Zygmunt Niedźwiecki

U OGNISKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

U OGNISKA.

PRZYJACIEL.

"BIADA!... "

WSZYSTKO.

ZA PIECEM.

"PROSZĘ O GŁOS!"

POGRZEBY.

ONA...

Młodszy brat.

Najmniejszy procent.

KOLEŻKA.

Czego im brak?

WINOWAJCA.

"NA STRAŻY"

OWACYA.

U OGNISKA

SZKICE

Zygmunt Niedźwiecki

U OGNISKA.

Od godziny już biadał cieśla nad okropnością zaszłego faktu. Z niesłabnącą gadatliwością starego, poczciwego zrzędy, którego troska unosi, rozwodził się nad tyra ciosem niespodzianym a tak strasznym, co spadał na jego siwą głowę i jego sławę dotąd niesplamioną.

Czyby się był spodziewał?.. przypuścił?.. czy mu przez myśl kiedykolwiek przeszło, aby ich jedynak Staszek, to dobre, poczciwe, pociech im samych dotąd przysparzające chłopczysko, ten syn ubóstwiany, zazdrość innych ojców i matek, pokusa dziewcząt, zuch nad zuchy między młodymi — aby on właśnie, nadzieja ich jedyna, tak wielkie, tak okrutne sprawić im miał zmartwienie?.. I wstydem, zgrozą, żałością przejęty, giestykulując żywo rękoma, wstrząsając siwe brwi i wąsiska, przemierzał gwałtownym krokiem mieszkanie, którego ład, czystość i spokój zdawały się zdumionemi oczyma patrzeć ze wszystkich kątów na gniew wzburzonego starca.

Matka tymczasem, otyła starowina, strapiona i oniemiała przysłuchiwała się wszystkiemu w zgarbionej postawie, z policzkiem frasobliwie obłożonym jedną ręką. nie mając w tych rzeczach własnego zdania, jak w wiela innych, przejmując się ślepo poglądami męża.

Ostatnia zostawała im jeszcze nadzieja, że wieść jest fałszywą, że dali się omamić plotce, dlatego niecierpliwie czekali powrotu syna.

Z żywemi ruchami, zwyczajem swoim, jak bomba, wpadł chłopiec do mieszkania. Rzucił w bok kapelusz, zrywając go z głowy tak gwałtownie, że aż to mogło wzbudzić obawę, aby i głowy razem nie zerwał, wycisnął ustami na ręce matki czerwony ślad jak od kułaka, cmoknął w ramię ojca i odgarnąwszy jedną ręką jasne włosy z czoła, drugą rozpiął surdut i padł na krzesło w zawadjackiej pozie.

— Mamo! jeść... — wesoło zawołał — bo umieram z głodu...

Ale matczysko, zamiast, jak zwykle, powlec się ku piecowi po ryneczkę z bigosem, postąpiła do Stacha, o trzy kroki już wyciągając usta i ręce do całusa.

Rozbeczała się stara, poczęła syna gładzić ręką po policzku a do drugiego przyłożyła swoją załzawioną twarz i z oczyma na męża zwróconemi, samem zjawieniem się chłopca w domu, samym jego widokiem na jego przeciągnięta stronę, wyrzucała płacząca a wesoła:

— Ej, plotki, plotki Kubusiu... Czyż on na to wygląda?.. Przypatrz mu się dobrze...

To prawda, i ojciec tak sądził. Wpatrywał się z czułością w twarz jedynaka, poczciwą, zdrową, szczerą, w jego jasne oczy i ten uśmieszek figlarny pod małym figlarnym wąsikiem, i rozpogodzony myślał już na pewne, że to są oczywiście plotki, co słyszał w sklepie u rymarza, zmyślenie, bajka, złość ludzka. Podejrzenie takie mogło się przyjąć w jego umyśle tylko pod nieobecność syna. Staszek wyjaśni wszystko — tylko się pierwej niech naje.

— Matka, a czemuż ty mu nie dajesz jedzenia ? Porwała się czemprędzej, aż deski podłogi zaskrzypiały i już woń bigosu, buchając z pod przykrywki na pokój, niby z kadzielnicy troskliwości macierzyńskiej, sunie ku stołowi.

Lecz Staszka uderzyło zachowanie rodziców.

— Niby jakie plotki, matuchno? — zapytał z żywem zdziwieniem.

— Jedz-no, jedz wprzódy, łobuzie, a potem dopiero będzie sprawa — odparł stary, i poklepał syna po ramieniu dobrotliwie.

Tymczasem matka przyniosła nóż i widelec, sól, ukroiła chleba. Ale chłopiec, nie wydobywszy jeszcze pierwszego kęska z głębi ryneczki, odłożył widelec.

— Kiedy nie będę mógł jeść, jeżeli się nie dowiem...

Ojciec się zawahał, matka przybrała minę biorącej syna w obronę — ale spieszyło się przecież obojgu poznać prawdę.

— Bo widzisz... — bąkał stary — słyszeli my tu... że tego... żeś podobno...

— Mój Staszeczek!.. — wtrąciła dla złagodzenia przykrego śledztwa, czule, matka.

— Że niby — ciągnął ojciec pewniejszym głosem, aby raz skończyć — że niby należysz do tego nowego towarzystwa, co to wiesz...

Staremu twarz spoważniała, synowi też ale niezmięszany odparł bez namysłu:

— A tak — niby najprostszą, najniewinniejszą rzecz w świecie.

— Ty?! — zawołał ojciec głośno, z szczerem oburzeniem.

— Ja — odrzekł chłopak pogodnie.

— I jesteś jakimś starszym między tymi?..

— Wybrali mnie.

Zmartwiło go wrażenie, wywarte tem wyznaniem, lecz patrzył spokojnie; ani żałował, ani się wstydził. Matka czekała, co stary powie, ten, jakby weń piorun trzasł.

— Bój się Boga! chłopcze! cóżeś ty najgorszego zrobił!! — wybuchnął po chwilowem milczeniu, podnosząc ręce ze zgrozy i potrząsając niemi w powietrzu. — Bój się Boga synu!!

A matka zaszlochała:

— Mój Kubusiu, tylko się nie martw!

Stary zaczął wylewać żal swój. Zacząłwyrzucać synowi krok jego nierozważny, haniebny, zaczął go strofować, więcej doznając, niżeli pragnąc sprawić przykrości. Przedstawiał w najczarniejszych kolorach czyn jego, to wpisanie się. należenie, to przewodzenie w młodem towarzystwie robotniczem, które potępiał ksiądz proboszcz, sąsiad w oficynce adjunkt z magistratu, i winiarz z przeciwka i cyrulik wpodle, i pan Kapcanek rymarz, i cała ulica, i całe pewnie — o! na pewne — miasto. Towarzystwo to, podobno zawiązane pokryjomu, bo tak stało w Rajfurze (a choćby i jawnie, to i cóż... ), potępiały — zdaniem starego cieśli — władze, potępiały siwe głowy, potępiali ludzie z tytułem i znane firmy — więc nad takiem towarzystwem nie mogło być błogosławieństwa boskiego.

Stary się rozczulił, matka szlochała, podziwiając kaznodziejski talent Kubusia, a chłopak słuchał uważnie, z głową spuszczoną, przebierając okruszyny chleba na stole, nie tracąc żadnego słowa.

