Syrokomla Władysław

UŁAS

Konwersja: Nexto Digital Services

UŁAS

Syrokomla Władysław

CZĘŚĆ PIERWSZA

I.

Smutny kraju Polesia! Znajomyś mi nieco;

Mglisto twoje wspomnienia z dzieciństwa mi świecą;

Snują mi się niekiedy, jakby senne mary,

Nieprzemierzone okiem trzęsawisk obszary,

Lasy ciemne i gęste, jakgdyby jaskinie,

Rzeka, co między łozą a sitowiem płynie,

Uprzykrzonych owadów drużyna skrzydlata,

I zielony motylek, co nad wodą lata,

I ta cisza powietrzna, rzadko przerywana

Ostrym krzykiem żórawia, klekotem bociana,

Albo płuchaniem czółna po spokojnej fali,

Kiedy rybak z więcierzem przemknie się woddali.

Tajemny jakiś urok w mych oczach obwiewa

Żółte Polesia piaski i ponure drzewa,

Czarne podarte chatki na piasku lub mszarze,

Słomą kryte cerkiewki i wiejskie cmentarze,

Ozdobione jedliną lub sosną pochyłą,

Gdzie sterczy mała chatka nad każdą mogiłą,

Gdzie w spokojnej mogile pomieszał się społem

Stary popiół pradziada z prawnuka popiołem.

II.

Tu, zasłonięci lasem i oblani wodą,

Z pokoleń w pokolenia ludzie wiek swój wiodą;

Żaden nowy obyczaj, żaden wymysł świeży

Nie przemienił ich mowy, ni kształtów odzieży;

Żaden nowy duch wieku nie przyłożył ręki,

By zmienić bicie serca albo takt piosenki. 

Jak przed wieki nosiły słowiańskie narody, 

Takie noszą sukmany, takie same brody, 

Takie same siekiery, któremi dąb walą, 

Takie same cerkiewki, w których Boga chwalą, 

Tak samo ich posila miód, jagła i ryba, 

Nic tutaj nie przybyło - trochę nędzy chyba. 

Czasem nową piosenkę żniwiarka ukleci, 

Ojciec nowe podanie opowie dla dzieci,

Co mu ze starych wspomnień po głowie się kręci, 

Co się działo w tej wiosce za jego pamięci; 

Drobne wspomnienia wioski lub pańskiego dworu 

Dają na wieczornicach treść do rozhoworu. 

Tam przy smolnem łuczywie, w wesołej gawędzie, 

Gdy chłopak wiąże siatkę, dziewczę kądziel przędzie, 

Gdy bajki pradziadowskie poczną bajać starzy, 

Serce się rozkołycha i głowa rozmarzy, 

Że zapomnieć tych bajek niema żadnej mocy - 

Będziesz myśleć dni kilka i śnić kilka nocy, 

Powieść smutną czy straszną nie przestaniesz marzyć, 

Musisz ją złożyć z serca - drugiemu wygwarzyć. 

Taką powieść słyszałem pomiędzy innemi 

Z czasów jeszcze Francuza na tutejszej ziemi. 

Nie wszystkom w niej spamiętał - więc przebaczcie,  proszę, 

Jeżeli niedość wiernie na kartę przenoszę. 

Nie wiem nawet, czy prawda; sami doświadczycie: 

Gdy wam w piersiach zadzwoni gwałtowniejsze bicie, 

Gdy, niechcący, poczujesz, jak łza oko zmywa, 

To już i cała powieść musi być prawdziwa. 

III.

Nie wiem, przez czyje grunta i w jakim powiecie,

Płynęła bystra rzeka w gęstym oczerecie;

Przez rzekę most zbutwiały na palach się chyli,

Do mostu wiedzie grobla, długa na pół mili,

Wąska, usłana chróstem i pełna kałuży,

Z obu stron grzęzawisko, z obu stron las duży,

A tuż przy samym mostku, gdzie kończą się rowy,

Stała chata strzelecka, w ziemi do połowy.

Padał jesienny wieczór - ściemniało wokoło,

Zimny był oddech niebios i pochmurne czoło;

Z pomiędzy ciemnych sosen wychylały głowę

Żółtem liściem okryte gałęzie klonowe,

A jeszcze żółtsza brzózka z osiną czerwoną

Zdawały się płomieńmi, co nad lasem płoną.

Tęskno bywa w dni takie na duszy człowieka

Jakgdyby coś utracił, jakby czegoś czeka:

Widząc, jak dogorywa natura powoli,

Bólem trawki i listka i jemu coś boli;

Czoło jego pochmurne - a myśl ciężko płynie,

Jak te szare obłoki na niebios krainie.

Dziwnie jakoś odbiła, poza chatką zbliska,

Wesoła, rozhulana piosenka myśliwska.

Kędy wojska przechodzą, co słychać na świecie,

Jaka sotnia kozaków lata na pikiecie.

IV.

Bez pomocy Ułasa, jak bez rąk, drużyna

Już naprawdę upadać na duchu poczyna.

Cześnik się niepokoi nad wojskiem kozaczem,

Chorąży chce do domu powracać cichaczem,

Pan Jan coś pochmurnemi pogląda oczyma,

Pan Walenty w rozpaczy, że gorzałki niema;

A Baltazar Kapota uroczyście mówi:

- ,,Już to zła karkulacja zawierzyć chłopowi!

"Służył nam, póki sądził, że fawory zyska,

"A teraz, jak wilk jaki, przytulił uszyska.

"Ho, ho, znam ja oddawna starego Ułasa!

"Niedarmo ma łysinę i brodę do pasa:

"Jak źle o naszej sprawie nasłucha się w mieście,

"Pokarkuluje sobie... i zdradzi nareszcie.

"Ho, gdy będę dowody mieć fundamentalne,

"Jak Pana Boga kocham, w łeb chamowi palnę!"

V.

A Ułas, nieprzytomny, miota się w chorobie

I swoje zaniedbanie sam wyrzuca sobie.

Całkiem upadł na siłach, pobledniał na twarzy;

Przy nim stara znachorka jakieś zielsko warzy,

Sama czuwa nad życiem starca, suchotnika:

Bo Oksena do lasu często się wymyka,

Chce ojca uspokoić, chce pocieszyć pany,

Dowiedzieć się, czy żyje sokół ukochany.

Ale dobre jej chęci k'niczemu nie wiodą:

Tylko, że rozpłomienia wyobraźnię młodą,

Tylko, że dobrzy ludzie, co pojąć nie w stanie,

Okryli potwarzami jej czyste kochanie,

Tylko w cerkwi, w niedzielę, kiedy łzy jej biega,

Kiedy sercu tak pilno westchnąć za lubego,

Sąsiadki źle tłumaczą modlitwę sierocą,

Starsze się odwracają, a młodsze chychocą.

VI.

O chorym zapomnieli pobliżsi sąsiedzi,

Tylko dobry arendarz czasem go odwiedzi;

Po starej znajomości flaszkę mu przyniesie,

Zapyta od niechcenia, co tu słychać w lesie,

Czy nie wie co o panach, czy słyszał strzelanie,

Bo wczoraj była bitwa przy starym Majdanie -

Że to dziwna u szlachty do bitew ochota,

Że umieją tak zręcznie kryć się między błota,

Że nic ich nie przestrasza kozactwo, co hasa. -

I znowu pełną czarką przepił do Ułasa.

Starzec, nie w ciemię bity, milczeniem go zbywa;

Kiedy trzeba potwierdzić, to głową pokiwa,

Kiedy trzeba zaprzeczyć, to potrzęsie brodą:

"Bóg ich wie te manowce, co po lasach wiodą!

"Oni lepiej znać muszą - a mnie co za sprawa?

"Kilka mil samej puszczy!... Sił mi nie dostawa,

"Włóczyć się po bagniskach, liczyć suche drewna.

"Ja tu chodzę, gdzie bliżej, gdzie zwierzyna pewna;

"Tam dalej niemasz gniazda wilków i niedźwiedzi,

"Na Czartowym Ostrowie - słyszę - djabeł siedzi!

"Prawdę mówiąc... ja czarta nie widziałem z rodu,

"Ale od starych ludzi słyszałem zamłodu,

"Że tam obóz szatanów był w samej istocie,

"Co nieraz fury żydów zatapiali w błocie!"

Tak opowiadał Ułas, a na twarzy starej

Grał uśmiech wpół szyderstwa a wpół dobrej wiary.

VII.

- "Naco to żartowanie ? - odpowie żyd chytrze -

"Ja byłem na jarmarku na świętym Dymitrze,

"I słyszałem od żydka, co nigdy nie kłamie,

"Że Ułas proch i kule zakupował w kramie,

"I jeden raz i drugi - i to bardzo dużo;

"A wszakże proch i kule do strzelania służą!

"A naco waść przedawał kozacką kapotę?

"A naco waści tytuń funt po cztery złote?

"A naco się waszmości stare wino przyda?

"Waść mądry - a głupiego nie oszukasz żyda!...

"Niema się czego strachać: ja tak mówię - w żarcie.

"Teraz wypijmy wódki i mówmy otwarcie!

"Waćpan dostarczasz szlachcie i chleba i soli;

"A jaki z tego profit? Oni teraz goli,

"Ich dwory popalone zabierze kto inny,

"Prędzej, później kozaki zdusić ich powinny,

"Obejdą się i bez nas; - a teraz, mój bracie,

"Chcą za każdą ich głowę płacić po dukacie,

"A tam u nich dwadzieści i jedna jest głowa,

"Będzie połowa dla mnie... dla waści połowa.

"Ja w ten moment kozaków sprowadzić tu mogę,

"Waść na Czartowy Ostrów pokażesz im drogę;

"Jak oni poczną strzelać, my, nie tracąc czasu,

"Wziąwszy nasze dukaty, uciekniem do lasu: -

"Ot, tak się utrze rogi szlacheckiej powadze!

"A co, panie Ułasie, czy ja dobrze radzę?..."

VIII.

Ułas chciał coś wykrzyknąć, aż mu rwie się dusza;

Lecz kaszel suchotniczy starą pierś zakrztusza.

Kaszlał długo, boleśnie - wreszcie oddech złowi,

I zerwał się z pościeli, podbiegł ku żydowi;

Oczy mu zaświtały, krwią nabiegły żyły,

Dzielnie się wyprostował jego kark pochyły,

A ująwszy maczugę, co przy piecu sterczy,

Posypał grad pocisków na grzbiet przeniewierczy.

Żyd się zwija, i krzyczy, i złością się pieni,

Aż, pchnięty silną ręką, wyleciał do sieni,

I krzyczał, uciekając, w strachu i zapale:

- "No, ja cię zabić każę, ja ci chatę spalę!

"Ja tobie... no, zobaczysz!! Gwałtu! Gwałtu, ludzie!"Ale Ułas nie słyszał, wysilony w trudzie:

Nim nadbiegła Oksena i znachorka stara,

Leżał blady, milczący, jak śmiertelna mara;

I, gdyby nie tak straszno przewracał oczyma,

Gdyby nie ciężki oddech, co mu piersi wzdyma,

Rzekłbyś, że nitka życia wątła i zbolała

W ostatniem wysileniu już się potargała.

Zanieśli go na ławę. - On spojrzeniem miota,

Zresztą zdołał przemówić: "Judasz Iskarjota!"

IX.

Żyd ziścił swoje groźby. W parę godzin może

Łoskot końskich kopytów zatętnił na dworze,

Zabrzęczały szablice, zamigały piki,

I krzyk zatrząsł ścianami przeciągły a dziki.

Ktoś jeden głośniej krzyknął, i w tej samej chwili

Kozacy Ułasową chatę otoczyli.

Uradnik wbiegł do chaty, a za nim się wkrada

Postać żyda zuchwała, lubo jeszcze blada,

I, wskazując na ławę, rzekł głosem pokory:

"Oto on, jasny panie! Jak teraz, to chory,

"A jak ludzi zabijać, to on bardzo zdrowy;

"Jak ze szlachtą prowadzić konszachty i zmowy,

"Jak nosić im do lasu proch, kule i noże,

"To on bardzo rozumny - nie dopuszczaj Boże!"

- "Czyś ty Ułas Prochorow? Czy to ty, psiawiaro?"

Rzekł uradnik, szarpnąwszy strzelca odzież starą,

A zwiesiwszy swą głowę ponad samą szyją,

Ściągnął starca przez plecy harapem, jak żmiją,

Już powtóre żelazna ręka podniesiona,

Lecz wstrzyma się, odskoczył:

"Ten człowiek już kona!" 

Ale Ułas Prochorow nie miał skonać jeszcze; 

Zwinął się, syknął' z bólu, przeszły po nim dreszcze - 

I, do piersi ostatnie przywołując życie, 

Spytał spokojnym głosem: "Zaco mię dręczycie?" 

- "Nie lękaj się, Ułasie! - rzekł kozak łagodnie - 

"Ale cię oskarżają o straszliwe zbrodnie: 

"Żeś przechowywał w lesie całe szlachty roje, 

"Żeś jej dostarczał prochy, jadła i napoje, 

"Że ty znasz jej kryjówki, wiesz, dokąd ucieka, 

"A za to straszna kara buntowników czeka, - 

"Możesz być rozstrzelanym. Na to jedna rada: 

"Wskazać kryjówki szlachty natychmiast wypada, 

"Bo inaczej... rozumiesz... łańcuchy i piętnie!" 

- "I bez tego za chwilę Bóg życie mi przetnie! 

"A tam dla grzesznej duszy sąd będzie łaskawszy, 

"Jeśli umrę, przysięgi mojej nie złamawszy. 

"Jam przysiągł moim panom na Chrystusa rany, 

"Że tu wiecznie ich sekret będzie dochowany, 

"Że nie wydam nikomu i za nic na świecie... 

"Czyż wy dla mojej duszy potępienia chcecie? 

"Nie! Chociażby przypłacić życiem albo zdrowiem, 

"Ja wiem kryjówkę szlachty... ale wam nie powiem!..." 

- "A co? Już się zeznaje, że tu była zdrada! 

"Weźcie go po swojemu, to więcej wygada; 

"Pod dobremi pletniami wyśpiewa, jak sądzę, 

"Gdzie szlachta zachowała srebra i pieniądze. 

"Każcie go, ale prędko, ochłostać suro wie, 

"Bo, jak, broń Boże, skona, to potem nie powie!..." 

Tak szeptał kozakowi arendarz na ucho, 

Ale ten groźnie krzyknął: "Milcz, niechrzczona jucho!

"Biczem wyciągać prawdę... nie taka godzina!

"Uszanuj, niedowiarku, zgon chrześcijanina!

"A jeżeli zaprzysiągł - widzę po tej twarzy,

"Że się swojej przysięgi złamać nie poważy.

"Znaj, że człowiek ochrzczony, co ma Boga w duszy,

"Zaklęcia na Chrystusa nigdy nie naruszy.

"Ty nas dobrze przywiodłeś, ale już po czasie,

"Precz, żydzie! Czekaj w sieni, bo on kona, zda się!"

X.

W istocie strasznym kaszlem zakaszlał się chory,

Przestraszona Oksena wybiegła z komory,

Podniosła głowę starca - ucichnął po chwili,

Tylko piersi chrzypiące do oddechu sili -

Coraz ciszej i ciszej... i wzrokiem zatoczy,

Jasną iskrą strzeliły nieprzytomne oczy,

Blask źrenic, jakby ciemnym pokrył się ołowiem,

Usta tylko szeptały: "Nie powiem... nie powiem!..."

Kozak rozpiął czamarkę - z piersi odsłonionej

Zdjął swój krzyżyk miedziany, w Kijowie święcony,

Włożył go w ręce starca - i rzekł głosem brata:

"Idź, duszo chrześcijańska, w pokoju ze świata!

"Poczciwie żyć musiałeś, gdy konasz tak pięknie!"

Rzekł - i u nóg Ułasa pobożnie uklęknie,

A jeszcze ręce starca krzyż święcony gniotą;

Westchnął... Oksena zgadła, że już jest sierotą;

Jęknęła długim jękiem bolesnej rozpaczy

I uklękła na ziemi... zsunęła się raczej.

I razem lecą w niebo chyżym lotem ptaka

Dusza ojca, jęk córki i pacierz kozaka.

Oksena umarłemu rzuca się na szyję,

Kładzie rękę na sercu, może jeszcze bije,

Zaskrzepłe ręce, nogi całuje starcowi...

Kozak skończył modlitwę: "No, bywajcie zdrowi!

"Zbawienie jego duszy!" - i wybiegł do sieni,

Nawet nie zapłakawszy; oni oswojeni

Z widokiem różnych śmierci... Ot, może za chwilę

I samemu wypadnie zaniemieć w mogile!

Ot, może, przejeżdżając, kędy gęsta jodła,

Gwizdnie kulka nad uchem i powali z siodła...

Wszakeśmy chrześcijanie -- śmierć nie żadne dziwy

Dusza pójdzie do Boga, a Bóg miłościwy...

XI.

- "Jaśnie wielmożny panie, niewszystko stracone -

Rzekł arendarz, odwodząc kozaka na stronę. -

"Pan widział tę dziewczynę? Jaka krasawica!...

"Ona kocha w tej bandzie jednego szlachcica.

"Już to ja wiem dokładnie, mnie bajka nie złudzi -

"Mnie mówił jeden żydek, co słyszał od ludzi...

"Otóż tak... kiedy kocha... tak, daj Boże zdrowie,

"Ona pójdzie do lasu ostrzec tych panowie:

"Że tutaj był przypadek taki i owaki,

"Że chatę otoczyli wielmożne kozaki,

"Że jej ojciec nie żyje, że gwałt, co się dzieje...

"Otóż ja pocichutku zakradnę się w knieje,

"A kiedy ona wyjdzie, i ja ruszyć mogę,

"Przez błota, przez manowce, jak Pan Bóg da drogę.

"To ona kiedy sobie ani się spodziewa -

"Ja mam kredkę w kieszeni... ponaznaczam drzewa;

"Wtedy państwo kozaki niech całą gromadą

"Pocichu i zdaleka za nami pojadą,

"Tylko niechaj nie krzyczą, dla miłości Boga,

"A gdzie znaczek na drzewie, tam już pewna droga:

"Po kredce, jak po nitce, niech kierują jazdą,

"A tak trafim powoli na szlacheckie gniazdo;

"A wtedy, jasny panie, już wedle umowy

"Zapłacisz mi czerwońca od szlacheckiej głowy.

,,Dwadzieści jedna głowa u samej hołoty,

"A za głowę Cześnika - jeszcze dukat złoty.

"Coś spuszczę... lecz przepraszam pana uradnika,

"Ja bez trzydziestu złotych nie przedam Cześnika,

"Mnie samemu kosztuje: człek chodzi, człek pyta,

"I gorzałka wypita, i głowa pobita,

"A co się ja nalękam, przechodząc przez puszczę!!

,,Tak mi Boże daj zdrowie, że taniej nie spuszczę!"

Kozak głośno się zaśmiał: "Ha, rozumnyś, żydzie!

"Jak uważam, dukaty zapłacić ci przyjdzie.

"Niech będzie twoja prawda, potępieńcze z piekła,

"Ale gdyby, broń Boże, zdobycz nam uciekła,

"To cię kulką z krucicy do stu czartów poślę!"

- ,,To dobrze, jasny panie, skryjmy się w zarośle,

"A ona pójdzie w lasy najdalej w godzinę.

"Jeżeli ja nie zgadłem, to niech marnie zginę!"

XII.

Dzionek chmurniał pod wieczór. W Czartowym Ostrowie

Cześnik uderzył w trąbkę, towarzyszów zowie.

Pozrzucali przemokłe od deszczu odzieże,

Zdala, broń nie nabita, żaden jej nie strzeże:

Bo, choć się posterunki wysyłają co dnia,

Już niema o kozakach wieści od tygodnia,

Więc wszelkie bezpieczeństwo. Zeszli się na radę.

- "Jak chcecie - mówił Cześnik - ja do wojska jadę.

"Wszak powracać do domu nie mamy już poco;

"Tutaj zdradza nas Ułas ze swoją pomocą,

"Las z liści poopadał, zasadzka niełatwa -

"Śpieszmy", dopóki zdrada sieci pozagmatwa!"

- "Śpieszmy! - mówił pan Kurdesz - Zgadzam się na wniosek".

- "Śpieszmy!" - powtórzył za nim pan chorąży Wrzosek.

- "Śpieszmy!" - krzyknęła szlachta -

I w tej samej chwili

Oksena leszczynowe gałęzie uchyli.

W oczach jej dzika rozpacz, w twarzy bladość sina,

Idzie niepewną stopą, chwieje się, ugina -

I do kolan Cześnika upada bez siły.

- "Uciekajcie, panowie, gdy wam Pan Bóg miły!

"Kozacy byli u nas - grozili, pytali;

"Ojciec już trupem leży - godzina... nie dalej -

"Skonał... Któż go ubierze ? A któż go pochowa ?...

"Uciekajcie, panowie!... Biednaż moja głowa!..."

XIII.

Ledwie słów tych domawia, oto wkrąg dąbrowy

Odezwały się krzyki, zagrzmiały podkowy,

Błysnęły ostrzem spisy - kozactwo napada...

- ,,Karkuluję, że zdrada! Mówiłem, że zdrada!

"Mówiłem, ufać chłopom że to sprawa djabla!

"Gdzie moja prochownica? A gdzie moja szabla?..."

Tymczasem sto wystrzałów nad głową gruchnęło,

Szlachta szuka oręża - ale trudne dzieło:

Bo strzelby nie nabite, bo szable w nieładzie...

Kula trafia w pierś Wrzoska i trupem go kładzie,

Pan Komornik broń nabił, zmierzył się na kłodzie,

Chciał palnąć, lecz go spisa tak w plecy ubodzie,

Że aż drzewce grubego złamało się kija,

Pan Komornik zajęczał: "Jezus i Maryja!"

Wtem Jan z Oczeretowa, odważny a młody,

Chciał mu bieżeć na pomoc - przez chrósty i kłody

Darł się, co stało siły, ale nim pośpieszył,

Już cios drugi i trzeci Komornika przeszył.

I w tejże samej chwili, jakby węże, zgóry

Ponad głową młodzieńca zaświstały sznury;

Nim zdołał poodwijać wszystkie skręty żwawe,

Już go, krzepko związawszy, rzucono na trawę.

Obok jego przeklina żałośnemi tony,

Kopytami końskiemi Walenty stłoczony.

Reszta szlachty w rozsypce. Sam cześnik Belina,

Plecmi wparłszy się w drzewo, bitwę rozpoczyna,

Dwóch kozaków ze strzelby dwururnej powali,

Lecz do niego przypadli, strzelbę odebrali,

A on, złamany pałasz ściskając we dłoni,

Trzem barczystym kozakom, jak Samson, się broni,

Za cios każdemu ciosem sprawiedliwym odda,

Znać, że będzie zwalczonym, ale się nie podda.

Kozacy nie zgadują, kto im bitwę przerwie:

Pan Baltazar Kapota, za panem w rezerwie,

Przyczaił się w leszczynę... odprowadził kurki

I już gotów wybuchnąć wystrzałem z dwururki, -

Zatrzymał się - i lufę na gałęzi kładnie,

I okiem karkuluje, gdzie wymierzyć snadnie; -

Wreszcie wykarkulowal... nie w prawo, lecz w lewo...

Tam klęczała Oksena, oparta o drzewo:

Tyle dziś miała wrażeń, tak jej serce darto,

Że pogląda na walkę źrenicą otwartą;

Twarz jej zżółkła, sczerniała, - już biedne niebożę

Ani się zarumienić, ni zblednąć nie może;

A gdy Jaśka-sokoła wiązano we sznury,

Tylko uśmiech w jej twarzy odbił się ponury,

Lecz ani drgnęły oczy, ani łzy jej płyną.

Dojrzał ją pan Kapota: "A tuś mi, gadzino!

"Wprowadziłaś kozaków na drogę najprościej!

"Otóż jest, panie Janie, cel twojej miłości!

"Dobrze skarkulowaleś przedać nasze dusze.

"Ja zginę, ale pierwej zgubić zdrajcę muszę!"

Skończył - i jednym palcem pociągnął dwa kurki,

Huknęły dwa naboje z dwóch lufek dwururki:

Dziewczę martwe upadło - krwi bryzgnęła struga,

Jedna z pięknego czoła., a z pod serca druga...

Pan Baltazar, ukryty w leszczynowej ciszy,

Za dymem nic nie widzi, za hukiem nie słyszy;

Lecz, gdy opadły dymy, gdy ujrzał, że kona:

"Panie Cześniku - rzecze - już klęska zemszczona!"

Jeszcze nie skończył wołać - gdy kozacka pika

Już mu piersi rozbija, do serca przenika... 

Ryknął straszliwym jękiem, pod włócznią się miota, 

I skonał, krwią zalany, Baltazar Kapota. 

Jeszcze chwilę bój kipiał - lecz już nie tak srodze. 

Szlachta, widząc zabite lub wzięte swe wodze, 

Straciła całkiem serce - pozbyła otuchy. 

Jeszcze wystrzał niekiedy rozejdzie się głuchy, 

Ktoś krzyknie rozpaczliwie - a tych krzyków krocie 

Powtarza leśne echo, albo szatan w błocie - 

I wespół z jęczącemi - jęczy puszcza naga... 

Ale ,,Ura!" kozacze te jęki przemaga! 

Dońcy pieśń zaśpiewali na znak assawuły, 

Kruki poczęły krakać, bo już żer poczuły, 

W powietrzu czarne stado krąży, gdyby fala. 

A już tętet podkowy coraz się oddala, 

Śpiewanie coraz głuchsze, jęk coraz ucicha, 

Tylko sosna, jak płaczka, po umarłych wzdycha, 

tylko dąb kilkiu liścimi żółtemi poruszy, 

Jak gdyby mówił pacierz za spokuj ich duszy. 

Dzięki si stary dębie, za pacierz, za hymny! 

Ksiądz nie przyjdzie poświęcić ich mogiły zimnej 

Psal za nich chyba w niebie odmówią aieli: 

"Błogosławieni zmarli, co w Panu posneli!" 

Epilog

Tak się Czartowy Ostróg krwią szlachecką zalał  

Poszedł w ciężką niewolę, kto w bitwie ocalał; 

I tych, co pełnym życiem kipieli dziś rano, 

Jednych wzięto na sznury, drugich zakopano. 

A żywi wszyscy prawie uniknęli kaźni: 

Cesarz kazał zapomnieć starych nieprzyjaźni, 

A mogiła umarłych już zarosła sosną, 

Na Czartowym Ostrowie wielkie dęby rosną, 

Popiól pański i chłopski pomieszał się społem 

I czerwona kalina żyje tym popiołem 

Nad jednym trawa wzrasta, lub ziemia mchem siwa

Nad drugiego zwłokami szeleści pokrzywa. 

A nad całym Ostrowem, nad gałęźmi drzewa 

Jeszcze stare podanie dotąd się rozwiewa 

Ażeby na zebraniu młodziezy ochoczem 

Na długiej wieczornicy - było gwarzć o czem 

A gdy młode dziewczęta ciekawość połechce, 

Zapłaczą nad Okseną - i spac się odechce- 

I długa wieczornica w gawędzie się zmniejsza, 

I nitka będzie dłuższa, i przędza równiejsza 