Zygmunt Niedźwiecki

TOPIELEC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TOPIELEC.

ZAZDROSNY.

SŁOŃCE.

ŻYCIE.

NIESZCZĘŚCIE.

MARA

MATKA.

KLUCZE.

PULARES.

OJCIEC.

TOPIELEC

Nowele

Zygmunt Niedźwiecki

TOPIELEC.

Płytsza część rzeki zasianą była głowami. Zdawać się mogło, że wyrastają, one z tej płynnej, lśniącej, żółto-zielonawej płaszczyzny, jak główki kapusty na grządkach, gdyby nie krążyły z miejsca na miejsce, niesione wiosłami ramion, pracujących z wysiłkiem.

Woda migotała dokoła nich w słońcu tysiącem barwnych połysków. Połamana w drobne fale, mieniące się jak łuska na skórze ryby, pryskała, szeleściła i pieniła się, niby rozgniewana tą wesołą ruchawką sprężystych ciał ludzkich, przecinających jej nurty tak śmiało. Rozswywoleni pływacy zaś, pieszcząc chłodem fal różowe członki, rozgrzane w lipcowej spiece, parskali z zadowolenia i rzucali się w coraz to inne strony, w poszukiwaniu zimniejszych miejsc.

Niektórzy, syci uciech kąpieli, cali lśniący od wody, która spływała z ich skóry przeźroczystemi perłami na deski kabin, biegli żwawo ubierać się, jeśli nowa pokusa, zaraz po wynurzeniu się z rzeki, nie zwróciła ich do dalszych igraszek rozkosznych i zdrowych.

Inni, świeżo przybyli, ubrani jeszcze, z laskami w ręku, w obuwiu białem od pyłu, z piętnem mąk, zadanych upałem, na spoconej i krwią nabiegłej twarzy, patrząc zazdrośnie na kąpiących się, wyczerpywali cierpliwość czekaniem na wolną kabinę, w pozach znużenia i rozpaczy.

Skoro tylko jednak udało im się zdobyć wolny kącik, zrzucali suknie co żywo i przepasani kolorowym trykotem, jak samobójcy rzucali się głową na dół, zaciekle, w głąb fal, wzbijając z pluskiem kiść kropel i przepadali na chwilę, aby niedługo, nakształt bogów wodnych wychylić opodal głowę, uwieńczoną srebrnemi frendzlami ciekącej wody. Zdyszani, roztwierali przytem łakomie usta dla napełnienia piersi powietrzem, które unosiło się nad tą otwartą żyłą ziemi jasne i ciepłe od zmieszanych z niem strug słonecznego żaru, zlewającego świat od rana.

Rzeka. stała jeszcze wysoko po niedawnych ulewach. W ruchomem zwierciedle jej wód odbijały się różnobarwnemi plamami domy nadbrzeżne, drzewa i błękit, który pstrzyło parę białych, lekkich obłoków, a drugi ten, odbity pejzaż, robił wrażenie obrazu za szkłem, zawieszonego do góry nogami.

U brzegu, obok stłoczonych w kupkę czółen rybackich, co niby czekające swych jeźdźców wierzchowce wodne, kołysały się zlekka na uwięzi, podmywane przez falę, strażnik ratunkowy palił fajkę, oganiał się muchom i drzemał. Stary, opalony od słońca rybak, dobywał wszystkich sił, aby nie zaspać swej służby w łodzi, oznaczonej spłowiało, chorągiewką, której mdły szkarłat zdawał się usypiać wraz z nim, gasnąć, zamierać w przygniatającym istoty i rzeczy upale.

Na drewnianym pomoście, otaczającym budki z kabinami i w wodzie dokoła łazienek gawędzono tymczasem o rozmiarach minionych wylewów, o zrządzonych przez nie szkodach, o wypadkach utonięcia, których wyliczanie nastrajało słuchaczy nieufnością i trwogą, wobec olbrzymich mas wody, przesuwających się dokoła szybko i cicho.

Przestrzegano się przed oddalaniem od brzegu. Od czasu do czasu jedynie ktoś śmielszy, dla popisania się odwagą, puszczał się dnem kilkanaście kroków ku środkowi rzeki, balansując rękoma i po omacku szukając pod wodą oparcia dla nóg, przyczem gwałtowny pęd fal chwiał człowiekiem, jak gdyby złośliwe nurty w oczach ludzi porywać próbowały ofiary.

W miejscu, gdzie poczynała się głębia, zatrzymywali się z zadartą ku górze brodą, wołając:

— O! tu już niepodobna zgruntować!

Otyli starcy, bezpiecznie i wygodnie usadowieni na schodkach, wpuszczonych w wodę, zdala tylko rzucali ukośne spojrzenia na te próby. Po pas w wodzie, mydląc z znacznym nakładem pracy wielką powierzchnię swych brzuchów kosmatych, patrzyli na te, "głupstwa" ze stanowiska ludzi statecznych, którzy przychodzą latem do rzeki umyć się z swego tłustego potu i ochłodzić, nie zaś kosztować, jaki smak ma woda na samem dnie.

Ten i ów, oburzony na lekkomyślność śmiałków, igrających z niebezpieczeństwem, zrzędził pod nosem:

— Umyślne narażanie życia powinno być obłożone karami...

Lub:

— Niesmaczne są figle podobne w miejscu, gdzie publiczność przychodzi dla kąpieli, nie dla denerwowania się widokiem tonących.

Wielu, słysząc to, mrugało do siebie z uśmiechem i dowcipkowało.

Młody adwokat Rżewski, silnie zbudowany mężczyzna, z słowa ostrzyżoną, przy samej skórze, od której jaskrawo odbijał ciemny wąs, zbitą kiścią energicznie wyskakujący z rumianych i pełnych policzków, wyborny pływak, nagradzający sobie w wodzie od kwadransa męki całodziennego ślęczenia nad biurkiem w dusznej kancelaryi, zawołał na to z pod balustrady pomostu, której trzymał się dla odpoczynku, zadowolonym tonem człowieka, mającego powiedzieć dowcip:

— Bardzo słusznie. Topienie się w miejscu do tego nieprzeznaczonem jest — prawdę powiedziawszy — naruszeniem spokoju publicznego. Dla ludzi, którym życie niemiłe, powinny być zarezerwowane osobne, najgłębsze, miejsca na rzece...