Po całogodzinnej przemowie wyglądał na przekonanego, więc go też matka ugłaskała, dała mu herbaty, pokosztowawszy, czy dość słodka — a stary, trochę sobie wyrzucając swą surowość, położył mu rękę na ramieniu i aby przyspieszyć odpowiedź syna, rzekł:

— Mówże co, nie siedź tak.

Stach wyprostował się na krześle. Odetchnąwszy z głębi piersi, pocałował oboje w rękę, i zatrzymując ojcowską, poprosił, z oczyma w jego oczy pogodnie wpatrzonemi:

— Tato? mój tato, zrobi mi tata jedno?

— No ? — odrzekł stary, chwycony za serce serdecznym tonem syna.

— Chodź tata ze mną.

— Gdzie?

— Tam.

— Gdzie: "Tam?"

— A do nich, do tego wyklętego towarzystwa. Słuchał tatuś, co ludzie o tem gadali, niechże tata zobaczy na własne oczy. Przecie ludzka mowa nie nieomylna a czasem obmowna. Niech tatuś tylko zobaczy...

— Ja?.. tam?.. Idźże... jakby to wyglądało!...

Jakiś niesmak i obawa owładnęły starym, jakby go kuszono do czegoś złego.

— Jak tatę proszę!.. Nic w tem nie będzie złego.

Matka odczuła szczęśliwy pomysł, ufała chłopcu.

— Ta juści, że złego w tem nic być nie może... Czemubyś nie miał pójść zobaczyć... Stach by cię nie namawiał.

Podmajstrzy mrugał oczkami, rozważając. Nareszcie sięgnął po czapkę z daszkiem i rzekł z decyzyą:

— Dobrze. Pójdę. Ale jak cię stamtąd zabiorę... nie wrócisz więcej ? !..

Usta Staszka zaśmiały się tak. że tylko je całować, co też matka zaraz uczyniła.

— Zgoda. Nie wrócę, jeżeli mi tata zakaże. Ruszyli ochoczo, odprowadzeni do drzwi przez matkę, pełną dobrych przeczuć.

Izbiny lokalu młodego towarzystwa były puste, ale białe i czyste. Na środku stół, pełen gazet, książek, szafa z książkami pod ścianą, wieszadła, ławki, krzesła, jasno świecąca lampa u sufitu, i pełno młodych chłopaków a wszystko czyta z zajęciem lub gorąco rozprawia.

Skoro podmajstrzy z synem weszli, zaraz rzucono się ku Stachowi, bo był tu jeden z pierwszych, a starego, który był ambitny i sam też lubił przewodzić w młodości, chwyciło to za serce. I jemu się pokłoniono, niektórzy go bowiem znali.

— Siądźże se tata, ja tu mam trochę roboty — szepnął Stach.

Stary usiadł i patrzy. Rachuje obecnych.

Jest ich ze czterdziestu. Niektórzy wychodzą, ale przybywa ich coraz więcej: same młode, śmiałe chłopcy, z minami poczciwemi. budzącemi ufność. Źle z oczu żadnemu nie patrzy, nie zmawiają się tu więc chyba — jak sądzi pan Kapcanek — na nic złego.

Czyta wszystko, czyta, odmienia gazety, książki a czyta. Ale tam szepczą.... O czem ? Czy nie jakie spiski lub bunty przeciw majstrom ?..

Podszedł nieznacznie, wstydząc się w duszy podsłuchiwania, lecz idzie mu o syna!..

Eh! niewinna gawęda młokosów: to złe w świecie, a to dobre, tak być powinno a tak nie — przerabiają świat własnym konceptem, nie bardzo dojrzale lecz uczciwie... Dzieci — ale myślą, o czem myśleć warto, należy.

Ba! zaczynają pleść głupstwa... Wtem wchodzi jakiś z drugiego pokoju.

— Co to ? jakto ? nieprawda. Nie tak jest a inaczej...

I jak im zacznie mówić, wykładać, pouczać, uczciwie i mądrze, jak stary...

Dobrze się tu dzieje: ciemnemu otwierają oczy.

— Czy to jaki student? — pyta cieśla szeptem bliżej stojącego.

— Nie, to jeden mechanik.

Teraz mowa w gromadce o jakimś nicponiu Wszyscy się oburzają, potępiają próżniaka opoja, wichrzyciela.

— Takich — mówią — nie powinno być tu między nami. To wstyd dla towarzyszy.

A teraz znów mowa o doli biednych ludzi, i jak to zjednoczonemi siłami można i trzeba się oświecać, podnosić, uszlachetniać, i jak się to z czasem zrobi, zrobić musi, byle jedność, byle wytrwanie.

— Nie głupie chłopaki, jak Pana Boga kocham — myśli cieśla — nieźle mają w głowie. Ja se to samo kalkuluję nie od dzisiaj, patrzący, jak naród roboczy cierpi a cierpi.

Wśród tamtych zaś jeden prawi:

— Nie powinno być krzywdy, próżniactwa, nie powinien biedak wszędzie nadstawiać karku za możnego i takich, co z nim trzymają... Sprawiedliwość niech będzie dla wszystkich jedna, kto sprawiedliwy.

— Święta prawda! — myśli stary — w kościele lepiej nie mówią. — Udobruchał się zupełnie, w gębę go zaczyna swędzić, chciałby przemówić do nich cieplej, dodać im ducha, pochwalić.

Wtem zerknął przez drzwi do drugiego pokoju, gdzie Staszek liczył pieniądze, przyjmował, chował do puszki i zapisywał.

— Nad pieniędzmi mu dali dozór?.. — ou! ma tutaj wiarę, znaczy...

A jak ta biedota składa ochotnie miedziaki na wkładki, na zostających bez pracy, na bibliotekę, na pismo — bo to dzień sobotni, dzień wypłat... Czyliż nie lepiej, że te pieniądze tu znoszą, na takie cele, niżeli do szynków i licho wie gdzie jeszcze?

A przybywa ich coraz więcej, aż miło, aż radość, aż ciepło...

W tej chwili drzwi się otwarły z trzaskiem. Dwóch stolarzy coś dźwiga: nowe ławy — dar członków, własna ich praca, dla młodego, ubożuchnego gospodarstwa w stowarzyszeniu.

W zamieszaniu jakieś od pół godziny z zakłopotaniem chowające się w kąt chłopiątko. introligator, dobywa z za paltota obraz i oddaje na uboczu, jak gdyby wstydząc się swego daru. Obraz na ścianę... A z pod ściany tej znów. przypomniawszy sobie to teraz widać, porywa się dwóch zagadanych lakierników na ławę i wołają ponad głowy wszystkich ku kasyerowi:

— To jakże będzie z temi drzwiami, ze stołem, z krzesłami, panie Stanisławie? Kiedyż się to pomaluje — bo czas jest.

Tamten na to:

— Może w przyszłym tygodniu w wolniejszej chwili. Patrzajcież, jaka ciżba.

Ciżba też była jak w ulu.

Aż oto drzwi się znów otwierają z hałasem, głośny tupot od schodów dolata.

Wchodzi dziewięciu chłopów jak mur: cieśle, w zakurzonych butach, powracający z roboty za miastem, gdzie byli przez pięć tygodni przy budowie. Stary zna niektórych. Walą prosto do kasy. pozdrawiając wesoło po drodze na prawo i lewo, opaleni, spoceni, weseli odbyciem ciężkiej pracy, przesiąkli słońcem i świeżem powietrzem, z którego wracają. Płacą wkładki zaległe za pięć tygodni, rozpowiadają swe dzieje, kupi się koło nich wszystko.

— Bylibyśmy zostali dłużej, ale nas spłukały deszcze i tęskno nam też było tutaj. Okrutnie, mówię wam, naród wsiowy bieduje, gorzej nas, czasem. A cóż tu u was nowego ?

Wtem jeden z przybyłych, podniesioną ręką zwracając na się uwagę, wykrzyka:

— Ale!!.. Przyprowadzi wam tu jutro z Podwoli Kozik dwunastu kamieniarzy od mostów i kupę cieśli, a jakże, co jeszcze nie wpisani... Dużo też już macie narodu?

— Pięciu brak do tysiąca.

Stanisław podnosi głos:

— Pięciu brakowało wczoraj. Dziś już jest tysiąc czternastu.

Gwar się wzmaga, radość wybucha, stary patrzy i dumny myśli: "Do djabła, nie ma przecie jak cieśle, raźny to naród!.. " i radby im dokrzyknąć: "Dobrze chłopcy, dobrze... " ale go nie usłyszą w ogólnym hałasie. I czuje, że wyjdzie stąd nie takim, jak wszedł i czeka na syna, chciałby go już zawołać, uściskać, ale się nie spieszy, nie chcąc mu przeszkadzać, bo musi być potrzebny. Ńie spieszy się, bo mu tu dobrze, bo ciepło mu i młodo, obok tych serc młodych, gorących, obok tego wspólnego ogniska, ogniska biedaków, do którego i jego chłopiec z innymi ognia przyrzuca. Niech się grzeją! niech pracują! niechaj uczciwie pracują dla jutra! niech im się szczęści!

— Tato! idziemy?

— A chodźmy.

Ledwie się przecisnęli, żegnani, zatrzymywani, lecz na ulicy szli długi czas w milczeniu, jeden o drugim myśląc; i o tem miejscu, co dopiero opuszczonem.

— I cóż tato? — spytał wreszcie chłopiec z cicha.

Stary uchwycił syna za rękę i bełkotał wzruszony:

— A cóżby? Dobrześ zrobił, rób dalej! róbcie wszyscy młodzi... bodaj wam się wiodło!

Tu przystanąwszy, obrócił Staszka twarzą do siebie i wyrzucił goręcej, choć z pewną ostrożnością, jakby się bał, by go nie podsłuchano:

— Mój chłopcze! jabym się sam do was zapisał... wierzysz? jak Boga kocham!.. Tak tam u was serdecznie... Ale cóż — nie mogę, majstry by mnie zjadły!...

PRZYJACIEL.

Długi czas Biedroń nie wiedział, co począć z listem, zapraszającym go do prezesa, aż nakłoniony namowami towarzyszy, poszedł w końcu.

Burzliwe wybory przed tygodniem dobyły na jaw cały, wrący już w głębi miasta, w łonie ludności, proces buntu przeciwko jawnie, bezczelnie spełnianym na szkodę ogółu nadużyciom indywiduów i kliczek. Jak grzyb i wilgoć w zaniedbanym budynku rozplenione, obudziły one wreszcie gwałtowny opór żywego organizmu, usiłującego wyrzucić z siebie trapiącą go chorobę. Po wielu zmiennego szczęścia starciach ze stron obu, nastrój był podniecony, spodziewano się jakichś ustępstw, układów. To napinało ciekawość, to nakłoniło też Biedronia do złożenia żądanej wizyty.

Jak syna marnotrawnego przyjmują w domu ojcowskim, jak dziecię ukochane wita czuła matka, albo kochanka wierna i przebaczająca wybranego — tak został przyjętym Biedroń w domu prezesa.

Surowy robotnik, energiczny i śmiały, nawykły mówić krótko a otwarcie, poruszać się rubasznie, ale szczerze, prosto i jasno myśleć, nie zmięszał się wcale pod wpływem tego przyjęcia. "Wiedział przecie, gdzie jest, do kogo przybył i ani czułości gospodarza, ani miękkość jego mebli, ani aromatyczna woń gabinetu, nie były zdolne oszołomić choćby na chwilę tego "krzykacza ulic, przodownika hałastry, podżegacza i wichrzyciela". Tak go nazywali ci wszyscy, którym się nie podobało, że warstwy ludności, które najwięcej pracują a najmniej mają, poczynają myśleć o sobie, brać udział w życiu i, co gorsza, wydają z pomiędzy siebie wcale tęgich zuchów. Biedroń znał dobrze tego starego wyjadacza politycznych machinacyj, tego wpływowego łgarza, który po głowach ludzkich, głowach głupców, niedołęgów i łatwowiernych poczciwców, niby po schodach, wspiął się na wysokie piętra karyery, śpiewając całe życie ładnie brzmiącą piosenkę popularnych haseł, ową piosenkę, co tak mało kosztuje, a porywa tłumy tak łatwo, jak szczury piszczałka zamawiacza. Domyślał się też. że tłum robotniczy, pośród którego sam jednym był z pierwszych, nakazawszy wypadkami ostatnich dni, aby się z nim liczono, będzie przedmiotem rozmowy. Lecz jakim cel jej ostateczny?...

Po całej ulewie grzeczności, co spłynęły po gościu, nie wsiąkłszy weń, niby deszcz po skale, prezes, z miną poczciwca, trochę uradowany, trochę rozrzewniony, a trochę smutny, zaczął:

— No, ale nie mogę wyjść z podziwu, że pan przyszedłeś. Bo wy mnie tam macie za wcielonego djabła, a co najmniej za jego prawą rękę!... Mój Boże! jak to się trudno porozumieć!... To całe nieszczęście nasze! to nas dzieli, osłabia, gubi!... Gdybyż to więcej wzajemnego zaufania! więcej zgody!... Ileby to można zrobić dla wspólnego dobra!... Ale cóż — jedni drugich podejrzywamy, ten tego ma za wroga, choć tamtemu się ani nie śni i wojna gotowa: wojna między braćmi! grzeszna wojna! fatalna!!... a li tylko dla tego, że się nie rozumieją... Oj. bieda, bieda!

W tem dodał weselej, biorąc gościa czule za kolano w miejscu bardzo łechczywem nawet u tak poważnych jak Biedroń ludzi, który je też cofnął:

— Lecz my się zrozumiemy! wszak prawda ?

— Dobrzeby to było, panie prezesie — odparł robotnik i pomyślał: "a więc o zgodę idzie, o porozumienie", — i po swojemu, pomijając piękne słówka, śledził myśl gładkiej i ciepłej mowy gospodarza.

Prezes zaś, gromadząc na prędce z pamięci wszystko, co kiedykolwiek dla dobra powszechnego uczynił ustami, a w mówkach oddał istotnie najwięcej usług społeczeństwu, wykadził najpierw obficie frazesami ogół, a potem zwrócił trybularz swej wymowy na gościa, którego zna oddawna z najlepszej strony, wie, jakiem się tenże zaufaniem cieszy w swoich kołach i jak słusznem...

— Panbyś mógł wiele dobrego uczynić, wiele! o tak! znam się na tem.... Kto bierze udział w życiu publicznem, jak ja, od lat trzydziestu!... W panu jest materyał, wielebyś mógł zrobić... 1 dla drugich... i dla siebie. No, bo o sobie zapominać nie można, nie trzeba... Kto daje wiele, wiele mu się należy. Kucharz nie powinien być głodny!... Ale pan o sobie zdaje się nie bardzo pamiętasz... Wiem! Znam to!... My, ludzie oddani ogółowi, zapominamy o sobie samych, sprawy nas porywają, karmi się drugich, samemu głodnym się umiera... Ach!

Tu prezes odsapnął, co uczyniło uderzającemi jego pełne, czerwone policzki, i brzuch w znakomitym stanie utrzymany, i kołyszący się na nim gruby, złoty łańcuch, który szczerzył swe błyszczące ogniwa, niby zęby bezinteresowności i niesamolubstwa z pod bogatego szlafroka tego drugim poświęcającego się męczennika.

— Ale co tam! nas co innego cieszy! — my szukamy zadowolenia zewnątrz siebie, w szczęściu drugich... Ja to rozumiem panie, ja tem żyję... I panu to z oczu tryska... My się zrozumiemy!

Powoli też prezes, obiecując rychłe porozumienie, stawał się coraz zrozumialszym.

O co mu szło? — oczywiście o dobro publiczne. Aby je uzyskać, czego potrzeba? — Wziąć się za ręce, bo w rozprószeniu nie da się rady; trzeba porozumienia, karności, zgody i — jednej komendy.

— Pan mnie rozumiesz?...

O tak, rozumiał Biedroń, patrzył przecie od godziny na jednego z tych, którzy tak chętnie podejmowali się być komendantami.

W dalszym ciągu prezes bardzo wymownie i bardzo obrazowo podzielił działaczy w sprawie publicznej na hufce, mające swoich przodowników, ci ostatni tworzą sztab komendanta. Przy wspomnieniu "sztabu" oczka prezesa mrugnęły smakowicie, dając do zrozumienia Biedroniowi, że mu się kroi na rangę sztabowca. Usta zaś mówiły:

— Pan masz swoich, którzy ci wierzą, dla których jak najwięcej pragnąłbyś uczynić, a tem więcej potrafisz, gdy będziesz z nami, bo jedność... zgoda... porozumienie... komendant... Pan mnie pojmujesz?

— Uhm, pojmuję.

— A my między wami potrzebujemy kogoś swojego mieć, tak samo jak wam przyda się ktoś między nami. Ważna, doniosła rola być takim łącznikiem!... I gdybyś się pan podjął?... gdybyś zrozumiał!...

Zdaje się. że rozumiał. Miał minę uśmiechniętą, pewno z uciechy. Złapał się, jak oni wszyscy, na kadzidła, na obiecanki, na rangę. Złapał się, jak złapano przed trzydziestu laty prezesa, który w jednym dniu, w przeciągu jednej konferencyi z członkiem ówczesnej starszyzny, z czerwonego stał się białym, bielutkim, tą białością stronnictw politycznych, która się brucze tak szkaradnie i której się doprać niepodobna.

Uważając interes za ubity, rybę za złowioną, zakończył prezes:

— A żeby o najważniejszem nie zapomnieć, proszę pana, bądź pan tak dobry być jutro około południa u dyrektora naszej spółki fabrycznej. Wakuje tam jedna niezła posada, o której pan z nim pomówi — no i — jeżeliśmy się dobrze zrozumieli...

Biedroń zerwał się jak sprężyna. Oczywiście będzie dziękował, dlatego taki czerwony.

— Jeżeli mnie pan dobrze pojął... — powtarza prezes z przyjaznym uśmiechem, ale już trochę z góry i protekcyonalnie, jak do przyjętego w służbę po zawarciu umowy, i dla ostatecznego skaptowania sobie robotnika, wyciągnął prawicę z palcami, w złoto kutemi, w te lube kajdany trzydziestoletniej pracy dla ogółu.

Ale robotnik cofnął się, nie wyciągnął swojej, nawet do policzka jej nie wyciągnął, tylko wyrzucił przez zęby, wzruszony, uniesiony, głosem, jakim z wstrząśniętej piersi nie jednostka do jednostki, ale cały jeden gatunek ludzki do innego przemawia, głosem niepohamowanej nienawiści i wzgardy, głosem nieustającej a zażartej walki:

— Ja pana pojmuję, oddawna pana pojmujemy wszyscy i doskonale — ale pan nas nie pojmiesz nigdy... Dlatego pospieszam pana objaśnić, że towarzysze moi nie są trzodą, dobry panie prezesie, — a ja — ja nie będę nad nimi pańskim ani niczyim pastuchem. No i chciałbym zobaczyć tego, coby się podjął takiej służby!

I nasunąwszy na głowo kapelusz rękoma drżącemi — wybiegł szybko.

"BIADA!... "

Kąpiele posłużyły landratowi wybornie, Żołądek się poprawił, policzki zarumieniły na nowo, tracąc swą niezdrówo-żółtą barwę, wróciło nawet trochę ochoty do pracy — tyle, ile uznawał za potrzebne dla zaznaczenia ostatniego roku swej służby jakimś czynem świetnym, czynem arcylojalnym, czynem godnym historyi — a nadewszystko godnym... maleńkiej złotej biżuteryi, jednej z tych, w jakich mężczyźni na stare lata bardziej niżeli kobiety w swoich klejnotach przez całe życie się kochają, jakie są marzeniem, ideałem, bóstwem automatów urzędniczych — krzyżyka!.. krzyżyka z kolorową wstążeczką, na którą czekały z tęsknotą wszystkie klapy surdutów w bogatej garderobie landrata.

A właśnie nadarzała się okazya.

Prusak po powrocie z kąpiel zastał rzecz niespodzianą, niepokojącą, ale prawdziwą gratkę dla swego doświadczonego podniebienia urzędowego zbira. Wietrzył już jej woń wyborną, jak dobry pies myśliwski wietrzy dziczyznę i rwał się ze smyczy rozwagi, idąc za tym' wewnętrznym głosem, który dobrze ułożone ogary szczuje przez całe życie.

Ale landrat za pół roku szedł na pensyę, chciał służbę zakończyć majstersztykiem — postanowił więc działać oględnie.

Przerzucał właśnie rozłożone na biurze papiery i dokumenta i myślał, kombinował, jak zręczny, wytrawny strategik.

Były to prośby, podania, statuty powstającego w mieście poznańskiem robotniczego związku, wszystkie już przejrzane przez właściwe instancye władz, zreferowane, ocenione, znalezione w porządku — bah! co najfatalniejsze — zatwierdzone.

Stało się głupstwo, możliwe tylko pod nieobecność słynnego z wybornej treaury landrata, głupstwo, jakiego by nigdy sam nie był dopuścił, a które teraz, skoro było faktem spełnionym, postanowił naprawić, cofnąć, zatrzeć, zniszczyć, zapragnął tak gwałtownie, z takim fanatycznym zapałem, jaki tylko w piersi urodzonego i długoletniego siepacza sztucznych form porządku społecznego wylęga się i żyje.

Spojrzał na zegarek: jedenasta. Dziś miał się rozmówić z delegatami robotników. Wezwani na ósmą czekają od 3 godzin. Za krótko. Przywoła ich najwcześniej za pół godziny. Czekanie zniechęca, przygnębia, przeraża, napełnia szacunkiem, chyli karki, zwłaszcza i tak już pochylone od pracy — niech czekają.

Zresztą potrzebował zebrać nieco myśli.

Landrat miał wypróbowany sposób skupiania myśli — chował go w szafie z aktami w postaci butelki przedniego koniaku. Stary, dobry koniak, objaw czci poddanych władzy jego obywateli, kupców, mających także inny, nieco gorszy koniak, dla swych bliźnich, dla tych, co zań płacili. Stary, poczciwy doradca przedstawiciela władzy, źródło przepysznych pomysłów, skarbnica jego służbistości, natchnienie, muza — landrata!

Ileż tych muz szklannych przewędrowało już przez kącik w szafie landrata. po krótkiem z jego ustami pożyciu!... Na tym punkcie był on gorszym od Turka, Mormona... ale porządek publiczny w mieście był tak wzorowym, jaki tylko energia, dobrym, niefałszowanym podlewana koniakiem, stworzyć jest zdolną.

Pociągnął z lubością z butelki, zatrzymując duży haust płynu w ustach, dla podroczenia się z swem pragnieniem, dla przedłużenia pieszczoty. Potrzymał go tak, posmakował i połknął.

Zrobiło mu się ciepło. Po jakiejś chwilce powtórzył dawkę i zdwoił, oczy mu zapłonęły, policzki okryła purpura, poczem otrząsnąwszy się, spojrzał na swój gabinet, jakby w natchnieniu.

Był to przybytek nad wyraz celowo urządzony. Wybornie udekorowana scena dla spraw, jakie się w niej rozgrywały. Powaga, surowość, tajemniczość, wszystko co działa na prostaka, co wzbudza postrach i zaciemnia wrodzony człowiekowi instynkt i poczucie wolności, wszystko to czuło się bezwiednie w tym przybytku. Kto tu wszedł, czuł się przygniecionym, omotanym, osaczonym, widział wlepione w siebie oczy inkwyzytora, czyhającego na niebaczne lub po prostu niezręczne słowo, słyszał za drzwiami kroki szyldwacha a przez okno oglądał więzienne mury o małych okienkach z kratą.

Landrat kontent był z swego biura. Odświeżona trunkiem wrażliwość i pamięć odniesionych tu sukcesów szeptały mu do ucha: tu się odnosi zwycięztwa, nie klęski...

Przeszedł pewnym, wspaniałym krokiem posadzkę, obejrzał się w lustrze, zadowolony z swej butnie nadętej maski, rzucił okiem na biusty, portrety, szafy, na wszystkich sprzymierzeńców swej od tylu lat odgrywanej komedyi jednostki, umocowanej nadawać kierunek ludziom i sprawom, i postanowił odnieść zwycięztwo — wymową.

Tak, czuł się do tego usposobionym — cisnęły mu się do głowy frazesy bardzo efektowne, liczył na wrażliwość słuchaczy, którzy dawali się przecież powodować wymownym towarzyszom, raz jeszcze pociągnął koniaku i kazał wezwać delegację.

Weszli.

Było ich czterech. Stary, niezgrabny jak niedźwiedź studniarz, weteran ruchów robotniczych, świadek wszystkich klęsk słusznej a tak biednej sprawy, jubilat kilkudziesięciu śledztw, kozieł ofiarny niezliczonych prześladowań i denuncyacyj, a niezmordowany do końca, siedmdziesięcioletni już dzisiaj blizko szermierz sprawy, zgarbiony, nachmurzony, obojętny i spokojny. Przy nim. z fantazyą pewną, wysunął się naprzód młody ślusarz. rumiany i tęgi zuch, z którego całej postaci tryskało zdrowie, siła, pogoda duszy i ciała.

Mały, szczupły, o płonących ogniem oczach blondyn stanął z drugiej strony. Był to młody drukarz, świeżo wypuszczony z więzienia, dusza ruchu, któremu poświęcał dnie i noce, zdrowie swoje, może życie. Teraz drżał z niecierpliwości, oburzony zwlekaniem, czekając na załatwienie sprawy. Za tą trójką ukrywał się jak mógł ogromny dryblas z podwiązaną twarzą, murarz, udający ból zębów, bo nie mógł zwalczyć szalonej chętki śmiechu, jakim, jego wesołą naturę napełniał widok tylu głupstw, dzieciństw i niskich utrudnień, któremi usiłowano zniechęcić ludność roboczą miasta od związania się w stowarzyszenie o celu tak niewinnym i tak zarazem wzniosłym, jak wzajemne oświecanie się, wzajemna pomoc i strzeżenie wspólnych praw i interesów. Nie chciał iść z nimi tutaj, zaklinał się, że parsknie w samą twarz śmiechem dygnitarzowi — ale go zmuszono, był bowiem delegatem i wszystkie akta mieściły jego podpis.

Stanęli przy drzwiach, skłoniwszy się plecom landrata, który bębnił palcami w okno.

— Kto tam? — zapytał, nie oglądając się.

— My.

— Hę? kto taki?

— Robotnicy, w sprawie statutu, — drżącym głosem odrzekł drukarz, którego nerwowa twarz odbijała gniew, jaki nim targał.

Dryblas się zakaszlał — ślusarz oglądał spokojnie miejsce — studniarz zaś, obojętny na nie, po tylu w niem w życiu swojem wizytach, czekał.

Przestali tak z kwadrans, oglądając od stóp do głów odwrotną stronę figury pana landrata, który z rękoma w kieszeniach, odwinąwszy poły surduta, odsłaniał im zwykle zakryte okolice spodni, kołysał się na nogach i milczał.

Naraz odwrócił się. Sądził, że przywołani uczuli już należycie swą małość a jego wielkość, i że teraz paroma słowy ostatecznie ukorzy ich przed sobą.

Zmierzył ich oczyma. Oczu starego studniarza nie spotkał; stary, mrugając powiekami, myślał o porzuconym warsztacie, o zmarnowaniu pół dnia pracy. Śmiałe spojrzenie zuchowatego ślusarza nie zastanowiło też zbytnio radcy, który nie takim już zuchom pozwalał straży w tajniach urzędowych zakamarków żebra łamać. Trochę go zmięszały pałające oczy, jakiemi przeszywał go drukarz, ziejące nienawiścią, obelżywe, urągające. Ale pan landrat uważał za niegodne mierzyć się swemi oczyma, opłyniętemi łzą, wywołaną przez koniak, z spojrzeniem marnego robotnika. W ambaras natomiast wprawiała go pucołowata, chustką okręcona gęba wielkoluda, stercząca nad głowami tamtych. Gęba ta skrzywiona była grymasem płaczu — a jednak landrat, uderzony jej wyrazem, przysiągłby, że w gębie tej coś się śmiało...

Śmiało się! tu. w tym przybytku!... wobec niego! reprezentanta najwyższej władzy...

Landrat bał się śmiechu jak ognia, jak się śmiechu boją ci, co nań zasługują, bo śmieszność jest największym postrachem śmiesznych...

— A tobie co! — zapytał szorstko, wskazując ruchem głowy na obwiązanego.

Odpowiedziało milczenie — naraz drukarz wybuchnął z niestłumionem wzburzeniem:

— Panie, nie jesteśmy więźniami.

Landrat zmierzył go wzrokiem, który mizeraka miał zmiażdżyć, ale nie zmiażdżył. Potem zmierzył jego towarzyszy — ci też wyszli cało. Wtedy pomyślał: Harde bestye — i odparł na słowa drukarza szyderczo:

— Tak, jeszcze nie.... Więc co to panu, panie?!...

Murarz czuł, że po tak szybkim awansie z "ty" na "pana" ryknie, ryknie śmiechem najserdeczniejszym w życiu, jeźli otworzy usta. Taka to już była natura, że miał wzrostu za dwóch, poczciwości za czterech, jadł za sześciu a śmiał się za dziesięciu. Nie bał on się rozśmiać. ale mu szło o towarzyszów, nastrojonych tak poważnie. Więc bełkocąc, nadąwszy gębę, giestami zaczął pokazywać. że go boli... że go bardzo boli... i schował głowę za plecy tamtych a landrat zadowolony mruknął:

— Otóż to. Skutki jakiejś bijatyki.

Patrzył na nich jeszcze lekceważąco z przesadnie udaną pogardą, aż rzekł szorstko podniesionym głosem, przystępując do rzeczy:

— Cóż to nowego się dzieje! Zachciało wam się jakichś towarzystw ? związków ? spisków ?

— Wnieśliśmy podanie do urzędu...

— Podanie, podanie... mnie tem nie zamydlicie oczu. Znam was, ptaszki. Ale czy wiecie, czem to pachnie? — krzyknął, nie zbliżając się do nich, bo poczuł, że pachnie w tej chwili mocno koniakiem.

Takie pytanie wprawiało tutaj zawsze przesłuchiwane strony w drżenie. Daremnie jednak śledził landrat obecnych — nie drżeli. Drżał natomiast ten drągal z tyłu: drżał, drażniąc tem landrata, który śledził jego minę i nie mógł dojrzeć ukrytej w chustce, dłonią osłoniętej. Siwy studniarz stoi niedbale, jakby nie widział, gdzie się znajduje, ślusarz patrzy mu prosto w oczy swojem spojrzeniem młodem, śmiałem — drukarz uśmiecha się ironicznie. Bezczelne draby.

Landrata zaczyna porywać pasya na widok ich spokoju. Koniecznie chce ich przerazić.

— Czy wam się zdaje, że my nie wiemy ? nie rozumiemy? Czy wam się zdaje, że kogo oszukacie? że się wam uda cokolwiek ukryć? że my nie mamy najdokładniejszych relacyj o każdym waszym kroku? nie wiemy, co się między warni dzieje, na co zanosi?...

Pauza — landrat szuka nowego konceptu, wezwani stoją i patrzą.

Trzeba ich zdruzgotać jednem słowem.

Podniósł rekę, groźnie nią potrząsł i z zapłonioną twarzą postąpił ku nim, wołając wściekle z wybuchem opoja:

— Ja wam dam spiski! ja was nauczę konspirować! łotry!!...

Cztery czoła podniosły się w górę, czyste czoła, na których zakwitł rumieniec oburzenia. Ale obelga padła im pod nogi. Zmilczeli; byli w miejscu, w którem zawieszoną była wszelka sprawiedliwość. Tylko teraz i studniarz wpatrzył się w mówiącego, nie z gniewem, lecz z uwagą. Spokojny, cierpliwy, myślał: ależ on jest pijany....

Lecz swada po tym pierwszym frazesie porwała mowcę, który zaczął ustami miotać pioruny na słuchaczów, a rękoma rozrzucać krzesła, dając do poznania, że tak jak te krzesła w własnem biurze, tak wszystko, co mu się oprze, obali, strzaska.

Była to długa, wściekła przemowa człowieka, nawykłego grozą dobywać zeznania z upadłych złoczyńców, z tchórzliwych niedołęgów, z ludzi nieczystego sumienia lub duszy słabej. Długa, hucząca jak burza, groźba strasznych kar, nieuniknionego wymiaru sprawiedliwości, która czuwa i widzi wszystko!.. niczego nie przebaczy!.. A sensem jej było: Złoczyńcy! zawczasu wyrzeknijcie się swych zbrodniczych zamysłów, bo one są znane, bo dłoń sprawiedliwości zawisła nad wami...

Z oczyma krwią nabiegłemi, przewróciwszy już wszystkie krzesła, wyprówszy sobie rękaw surduta gwałtownym ruchem i pozbawiwszy się paru guzików, zapieniony, zadyszany, ale i jakby natchniony, zakończył landrat proroczo:

— Ale biada wam!... Władze będą nieubłagane wobec burzycieli porządku i konspiratorów ! Nie przebaczymy nawet najmniejszego wybryku, najlżejsze przekroczenie karanem będzie w dwójnasób! Na proch zetrzemy tę chorobę społeczną, która was wydała i którą szerzycie... Na proch robaki!.. na proch!!!...

I bił pięścią w pięść zapalczywie, sam sobie czyniąc krzywdę, nie mając litości nad biednym murarzem, którego już teraz, kolka poczęła zapierać, i który przeklinał naturę za to, że go obdarzyła skłonnością do śmiechu.

Landrat zaś kończył:

— Wy! reformować społeczeństwo? wy wiązać się i łączyć? W jakich celach? w imię jakich haseł i na jakiej podstawie? Kto inny powołany jest czuwać nad waszem dobrem i kto inny się niem zajmuje. Biada wam porywać się przeciwko istniejącemu porządkowi. Miliony bagnetów stoją za nami! Tysiąc dział wymierza paszcze w waszą stronę! Spalimy was, rozbijemy w puch żarem kartaczy! złe musi być zdławionem w zarodku i zdławionem zostanie. Skończyłem.

Odwrócił się. otarł pot z czoła i poprawiając spodnie, które z powodu utraty guzików zaczynały się rozluźniać, grożąc mu przygodą śmieszną i wcale w tej chwili niepożądaną, poszedł do okna. Myślał w duchu:

— Mówiłem jak ks. Bismark. Teraz już są wyleczeni na pewno, ta hołota. No krzyżyk pewny, wraz z dekretem przeniesienia w stan spoczynku....

Naraz doleciał go szmer dziwny. Obejrzał się. To murarz, niezdolny dłużej panować nad sobą, zakrztusił się tłumionym w sobie śmiechem i śmiał się teraz, kaszląc, kichając, dysząc, ze łzami w oczach.

Zmięszany tem, próbował landrat rzecz: zagadać:

— Czegoż jeszcze stoicie?

Tamci obejrzeli się na studniarza.

Starzec spokojnie, z cicha, z flegmą człowieka doświadczonego, rozsądnego, który mówi wtedy tylko, gdy trzeba, rzekł:

— A bo my czekamy na statuty, panie landracie.

— Jakie statuty ? co za statuty ?

— Te, które wczoraj wróciły z Poznania zatwierdzone.

Landrat kompletnie wypadł z tonu. Skąd •oni wiedzą?...

— Przyszły? oho! pytanie czy przyszły!... a jeźli nawet przyszły, pytanie, czy je dostaniecie... To bez mej wiedzy!

— Ale zatwierdzone! — odparł studniarz najspokojniej, drukarz skinął głową z uśmiechem bazyliszka, ślusarz promieniał z radości, a murarz...

Ach tego już było landratowi za wiele. Pobiegł ku niemu...

— Ty! ty! — wrzasnął z pasyą — a ty się czego śmiejesz, skoro cię zęby bolą?!...

I czuł ochotę palnąć go w kark kułakiem, tylko mu się wydał jakiś za barczysty, za duży...

— A bo... a bo... bo mnie już boleć przestały... — wyjąknął murarz.

— Precz!!! — z giestem królewskim zawołał laudrat.

Wyszli.

Nazajutrz doręczono im statuty.

WSZYSTKO.

— Nie, panie, nie mogę dać wozu, i nigdzie go dzisiaj u nas nie dostaniecie. Żniwa ledwie zaczęte, deszcze co tylko nie luną... Dziś ludzie nawet wprzęgają się do zwózki, bo bydląt nie starczy. Poczekajcie dni parę...

— Czekać!...

Zagadnięty strzepnął niecierpliwie rękoma i wskazawszy nieznacznie na stojącego opodal towarzysza, raz jeszcze począł chłopu wykładać, że o czekaniu mowy być nie może, że to człowiek chory, którego jak najprędzej zawieść trzeba do lecznicy, który dziś, jutro, ducha wyzionąć może.

I spojrzeli obaj na chudy, wybladły szkielet ludzkiej postaci, cień, widmo człowieka, tak smutno odbijające od bujnego rozkwitu, jakim jaśniał na okół letni krajobraz pięknej szwajcarskiej doliny. A mówiącego dreszcz przeszedł po tych słowach, w których wygłosił wyrok, ciężący nad jego biednym przyjacielem. Ale chłop poruszył ramionami na znak, że na to nie poradzi.. Chory potrzebuje pomocy, to prawda — ale żywi mieszkańcy jałowego zakątka gór nie mogą się też bawić w samarytan w pilną godzinę zbiorów. Dwa, trzy dni ich samolubstwa w tej chwili — to rok życia, cały przyszły rok życia dla okolicy !...

Rzekłszy to. nie tracił dłużej drogiego czasu i tak poświęciwszy go już próżnej rozmowie za wiele. Skinął głową i odszedł.

Dwaj przyjaciele zostali sami, podobni jeden przy drugim sile i niemocy, zdrowiu i chorobie, życiu i śmierci, tak nędzną, steraną, złamaną była postać jednego przy drugiego rozrosłych, buchających siłą i zdrowiem kształtach.

Suchotnik stał obojętny na przebieg rozmowy, przepowiedziawszy z góry jej rezultat. Błyszczące niezdrowo oczy jego z pod powiek czerwonych, znużonych nadmiarem letniego blasku, błądziły bezmyślnie w różne strony. Nie otwierając ust, pokaszliwał od czasu do czasu przez ściśnięte zęby owym lekkim, nic nie znaczącym z pozoru kaszlem piersi bez płuc, pustej, opróżnionej jak wyczerpany śpichlerz 'życia, jamy ciała. Teraz mruknął słabym, zmęczonym głosem:

— Mówiłem ci, Piotrze.

Tamten, wzburzony przeszkodami, które paraliżowały jego energię, do krwi wargi zagryzał z wściekłości. Udawał jednak spokój.

— Nic straconego — rzekł swobodnie, grając w dalszym ciągu przyjacielską komedyę najlepszych nadziei, która chorych, znających swój stan, do rozpaczy doprowadza. —

Pójdziemy kawałek tymczasem, a po drodze z pewnością się wóz jaki spotka.

I ruszył ścieżką, pociągając za sobą chorego. Niezdolny do oporu powlókł się za nim, ale po chwili milczenia, począł stękać w rosnącem rozdrażnieniu:

— I po co ty mnie wleczesz ?... Czy to nie wszystko jedno, gdzie umrą, tu albo

O milę stąd. dziś lub za tydzień, skoro lada chwila umrzeć muszę, skoro śmierć owładnęła mnie już w dziewięciu dziesiątych... Po coś tu w ogóle przyjeżdżał z tak daleka? czemuś opuszczał ważne i pilne sprawy, dla mnie jednego, będąc tam niezbędnym... Nie po to przecież pisałem, nie wzywałem cię... Chciałem cię tylko zawiadomić, pókim miał siły i pieniądze na opłacenie listu, że zdycham i że myślę o tobie, o was, o tem wszystkiem, co mnie zabiło, a dla czego drugi raz bym się dał zabić, gdyby...

— Ale co!... Pleciesz jak człowiek zdenerwowany. Niech tylko będziemy raz w lecznicy...

— Piechotą ?... nie dojdę.

— Końmi.

— Gdzie są?

— Spotkamy je.

— Mnie okłamujesz, czy siebie ?...

— A więc choćbym cię miał i na plecach własnych zanieść...

— Zwaryował! zwaryował po prostu. Nie widzi, że konam w jego oczach, że... gdyby nie to górskie powietrze... nie lato...

Zakaszlał się, aż mu oczy łzami opłynęły a koło wyschłej szyi wystąpiły grube sznury żył,

— Widzisz ? widzisz ?... Usiądźże przynajmniej.

— Ja widzę doskonale, ale czemu ty nie chcesz widzieć, co się ze raną dzieje...

Zaczął zrzędzić. Z uporem człowieka zmęczonego życiem, czującego blizkość śmierci i pragnącego jej, którego drażni wszelkie przeczenie, dowodził, że dalej nie pójdzie.

Dopiero po długich i cierpliwych przekładaniach dał się nakłonić do drogi, odbywanej wolno, przerywanej odpoczynkami i pytaniem spotykanych po drodze chłopów:

— Daleko lecznica Arzta?

Po czterech godzinach, już o zachodzie, gromada wracających z pól żniwiarzy odpowiedziała Piotrowi chórem na jedno z takich zapytań:

— Dwie mile.

Dwie mile!... tyleż im liczono cztery godziny temu!...

Szli jednak, szli ciągle dzięki nadludzkim wysiłkom wymowy Piotra. Suchotnik bowiem co chwila wybuchał gniewem, opierał się, lżył go niemal. Dopiero po odpoczynku, uspokojony nieco, ułagodzony serdecznemi prośbami przyjaciela, wlókł się dalej, patrząc na cień swój, pod nogami, rzucony przez księżyc, to znowu na silną, gibką postać tamtego. Posuwali się co prawda żółwim zaledwie krokiem, ale się posuwali naprzód: mijali drzewa, domy. skręty drogi, zbliżali się do celu.

Około północy nowa walka. Jan nie był już w stanie iść, ale też nie chciał i na to pozwolić, aby go towarzysz wziął na ramiona. Piotr nie śmiał nieborakowi tłomaczyć, że mu nie bardzo zacięży — przekonał go przecież w końcu i począł nieść.

Teraz przynajmniej droga szła jak należy. Mimo ciężaru Piotr dużym, pewnym krokiem przemierzał ścieżki, znajdując nawet pewną ulgę w tem pełnem zużywaniu swej siły, którą do niedawna musiał miarkować, aby nie męczyć towarzysza. Dwa razy odpoczywał w ciągu kilku godzin forsownego marszu — mimo tego tym samym wyciągniętym krokiem i z równą szybkością stąpał, gdy już szarzeć zaczynało, co wówczas, kiedy jeszcze pierwszego piania kurów w wioskach słychać nie było. Myśl o biedaku, którego pólurnarłe ciało na plecach własnych dźwigał, nie odstępowała go ani na chwilę. Czasem, zaniepokojony długiem milczeniem, uczuwał dreszcz na myśl, czy przypadkiem trupa już tylko nie niesie. Wstrzymywał się jednak od budzenia chorego, z obawy nowych utyskiwań i sprzeczek. Szedł ciągle, potem zlany, przymuszając coraz cięższe, coraz sztywniejsze członki do ruchu.

Wtem rozległ się szelest — stado krów, popędzane przez pasterza, ukazało się z za wzgórza.

— Daleko lecznica Arzta?

— Tu! za pagórkiem !...

Nareszcie!...

Po za wyniosłością ziemi był już prawie dzień. Zalewał on różowem światłem całą przestrzeń cudownej doliny, której białe domki pałały w jego świetle a dym buchający z kominów, purpurowemi kłębami unosił się ku niebu.

Pośrodku zielonych ogrodów, lasów prawie czarnych i sieci żółtawych i szarych dróg. drożyn, rysowały się o tysiąc kroków złocistemi konturami wspaniałe mury lecznicy — na nich zaś, na frontowej ścianie gmachu, błyszczał do słońca złoty napis, biegnący po nad gzemsy, a blask liter, wpadłszy w zmoczone bezsennością, nieoswojone jeszcze z światłem dnia, oczy Piotra, oślepił go i wstrząsnął.

Nareszcie!...

Odetchnął z głębi piersi. Radość niezmierna przeniknęła go całego. Patrzył i sycił się tym upragnionym widokiem, nie czując już zmęczenia, pokrzepiony, rzeźki myślą, że tam, w tym pałacu zdrowia, jego biedny Jan odzyska prawo do życia. A świeżość, woń, jasność poranku, ciche jeszcze świergoty ptaszęce dokoła, wprawiały go w upojenie, które zdwajało otuchę i budziło w jego sercu owe, pełne najsilniejszego przekonania wyrazy nadziei:

— Wszystko jeszcze będzie dobrze!... Nagle uczuł łzy na szyi a dokoła niej uciśnienie.

To Jan z płaczem dziękował mu i szeptał:

— Chodźmy tam!... chodźmy... Może ze mnie naprawdę jeszcze co będzie... Może ja jeszcze żyć będę...

Żyć!... to nie było pragnienie samoluba. Ten biedak jedno już życie swe, to. które lada chwila miał utracie!, w usługach ludziom i idei stargał — i z drugiem uczyniłby to samo; na to go tylko pragnął. Pragnąłby ży ć wieki — ażeby wieki pracować dla drugich!

Po chwili gorączkowego marszu znaleźli się w lecznicy. Jan, zbyt strudzony, pozostał na dole twierdząc, że już i tak samo przekroczenie tych progów wróciło mu część zdrowia. Piotr udał się do lekarza, właściciela zakładu.

Poważna i prawa twarz dodała mu otuchy. Powołując się na znany fakt. że zakład przyjmuje biednych chorych, począł się odwoływać do filantropii właściciela.

Lekarz uśmiechnął się.

— Moja filantropia zależy od liczby wolnych łóżek. Na szczęście jest jedno.

Obecny asystent skinął głową.

— Gdzież chory?....

— Czeka na dole. Umyślnie został, abym wpierw zapoznał pana doktora nieco z jego przeszłością, która może się nie podobać... Uciekł za granicę prześladowany za uczestnictwo w ruchach socyalnych. Jest skompromitowany, jak to mówią.

— Ach! to u was tak mówią — nie u nas, w Szwajcaryi. Czy ciężą na nim jakie poważne zarzuty ?

— Jeżeli pan pozwoli, opowiem to w kilku słowach.

Niedługie były, chociaż tak smutne, dzieje młodego entuzyastv, który nie doczekawszy 30-go roku życia, zdążył utracić majątek osobisty, zerwać związki rodzinne, pozbawić się grubych spadków, wyrzec się ukochanej kobiety, aby się tylko nie wyrzekać przekonań, wykluczony z uniwersytetu, wydalony z kraju, którego nie był poddanym, potem z miasta, które nie było jego gminą, nakoniec z własnej gminy groźbą więzień śledczych. Nękano go niemi po parę miesięcy raz po raz. aby go zmęczyć, zniechęcić, odciąć od umiłowanej sprawy, od biednych upośledzonych, którym się oddał, aby na legalnej drodze nielegalnemi środkami uczynić nieszkodliwym tego wroga ulegalizowanych nieprawości. Pozbawiony wszystkiego, nawet możności zarobkowania, wydalany tysiącznemi intrygami z biur, fabryk i warsztatów za pomocą postrachów i fałszywych denuncyacyi — więziony w niezdrowych kaźniach, żywiony strawą zabójczą, opuścił wreszcie kraj, ograbiony nawet z tego, co się pozostawia zwierzęciu: zdrowia — ale nie postradał zapału do pracy w imię miłości uciemiężonych, pracy, której poświęcił wszystko!...

W opowiadaniu tem przyjaciela, w proste wyrazy ujętem, było coś więcej nad tylekroć bez końca powtarzającą się historyę... były łzy, była niedola, nędza, rozpacz całej ludzkości, gnębionej i deptanej, której jedna cząstka, ten biedak blizki skonania, potoczył się tu w cichy zakątek górski, w którym chorzy żebrali o parę lat życia, o parę miesięcy, choćby o parę dni...

Zamiast oświadczyć Piotrowi, że przyjmuje chorego, lekarz zapytał:

— Pan wiesz, że mój zakład jest dla dotkniętych suchotami ?

— Wiem. Kiedy mój przyjaciel siedział w więzieniu, wypróżniano do jego porcyi obiadowej spluwaczkę suchotnika z więziennego szpitala. On tego nie wie. ale ja to wiem.

Lekarz i asystent spojrzeli na siebe zdumieni i wlepili jeden w drugiego oczy. więcej mówiące, aniżeliby czyjekolwiek usta wysłowić były zdolne.

— Jakto?! spluwaczkę suchotnika?!...

— Prawda, że trudno uwierzyć?

Wtem wpadł do gabinetu jeden ze służących.

— Panie doktorze!... ten obcy, na dole... Krew go zalała...

Lekarz zerwał się ku drzwiom.

— Ach bo też trzeba było zacząć od chorego — mruknął.

Pobiegli wraz z asystentem, zaczęli ratować krztuszącego się krwią własną Jana. Lekarz wydawał rozkazy, ale oczyma powiedział Piotrowi od razu: za chwilę skona...

Za chwilę też skonał, zostawiając przyjaciela z twarzą we łzach i zostawiając mu w uszach szept swój. ostatkiem tchu wyrzucony:

— Wracajże do nich... zaraz...

Stali tak w kilku, obaj lekarze i służba, patrząc na tego płaczącego mężczyznę i na to ciało w łachmanach odzieży, które jedna chwilka zamieniła w trupa, zbroczonego krwią, żółtego, bezwładnego.

Nareszcie Piotr stłumił w sobie boleść niezmierną i wybełkotał:

— W każdym razie... dziękuję panu za to, co chciałeś dla niego uczynić...

W tej chwili jednak lekarz, ' wezwany, oddalił się.

— Czy może nie byłem dość grzeczny?... Podziękuj pan z łaski swojej odemnie dyrektorowi, widzisz przecie, jak jestem zgryziony, albo ja sam pójdę jeszcze... — przemówił Piotr do asystenta.

Ten jednak odparł, machnąwszy ręką:

— Ależ... mylisz się pan. Po co tu w bawełnę obwijać: ot lepiej, że ten nieborak umarł... tak jest... Nie moglibyśmy go tu przyjąć. Biedaczysko, widzi pan, zanadto był wynędzniały i obdarty, nasi chorzy przeraziliby się na sam jego widok. A my mamy bogatą klientelę, z którą się zawsze trzeba

— Ach! dlatego ?!..

— Tak jest, dlatego. To trudno.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ZA PIECEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"PROSZĘ O GŁOS!"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POGRZEBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ONA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Młodszy brat.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Najmniejszy procent.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOLEŻKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Czego im brak?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WINOWAJCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"NA STRAŻY"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OWACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej