami wisiały z niskiego, lekko sklepionego stropu, a wszystkie cztery pozbawione okien ściany pokryte były płaskimi, matowymi freskami przedstawiającymi średniowieczne sceny łowów i uczt pod gołym niebem. Pachołkowie w zielonych kaftanach wymachiwali nożami myśliwskimi i wznosili wysoko wielkie cynowe dzbany z pieniącym się piwem.

— Jeżeli się bardzo nie mylę, ty jesteś człowiekiem, który powinien znać podszewkę tej przeklętej sprawy — powiedział dorodny Ossipon, siedząc pochylony, z łokciami wysuniętymi daleko do przodu na stole i stopami cofniętymi głęboko pod krzesło. Oczy miał wytrzeszczone z ogromnego podniecenia.

Duże pianino koło drzwi, obstawione po obu stronach palmami w donicach, nagle zagrało samo z agresywną wirtuozerią melodię walca. Kiedy jego ogłuszające dźwięki ustały równie raptownie, jak się rozpoczęły, zaniedbany człowieczek w okularach, siedzący na wprost Ossipona za masywnym kuflem pełnym piwa, spokojnie wypowiedział słowa, które zabrzmiały jak ogólna teza:

— W zasadzie to, co ktoś z nas wie lub czego nie wie o jakimkolwiek danym fakcie, nie może być przedmiotem dochodzenia ze strony innych.

— Oczywiście, że nie — potwierdził towarzysz Ossipon cichym głosem. — W zasadzie.

Trzymając z obu stron dłońmi swoją dużą, rumianą twarz, patrzył dalej w napięciu, podczas gdy zaniedbany człowieczek w okularach z zimną krwią napił się piwa i postawił szklany kufel z powrotem na stole. Jego płaskie, wielkie uszy odstawały daleko od boków czaszki, która sprawiała wrażenie tak kruchej, że towarzysz Ossipon mógłby ją zmiażdżyć dwoma palcami. Sklepienie czoła zdawało się spoczywać na oprawce okularów, a na płaskich policzkach o tłustej, niezdrowej cerze mizerne kępki rzadkich, ciemnych bokobrodów wyglądały raczej na smużki brudu. Żałosne niedostatki całej fizycznej postaci nabierały cech śmieszności w zestawieniu z niesłychanie pewnym siebie sposobem bycia tego człowieka. Wypowiadał się lakonicznie, a jego milczenia miały w sobie jakąś szczególną siłę wyrazu.

Ossipon przemówił znowu, mamrocząc spomiędzy dłoni:

— Dużo byłeś dziś poza domem?

— Nie. Całe rano przeleżałem w łóżku — odparł tamten. — A bo co?

— Ach! Nic — rzekł Ossipon wpatrzony weń z przejęciem i drżący wewnętrznie z chęci dowiedzenia się czegoś, ale najwyraźniej onieśmielony przytłaczającą obojętnością małego człowieczka. Rozmawiając z tym towarzyszem — co zdarzało się zresztą rzadko — duży Ossipon doznawał przykrego uczucia, że jest moralnie i nawet fizycznie bez znaczenia. Zaryzykował jednak dalsze pytanie:

— Dostałeś się tu pieszo?

— Nie, omnibusem — odrzekł dość chętnie człowieczek. Mieszkał daleko, w Islington, w niewielkim domu przy nędznej ulicy zaśmieconej słomą i brudnymi papierami, po której poza godzinami szkolnymi biegały i kłóciły się gromady dzieci różnego wieku wśród przenikliwych krzyków i bezradosnej wrzawy. Swój pokoik od podwórka, zwracający uwagę niezmiernie dużą szafą, odnajmował wraz z meblami od dwóch podstarzałych samotnych kobiet, skromnych szwaczek, których klientkami były przeważnie służące. Do szafy kazał założyć masywną kłódkę, ale poza tym był wzorowym lokatorem, nie sprawiającym kłopotu i nie wymagającym prawie żadnych usług. Jego drobne dziwactwa polegały na tym, że koniecznie upierał się być obecny, kiedy sprzątano jego pokój, i że wychodząc zamykał drzwi na klucz i zabierał go ze sobą.

Ossiponowi przyszła do głowy wizja: jak te okrągłe okulary w czarnych obwódkach suną ulicami na galeryjce omnibusu, jak ich pewne siebie błyski padają tu i ówdzie na mury domów lub na głowy nieświadomych ludzi, płynących falą po chodnikach. Cień mdłego uśmieszku skrzywił grube wargi Ossipona, kiedy wyobraził sobie, jak mury się chwieją, a ludzie uciekają co sił na widok tych okularów. Gdyby tylko wiedzieli! Co za panika! Spytał półgłosem:

— Dawno tu siedzisz?

— Godzinę albo więcej — odpowiedział tamten niedbale i pociągnął łyk ciemnego piwa. We wszystkich jego ruchach — w pochwyceniu kufla, w samym akcie picia, w odstawieniu masywnego naczynia i skrzyżowaniu rąk na piersiach — była jakaś stanowczość, jakaś spokojna precyzja, przy której duży i muskularny Ossipon, pochylony do przodu z wytrzeszczonymi oczyma i wydętymi wargami, wyglądał na uosobienie ciekawości i niezdecydowania.

— Godzinę — powtórzył. — W takim razie może nie słyszałeś jeszcze nowiny, której ja dopiero co się dowiedziałem... na ulicy. Słyszałeś?

Mały człowieczek leciutko zaprzeczył głową. Ponieważ jednak niczym nie zdradził zaciekawienia, Ossipon zaryzykował dodatkowe wyjaśnienie, że dowiedział się jej tuż przed drzwiami tego lokalu. Chłopak sprzedający gazety wykrzykiwał o tym pod samym jego nosem, a że nie był na nic takiego przygotowany, bardzo się przejął i zdenerwował. Musiał tu wejść, bo aż mu zaschło w ustach. — Nigdy nie przypuszczałem, że cię tu zastanę — dodał, wciąż półgłosem, z łokciami opartymi o stół.

— Przychodzę tu czasami — powiedział tamten, zachowując prowokacyjnie chłodny sposób bycia.

— To nadzwyczajne, że właśnie ty nic o tym nie wiesz — ciągnął duży Ossipon. Powieki opadły mu nerwowo na błyszczące oczy. — Właśnie ty — powtórzył na próbę. Ta oczywista powściągliwość świadczyła o niewiarygodnym, niewytłumaczalnym onieśmieleniu tego rosłego chłopa w obliczu spokojnego człowieczka, który znów podniósł szklany kufel, napił się i odstawił go prędkimi, pewnymi ruchami. I to było wszystko.

Ossipon, poczekawszy dłuższą chwilę daremnie na jakieś słowo czy gest, z wysiłkiem udał coś w rodzaju obojętności.

— Powiedz mi — zapytał, jeszcze bardziej ściszając głos — czy ty dajesz ten swój proszek każdemu, kto cię o niego poprosi?

— Moją bezwzględną regułą jest nigdy nie odmawiać nikomu... jeżeli tylko mam choć szczyptę przy sobie — odrzekł mały człowieczek stanowczo.

— To zasada? — skomentował Ossipon. — Zasada.

— I uważasz, że słuszna?

Wielkie, okrągłe okulary, nadające żółtawej twarzy wyraz niezachwianej pewności siebie, tkwiły przed Ossiponem niby bezsenne, nieruchome kule błyskające zimnym ogniem.

— Najzupełniej. Zawsze. W każdych okolicznościach. Co by mnie mogło powstrzymać? Dlaczego nie miałbym tego robić? Po co miałbym się nad tym zastanawiać?

Ossipon dyskretnie jakby zachłysnął się ze zdumienia.

— Chcesz powiedzieć, że dałbyś i tajniakowi, gdyby przyszedł i zażądał twojego towaru?

Tamten uśmiechnął się nieznacznie.

— Niech przyjdą i spróbują, a przekonasz się — powiedział. — Oni mnie znają, ale ja także znam ich co do jednego. Nie zbliżą się do mnie... o, nie.

Jego wąskie, blade wargi zwarły się mocno. Ossipon zaczął argumentować.

— Ale mogliby podesłać kogoś... zastawić na ciebie pułapkę. Nie rozumiesz? Wydostać to od ciebie w ten sposób, a potem aresztować cię, mając dowód w ręku.

— Dowód czego? Może handlu materiałami wybuchowymi bez licencji? — Miała to być pogardliwa drwina, ale wyraz chudej, niezdrowej twarzy pozostał nie zmieniony, słowa wypowiedziane były niedbale. — Nie sądzę, żeby ktokolwiek z nich kwapił się do takiego aresztowania. Nie sądzę, żeby znalazł się pomiędzy nimi choć jeden, który by postarał się o nakaz. Myślę o tych najlepszych. Bodaj jeden.

— Dlaczego? — spytał Ossipon.

— Bo wiedzą doskonale, że dbam o to, aby nigdy nie rozstawać się z ostatnią odrobiną mojego towaru. Mam ją zawsze przy sobie. — Dotknął lekko płaszcza na piersi. — W płaskim flakoniku z grubego szkła — dodał.

— Mówiono mi to — rzekł Ossipon z nutą podziwu w głosie. — Ale nie wiedziałem, czy...

— Oni wiedzą — przerwał mały człowieczek szorstko, odchylając się na proste oparcie krzesła, które wznosiło się wyżej niż jego krucha głowa. — Nigdy nie będę aresztowany. Gra nie jest warta świeczki dla żadnego policjanta. Żeby rozprawić się z człowiekiem takim jak ja, trzeba czystego, nagiego, pozbawionego chwały bohaterstwa.

Jego wargi znów zwarły się w dufny uśmieszek. Ossipon powściągnął gest zniecierpliwienia.

— Albo lekkomyślności... albo po prostu niewiedzy — zareplikował. — Muszą tylko wziąć do tej roboty kogoś, kto nie wie, że nosisz w kieszeni wystarczającą ilość tego, żeby rozerwać na drobne kawałki samego siebie i wszystko w promieniu sześćdziesięciu jardów.

— Nigdy nie twierdziłem, że nie można mnie zlikwidować — odparł tamten. — Ale to nie byłoby aresztowanie. A poza tym to nie jest takie łatwe, jak się wydaje.

— Ej! — sprzeciwił się Ossipon. — Nie bądź tego zanadto pewny. Dlaczego pół tuzina policjantów nie miałoby rzucić się na ciebie od tyłu na ulicy? Mając ręce przyciśnięte do boków nie mógłbyś nic zrobić... prawda?

— Owszem, mógłbym — powiedział mały człowieczek z niewzruszonym spokojem. — Rzadko bywam na ulicy po zmroku, a nigdy bardzo późnym wieczorem. Chodzę zawsze trzymając w prawej dłoni gumową gruszkę, którą mam w kieszeni spodni. Pociśnięcie tej gruszki uruchamia spłonkę w flakoniku, który noszę na piersi. Jest to zasada pneumatycznej migawki w aparacie fotograficznym. Rurka prowadzi w górę...

Szybkim gestem odsłonił na moment oczom Ossipona gumową rurkę podobną do cienkiego brązowego robaka, wychodzącą z pachy kamizelki i wpuszczoną do wewnętrznej kieszeni marynarki. Jego ubranie, uszyte z jakiegoś nieokreślonego brązowego materiału, było wyświechtane i poplamione, z kurzem w załamkach i wysiepanymi dziurkami od guzików. — Zapalnik jest po części mechaniczny, po części chemiczny — wyjaśnił od niechcenia tonem wyższości.

— Działa natychmiastowo, oczywiście? — z lekkim dreszczem zapytał cicho Ossipon.

— Nic podobnego — wyznał tamten z niechęcią, która wykrzywiła mu usta w bolesny grymas. — Pełnych dwadzieścia sekund musi upłynąć od naciśnięcia gruszki do wybuchu.

Ossipon gwizdnął, zupełnie przerażony.

— Dwadzieścia sekund! Okropność! Chcesz powiedzieć, że potrafiłbyś zdobyć się na to? Ja bym oszalał...

— Nie zrobiłoby, to żadnej różnicy. Oczywiście jest to słaba strona tego szczególnego systemu, który jest tylko do mojego osobistego użytku. Najgorsza sprawa, że sposób wywołania eksplozji jest u nas zawsze słabą stroną. Staram się wymyślić taki zapalnik, który by się dostosowywał do wszelkich warunków akcji, a nawet do nieoczekiwanych zmian tych warunków. Mechanizm zmienny, a mimo to idealnie precyzyjny. Zapalnik prawdziwie inteligentny.

— Dwadzieścia sekund - wymamrotał raz jeszcze Ossipon. — Brr! A wtedy...

Nieznaczny obrót głowy sprawił, że połyskujące okulary zdawały się oceniać rozmiary piwiarni w podziemiu znanej restauracji „Sylen".

— Nikt na tej sali nie mógłby liczyć na uratowanie się — brzmiał werdykt w wyniku tych oględzin. — Nawet ta para, która wchodzi teraz po schodach.

Pianola u stóp schodów zaczęła bębnić polkę-mazurkę z bezczelnym impetem, jakby popisywał się grą jakiś wulgarny i bezwstydny duch. Klawisze zapadały się i wznosiły tajemniczym sposobem. Potem wszystko ucichło. Przez chwilę Ossipon wyobraził sobie, jak ten jaskrawo oświetlony lokal zmienia się w straszliwą czarną dziurę, ziejącą okropnymi dymami, które przedzierają Się przez potworny zwał strzaskanych cegieł i okaleczonych trupów. Miał tak wyraźną wizję zniszczenia i śmierci, że znowu wstrząsnął nim dreszcz. Tamten zauważył z wyrazem spokojnego zadowolenia z siebie:

— W końcu tylko charakter gwarantuje człowiekowi bezpieczeństwo. Bardzo niewielu ludzi na świecie ma charakter tak wyrobiony, jak ja.

— Ciekaw jestem, jak tego dopiąłeś — mruknął Ossipon.

— Siłą osobowości — rzekł tamten nie podnosząc głosu; stwierdzenie to, wychodzące z ust człowieka o tak jawnie nędznym ustroju fizycznym, sprawiło, że dorodny Ossipon przygryzł dolną wargę.

— Siłą osobowości — powtórzył z ostentacyjnym spokojem.

— Posiadam środki, żeby zadawać śmierć, ale to samo przez się, musisz zrozumieć, nie chroni mnie ani trochę. Skuteczna jest dopiero wiara tych ludzi w moją wolę użycia tych środków. Są o tym bezwzględnie przekonani. Dlatego jestem śmiertelnie niebezpieczny.

— Są i między nimi jednostki z charakterem — mruknął Ossipon złowróżbnie.

— Możliwe. Ale to jest wyraźnie kwestia stopnia, bo mnie na przykład oni nie imponują. Są zatem gorsi ode mnie. I nie może być inaczej. Ich charakter zbudowany jest na konwencjonalnej moralności. Opiera się na ładzie społecznym. Mój jest wolny od wszystkiego, co sztuczne. Oni są związani najrozmaitszymi konwencjami. Stawiają na życie, które w tym kontekście jest historycznym faktem ograniczonym przez różne hamulce i względy, złożonym, zorganizowanym faktem, narażonym na ataki ze wszystkich stron. Ja natomiast stawiam na śmierć, która nie zna żadnych ograniczeń i nie może być przedmiotem ataku. Moja wyższość jest oczywista.

— To jest ujęcie transcendentalne — powiedział Ossipon obserwując zimne błyski okrągłych okularów. — Nie tak dawno temu słyszałem, jak Karl Yundt mówił coś bardzo podobnego.

— Karl Yundt — mruknął tamten wzgardliwie — delegat Międzynarodowego Komitetu Czerwonych, przez całe swoje życie był pozującym cieniem. Jest was trzech delegatów, prawda? Nie będę określał dwóch pozostałych, ponieważ jednym z nich jesteś ty. Ale to, co mówisz, nic nie znaczy. Jesteście godnymi delegatami do spraw rewolucyjnej propagandy, bieda jednak polega na tym, że nie tylko jesteście równie niezdolni do samodzielnego myślenia jak pierwszy lepszy szacowny kupiec czy dziennikarz, ale że nie macie w ogóle charakteru.-

Ossipon nie mógł powstrzymać odruchu oburzenia.

— Ale czegóż ty od nas chcesz? — wykrzyknął stłumionym głosem. — Do czego sam dążysz?

— Do idealnego zapalnika — brzmiała kategoryczna odpowiedź. — Czemu robisz taką minę? Widzisz, że nie potrafisz znieść nawet wzmianki o czymś skutecznym.

— Nie robię żadnej miny — burknął gburowato zirytowany Ossipon.

— Wy, rewolucjoniści — ciągnął tamten z pewnością siebie, nie śpiesząc się — jesteście niewolnikami porządku społecznego, który was się boi; niewolnikami w tymże stopniu, co i sama policja broniąca tego porządku. To jasne, że nimi jesteście, skoro chcecie go zrewolucjonizować. On rządzi waszą myślą, oczywiście, także waszym działaniem, i dlatego ani wasza myśl, ani wasze działanie nie mogą nigdy być skuteczne. — Przerwał, spokojny, z takim wyrazem, jakby miał milczeć nieskończenie, ale prawie natychmiast podjął dalej: — Nie jesteście ani trochę lepsi od sił skierowanych przeciwko wam... od policji, na przykład. Któregoś dnia natknąłem się niespodziewanie na nadinspektora Heata na rogu Tottenham Court Road. Przypatrzył mi się bacznie. Ale ja mu się nie przypatrywałem. Dlaczego miałbym obdarzyć go czymś więcej niż przelotnym spojrzeniem? On myślał o wielu rzeczach — o swoich zwierzchnikach, swojej reputacji, o sądach, o swojej gaży, o prasie... o stu rzeczach. A ja myślałem tylko o moim idealnym zapalniku. Heat dla mnie nic nie znaczył. Był równie mało ważny, jak — nie przychodzi mi na myśl nic dość nieważnego, żeby go z tym porównać — chyba może Karl Yundt. Pasują do siebie jak ulał. Terrorysta i policjant pochodzą z jednej beczki. Rewolucja, przestrzeganie prawa — przeciwne sobie posunięcia w tej samej grze, formy nieróbstwa w gruncie rzeczy identyczne. On się bawi w swoją gierkę — i wy propagandziści też. Ale ja się nie bawię; ja pracuję czternaście godzin na dobę i nieraz chodzę głodny. Moje doświadczenia kosztują od czasu do czasu pieniądze, i muszę wtedy przez parę dni obywać się bez jedzenia. Patrzysz na moje piwo. Tak, wypiłem już dwa kufle i za chwilę wypiję trzeci. Dziś jest małe święto i obchodzę je sam jeden. Czemu nie? Jestem dostatecznie twardy, żeby pracować sam, zupełnie sam. Od lat pracuję sam. Twarz Ossipona stała się ciemnoczerwona.

— Nad idealnym zapalnikiem... co? — zadrwił bardzo cicho.

— Tak — odparł tamten. — To dobre określenie. Ty nie mógłbyś znaleźć nic ani w połowie tak precyzyjnego na określenie swojej działalności w tych wszystkich waszych komitetach i delegaturach. To ja jestem prawdziwym propagandzistą.

— Nie będziemy roztrząsać tej kwestii — rzekł Ossipon z taką miną, jakby wznosił się ponad względy osobiste. — Obawiam się jednak, że będę musiał ci zepsuć twoje święto. Dzisiaj rano w Greenwich Park bomba rozszarpała człowieka.

— Skąd wiesz?

— Wykrzykują tę wiadomość na Ulicy od drugiej po południu. Kupiłem gazetę i zaraz tu wbiegłem. Potem zobaczyłem cię przy tym stoliku. Mam ją teraz w kieszeni.

Wyciągnął gazetę. Był to spory różowy arkusz, jakby zarumieniony od ciepła swoich przekonań, które były optymistyczne. Ossipon szybko przebiegł wzrokiem stronice.

— O! Jest. Bomba w Greenwich Park. Na razie niewiele piszą. Wpół do dwunastej. Mgliste przedpołudnie. Skutki wybuchu dały się odczuć aż na Romney Road i Park Place. Olbrzymia dziura w ziemi pod drzewem, pełna zmiażdżonych korzeni i połamanych gałęzi. Wszędzie dookoła strzępy ciała mężczyzny rozerwanego na kawałki. To wszystko. Reszta to zwykłe gazeciarskie ple-ple. Niewątpliwie złośliwa próba wysadzenia w powietrze obserwatorium, powiadają. Hm. W to nie bardzo można uwierzyć.

Jeszcze chwilę spoglądał na gazetę w milczeniu, po czym podał ją tamtemu, który popatrzywszy obojętnym wzrokiem na druk odłożył ją bez komentarza.

Pierwszy odezwał się Ossipon, wciąż pełen urazy.

— Strzępy tylko jednego mężczyzny, uważasz. Ergo: sam siebie wysadził w powietrze. To ci psuje twój wolny dzień... prawda? Spodziewałeś się takiej akcji? Bo ja nie miałem pojęcia... najmniejszego pojęcia, że planuje się coś takiego — tu, w tym kraju. W obecnej sytuacji to po prostu zbrodnia.

Mały człowieczek uniósł cienkie, czarne brwi z beznamiętną pogardą.

— Zbrodnia! Cóż to takiego? Czymże jest zbrodnia? Co może znaczyć takie twierdzenie?

— A jak mam się wyrazić? Musi się przecież używać potocznych słów — powiedział Ossipon ze zniecierpliwieniem. — Twierdzenie to znaczy, że ta sprawa może się odbić bardzo niekorzystnie na naszej pozycji w tym kraju. To dla ciebie nie jest dostateczna zbrodnia? Jestem przekonany, że ostatnio dawałeś komuś swój towar.

Ossipon patrzył natarczywie. Tamten, nie zmieszany, wolno pochylił i podniósł głowę.

— Dawałeś! — wybuchnął intensywnym szeptem redaktor ulotek P.P. — Nie! Czy doprawdy rozdajesz to w ten sposób na pierwsze żądanie, byle głupcowi, który się do ciebie zgłosi?

— Właśnie tak! Potępiony ład społeczny nie został zbudowany atramentem na papierze i nie przypuszczam, by kombinacja papieru i atramentu położyła mu kiedy kres, cokolwiek ty o tym sądzisz. Tak, dałbym tego obydwiema rękami każdemu mężczyźnie, każdej kobiecie, każdemu głupcowi, który by zechciał się zgłosić. Wiem, o czym myślisz. Ale ja nie kieruję się życzeniami Czerwonego Komitetu. Patrzyłbym bez żadnego wzruszenia, jak was wszystkich stąd wypędzają czy aresztują — czy nawet ucinają wam głowy. To, co dzieje się z nami jako jednostkami, nie ma najmniejszego znaczenia.

Mówił niedbale, bez zapału, niemal bez uczucia, a Ossipon, w duchu silnie wzburzony, usiłował naśladować tę obojętność.

— Gdyby tutejsza policja znała się na rzeczy, podziurawiłaby cię jak sito kulami z rewolwerów albo postarała się ogłuszyć cię od tyłu workami z piaskiem w biały dzień.

Mały człowieczek najwidoczniej rozważył już zawczasu tę możliwość z właściwą sobie beznamiętną pewnością siebie.

— Owszem — zgodził się skwapliwie. — Ale robiąc to, musiałaby stawić czoło własnym instytucjom. Rozumiesz? A to wymaga niepospolitej twardości charakteru. Twardości szczególnego rodzaju.

Ossipon zamrugał oczami.

— Myślę, że taki właśnie byłby twój los, gdybyś przypadkiem założył swoje laboratorium w Stanach. Tam nie robią ceremonii ze swoimi instytucjami.

— Nie jest prawdopodobne, żebym pojechał się o tym przekonać. Zresztą twoja uwaga jest słuszna — przystał tamten. — Tam mają więcej charakteru, i charakter ten jest zasadniczo anarchistyczny. Stany to dla nas podatny grunt — bardzo dobry grunt. Wielka Republika ma w sobie pierwiastek niszczycielski. Temperament zbiorowy jest tam skłonny do bezprawia. To znakomicie. Mogą nas powystrzelać, ale...

— Jesteś dla mnie zbyt transcendentalny — mruknął Ossipon markotnie.

— Logiczny — sprzeciwił się tamten. — Są różne rodzaje logiki. Ta jest z rodzaju światłych. Ameryka jest w porządku. To ten kraj jest niebezpieczny ze swoją idealistyczną koncepcją praworządności. Społeczna mentalność tutejszego narodu jest pełna skrupułów i przesądów, a to jest zgubne dla naszej pracy. Opowiadasz, że Anglia to nasze jedyne schronienie. Tym gorzej. Kapua! Na co nam schronienia? Tu gadacie tylko, drukujecie, spiskujecie i nic nie robicie. Nie wątpię, że to bardzo wygodne dla takich Karlów Yundtów.

Wzruszył lekko ramionami, a potem dodał z tą samą spokojną pewnością siebie:

— Naszym celem powinno być rozbicie przesądu i kultu praworządności. Nic nie ucieszyłoby mnie bardziej niż widok inspektora Heata i jemu podobnych biorących się do strzelania do nas w biały dzień z aprobatą szerokiego ogółu. Nasza bitwa byłaby wtedy w połowie wygrana: rozpad starej moralności rozpocząłby się w jej najświętszym przybytku. Do tego właśnie powinniście zmierzać. Ale wy, rewolucjoniści, nigdy tego nie zrozumiecie. Planujecie przyszłość, gubicie się w marzeniach o systemach ekonomicznych wywodzących się z tego, co jest, kiedy tymczasem trzeba wszystko zmieść do czysta i wystartować jasno z nową koncepcją życia. Taka przyszłość sama da sobie radę, jeżeli tylko zrobicie dla niej miejsce. Dlatego chętnie sypałbym łopatami góry swojego proszku na rogach ulic, gdybym miał go na to dostatecznie wiele, a ponieważ nie mam, robię, co mogę, doskonaląc naprawdę niezawodny zapalnik.

Ossipon, który słuchając tego wywodu pływał umysłowo w zbyt głębokich dla siebie wodach, uchwycił się tego ostatniego słowa, jak deski ratunku.

— Tak. Twoje zapalniki. Nie zdziwiłbym się, gdyby to jeden z nich zmiótł do czysta tego człowieka w parku.

Cień przykrości przyciemnił zawziętą, żółtawą twarz zwróconą do Ossipona.

— Rzecz właśnie w tym, że mam trudności w praktycznym eksperymentowaniu z poszczególnymi odmianami. Trzeba je przecież wypróbować. Poza tym...

Ossipon przerwał mu.

— Kto to mógł być? Zapewniam cię, że my w Londynie nie wiedzieliśmy... Nie mógłbyś opisać człowieka, któremu to dałeś?

Tamten zwrócił na Ossipona okulary niby parę reflektorów.

— Opisać go — powtórzył powoli. — Chyba teraz nic nie stoi temu na przeszkodzie. Opiszę go ci jednym słowem: Verloc.

Ossipon, którego ciekawość poderwała na parę cali z krzesła, opadł na nie z powrotem, jakby uderzony w twarz.

— Verloc! Niemożliwe.

Opanowany człowieczek raz jeden kiwnął lekko głową.

— Owszem. To był on. Nie możesz twierdzić, że w tym wypadku dałem swój towar pierwszemu lepszemu głupcowi. To był wybitny członek grupy, o ile się orientuję.

— Tak — rzekł Ossipon. — Wybitny. Nie, niezupełnie. Zajmował się informacją ogólną i zwykle przyjmował towarzyszy, którzy się tu przeprawiali. Bardziej pożyteczny niż ważny. Człowiek bez własnych koncepcji. Przed laty przemawiał na wiecach... we Francji, zdaje mi się. Ale niezbyt dobrze. Ufali mu tacy ludzie, jak Latorre, Moser i cała ta dawna paczka. Jedynym talentem, który naprawdę wykazywał, była umiejętność uchodzenia w jakiś sposób uwagi policji. Tu na przykład wyglądało na to, że nie zanadto go pilnują. Wiecie, był prawowicie żonaty. Przypuszczam, że to za jej pieniądze otworzył ten sklep. Wydaje się zresztą, że przynosił mu zyski.

Ossipon urwał nagle, mruknął sam do siebie: „Ciekaw jestem, co ta kobieta teraz zrobi", i pogrążył się w myślach.

Tamten czekał z ostentacyjną obojętnością. Pochodzenie jego było niejasne i znany był przeważnie tylko pod przezwiskiem Profesor. Jego tytuł do tego określenia polegał na tym, że był niegdyś asystentem w dziedzinie chemii doświadczalnej w jakimś instytucie technicznym. Pokłócił się z władzami o jakąś niesprawiedliwość. Potem otrzymał posadę w laboratorium jakiejś wytwórni barwników. Tam również potraktowano go oburzająco niesprawiedliwie. Jego zmagania i wyrzeczenia, jego ciężka praca w dążeniu do wspięcia się na wyższy szczebel drabiny społecznej napełniły go tak wysokim wyobrażeniem o własnej wartości, że światu niezmiernie trudno było traktować go sprawiedliwie — zważywszy, że miernik tego pojęcia tak bardzo zależy od cierpliwości jednostki. Profesor miał wybitne zdolności, ale brakowało mu wielkiej społecznej cnoty rezygnacji.

— Intelektualne zero — zawyrokował Ossipon na głos, porzucając nagle wewnętrzną kontemplację osieroconej pani Verloc i jej sklepu. — Całkiem tuzinkowa osobowość. Popełniasz błąd nie utrzymując bliższych kontaktów z towarzyszami, Profesorze. — Czy mówił ci coś... czy dał ci coś do zrozumienia o swoich zamiarach? Ja nie widziałem go od miesiąca. Wydaje się niemożliwe, że już go nie ma.

— Powiedział mi, że to będzie demonstracyjny zamach na budynek — rzekł Profesor. — Tyle musiałem wiedzieć, żeby przygotować pocisk. Uprzedziłem go, że nie mam dostatecznej ilości na zagwarantowanie całkowitego zniszczenia, ale on nalegał bardzo gorąco, żebym zrobił, co tylko będę mógł. Ponieważ potrzebował czegoś, co dałoby się nieść otwarcie w ręce, zaproponowałem wykorzystanie starej puszki po pokoście, objętości galona, którą miałem przypadkowo u siebie. Bardzo się ucieszył z tego pomysłu. Było z tym trochę kłopotu, bo musiałem najpierw wyciąć dno, a potem znów je przylutować. Gotowa do użytku puszka otaczała słój z grubego szkła o szerokiej, dobrze zakorkowanej szyi, oblepiony mokrą gliną i zawierający szesnaście uncji zielonego proszku X2. Zapalnik był połączony z zakrętką puszki. To było pomysłowe... Kombinacja czasu i uderzenia. Wyjaśniłem mu cały system. Cienka blaszana rurka, a wewnątrz...

Ossipon przestał tymczasem uważać.

— Jak myślisz, co się stało? — przerwał mu.

— Trudno powiedzieć. Może zacisnął mocno nakrętkę, co spowodowało połączenie, a potem zapomniał o czasie. Nastawione było na dwadzieścia minut. Z drugiej strony, jeżeli włączony był kontakt na czas, każde mocne uderzenie mogło wywołać natychmiastowy wybuch. Więc albo zostawił sobie za mało czasu, albo upuścił puszkę. Kontakt podłączony był na pewno — to jest dla mnie w każdym razie jasne. System działał idealnie.

A przecież można by sądzić, że zwykły głupiec w pośpiechu raczej zapomniałby w ogóle o podłączeniu kontaktu. Niepokoiłem się głównie o takie właśnie niepowodzenie. Ale jest wiele gatunków głupców, i trudno się zabezpieczyć przed każdym. Nie można wymagać od zapalnika absolutnej odporności na głupotę.

Skinął na kelnera. Ossipon siedział sztywno, patrząc przed siebie błędnym wzrokiem świadczącym o wysiłku umysłowym. Kiedy kelner odszedł z pieniędzmi, ocknął się z miną głębokiego niezadowolenia.

— Jestem w bardzo niemiłej sytuacji — powiedział. — Karl od tygodnia leży chory na bronchit. Jest pięćdziesiąt procent możliwości, że w ogóle już nie wstanie. Michaelis nurza się w rozkoszach gdzieś na wsi. Pewien modny wydawca zaproponował mu pięćset funtów za książkę. Będzie straszliwie nieudana. Bo wiesz, on w więzieniu odwykł od konsekwentnego myślenia.

Profesor, już na nogach, zapinając płaszcz rozglądał się wokół siebie z doskonałą obojętnością.

— Co zamierzasz robić? — spytał Ossipon znużonym głosem. Lękał się nagany ze strony Centralnego Komitetu Czerwonych, organu bez stałej siedziby, o którego składzie nie był dokładnie poinformowany. Jeśli następstwem tej sprawy byłoby cofnięcie skromnego subsydium przeznaczonego na wydawanie broszurek P.P., wówczas doprawdy przyszłoby mu żałować niewytłumaczonego szaleństwa Verloca.

— Co innego solidarność z najskrajniejszymi formami akcji, a co innego głupia brawura — powiedział z czymś w rodzaju ponurej brutalności. — Nie wiem, co przyszło do głowy Verlocowi. Jest w tym jakaś tajemnica. Jednakże jego już nie ma. Możesz to przyjąć, jak ci się podoba, ale w tej sytuacji jedyną drogą dla bojowej grupy rewolucyjnej jest wyprzeć się wszelkiego powiązania z tym waszym przeklętym wybrykiem. Kłopoczę się tylko o to, jak zrobić, żeby to wypadło przekonująco.

Stojący człowieczek, zapięty i gotów do wyjścia, był nie wyższy od siedzącego Ossipona.

— Mógłbyś zażądać od policji świadectwa nienagannego prowadzenia się. Oni wiedzą, gdzie każdy z was spał tej nocy. Gdybyście ich poprosili, może zgodziliby się opublikować jakieś urzędowe stwierdzenie.

— Z pewnością dobrze wiedzą, że nie mieliśmy z tym nic wspólnego — mruknął Ossipon z goryczą. — Ale co powiedzą, to inna sprawa. — Zamyślił się, nie bacząc na niską, zasępioną, obdartą postać stojącą obok. — Muszę natychmiast odnaleźć Michaelisa i nakłonić go, żeby przemówił od serca na jednym z naszych zebrań. Szeroki ogół żywi jakiś sentymentalny szacunek dla tego człowieka. Jego nazwisko jest znane. Mam także kontakty z paroma reporterami dużych dzienników. Będzie mówił zupełne brednie, ale ma taki sposób mówienia, że i tak to przełkną.

— Jak syrop — wtrącił Profesor dość cicho, zachowując niewzruszony wyraz twarzy.

Zakłopotany Ossipon w dalszym ciągu rozmawiał sam ze sobą na wpół słyszalnie, jak człowiek rozmyślający w zupełnej samotności.

— Osioł przeklęty! Zostawić mi na głowie taką idiotyczną sprawę. I nie wiem nawet, czy...

Zacisnął usta. Perspektywa pójścia po wiadomości wprost do sklepu pozbawiona była uroku. Przypuszczał, że w sklepie Verloca policja mogła już urządzić kocioł. Na pewno dokonają jakichś aresztowań, pomyślał z czymś w rodzaju cnotliwego oburzenia, gdyż równy bieg jego rewolucyjnego żywota został zagrożony bez jego winy. A jednak jeśli tam nie pójdzie, narazi się na pozostanie w nieświadomości czegoś może bardzo ważnego, o czym powinien koniecznie wiedzieć. Potem zreflektował się, że jeżeli ów człowiek w parku został tak doszczętnie rozerwany na kawałki, jak to podawały wieczorne gazety, to nie dało się ustalić jego tożsamości. A w takim razie policja nie może mieć szczególnego powodu, żeby obserwować sklep Verloca baczniej niż jakiekolwiek inne miejsce uczspeszczane przez znanych anarchistów — niż choćby nawet wejście do restauracji „Sylen". Obojętne, dokąd pójdzie, wszędzie będzie dużo obserwacji policyjnej. Jednakże...

— Zastanawiam się, co teraz zrobić? — wymamrotał radząc się samego siebie.

Zgrzytliwy głos przy jego łokciu wyrzekł ze spokojną wzgardą:

— Uczep się tej kobiety, jak możesz.

Po wypowiedzeniu tych słów Profesor odszedł od stolika. Ossipon, którego ten przebłysk intuicji całkowicie zaskoczył, wzdrygnął się z lekka raz jeden, po czym znieruchomiał patrząc bezradnie przed siebie — jakby przygwożdżony do siedzenia krzesła. Samotne pianino, nie mające do pomocy nawet taboreta, dziarsko wybiło kilka akordów i rozpocząwszy wiązankę melodii ludowych nakłoniło go w końcu do wyjścia pod takt Szkockich dzwoneczków. Boleśnie urywane nutki cichły stopniowo za jego plecami, gdy wchodził wolno po schodach, przemierzał hall i wychodził na ulicę.

Przed wielkimi drzwiami wejściowymi stali smętnym szeregiem sprzedawcy gazet, wydający swój towar nie na chodniku, lecz z rynsztoka. Był zimny, posępny dzień wczesnej wiosny, i szare niebo, błoto na ulicach, łachmany brudnych gazeciarzy harmonizowały doskonale z erupcją wilgotnych, jakby z kosza do śmieci wyciągniętych arkuszy papieru zasmarowanych farbą drukarską. Umazane brudem afisze zdobiły linię krawężnika niby gobeliny. Handel wieczornymi gazetami szedł żwawo, ale w porównaniu z szybkim, nieustającym przepływem ruchu pieszego sprawiał wrażenie jakiegoś obojętnie przyjmowanego, lekceważonego rozdawnictwa. Ossipon rozejrzał się pośpiesznie w obie strony, nim wstąpił pomiędzy krzyżujące się nurty, ale Profesora nie było już widać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Olbrzymia żelazna kłódka na drzwiach szafy w ścianie była w pokoju jedynym przedmiotem, na którym oko mogło spocząć bez przykrego wrażenia, jakie wywołuje brzydota form i lichy gatunek materiału. Kłódkę tę, niemożliwą do sprzedania w zwykłym handlu ze względu na jej imponujące rozmiary, odstąpił Profesorowi za parę pensów pewien handlarz używanymi przyborami żeglarskimi we wschodniej dzielnicy Londynu. Pokój był duży, czysty, porządny i biedny — biedny w sposób sugerujący, że jego mieszkaniec nie zaspokaja żadnej z ludzkich potrzeb poza elementarną potrzebą chleba. Na ścianach nie było nic prócz tapet — nagich płacht jadowitej zieleni, tu i ówdzie powalanych nie dającymi się zetrzeć plamami brudu i zaciekami przypominającymi wyblakłe mapy niezamieszkanych kontynentów.

Przy sosnowym stole pod oknem siedział towarzysz Ossipon, trzymając głowę w rękach zaciśniętych w pięści. Profesor ubrany w swój jedyny, tandetny garnitur, ale człapiący tam i sam po gołych deskach podłogi w niewiarygodnie rozdeptanych rannych pantoflach, trzymał ręce wciśnięte głęboko w kieszenie kurtki, rozciągając je do ostateczności. Opowiadał gościowi o swoich niedawnych odwiedzinach u apostoła Michaelisa. Anarchista doskonały trochę się nawet rozkrochmalił.

— Chłop nic nie wiedział o śmierci Verloca. Naturalnie! Nigdy nie zagląda do gazet. Powiada, że go zanadto smucą. Ale mniejsza o to. Wszedłem do jego domku. Nigdzie żywej duszy. Musiałem krzyknąć z pięć razy, nim się odezwał. Myślałem, że jeszcze śpi na oba uszy, że leży w łóżku. Ale gdzie tam. Pisał swoją książkę już od czterech godzin. Siedział w tej maleńkiej klitce całej zasłanej rękopisami. Na stole leżała koło niego nie dojedzona surowa marchew. Jego śniadanie. Żywi się teraz surową marchwią i odrobiną mleka.

— I jak wygląda na takiej diecie? — spytał towarzysz Ossipon apatycznie.

— Jak anioł... Zebrałem z podłogi garść tych jego kartek. Zadziwiające ubóstwo rozumowania. Brak mu wszelkiej logiki. Nie umie myśleć w sposób ciągły. Ale to jeszcze nic. Podzielił swoją biografię na trzy części, zatytułowane Wiara, Nadzieja, Miłość. Rozwodzi się teraz nad ideą świata urządzonego jak jeden ogromny i miły szpital, z ogrodami i kwiatami, w którym silni mają poświęcić się pielęgnowaniu słabych. Profesor zamilkł na chwilę.

— Możesz sobie wyobrazić takie szaleństwo, Ossipon? Słabi! Źródło wszelkiego zła na tej ziemi! — ciągnął ze zwykłą sobie, zaciekłą pewnością siebie. — Powiedziałem mu, że ja marzę o świecie podobnym do rzeźni, gdzie słabi byliby ujęci w karby i przeznaczeni do całkowitej zagłady.

— Rozumiesz, Ossipon? Źródło wszelkiego zła! To oni są naszymi złowrogimi panami — ci słabi, ślamazarni, tchórzliwi, ludzie o mdłych sercach i niewolniczych umysłach. Oni mają władzę. Oni są tłumem. Ich jest królestwo na ziemi. Zgładzić ich, zgładzić! To jedyna droga postępu. Tak jest! Uważaj, co mówię, Ossipon. Najpierw musi zginąć ogromna rzesza słabych, potem ci, co są tylko stosunkowo silni. Rozumiesz? Najpierw ślepi, potem głusi i niemi, potem chromi i kalecy — i tak dalej. Każda skaza, każdy nałóg, każdy przesąd i każdy konwenans musi pójść na zatracenie.

— I co zostanie? — spytał Ossipon zduszonym głosem.

— Ja zostanę... jeżeli starczy mi siły — stwierdził mały, blady Profesor, którego wielkie uszy, cienkie jak błony i odstające daleko od wątłej czaszki, zabarwiły się nagle ciemną czerwienią.

— Czy nie nacierpiałem się dosyć tego ucisku ze strony słabych? — ciągnął z przejęciem, po czym klepiąc się po kieszeni na piersiach: — A przecież to ja jestem siłą — powiedział. — Ale czas! Czas! Dajcie mi czas! Ach, ten tłum, za głupi, żeby odczuwać co to litość, czy strach.

Czasami myślą, że oni mają wszystko po swojej stronie. Wszystko... nawet śmierć — moją własną broń.

— Chodź ze mną na piwo do „Sylena" — powiedział Ossipon po chwili milczenia, w czasie której słychać było tylko człapanie pantofli anarchisty doskonałego. Ten przyjął zaproszenie. Był tego dnia na swój szczególny sposób jowialny. Klepnął Ossipona po ramieniu.

— Piwo! Niech tak będzie! Pijmy i weselmy się, bo jesteśmy silni, a jutro pomrzemy.

Zabrał się do wkładania butów, a tymczasem mówił po swojemu, szorstkim, zdecydowanym tonem:

— Co się z tobą dzieje, Ossipon? Masz ponurą minę i szukasz towarzystwa, nawet mojego. Słyszę, że widują cię ciągle w miejscach, gdzie ludzie gadają głupstwa nad kieliszkiem gorzałki. Czemu to? Rzuciłeś swoją kolekcję kobiet? One są z tych słabych, co żywią silnych — nie?

Tupnął jedną nogą i podniósł drugi sznurowany but, ciężki, o grubej podeszwie, nie wyczyszczony pastą, wielokrotnie naprawiany. Uśmiechnął się kostycznie.

— Powiedz mi, Ossipon, ty straszny człowieku, czy która z twoich ofiar zabiła się kiedy dla ciebie, czy też twoje tryumfy są do tej pory niekompletne? Bo tylko krew przypieczętowuje wielkość. Krew. Śmierć. Spójrz na historię.

— Idź do diabła — powiedział Ossipon nie obracając głowy.

— Dlaczego? Niech to będzie nadzieją słabych, których teologia wymyśliła piekło dla silnych. Ossipon, uczucie, jakie żywię wobec ciebie, jest przyjazną wzgardą. Nie potrafiłbyś zabić muchy.

Ale jadąc na ucztę, na galeryjce omnibusu, Profesor stracił swój dobry humor. Widok tłumów zalewających chodniki zgasił jego pewność siebie pod ciężarem wątpliwości i niepokojów, których umiał się wyzbyć tylko po pewnym okresie samotnego przebywania w pokoju z wielką szafą zamkniętą na olbrzymią kłódką.

— A więc — powiedział nad jego ramieniem siedzący za nim towarzysz Ossipon — a więc Michaelis marzy o świecie podobnym do pięknego i pogodnego szpitala.

— Właśnie. Ogromna instytucja dobroczynna do leczenia słabych — potwierdził Profesor sardonicznie.

— To głupie — przyznał Ossipon. — Słabości uleczyć nie można. Ale mimo wszystko Michaelis może tak bardzo się nie myli. Za dwieście lat lekarze będą rządzili światem. Nauka króluje już teraz. Może w cieniu — ale króluje. A kulminacją wszech nauk musi być w końcu umiejętność leczenia — nie słabych, ale silnych. Ludzie chcą żyć ... żyć.

— Ludzie — rzekł Profesor z dufnym błyskiem okularów w żelaznej oprawce — sami nie wiedzą, czego chcą.

— Ale ty wiesz — burknął Ossipon. — Dopiero co wołałeś o czas... czas. No więc doktorzy dadzą ci ten twój czas — jeżeli będziesz grzeczny. Twierdzisz, że jesteś silny — bo nosisz w kieszeni dosyć materiału wybuchowego, żeby posłać siebie i — powiedzmy — jeszcze dwudziestu ludzi do wieczności. Ale wieczność to przeklęta dziura. Czas jest tym, czego ci trzeba. Gdybyś spotkał człowieka, który mógłby ci dać na pewno dziesięć lat czasu, uznałbyś go za pana.

— Moja dewiza brzmi: Żadnego Boga! Żadnego pana — rzekł Profesor sentencjonalnie, wstając, żeby wysiąść z omnibusu. Ossipon podniósł się także.

— Poczekaj, aż będziesz leżał płasko na grzbiecie, kiedy skończy się twój czas — odparował zeskakując ze stopnia w ślad za tamtym. — Twój marny, nędzny, parszywy odcineczek czasu — ciągnął idąc przez jezdnię i przestępując krawężnik.

— Ossipon, uważam cię za szarlatana — rzekł Profesor otwierając władczyni ruchem drzwi renomowanego „Sylena". I kiedy usadowili się przy stoliku, rozwinął dalej te łaskawą myśl. — Nie jesteś nawet lekarzem. Ale jesteś zabawny. Twoja wizja ludzkości pokazującej języki i łykającej pigułki na całym świecie, od bieguna do bieguna, na rozkaz paru uroczystych kawalarzy, jest godna proroka. Proroctwa! Po co myśleć o tym, co będzie! — Podniósł w górę kufel. — Za zniszczenie tego, co jest — powiedział ze spokojem.

Wypił i zapadł w jedno ze swoich osobliwych hermetycznych milczeń. Myśl o ludzkości licznej jak ziarnka piasku nad brzegiem morza, równie niezniszczalnej, równie trudnej do ujęcia w garść, przygnębiała go. Odgłos wybuchających bomb ginie bez echa w tym bezmiarze biernych ziarenek. Na przykład sprawa tego Verlo-ca. Któż o niej jeszcze myśli?

Ossipon, jakby nagle działając pod nakazem jakiejś tajemniczej sin, y, wydobył z kieszeni wielokrotnie złożoną gazetę. Słysząc jej szelest, Profesor podniósł głowę.

— Co to za gazeta? Jest w niej coś ciekawego? Ossipon drgnął jak zbudzony nagle lunatyk.

— Nic. Absolutnie nic. Stara, sprzed dziesięciu dni. Widocznie zapomniałem jej w kieszeni.

Nie wyrzucił jednak tej starej gazety. Zanim włożył ją na powrót do kieszeni, spojrzał ukradkiem na ostatnie wiersze pewnego ustępu. Brzmiały one tak: „niezgłębiona tajemnica spowije zapewne na zawsze ten akt szaleństwa lub rozpaczy".

Takie były końcowe słowa artykuliku zatytułowanego: Samobójstwo pasażerki statku w czasie przeprawy przez Kanał. Towarzysz Ossipon dobrze znał piękności jego dziennikarskiego stylu. „Niezgłębiona tajemnica spowije zapewne na zawsze..." Umiał każde słowo na pamięć. „Niezgłębiona tajemnica..." Krzepki anarchista zwiesił głowę na piersi i zapadł w długą zadumę.

Rzecz ta zagrażała samym źródłom jego egzystencji. Nie mógł chodzić na spotkania ze swoimi rozlicznymi bogdankami — tymi, do których się zalecał na ławkach w Kensington Gardens, i tymi, które poznawał pod ogrodzeniami frontowych ogródków — bez obawy, że zacznie im mówić o niezgłębionej tajemnicy, która... Zaczynał się naukowo lękać, że w wierszach tego tekstu czyha na niego obłęd. „Spowije zapewne na zawsze." To była obsesja, tortura. Ostatnio nie stawił się na kilka takich umówionych spotkań, które niegdyś utrzymywane były w tonie bezgranicznego zaufania do języka uczuć i męskiej czułości. To ufne usposobienie kobiet różnych kategorii zaspokajało jego miłość własną i dawało mu do ręki pewne środki materialne. Potrzebował go, aby żyć. I ono istniało, czekało. Ale jeśli nie będzie mógł więcej z niego korzystać, jego ideałom i jego ciału grozi śmierć głodowa... „Ten akt szaleństwa lub rozpaczy."

„Niezgłębiona tajemnica" najpewniej „spowije na zawsze" tę sprawę, jeśli chodzi o całą ludzkość. Ale cóż z tego, jeżeli on jeden ze wszystkich ludzi nie pozbędzie się nigdy swojej przeklętej wiedzy? A wiedza towarzysza Ossipona była tak dokładna, jak tylko mógł sprawić ów reporter gazety — sięgała samego progu tajemnicy, która „spowije zapewne na zawsze..."

Towarzysz Ossipon był dobrze poinformowany. Wiedział, co zobaczył marynarz pilnujący schodni parowca: „Panią w czarnej sukni i czarnej woalce, błąkającą się o północy po nabrzeżu wzdłuż burty statku. — Czy pani płynie tym statkiem? — spytał zachęcająco. — To tędy, proszę pani. — Ona jakby nie wiedziała, co zrobić. Pomógł jej wejść na pokład. Ledwo trzymała się na nogach."

I Ossipon wiedział także, co widziała stewardessa: Panią w czerni o bladej twarzy, stojącą pośrodku pustej kabiny dla kobiet. Stewardessa namówiła ją, żeby się tam położyła. Pani nie chciała nic mówić i wyglądała, jakby była w jakimś okropnym kłopocie. Stewardessa ani się nie obejrzała, a już tej pani nie było w kabinie. Stewardessa wyszła wtedy na pokład, żeby ją odszukać, i towarzysz Ossipon wiedział, że zacna kobieta znalazła nieszczęśliwą panią na jednej z ławek osłoniętych daszkami. Oczy miała otwarte, ale nie odpowiadała na to, co do niej mówiono. Wyglądała na ciężko chorą. Stewardessa sprowadziła głównego stewarda i oboje stali przy ławce, naradzając się nad niezwykłą i tragiczną pasażerką. Rozmawiali głośnym szeptem (bo zdawało się, że żaden głos do niej już nie dociera) o St. Malo i tamtejszym konsulu, o zawiadomieniu jej rodziny w Anglii. Potem odeszli poczynić przygotowania do zniesienia jej pod pokład, gdyż z wyglądu jej twarzy wywnioskowali, że chyba jest umierająca. Ale towarzysz Ossipon wiedział, że pod tą białą maską rozpaczy walczyła ze strachem i rozpaczą potężna żywotność, umiłowanie życia zdolne oprzeć się straszliwej, wiodącej do mordu udręce i strachowi, ślepemu, szalonemu strachowi przed szubienicą. On wiedział. Ale stewardessa i główny steward nie wiedzieli nic prócz tego, że kiedy w niespełna pięć minut wrócili po nią, pani w czerni już nie było na ławce pod daszkiem. Nie było jej nigdzie. Przepadła. Była wtedy piąta rano, i nie wchodził też w grę żaden wypadek. W godzinę później jeden z marynarzy znalazł na tej ławce ślubną obrączkę. Przylgnęła do mokrego drzewa i swoim połyskiem zwróciła uwagę marynarza. Wewnątrz wygrawerowana była data: 24 czerwca 1879 r. „Niezgłębiona tajemnica spowije na zawsze..."

I towarzysz Ossipon podniósł zwieszoną głowę, przedmiot miłości wielu kobiet niskiego stanu na tych wyspach, słoneczną czupryną przypominającą głowę Apolla.

Profesor tymczasem zniecierpliwił się i wstał.

— Zostań — powiedział Ossipon pośpiesznie. — Słuchaj, co ty wiesz o szaleństwie i rozpaczy?

Profesor przesunął językiem po suchych, cienkich wargach i rzekł doktorskim tonem:

— Nie ma takich rzeczy. Wszelka namiętność teraz zginęła. Świat jest tuzinkowy, sflaczały, bez siły. A szaleństwo i rozpacz są siłą. A siła jest zbrodnią w oczach tych głupców, słabeuszów i półgłówków, którzy rządzą światem. Ty jesteś tuzinkowy, Verloc, którego sprawę policja tak zgrabnie zatuszowała, był tuzinkowy. I policja go zamordowała. Był tuzinkowy. Wszyscy są tuzinkowi. Szaleństwo i rozpacz! Dajcie mi je za dźwignię, a poruszę świat. Ossipon, gardzę tobą serdecznie. Nie jesteś w stanie nawet wyobrazić sobie tego, co dobrze utuczony obywatel nazwałby zbrodnią. Nie ma w tobie siły.

Urwał na chwilę, uśmiechając się sardonicznie, a jego grube okulary łyskały złowrogo.

— I pozwól sobie powiedzieć, że ten mały spadek, który podobno otrzymałeś, nie poprawił twojej inteligencji. Siedzisz nad swoim piwem jak kukła. Do widzenia.

— Chcesz go sobie wziąć? — spytał Ossipon, podnosząc oczy z idiotycznym uśmiechem.

— Wziąć — co?

— Ten spadek. Cały.

Nieprzekupny Profesor uśmiechnął się tylko. Ubranie omal z niego nie spadało, buty, zniekształcone naprawami, ciężkie jak ołów, puszczały wodę za każdym krokiem. Powiedział:

— Przyślę ci kiedyś niewielki rachunek za pewne chemikalia, które jutro zamówię. Są mi bardzo potrzebne. Umowa stoi — co?

Ossipon z wolna opuścił głowę. Był sam. „Niezgłębiona tajemnica..." Wydało mu się, że widzi przed sobą zawieszony w powietrzu swój własny mózg, pulsujący rytmem niezgłębionej tajemnicy. Mózg najwidoczniej chory.....Ten akt szaleństwa lub rozpaczy."

Mechaniczne pianino pod drzwiami bezczelnie odegrało walca, po czym raptownie umilkło, jakby popsuł mu się humor.

Towarzysz Ossipon, przezywany Doktorem, wyszedł z piwiarni „Sylen". W drzwiach zawahał się, mrugając oczami w niezbyt olśniewającym słońcu — a gazeta z wiadomością o samobójstwie pewnej pani tkwiła w jego kieszeni, na bijącym sercu. Samobójstwo pewnej pani — „ten akt szaleństwa lub rozpaczy".

Szedł ulicą nie patrząc, gdzie stawia nogi. I szedł w kierunku, który nie prowadził na miejsce spotkania z inną panią (podstarzałą boną, pokładającą ufność w boskiej głowie Apolla). Oddalał się od tego miejsca. Nie był w stanie znaleźć się twarzą w twarz z żadną kobietą. Oznaczało to ruinę. Nie mógł ani spać, ani pracować, ani jeść. Zaczynał natomiast pić z przyjemnością, z nadzieją, ciesząc się na to z góry. Oznaczało to ruinę. Jego karierze rewolucjonisty, popieranej przez uczucie i ufność wielu kobiet, zagrażała niezgłębiona tajemnica — tajemnica ludzkiego mózgu pulsującego obłędnie w takt dziennikarskich zwrotów... „Spowije zapewne na zawsze ten akt..." coś spychało w rynsztok... „szaleństwa lub rozpaczy..."

— Jestem poważnie chory — mruknął do siebie z naukową przenikliwością. Już teraz jego krzepka postać, z kieszeniami pełnymi pieniędzy za tajną służbę dla pewnej ambasady (odziedziczonych po panu Verlocu), maszerowała rynsztokiem jakby wprawiając się do zadań nieuchronnej przyszłości. Już teraz pochylał szerokie barki, głowę zdobną w loki greckiego boga, jakby gotował się na przyjęcie rzemiennego jarzma tablicy reklamowej, którą się nosi na piersiach i na plecach. Jak tamtej nocy sprzed przeszło tygodnia, towarzysz Ossipon szedł nie patrząc, gdzie stawia nogi, nie czując zmęczenia, nie czując nic, nie widząc i nie słysząc nic. „Niezgłębiona tajemnica..." Szedł nie zwracając niczyjej uwagi... „Ten akt szaleństwa lub rozpaczy."

I nieprzekupny Profesor szedł także, odwracając oczy od nienawistnej rzeszy ludzkiej. Nie miał przyszłości. Gardził nią. Był siłą. Pieścił w myślach obrazy ruiny i zniszczenia. Szedł wątły, nieważny, obdarty, nędzny — i straszny w prostocie swojej idei, przyzywającej szaleństwo i rozpacz do dzieła odrodzenia świata. Nikt na niego nie patrzył. Szedł nie podejrzewany, a śmiertelnie niebezpieczny, jak zaraza na ulicy pełnej ludzi.