W tej chwili przerwał mu z ganków kpiący chichot wysokiego blondyna o aroganckiem skrzywieniu ust i prawej brwi ironicznie podniesionej, nad małemi, szybko mrugającemi oczkami. Był to Władzio Doiński, młodzieniec z stosunkami wśród miejscowej śmietanki, dumny wielce, że matka jego chowała się u baronowej Z., a ojciec był domniemanym synem z lewej ręki hrabiego H. Ambicyą jego było mówić głośniej i więcej od innych, oraz zajmować najbardziej widoczne miejsca. Susząc się, pół nago, na ganku łazienki, z papierosem w ustach i w dużym, słomianym kapeluszu od słońca na głowie, rozpowiadał był właśnie krzykliwie tryumfy swoje na lądzie i wodzie w wszelkiego rodzaju sportach.

— Nie pojmuję, jak można lękać się takiej wody!...

Chcecie się chyba kąpać na mieliźnie?!... — wyrzekł szyderczym tonem człowieka, który przebywał wpław oceany co najmniej.

Rżewski odparł z wody swobodnie:

— Ba!... wielka mi sztuka pływać, znajdując się tam, gdzie pan...

Parę osób uśmiechnęło się i zwróciło rozweselone oczy na stojącego na pomoście mężczyznę w kąpielowych majtkach, który, rozkraczony, produkował swój korpus w wyniosłej postawie nieutraszonego junaka.

Draśnięty poufałym żartem nieznajomego, zaczerwienił się.

Syknąwszy przez zęby:

— W każdym razie, gdy raz wejdę do wody, nie czepiam się ścian łazienki, to pewna... — rzucił papierosa i z brawurą, wskoczył w rzekę, chcąc słowa czynem poprzeć.

Ufny w swój wzrost, puścił się w prostej linii na pełną wodę, pociągając oczy wszystkich widokiem swego długiego ciała, które pod szerokiemi skrzydłami kapelusza, jaśniejącemi jak złocisty grzyb nad falą, w słabych zarysach przeświecało z pod pólprzejrzystej masy wody, podobne, olbrzymiej żabie, która płynie całą forsą członków, kurcząc je i wyprężając na przemiany.

Obserwowany z brzegów z tem zajęciem, jakie obudzać zwykły hazardy, zdołał już posunąć się kilkanaście metrów naprzód, gdy naraz prąd począł go znosić.

Zagrzmiały wołania:

— Wracaj pan!... To nie ma sensu... Kto widział narażać się w ten sposób!...

Rżewski zażartował:

— Dokończysz pan innym razem, jak woda opadnie. Tamten, pobudzony, ani myślał o powrocie. Wtem ktoś zawołał:

— Tonie!

W samej rzeczy głowa płynącego zanurzyła się nieco, wychyliła się napowrót i wydawszy stłnmiony krzyk, zanurzyła się powtórnie, głębiej tym razem. W jednej chwili kapelusz spłynął, zakręcił się po wierzchu wody i pomknął z jej biegiem a w innej już stronie ukazała się nad powierzchnią ręka i zniknęła natychmiast.

Na jedno mgnienie oka zmroził wszystkich paraliż strachu o życie ludzkie.

Zaraz jednak ozwały się głosy:

— Ratować go!.. ratować!.. — potem wołanie:

— Strażnik!

Wezwany zadrżał i zbudził się. Powiódłszy oczyma po rzece, wstał, odepchnął łódź od brzegu i począł co prędzej wiosłować ku miejscu, które wskazywały mu zewsząd nagie ramiona.

Równocześnie kilku kąpiących, z Rżewskim na czele, puściło się w tęż stronę. Adwokat sam jeden zdołał dosięgnąć miejsca, gdzie domyślać się można było tonącego — i zniknął pod wodą.

Przez chwilę rzeka, na której gładkiej powierzchni nie było teraz widać nic, tylko łódź strażnika i unoszony przez wodę kapelusz;, wydawała się wśród panującej ciszy złowróżbnie pustą po pochłonięciu dwu ciał ludzkich, za któremi z biciem serca i tchem zapartym posyłano w głąb jej wyczekujące i trwożne spojrzenia.

Wtem nagi łeb Rżewskiego wychylił się z toni, przyjęty na gankach łazienek wybuchem radosnego zgiełku.

— Ale to zuch!... — krzyknął ktoś. Inni, niepewni jeszcze, z wyciągniętemi szyjami patrzyli, nie odrywając, oczu od rozgrywającej się sceny.

Tymczasem adwokat zawołał z trudnością:

— Łódka!

Strażnik znajdował się tuż z swem czółnem. W samą porę podsunął dziób łodzi pływakowi, ten zaś, uchwyciwszy się go jedną ręką, drugą dźwigał z wysiłkiem topielca, który bił w wodę na oślep wszystkimi członkami, rzucając się jak szaleniec, krztusząc się i kaszląc, czerwony jak kwiat maku. Tak dopłynęli do kabin i wydostali się na pomost.

Wszystko poczęło cisnąć się do Rżewskiego, witając w nim bohatera.

Wśród śmiechów sympatyi i podziwu, uścisków i powinszowań, sprawiających hałas nieopisany — powtarzano:

— Jeszcze sekunda, a byłoby po nim!... Kontent z zwycięstwa, które łechtało jego miłość własną, odpowiadał, łapiąc powietrze z trudnością:

— Czupryna go ocaliła... Wskazówka dla nieumiejących pływać, aby nie strzygli włosów... a przedewszystkiem nie puszczali się na głębię... będziesz pan już chyba pamiętał o tem!

Niedoszły topielec, padłszy bez sił na ławkę, pomimo strachu i wyczerpania czuł jednakowoż całą swą śmieszność.

Aby ją czemś zamaskować, przerwał Rżewskiemn opryskliwie:

— Oszczędź mi pan tych nauk, z laski swojej... Wypadek każdemu może się zdarzyć.

Wtem, ocierając twarz w ręcznik, zobaczył na nim czerwoną plamę.

— Co to?... Krew?!... Lusterko!...

Posługacz spełnił rozkaz. Doiński, przejrzawszy się, spostrzegł kilka pasemek pąsowych, zciekających po ramieniu z trzech ranek maleńkich na szyi.

— Do dyabła!... pokaleczyłeś mnie pan!... — ofuknął swego zbawcę.

Ten odrzekł:

— Drobnostka. Lekkie draśnięcie.

— Przepraszam! Mam skórę do krwi zdartą!... Zostaną blizny!... Jak można być tak nieostrożnym!... Prawdziwie niedźwiedzia usługa...

Rżewski zdumionym wzrokiem spojrzał w twarz mówiącego.

— Kiedy się kogoś wyciąga z wody — wyrzekł po chwili — trudno myśleć o tem, czy go się gdzieś zadrapnie, czy nie...

— Prosiłem o to — wyrzucił tamten z pasya — abyś mnie pan wyciągał?...

— No, nie. Nie przypuszczałem jednak, że pan przeszedłeś się topić.

Śmiechy, jak świst bicza, przeszyły powietrze.

— Nie błaznuj pan! — krzyknął Doiński, zrywając się z ławki.

— Nie myślę z panem współzawodniczyć.

— Pan mi odpowiesz za to!

— Każdej chwili.

Rozdzielono ich, aby zapobiedz większemu skandalowi.

Starano się wpłynąć na Doińskiego, aby przeprosił adwokata. Uparł się jednak odegrać rolę nieustraszonego i obstaje przy pojedynku.

Zdoławszy sobie znaleźć świadków, ćwiczy się na gwałt w strzelaniu i przysięga, że zabije człowieka, który ratując mu życie, zadrasnął go w szyję.

ZAZDROSNY.

Pięć lat, od dnia ślubu, przyrzekał Karol żonie, że ją kiedyś wyprawi do matki na parę tygodni. Niezliczone przeszkody, krępujące w najbłahszych nawet przedsięwzięciach ludzi niezamożnych, odwlekały z miesiąca na miesiąc, z roku na rok, tę wymarzoną podróż mężatki, spragnionej przypomnieć sobie czasy panieństwa, zobaczyć dom, popisać się dziećmi. Nareszcie po długiem oczekiwaniu złożyły się rzeczy tak szczęśliwie, że wszystkie boba były zdrowe, że było w czem pokazać się dawno niewidzianym, a otrzymana przez męża remuneracya pokrywała koszta wycieczki — i dnia pewnego młodej kobiecie zabiło żywiej serce, gdy opuszczała próg domu na cały długi miesiąc, ciągnąc za sobą troje malców: dwa śliczne dziewczątka o rumianych buziakach i oczach świecących jak paciorki i opalonego jak cygan chłopca, czteroletniego zbója, który zwyczajem wszystkich braci, nie pozwalał ani na chwilę zapomnieć siostrom o fizycznej przewadze swej płci.

Po strasznem zamieszaniu, jakie towarzyszyć musiało wymarszowi tak ciężkiego i niekarnego taboru, po niebywałym jeszcze w tym zawiązku rodzin}' wybuchu uścisków w pierwszej w życiu chwili rozstania, pociąg uleciał szybko jak rabuś, unoszący zdobycz — a Karol pozostał sam, z sercem ściśniętem przez uczucie dziwnej pustki, jakiego nie spodziewał się wcale.

Zrazu próbował je opanować. Silił się na swobodę i lekkość człowieka, któremu połowa kłopotów z głowy spadła. Pierwszy dzień był też znośnym. Odpoczywało się po zgiełku odjazdowych przygotowań i zapoznawało z nowem wrażeniem samotności słomianego wdowca, dość zabawnem.

Ale nazajutrz już zaczęło mu być w domu pusto, nudno i nieswojsko. Nie mówiąc o uciążliwościach obsługiwania się samemu — bo służące odprawiono, a stróż domu zjawiał się ledwie na chwilę — dawał mu się coraz żywiej uczuć brak istot, do których bliskości przywykł: ich twarzy, ruchu, ich wad nawet. Spokój kilkutygodniowego osamotnienia, który widział niedawno w idealnem świetle zbawczej dla swoich nerwów kuracyi, okazał się brak atmosferą niemożliwą do zniesienia, wrogą istnieniu, jak miejsca, w których brak powietrza. Nie umiał sobie wyobrazić, jak długo w tej atmosferze wytrzymać zdoła i nie mógł odżałować, że znalazł się w niej samochcąc.

Przeziewawszy parę wieczorów w knajpce, nieznośnej teraz, bo przymusowej, w oktawę wyjazdu żony o niczem już innem nie myślał, prócz niej i dzieci. Począł odtwarzać w pamięci całkowitą historyę tej miłości, która go zawiodła przed ołtarz, zacząwszy od tych czasów, kiedy zaledwie swą żonę poznał i marzył dopiero o uściśnieniu jej ręki. Przejmując się czarem wspomnień, pomimo że proza kłótni i dąsów nie wychodziła dzisiaj miesiącami całymi po za próg domu, że zdradzał nieraz żonę w największej tajemnicy, a kufel piwa i stolik karciany przenosił często nad jej towarzystwo, uwierzył nagle, że ją straszliwie kocha i żyć zdala od niej ani przez chwilę nie może. I począł brak jej odczuwać nie jak flegmatyczny mąż, któremu pieszczoty zapewnia układ prawomocny, ale jak niecierpliwy i nienasycony kochanek, dla którego każdy zdobyty pocałunek jest przedłużeniem tryumfu.

Nakoniec zjawiła się piekielna siostrzyca miłości: zazdrość — i idące z nią w parze męki. Od rana do wieczora opędzał się jej podszeptom, niby kąsaniu komarów w dzień lata. Co chwila wysyłał myśl na zwiady w odległe miejsca, starając się przeniknąć, co się tam teraz dziać może, szukając wskazówek w przeszłości, badając pamięcią, jak sędzia śledczy, charakter i zwyczaje swej żony, a gdy nie mogł nic odkryć, w tym właśnie braku wszelkich poszlak upatrywał wysoce niepokojące dowody jej skrytości i sprytu.

Najbardziej podejrzanem wydało mu się, że tak usilnie starała się wymódz na nim tę wycieczkę. Nasuwało mu to uparcie myśl mglistą, a przykrą do najwyższego stopnia, o jakiejś dawniej, drogiej miłostce z lat panieńskich jeszcze, ciągnącej ją nieprzepartym urokiem młodocianych wspomnień, lub straszniejsze jeszcze przypuszczenie skandalicznego romansu, który przed nim, wydając ją za mąż, ukryto. Tyle kobiet, między starającemi się uchodzić za nieskazitelne, ma przeszłość "splamioną" — dlaczegożby ona miała być lepszą? W obłędzie samolubnej obawy o swe przywileje, których wartość, obniżająca się z dniem każdym w głębi jego uczuć, podskakiwała nagle na myśl, że mógłby je stracić — zapominał zupełnie o tem, że nie tak dawno zwycięskiemi oczyma młodego zucha patrzy! na wszystkie kobiety jak na swą, własność, że do dziś gotów był sięgnąć bez skrupułów po każdą, nadarzającą się zdobycz. Jak wszyscy mężczyźni, uważał swe mężowskie prawa, te same, które niegdyś u drugich wyszydzał i deptał, za nietykalną świętość, a najmniejsze ich naruszenie, najmniejszą pokusę nawet naruszenia za haniebny, zbrodniczy, przeciwny naturze zamach na moralność i człowieczeństwo, na boski ład świata. Kobiety wydawały mu się w tym nastroju uosobieniem zaczajonego wiarołomstwa i wzbudzały w nim zajadłą, waryacką nienawiść skąpca, który — w śmiertelnej trwo dze o swe — skarby na wszystkie strony wietrzy złodziei.

Chodził jak w gorączce. Nie wiedział, co do niego mówiono, poobgryzał sobie do krwi paznokcie. Niezdolny dłużej znosić tych udręczeń, postanowi] wezwać żonę do natychmiastowego powrotu i ułożył w tym celu depeszę w: słowach:

"Zachorowałem, wracaj, Karol".

W ostatniej chwili jednak wydało mu się to nieudolnem. Zmienił plan.

Postarał się o urlop na dwa dni i uprosiwszy w sekrecie kogoś ze, znajomych, aby wysłał nazajutrz rano naglący telegram pod adresem żony — przywdział wypożyczoną umyślnie burkę z ogromnym kołnierzem, obwiązał twarz chustką, zakrył oczy czarnemi okularami o wielkich, wypukłych szkłach, na głowę wcisnął czapkę dziwacznego kształtu i w tem maskaradowem przebraniu, nie zważając na śmieszność swego kroku, niewygodę i koszta, kupił bilet jazdy pospiesznym pociągiem i pognał mil pięćdziesiąt za żoną śledzić własnemi oczyma, czy mu tam ktoś tymczasem rogów nie przyprawia.

Mocno zdenerwowany bezsenną nocą w wagonie, udał się zaraz po przybyciu na miejsce do biura telegraficznego z zapytaniem, czy nie nadeszła jeszcze depesza — tej a tej — treści pod wskazanym adresem. Tegram oddany został woźnemu przed kwadransem w celu doręczenia — był już zatem w ręku żony...

Najbliższy pociąg odjeżdżał za godzin trzy. Aż nadto czasu, aby spakować rzeczy, zabrać dzieci i odjechać, jeżeli nie straciła jeszcze do szczętu poczucia swych obowiązków... jeżeli wieść o chorobie męża jest wstanie ją przerazić... jeżeli jej tu nic nie zatrzymuje!... Zresztą, nie wiedząc, że jest śledzoną, zachowaniem swem zdradzi zapewne wszystko.

Zmieniony kostyumem, wcisnął się w ciemny kącik odjazdowej hali dworca, naprzeciw drzwi wchodowych i przeżuwając bez przerwy trujące podszepty zazdrości, patrzył stąd bacznie po kręcącym się. tłumie, aby przybycia żony nie przeoczyć. Od czasu do czasu tylko, znużony natężaniem uwagi i przeziębły, wpadał na minutę do bufetu, poczem rozgrzawszy się szklanką gorącej herbaty, wracał na stanowisko.

Dziwnie się czuł w tem miejscu obcem, niezwykłem, pełnem ludzi i ruchu, cuchnącem olejami i gazem, w jego hałasie, zmieszanym z stuku kroków i przerzucanych bagaży, z trzaskania drzwi, nawoływań, brzęczenia dzwonków elektrycznych, syku pary i dudnienia wagonów z jednej strony, a turkotu dorożek i omnibusów z drugiej, pośród wysokich, lakierowanych, świecących ścian, pstrych od afiszy, map, planów jazdy i reklam, pośród nieustannej krętaniny tragarzy, policyantów i zaaferowanych podróżnych, którzy biegali w gorączkowym pośpiechu, z torebką przez ramię i biletem jazdy w ręku, od kas do wagi, od wagi do drzwi sal poczekalnych.

Zgiełkliwe to widowisko, przyćmione czernią szkieł, przez które patrzył, ogłuszało go, przygnębiało i upakarzało zarazem. W tej wrzawie tłumu ludzkiego u furty, wiodącej w świat, skąd wybiegają drogi w najdalsze ziemi strony, i jego duszę rwało coś w dal, jak gdyby tutaj żywiej niż gdzieindziej czuć się dawały rozległe przestrzenie ziemi, jej uroki, jak gdyby z oddalonych okolic wpadały tu, niby przez drzwi, czarowne na nieznanego życia i fale innego, świeższego powietrza, którem nie oddychał nigdy jeszcze. Ogarnęła go formalna tęsknota za czemś nowem, niewdzianem, niedoświadczonem, za wylotem! — pomna młodzieńczym porywom czynu lub budzącej się  miłości...

Wydało ma się, że źle pokierował swem życiem, przywiązał się do rzeczy małych, pospolitych i brzydkich, wyrzekając się wielkich rozkoszy, do jakich nagle czuł się stworzonym. Jakieś wezbranie sił, pełne ckliwego rozłzawienia nad samym sobą i rozpaczliwego szału dokonywało się w nim. Chciałby był zdobyć się na jakiś czyn energii i bohaterstwa, przejmujący dreszczem podziwu. Chciałby mieć skrzydła, by odbiedz jak najdalej od swej niedoli. Pragnął młodości, swobody, pieniędzy, aby z skarbami temi rzucić się w świat i trwoniąc je na prawo i lewo, bujać po nim!... bujać jak półbożek! bez upamiętania!... nie budząc się dwa razy w tem samem miejscu, ani zasiadając w te same oczy po dwakroć...

Kiedy tak marzył z otwartemi oczyma w jednym z tych wyjątkowych porywów, które w chwilach gwałtownych wstrząśnień zdejmują z dusz pospolitych, jakby czarem, więzy — zadrżał nagle, ujrzawszy żonę...

Wstępowała szybko po kamiennych schodach, prowadząc małą Lińcię, otuloną szalem, za rączkę. Za nią szły jej siostry z resztą dzieci i matka, wszyscy objuczeni tobołkami i wzruszeni wyprawą, na dworzec, który odwiedzali rzadko. Prócz kobiet jednak nikogo więcej... Żadnego mężczyzny...

Na jedno mgnienie oka wytrącił zazdrosnego męża z jego szału niepowstrzymany wybuch radości, że objawy okazały się płonnymi.

Zawstydziwszy się chorobliwych podejrzeń, które sam widok żony rozpraszał: — "Zwaryowałem! — pomyślał — kobiecie się o niczem nie śni!"

Lecz oparł się głosowi rozsądku. Wobec rodziny maskować się jest zmuszoną — rozumował. Należy czekać, co dziać się będzie w wagonie. Dlatego wszystkie siły wytężył, aby bez zwrócenia uwagi znaleźć się w jednym z nią przedziale. Tu skurczy wszy się pod okienkiem, czekał z biciem serca, kiedy do coupé wpadnie "on" ! — jeżeli nie zaraz, to pewno na najbliższej stacyi — i zimne dreszcze wściekłości przebiegały go już naprzód na myśl o odkryciach, jakie zmuszonym będzie uczynić.

Tymczasem tej anemicznej kobiecie o wyobraźni jałowej i chłodnym temperamencie, zwiędłej już trochę, przywalonej kłopotami z garderobą, bielizną, sługami, kuchnią, z dziećmi, zdrada ani była w głowie. Za mało miała na to czasu i zdrowia. Raz tylko w życiu, z dziewczęcej głupoty i ciekawości, zdołała w zimne swe serce wmówić miłość, której zawdzięczała awans na mężatkę, i która ubezpieczywszy jej byt i dawszy poznać jednego mężczyznę, zobojętniła ją dla innych. Z głupoty, z wdzięczności i ze strachu była teraz temu jednemu wierną. Wierność zastępowała jej rozkosze miłości. Zimna, niechętna nawet pocałunkom męża, któremi nie umiała, może i z jego winy trochę, przejąć się, nie zaznawszy miłosnego szału, nie przypuszczała nawet, że coś podobnego istnieje, i znajdowała naiwną satysfakcyę w tem przeświadczeniu, że jest kobietą uczciwą i w raz na zawsze zażegnanem niebezpieczeństwie zostania starą panną.

Była w tej chwili zamyśloną, a nawet smutną. Z roztargnieniem dawała odpowiedzi dzieciom, podniecanym do tysiącznych zapytań tajemniczem brzęczeniem pudła, w którem jechały i przesuwającą się za okienkiem błękitno-zieloną wstęgą pól i nieba.

Myśli jej najwidoczniej znajdowały się gdzieindziej. Gdzie były?... Przy kim, przy czem je zostawiała?... Zdawało mu się, że pod jej rzęsami łzy błyszczą... Co je z jej oczu wyciska?!...

Gdy się tak pastwił nad sobą rozwiązywaniem dokuczliwej zagadki, nie spuszczając kobiety z oczu, pociąg zwolnił tymczasem biegu, a w końcu zatrzymał się. Zapanowała dziwna cisza. W drzwiczkach zgrzytnął klucz konduktora, który wpuścił do przedziału nowego pasażera.

Karol strętwiał. Nie miał odwagi patrzeć w tę stronę... W oczach mu się zaćmiło i serce poczęło tłuc się w piersi.

Po chwili usłyszał głos nieznajomy:

— O mały włos się nie spóźniłam!...

Spojrzał — przybyła osoba była kobietą. Odetchnął z głębi piersi.

Prawie natychmiast obie wdały się w rozmowę, kobiecą rozmowę o wszystkiem, hałaśliwą, bezładną, pełną naiwnej pozy i banalnych zwierzeń, istną rozmowę dzieci okłamujących się najniezręczniej, ale z wielką satysfakcyą.

Po jakimś czasie przybyłą ogarnął zachwyt na widok malców. Co za prześliczne dzieciaki!.. ! Prawdziwe aniołki. A jakie podobne do mamy?!...

— Czy wszystko troje pani?... Ile ma lat ten najmłodszy cherubin?

Matka odpowiadała z iskrzącemi dumą oczyma, dodając szczegółową historyę każdego dziecka, zacząwszy od dnia urodzin, a nawet dawniejszą i przeszła z nich na inne kłopoty domowe. Sprawa przestraszającego telegramu męża wyłoniła się sama przez się.

— Odkąd odebrałam depeszę — mówiła zafrasowana — nie mogę przyjść do siebie naprawdę... Kiedym wyjeżdżała, był zupełnie zdrów... więc nie pojmuję skąd tak nagle... Ale u mamy co chwila mi na myśl przychodził, jak gdybym miała przeczucie... Bóg jeden wie, co tam się stało!...

Przyłożyła chustkę do oczu, pierś jej zadrgała łkaniem.

Tamte pobudziło to do pocieszających uwag. Najgorzej jest naprzód się, martwić. Mężczyźni zanadto się pieszczą. Palec którego zaboli — zarazby się do łóżka kładł.

Płacząca jednak wyjęknęła:

— Proszę pani... jeżeli się męża kocha... — łzy nie dały jej więcej powiedzieć.

Słysząc to, Karol palił się ze wstydu i radości.

Więc wszystkie jego przypuszczenia były mylne? niesprawiedliwe?... niegodne?... Co za szczęście!... Jaka to poczciwa, anielska, jedyna kobieta!... Jakże ją w tej chwili, wracającej jego próżności i egoizmowi spokój — ubóstwiał!...

Nie mógł doczekać się teraz, kiedy zostanie z żoną sam na sam, czekał na to jak na schadzkę w dwudziestym roku. A skoro nakoniec nieznajoma wyszła i drzwi zatrzasły się znowu, jednym susem, zrzuciwszy z czoła czapkę i konserwy, porwał się z kąta, rzucił na szyję przerażonej napaścią kobiety i wśród pisku wylękłych dzieci, całując ją z uniesieniem szczęścia i wdzięczności bez granic po twarzy, po rękach, szeptał drżącym z rozczulenia głosem:

— Moja droga... moja kochana... Nie bójcież się dzieci... to ja, tatuś... Nie mogłem sobie miejsca znaleźć od twego wyjazdu... Nie mogę żyć bez ciebie!...

Patrząc w zdumieniu, jak porywał i całował dzieci, jedno po drugiem, szeptała:

— No, patrzcie się, co za szaleniec!... Pisać, że chory!... I po coś ty tyle świata jechał? Po co kłaniałeś? Dlaczegoś się przebierał za cudaka?!...

Ogromnie uradowany i wzruszony, obejmując ją jedną ręką, drugą przyciskając do siebie, twarzą do swej twarzy, najmłodszą, dziewczynkę, aż się spłaszczyło tłuste i delikatne liczko dziecka, począł wykręcać się niezgrabnie.

Lecz żona napierała.

Wystękał więc zmieszany:

— Tak cię widzisz kocham... Bałem się... Myślałem... że z tobą ktoś pojedzie...

— Kto?!...

— Gzy ja wiem... Ktoś z dawnych znajomych...

— Znajomych?!...

— Może wielbicieli... Każda z was tyle głów nazawraca... dlaczegobyś i ty... Ale się nie gniewaj kobieto...

Lekko urażona i zdziwiona do najwyższego stopnia, wyrzuciła:

Wiecie państwo? coś podobnego?!...

Lecz jednocześnie niespodziane odkrycie władzy swej nad tem dużem, wąsatem dzieckiem, które dla niej było w stanie posunąć się do takiej niedorzeczności, połechtało jej próżność.

I ulegając jego błagalnym pieszczotom, objęła go za szyję i z uśmiechem serdecznie wesołym, w którym jednak było trochę litości, wyrzekła przeciągle, kładąc usta na jego ustach.

— Oj ty głuptasie jeden!...

SŁOŃCE.

Było to na samym wstępie wiosny.

Dziwna błogość zbudziła mnie owego jasnego i ciepłego rana, po całym szeregu ranków zimnych, ponurych i dżdżystych, które zatrzymują w łóżku, gwałtem zdając się nam przymykać powieki, aby oku zasłonić budzącą się smutno i niechętnie chorą postać świata w zimie.

Kiedy spojrzałem na mój pokój, który mroki zimowe prawie opłakanym czyniły, nie poznałem go zrazu, tak był dzisiaj odmieniony, uśmiechnięty i świetlisty, niby umyty z brudu i smutku czarodziejskiem spojrzeniem wiosennego poranku.

Tryskało ono z okna, z tego posępnego, drzemiącego od tylu miesięcy oka mej siedziby, rozjaśnionego w tej chwili całym blaskiem młodości, który palił się niby w źrenicy w jarzącym na tle błękitu, pomiędzy osmalonymi łbami kominów przeciwległej oficyny, kręgu słońca, podobnym do olbrzymiej kropli kipiącego złota.

Zerwałem się szybko z pościeli, umyłem i ubrałem ochoczo, i pobiegłem czemprędzej do okna, dokąd zdarty się wabić, przyzywać odgłosy rozbudzonego podwórza: śmiechy kucharek, pisk pompy, szczęk roztwieranych drzwi i okien — nagląc, abym i moje otwarł, szeroko, na rozcież, w gościnny, nową porę roku zwiastujący sposób.

Z jakąż rozkoszą wystawiłem się na gwałtowny podmuch świeżego powietrza, które wraz z ciepłem i jasnością rzuciło się do pokoju, niby gość dawno niewidziany, niby stary, dobry przyjaciel, pewien, że go oczekują z upragnieniem, który porywa oburącz za szyję, całuje w oba policzki i powtarza bez końca serdeczne, radosne: "jak się masz!"...

Upojony nawet tą odrobiną uroków wiosny, jaka ponad zbutwiałe dachy zlewała się w czeluść oficyn, zwróciłem się teraz ku wnętrzu mego mieszkania.

Sprzęty, ściany, zdawały się jakby zdziwione w napierającym na nie zewsząd przypływie świeżości i chłodu, w tej wesołej pozłocie promienistego dnia, co je zdobiła — tylko pokoik taki był ciasny, tak mały i duszny w porównaniu z nieskończonym bezmiarem światła i woni tam, na dworze, pod gołem niebem, którego odrodzenie udzielało się światu całemu.

Co żywo więc wybiegłem z domu, by użyć do syta wiosny, by się nią napaść, orzeźwić, odrodzić.

Na ulicach — istny raj! Co za ruch! Co za upojenie! Jakie rozradowane twarze! Jakie świetne toalety! We wszystkich zaś oczach, w każdej szybie, w dachach pojazdów, w guzikach odzieży, w kałużach nawet iskrzyły się złote odblaski, spadające na świat z olbrzymiej błękitnej przepaści niebios, w owej promiennej, ognistej kuli biorąc początek — jak w źródle.

Wszystko w tym najeździe promieni igrało: ludzie i zwierzęta. Wszystko zdawało się trzepotać jak wróble i jaskółki, jak one zrywać do lotu, zazdroszcząc ptakowi, że mogą wzlecieć ku słońcu, unurzać się, umyć, skąpać do woli w wylewie jego światła, być bliżej niego, bardziej w niem. Nawet domy śmiały się barwą tynku, jaśniejszą w świetle i zdawały się z lubością prostować swe mury strętwiałe, skurczone w zimowych mrozach.

Zwolna — pełne podziwu, bezwiedne zapytanie bez słów wypełniło duszę mą, drżącą z rozkosznego pragnienia i nadziei szczęścia, kiedy podniosłem oczy tam, gdzie je wszyscy wznosili — ku słońcu.

Czem jest ta jarząca bryła, zawieszona na wysokościach, która w wyniosłem milczeniu bóstwa, dumnie i przyjaźnie zarazem spogląda co dnia swem promienistem obliczem z niedoścignionej dali nieba? ten olbrzym szczerozłoty, od którego bije potopem żar i jasność, przed którym można się ręką zasłonić a niepodobna ukryć się ni uciec, który rozprasza samobójcze zamysły desperata, darzy natchnieniem artystów, przywraca żyzność ziemi, do którego blasku tęskni dogorywający suchotnik, ku któremu zwracają swe kielichy kwiaty, który daje. rumieniec kobiecie i hasło miłości wszystkiemu, co żyje?... Czem jest ten odwieczny dobroczyńca światów, od którego mamy wszystko: każdą barwę z barw miliona, każdą drobinę ciepła, każde ziarenko życia w sobie i dokoła siebie, którego przyjście budzi i rozwesela, a oddalenie się usypia, zasmuca? Czem on jest?!...

Upojony radością, jaka przenikała wszystkich, upojony ruchem, blaskiem wiosny i tem rozkosznem przeświadczeniem, że odpowiedzią na me pytania jest szczęście, zalewające świat cały, zwracałem raz po raz ku słońcu takie spojrzenie, jakie prawowierny zwraca na obraz bóstwa, które czci i od którego, wierzy, iż ma wszystko.

Gdym dotarł do parku, w tej chwili bezlistnego jeszcze labiryntu drzew o gałązkach połyskujących, jakby je werniksem pociągnięto, gdym usiadł na jednej z ławek, najbardziej wystawionej na słońce, i uczuł się niby w samem centrum spadającego na świat uśmiechu niebios, tak mi było wówczas dobrze i tyle we mnie było wiary w piękność i dobro życia, które zawisło od hojności owego nadpowietrznego bogacza, zdającego się mieć same łaski do rozdania z nieprzebranych skarbów swoich!...

Naraz moje refleksye, będące raczej nastrojem, wynikłym z oddania się rozkosznym wrażeniom zmysłów — przerwała niespodzianka. Pospolity zresztą psikus pogody wiosennej: zbierało się na deszcz.

Żywy ruch powstał w ogrodzie, gdzie wiele osób używało przechadzki. Wszystko biegło do ciasnego pawiloniku, aby się schronić przed słotą, obiecującą deszcz nawalny. Pospieszywszy za innymi, skorom się znalazł pod dachem, puściłem znów wodze oczom, i tu, w ogród, i tam, w widne za sztachetami ulice...

Co za zmiana!...

Ubyło światła, zbladły barwy, krajobraz zamglił się i zszarzał. Zniknęły na niebie lazury, słońca i wszystkich wyczarowanych przez nie cudów ni śladu — przepadły gdzieś w szarej mgle. Tylko mały i drobny deszczyk, gęstniejąc, coraz głośniej szepce: "otóż mnie macie! oto jestem! czy długo dałem na siebie czekać?"

A od spadających z nieba sznurami kropli bije ku nam z wodą, w pył rozbitą, chłód i wilgoć.

Wszystko się kryje i kuli. Ludzie i zwierzęta wylękli szukają schronienia przed ulewą, która z chmurnej przepaści nieba pluje ziemi w oczy kipiącym gniewem, wściekłością, niemal wzgardą. Wszystko zdaje się zapadać w smutek i martwotę, jakby uśmiechy, na jaw chwilowo dobyte z żywej i martwej natury, ukryły się napowrót w głąb przedmiotów, spłoszone, jak gdyby świat zapadał w strętwienie płazu, pozbawionego ciepła...

Wszystko staje się znów brzydkiem i nędznem, jakiem było, jakiem jest. Nadane rzeczom małym i. lichym krótkotrwałe pozory piękna zniknęły — odkrywając tem wyraziściej rzeczywistą, tak marną ich postać.

Jestże to piękno tak znikoniem, nietrwałem, aby mogło w jednem mgnieniu oka pierzchnąć? Czy ta jego znikomość nie dowodzi raczej, że jest ono złudzeniem tylko?

Po co jednak pojawiało się — lub na co teraz ta brzydka i smutna chwila w naturze? — czy na to, aby tem większe wrażenie wywierał ukazujący się na chwilę promyk słońca?

Dlaczego zło zatruwa nam przyjemność życia? Czyż naprawdę nie umielibyśmy ocenić szczęścia, gdyby nam go zgryzoty i przykrości nie przeplatały? Jesteśmy więc tak podłym gatunkiem zwierząt, że postów i plag potrzeba, abyśmy chwile spokoju i sytości należycie cenić umieli ?

Dlaczego raz musimy ziębnąć, drugi raz usychamy w skwarze? Dlaczego kurczymy się posępni z braku światła, to znów lubujemy się jak szaleni jego nadmiarem ? Czemu zdrowie nasze, dobrobyt, szczęście, geniusz nawet! jak chcą niektórzy — zawisł od kilku promieni odległej gwiazdy, która daje, nam je lub ich skąpi, niby żywa, ludziom podobna, ich kaprysami kierująca się istota?... Dlaczego nie jest nam zawsze dobrze — a jeśli inaczej być nie może, niżeli jest, czemu dręczymy się, tem, że tak jest?... Czemu słońce... Och! słońce! dobroczyńca!...

I czemżeż ono jest w istocie dla nas, czem samo w sobie, to boskie, to uwielbiane słońce, które jakiś naród uczynił sobie bogiem?...

Słońce!... Widzę teraz dobrze, widzę najdokładniej wszystkie jego cuda i łaski, rozumiem je i oceniam.

Słońce to, które raz grzeje, uzdrawia, wzbogaca, to znowu pali, ogładza, zabija, które daje noc i dzień, zdrowie i choroby, mróz i suszę, pogodę i huragany — które z niedoścignionej dali jednym rzutem swych promieni zsyła błogosławieństwa lub klęski, wszystko złe i wszystko dobre, w jakiem streszcza się egzystencya jednostek i pokoleń, to słońce... to kłamca! największy z kłamców i krzywdzicieli naszych po wszystkie wieki!

Kłamie ono, bo wytwarza rzeczy złe, brzydkie i znikome, a daje im doskonałą postać, bo jest źródłem wszelkich złudzeń i wszelkiej zmienności odmętem, w którym niedocieczoną pozostaje prawda.

Czem bowiem jest, świat? czem jest życie nasze, czem każda rzecz pod słońcem, jeśli dość jest kilku mniej albo kilku więcej jego promieni — tylko tyle!... aby je pokochać lub niemi wzgardzić?...

Jaką jest istota rzeczy, ciągle odmieniających swą postać? Gdzie prawda?... i czyli jest w ogóle prawda? Czy wszystko ustawicznie nie kłamie ? Czyż nie padamy ciągle ofiarą kłamstw naszych słabych zmysłów i naszego ułomnego umysłu? Czy nie przeczymy jedni drugim we wszystkiem? czy nie ma sprzeczności i wahań nigdy nierozstrzygniętych w nas samych? Gdzie pewnik, któregoby ktoś nie wydrwił, gdzie świętość, którejby nie zdeptano, gdzie dobro, które nie byłoby zarazem złem? Co wartem jest życie, gdy raz zabijamy drugich, by je zachować, drugi raz zwracamy dłoń przeciwko sobie, byle się go pozbyć? Czyż nie jest, czy nie musi być fałszywem wszystko, na co składają się miliardy drobnych fałszów i pozorów, jakie napotykamy na każdym kroku? Czyż nie jest fałszem dobro? piękno? zdrowie? cnota? siła? cywilizacya? które ciągle nas zawodzą i zdradzają, jak zawodzą i zdradzają usta i oczy kobiety, jak kłamie nauka, obalająca dziś, co podawała za pewnik wczoraj, jak okłamujemy my sami — siebie i drugich — bezwiednie i rozmyślnie.

Nie jestże kłamstwem prawda? a nawet samo jej przypuszczenie?

A jeśli w życiu nie ma prawdy, lub dotąd w pogoni wieków za nią nie osiągnęliśmy jej — co ją zasłania lub wyklucza? Czjliż nie słońce jest winnem wszystkich kłamstw i złudzeń życia — słońce, które to życie wytwarza?...

O! czemuż świeci ?!...

Naraz deszcz ustal. Ostatnie krople spadły na ziemię z gałązek drzew i dachów, tu i owdzie zawisło ich kilka i świecą jak brylantowe perły, świecą, coraz żywiej, a jaśniejące w nich iskierki rozszczepiają, się na kilka barwnych promyków, aż zajaśniały siedmiu kolorami tęczy...

Słońce znów weszło!

Cicho, z nienacka, bez szelestu, zalało ciepłem i światłością stumilowe przestrzenie od jednego błysku, rozsypało barwy, blaski, ożywiło świat cały.

Ptaki, wywabione z kryjówek, poczynają świergotać, otwierają się drzwi, okna i ludzie, wybiegłszy z domów, witają uśmiechem podziwu słońce, które w tryumfalnym powrocie barwistą wstęgą tęczy spętało niebo...

I znowu ruch, wrzawa! — rzekłbyś: szczęście wstąpiło w świat — z pełnej piersi dyszą wszyscy ułudną rozkoszą życia... Zapomnieli, że przed chwilą było im zimno, ponuro — lecą oślep na przynętę zwodniczych blasków, niepoprawni, nienauczeni niczem...

Ja sam... czuję to... jak inni... daję się jego wpływowi owładać... Czuję, że mi znów lepiej, weselej... że znów, jak wszyscy, rzucę się w jego topiel z rozkoszą... jak zdradzony kochanek rzuca się w objęcia zalotnicy, mającej nad nim władzę...

I na myśl o tem, jak jedni są ślepi a inni słabi, jak wszędzie i zawsze jesteśmy bezsilnemi ofiarami wyższych sił, na domiar męki świadomemi naszej niedoli, na tę myśl dusza tak mi się zasępiła, serce tak się ścisnęło, że pośród śmiechów, poprzez radosny tłum, w ulewie jasnych promieni słońca, pokrzyżowanej milionem refleksów barwnych, uciekłem z pochyloną głową, zgnębiony i straty, aby nie patrzeć, nie dać się mamić kłamliwemu widowisku. A wpadłszy do mieszkania, zasłoniłem okno, z ukrytą w dłonie twarzą rzuciłem się na łóżko i płakałem, płakałem z takim bólem, jak gdybym poznawszy nicość wszystkiego i straciwszy ostatni promyk wiary w to, co kochałem, a bez czego żyć niepodobna, opłakiwał odwieczną nędzę ludzką, która — kiedyż się skończy!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ŻYCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIESZCZĘŚCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MATKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLUCZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PULARES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJCIEC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej