Stanisław Wawrzyniec Staszic

UWAGI NAD ŻYCIEM JANA ZAMOYSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO STANU RYCERSKIEGO

EDUKACJA

UWAGI NAD ŻYCIEM JANA ZAMOYSKIEGO

Staszic Stanisław Wawrzyniec

W roku 1755, w miesiącu listopadzie, urodziłem się w mieście Piła z rodziców powszechnie szacowanych. Dziad mój był przez lat trzydzieści zgodnymi głosy gminy miasta tego wybierany na burmistrza. Wycierpiał wiele prześladowań od starosty Cińskiego. Ten naruszył prawa miasta, odebrał mu własność propinacji, wielką część miejskich gruntów leżących obok jego, za to narzucił piaski i wydmy. Dwadzieścia lat miasto wiodło z tym możnowładcą proces. Dziad mój, jako pierwszy zastępca dobra miasta, był wystawiony na wszystkie groźby i złości przemożnego. Wytrwały przy swojego urzędu obowiązkach i przy bronieniu dobrej sprawy doprowadził ją do szczęśliwego końca i odzyskał dekretem wydartą miastu własność.

Ojciec mój był następnie wybierany na burmistrza tegoż miasta przez lat dziesięć aż do nieszczęśliwego upadku Ojczyzny, w którym przy pierwszym zaborze miasto to wpadło pod rząd pruski. I ten przez czas urzędowania swojego był ciągle wystawiony na prześladowania i srogości napadników naszego kraju, obstając przy ochronie miasta. Okrutny Drewitz więził i męczył go kilka miesięcy, aby przymusił miasto, dla okupu jego, do złożenia nadzwyczajnej kontrybucji.

Ojciec mój był człowiek wiele posiadający nauki, osobliwie w prawach rzymskich, i biegły w klasycznych rzymskich autorach. Matka była pełna ludzkości nadzwyczajnie do swoich dzieci przywiązana, mająca wiele religii, ale z nią i przesądy. Tej jej miłości, jako ku najmłodszemu z dzieci, i tych jej religijnych uprzedzeń stało się skutkiem — od dzieciństwa przeznaczenie mnie do stanu duchownego. W dzieciństwie zdrowie moje było słabe. Miłość ku mnie matki i przesąd skłoniły ją, że uczyniła ślub Bogu, iż od dzieciństwa w poświeconej Mu sukience księskiej wychowany będę.

Dopełniła swe śluby: w takiej odzieży od dzieciństwa byłem wychowany, a przez wzajemną miłość ku tej najlepszej z matek, rosnąc wchodziłem w jej czucia, wszystkie nieustannie wskazywane mi życzenia, bym zachował stan duchowny, w którym mnie Bogu poświęciła. Dla jej się przypodobania w piętnastym roku wytłomaczyłem O religii poema Racine'a. Ojciec mój ulegając w tym słabości matki nie zdrażał mnie widocznie z zamierzonego przez nią stanu, ale kierował wychowaniem i zachęcał mnie do nauk. W tym celu radził mi, bym po skończonej krajowej edukacji wyjechał za granicę do uniwersytetów niemieckich, a bardziej jeszcze zachwalał akademie francuskie.

Jakoż tym końcem oddał mi wcześnie część majątku na mnie przypadającą, abym starał się kończyć nauki w zagranicznym uniwersytecie. Zwiedziwszy uniwersytety w Lipsku i Getyndze zatrzymałem się lat dwa w Paryżu przy Kolegium Francuskim. Szczególniej oddałem się naukom fizyki i historii naturalnej. Pierwszej słuchałem pod Brissonem, drugiej pod sławnym Daubentonem: przez tego zabrałem znajomość z nieśmiertelnej pamięci Buffonem. Wydał on był natenczas świeżo Epoki natury. Przy częstej z nim o tym dziele rozmowie powziąłem myśl wytłomaczenia Epok natury na ojczysty język.

Następnie zwiedzanie gór Alp i Apeninu, gdym powracał do kraju, przekonywało mnie, iż teoria epok jest dowcipna , ale z naturą niezgodna. To postrzeżenie zwracało coraz więcej uwagę moją na rozpoznanie ziemiorodztwa Karpatów. Zacząłem w tym zamiarze zbierać wszystkie uwagi geologiczne, tak w własnym kraju, jako też przy powtórnym zwiedzaniu Włoch, Alp, Apeninu, Wezuwiusza i Etny. Na koniec przez kilka lat zwiedzanie naszych ojczystych Karpatów przyprowadziło mnie do wydania dzieła: O ziemiorodztwie Karpatów i ziemi dawnej Sarmacji.

Przy wstępie moim na świat uderzyło mię to nadzwyczajnie, że znalazłem w owe czasy przed sobą zapory nieprzestępne w każdym stanie: w duchownym, wojskownym i cywilnym; że zrodzony z tak zacnych i tak cnotliwych rodziców, z ojca, tak się w ostatnich czasach poświęcającego za swoją Ojczyznę, przecież wszędzie wstydzić się musiałem mego urodzenia, wszędzie je znalazłem okryte wzgardą, odrzucone od czci, od urzędów i od ziemi. Niesprawiedliwość ta, im więcej myśleć zacząłem, tym więcej mnie zdziwiała.

To stało się powodem, że począłem zastanawiać się i szukać przyczyny źródłowej tego pokrzywdzenia i zboczenia towarzystw ludzkich z drogi ich ogólnego szczęścia. Przy tych uwagach, gdy trafiłem na czas nieszczęść, gwałtów, rozbioru mojej Ojczyzny, dla której, chociaż tak dla ludzi mego urodzenia była niewdzięczną, przecież wyssałem z rodziców moich najżywszą miłość, a z tą równie mocne uczucia krzywdy i gwałtu wykonanych na Polsce. Te dwie niesprawiedliwości uczyniły tak wielkie, na mnie wrażenia, iż przedsięwziąłem życie od ludzi odosobnione, unikając obcowania, a coraz bardziej zagłębiając się nad źródłem tych niesprawiedliwości wypływających z złych zasad wspołeczeństw ludzkich, poświęciłem czas na rozpoznanie gruntowne tych wad szkodliwych ogólnej ludzkiej rodzinie, zbierałem uwagi nad głównymi epokami zmiany, powstania i upadania cywilizacji narodów. Rezultatem tych prac moich ciągle przez lat czterdzieści jest napisane dzieło w sposobie poematu dydaktycznego: Ród ludzki.

W tych uwagach często trafiałem na zapytania: Jaki zamiar Stwórcy w człowieku na tym świecie? Co najpewniej gruntuje szczęście stałe człowieka? Przekonałem się, że tylko miłość bliźnich, ziszczana przez dobre czyny, jest szczęściem dla ludzi. Z nimi bowiem ma człowiek najściślejsze związki przez wrodzoną mu ludzkość. Najprzyjemniejsze uczucia znajdują się w dobroczynności dla ludzi. I przeto tylko ten postępuje najlepiej do celu swojego Stwórcy, kto przez ciąg swojego życia poprawi los, powiększy szczęśliwość drugich ludzi. Ten zaś, kto przez swoje życie poprawi i udoskonali los współczesnych lub całych plemion następnych, ten dopełnia całkowicie swojego tu istnienia przeznaczenie, czyli te zamiary, jakie Najwyższe Jestestwo w jego stworzeniu założyło.

W takim przekonaniu przedsięwziąłem całe moje życie na to poświęcić, abym mógł kilku albo kilkudziesiąt familii los polepszyć i swobodniejszym uczynić ich życie. W tej chęci wcześnie i stale na całe życie ograniczyłem wszystkie moje potrzeby, abym z ich oszczędności mógł dla drugich, ode mnie potrzebniejszych, zrobić ofiarę. Szczupły majątek, jaki miałem, i to, co przez całe życie zebrać mogłem, wszystko z największą starannością ku temu raz powziętemu celowi obracałem nieprzerwanie. Byłem stały w przedsięwzięciu: raz obranego sposobu życia nie zmieniłem nigdy aż do śmierci.

Z takich przez pięćdziesiąt lat z oszczędności zbieranych funduszów kupiłem włość Rubieszowską i urządziłem ją dla szczęścia kilkuset familii, nadawszy im grunta z prawem dziedzictwa. Dziękuję Opatrzności, że już za życia mojego towarzystwo ludzkie doprowadziła do tego postępu i cywilizacji stopnia, iż każdy człowiek już może zostać właścicielem ziemi. Jakiż to wielki krok zrobiły wspołeczeństwa ludzkie od tego czasu, jak myśli moje rozpocząłem, do momentu, w którym je w skutku dopełniam!

Powróciwszy z uniwersytetów niemieckich i z Francji do kraju, byłem wezwany przez szanownej pamięci Andrzeja Zamoyskiego do zarządzania edukacją synów jego . W częstych rozmowach z tym najcnotliwszym obywatelem, nieskończenie do swej Ojczyzny przywiązanym, a przez długie doświadczenie i przez wielką biegłość w prawach znającym wszystkie wady towarzyskiej zasady kraju naszego, częstymi z nim rozmowami skłoniony zostałem, aby je wystawić narodowi stojącemu nad przepaścią i wskazać ostatni moment do ratunku i poprawy.

W takim zamiarze wydanym przeze mnie zostało w roku przed walnym sejmem konstytucyjnym dzieło: Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego. A podczas sejmu napisałem Przestrogi dla Polski.

Taki jest rzetelny rys mojego życia i pobudki moich główniejszych pism i czynów.

DO STANU RYCERSKIEGO

Przy tym zgwałceniu prawa narodów, przy Rzeczypospolitej Polskiej krajów podziale, ja zostałem niewolnikiem króla pruskiego. Moje ciało spokojnie dźwiga niewolnicze jarzmo Prusaka; ale moja dusza wolno myśli dotychczas. Już uspokoiła się miłość osobista; ale miłość straconego kraju często mi to zapytanie czyni: czyliż nie ma dla reszty Polski ratunku?

Przypadkiem dostało mi się w ręce Życie Jana Zamoyskiego Kanclerza i hetmana W.K. To, co ten obywatel przed dwieście lat myślał, to mi odkryło dla ratowania Rzeczypospolitej sposób; ale gdzież jest ten mąż, który go wykonać potrafi? Komu go dzisiaj w Polsce powierzyć?

Andrzejowi Zamoyskiemu?Ten, za moich czasów najcnotliwszy w Polsce obywatel, w danym projekcie do prawa tylko zalecał sprawiedliwość dla wszystkich ludzi, a już w niebacznym narodzie utracił zaufanie; głupia niewiadomość nie umiała rozróżnić prawdy od błędu; przyjaciela ludzi nazwano nieprzyjacielem Polaków.

Potockim? W tym odwiecznym w dziejach polskich domie kazałaby mi mieć zaufanie ta uwaga, że Potoccy, chociaż równie dumni, jak ich nieprzyjaciele bywali, nigdy przecież swej pysze nie poświęcili kraju, nigdy dla pognębienia strony przeciwnej nie wezwali cudzej pomocy; ale na cnych Potockich stronnicy dworów obcych miotają czarną oszczerz.

Królowi mądremu? Jego rady zaraz od początku panowania znieciły wojnę domową.

Nikomu z panów tego dzieła ofiarować nie będę: te samoistne dusze, jeszcze po tym ostatnim doświadczonym nieszczęściu, równie podłe, jak za panowania Sasów, tak za rządu Stanisława Augusta, chowają między sobą zawziętości i kłótnie. Ta jedna tylko w ich niezgodzie różność, że przedtem jawnie, teraz bojąc się przemożnych opiekunów skrycie gryzą się. Panowie swojej osobistości i dumie poświęcić resztę Polaków gotowi.

Stanowi rycerskiemu te uwagi ofiarują. Niechaj szlachta sama o sobie myśli. Już ją nieraz zdradzono. Wolność powierzyciela nie cierpi. A jeżeli wolności ocalić nie można, niech pamięta, że prócz wolności jeszcze zostaje jej się jestestwo polityczne, imię, całość kraju i sława narodu, zasługi, urzędy do zachowania.

Wielki narodzie! Dopokądże w tej nieczulości trwać będziesz! Czyliż tak ginąć myślisz, aby się nic więcej po tobie nie zostało, tylko niesława! Nie ma przykładu, żeby osiadłych na najobfitszej ziemi, udarowanych przez naturę szczególnymi przymioty kilkanaście milionów ludzi, bez sposobu ratunku, owszem, bez myślenia o sobie, z oziębłością niewoli czekało. Upadały od dawności mocarstwa największe, ale ich sława jest nieśmiertelną, a przy ich upadku męstwo na wieki uwielbia potomność.

Gdy w kilka tysięcy lat później czytam, że Kartagińczykowie, długimi obrony wojnami zniszczeni, w ostatnim swego konania schyłku, ani broni, ani wojska, ani żywności, ani przyjaciół nie mając, przecież nie czekają z oziębłością niewoli, ale czym prędzej wszyscy łączą się; dają wolność niewolnikom; pałace, kościoły, rynki publiczne zamieniają się w kuźnie; jedni z domu i z kościołów sprzęty i posągi, w niedostatku żelaza srebro i złoto przynoszą, drudzy po kilkaset tarczów, mieczów, dziryd, a tysiącami strzał na dzień jeden robią; kobiety ucinają sobie włosy i z nich kręcą potrzebne do obrony miasta powrozy. Taką miłość ojczyzny w Kartaginy dziejach czytając, żałuję ludu tego. Cierpię razem z mężnymi Kartagińczykami; nienawidzę gwałtowników, zdrajców Rzymianów.

W dziejach rodzaju ludzkiego jeszcze tylko nie dostaje dziejów i upadku wielkiego a nikczemnego ludu, który bez ratowania się ginął. Czyliż to ohydne miejsce Polacy zastąpią?

Sobieskich, Chodkiewiczów, Zamoyskich, Bolesławów synowie! Czyliż może być podobieństwo, abyście wy niesławnie zginęli?

W Heilsbergu, dnia 20 maja roku 1785

To było pisane w roku 1784. (Przyp. aut.)

EDUKACJA

„Zawsze takie rzeczypospolite będą, jakie ich młodzieży chowanie” — tak Jan Zamoyski w diploma, swojej Akademii nadanym, zaczyna i mówi dalej: „Nadto przekonany jestem, że tylko edukacja publiczna zgodnych i dobrych robi obywatelów. Przeto chętnie poświęcam cząstkę majątku na ustanowienie w Zamościu Akademii, w której by polska młodzież brała zdrowe obyczajów początki i ćwiczyła się w naukach dążących do jednego z ustawami Rzeczypospolitej zamiaru. Na ten koniec takie czynię nauk rozłożenie: w pierwszej klasie początki nauki moralnej i od polskiego języka zaczynając, początki gramatyki łacińskiej i greckiej dawane będą; w drugiej — moralna nauka, syntaxis i prozodia rzeczonych języków; w trzeciej — same tylko pierwsze początki retoryki, tłomaczenie i rozbieranie osnowy dobieranych w językach polskich, greckich i łacińskich pisarzów, sphaera, arytmetyka, geometria z doświadczeniem w polu i logika; w czwartej — historia naturalna, fizyka i nauka lekarska; w piątej — historia powszechna i wymowa; nauczyciel wymowy zawsze materie ściągające się do Rzeczypospolitej dawać swoim uczniom powinien, a w dziejopiśmie przyczyny główniejszych w rządach odmian dochodzić i one przyrównywać do kraju starać się będzie. W szóstej klasie nauczyciele moralnej nauki uczyć będą obowiązków człowieka i powinności obywatela; w siódmej — tłomaczone będą prawa w powszechności; w ósmej — prawa ojczyste, statuta, konstytucje, kancelarii prawnomienności, Sądów gatunki i sądownictwo, czyli postępowanie sądzenia”.

Ta ode mnie krótko namieniona edukacji publicznej ustawa wtenczas, kiedy jeszcze nie stanęło teraźniejszego żołnierstwa systema, była bardzo rozsądną. Dziś w Rzeczypospolitej złą, w monarchiach byłaby jeszcze dobrą. Choć słabych i nie bitnych, przecież oświeconych i cnotliwych byłaby ludzi wydała.

Tak chowani w Polsce obywatele przynajmniej po tej ostatniej krzywdzie Rzeczypospolitej byliby mocno uczuli, że w tym razie nie masz inszego sposobu, tylko jak najprędzej chwytać się tego, co towarzystw ludzkich zgodę stanowi; że lepiej jest powiększyć wolność innych spółmieszkańców dla powiększenia mocy całego kraju*, niżeli lękać się noc i dzień tej okropnej godziny, w której mocniejszy oświadczy wszystkim, że są niewolnikami jego. Już dziś Polska byłaby miała prawa. Jej miasta żywiłyby do niej przywiązanych obywatelów. Takie początki byłyby w każdego Polaka umyśle mocno piętnowały tę prawdę, że ten obywatel jest niegodziwy, który w nieszczęściu Ojczyzny pracować dla niej zrzeka się i służyć jej nieprzyjaciołom wychodzi, ten złoczyńcą największym, który dla dopełnienia zemsty i dla dopięcia swojej pychy cudzoziemskie wojska do kraju wprowadza.

Ale tej edukacji przez Jana Zamoyskiego ułożenie wykonane nie było. Jak prędko biskup chełmski teologię do niego przyłączył, natychmiast ta już objawionych prawd umiejętność, panując samowładnie i innym, ukrytej w naturze prawdy dopiero szukającym naukom, prawa nakazując, zamieniła szkołę oświeconych i zgodnych obywatelów w szkołę niewiadomych, kłótliwych, na duszy i na ciele słabych ludzi. Tym były dotychczas unwersitales. Popełniona w ich stanowieniu wada jest jednym z tych błędów, które ludzki rozum mocno zawstydzać i korzyć powinny. Chcąc szukać światła obraliśmy sposoby, które nam wystąpić na krok z ciemnoty nie dozwalały.

Ślepemu, który wokoło siebie kijem macać nie ma wolności — albo zawsze stać, albo na jednym miejscu kręcić się, albo idąc dalej w najpierwszym dole legnąć przychodzi. My, niewidomi będąc, z tymi, co najzdrowsze oczy mieli, to jest z bogomędrcami zarówno biegnąć chcieliśmy.

Dla której ta książka była pisana, a do których wyobrażeń i ja stosować się musiałem, chcąc, aby mnie zrozumiano. (Przyp. aut.)

W akademiach teologia nad wszystkim górowała. Ona sama nadgrody brała. Stąd urodziła się innych nauk pogarda: pierwszy błąd.

Wszystkie nauki sobie równe być powinny. Żadna drugiej podlegać nie może. W rzeczach niedoskonałych niewola zabezpiecza niewiadomość, wolność prawdę odkrywa.

Teologia — umiejętność już zakończona, już wszystkie zasady mająca, w której do doskonałości ślepa wiara prowadzi, przepisywała prawa, sposób mówienia, rozumowania i wierzenia naukom jeszcze swoich zasad nie znającym, w których długa niewierność od błędu uwalnia. Stało się, że każdą wątpliwość, jak w religii Pismo Święte, tak w rzeczach przyrodzonych starożytności powaga łatwiła.

W akademiach duch systematyczny drugą był wadą. On zrobił, że przez lat dwa tysiące ludzie nie myśleli.

To, co o zbłądzeniu najpewniej ostrzega, co samą tylko w ludzkich wiadomościach oczywistość stanowi — doświadczenie — zwane było czarnoksięstwem. W akademiach na słowach sadziły się najmocniejsze dowody. Słowa prawdy odkrywały i ich nieomylność stanowiły.

Tym końcem, od wieku jedenastego, początku akademii i szkolniczej nauki, musiano się uczyć wszystkiego kłótni sposobem, gadając przez tyle godzin i koniecznie takimi wyrazy. Przez to prawdy od mniemania rozłączone nie były, co jest źródłem fałszywych rozumów. Tego to błędu jad Europejczyków tak okrutnymi uczynił, że po wiele razy, często o słów kilka, wszyscy porywali się do miecza dla jednej części swych bliźnich wyrżnięcia.

Przez pięć lat filozofią i teologią przepisywać było potrzeba, chcąc być bakałarzem. Dalej, przez dwa lata, dzień w dzień po kilka godzin wadzić się przymuszano, aby zostać wyzwoleńcem. Dopiero ten, kto przez kilka dni, codziennie przez godzin dwanaście, majorem ordinariam, minorem ordinariam i Sorbonicam Ihesim odprawił, kto kilka tysięcy zapłacił, a jeść i pić dał dobrze, nakrył się doktorskim biretem. Wreszcie jeszcze po tym wszystkim przez sześć lat musiał na rozprawy uczęszczać, jeśli chciał dostojeństw wszystkich doktora używać. Opłatne wyzwolenia w każdej sztuce, w każdym rzemiośle są talentów przeszkodą. Tym bardziej w wolnych naukach ta nieoszczędność czasu, te formuły śmieszne były rozumu oporem.

Ostatni, ale błąd w tych publicznych szkołach był największy: ich edukacja nie do jednego celu z ustawą kraju dążyła.

Zwyczajnie dzieci w ósmym lub dziewiątym roku do szkół przyjeżdżały. Tam ich najprzód przez lat osiem słów łacińskiego języka uczono. Dopiero ten, kto się chciał nazwać uczonym człowiekiem, musiał przez lat trzynaście ćwiczyć się w samym gadaniu po łacinie o wszystkim. Tak człowiek dorosły lat trzydziestu, ani do pracowania, ani do bronienia zdatny, myśleć mało, tylko gadać wiele umiejący, nie był chowany dla społeczeństwa tego, w którym tylko wspólna praca wszystkich tworzy bogactwa, sposobna w każdym obywatelu robienia bronią dzielność zapewnia przed napastnikiem siedlisko, a małomówność, przy niej gruntowne myślenie, stanowi jedność wewnętrzną.

Ta dawna edukacja sposobiła ludzi do tych towarzystw, w których by inaczej nie pracowano, tylko ustami.

Tak się też stało. Wiek jedenasty — epoka ustanowienia akademii i rozszerzenia się szkolniczej nauki — jest także epoką rozmnożenia się zakonów. Przedtem w państwach wschodnich nie znano innego zakonu, tylko świętego Bazylego; w krajach zachodnich nie znajdowało się innej reguły, tylko świętego Benedykta. Akademie, czyli dawny uczenia sposób, do tych towarzystw ludzi sposobił. Dawna Uniuersiłas Krakówska jest przyczyną, że województwo krakowskie tak licznymi klasztorami zapchane zostało.

Te pobożne zgromadzenia, z natury postanowienia swojego będąc duchowi systematycznemu przychylne, naukom być użyteczne nie mogły*

Z tymi wadami akademie, które dla wychowania obywateli pracowitych, rozumnych i bitnych ustanowione były, wydały ludzi słabych, upornych, leniwych i o sobie wiele rozumiejących, niezgodnych, o wszystkim gadatliwych, a co jest obywatel, nie wiedzących.

Takie universitałes były niewiadomości twierdzami, z których po całym powiecie rozchodzące się błędy wszelkie światło tłumiły. Z nich najstarszą i najpierwszą była Akademia Paryska. Ta akademii matka wpośród stolicy wszystkich nauk dotychczas jest nieukiem. Cóż o jej córkach sądzić potrzeba?

Ten, kto dawnych akademii kształt odmieni, uczyni ludzkiemu narodowi wielką przysługę. Niech wie potomność, że Polska najpierwszą, kiedy ją niesprawiedliwi sąsiedzi przeciwko ludzkości szarpali, poprawiła ten błąd powszechny. Ona najpierwszą dawnych akademii układ zniszczyła i w swoim kraju najlepszą z całej Europy publiczną edukacją ustanowiła. Ta zapewnię wyda obywateli rozumnych, ale nie wychowa ludzi pracowitych i bitnych .

Każdej edukacji stanowiciel to poznać najpierw powinien, czym jest człowiek z natury? Czym ma stać się przez wychowanie? Dopiero potem prawidła edukacji ułoży; tak doskonały rzemieślnik wprzód materią poznaje, a gdy, co z niej ma urobić, postanowi, dopiero wtenczas do swojej pracy narzędzia obiera.

Człowiek rodząc się nic nie zna i nic nie myśli.

Tylko jest czuły: cokolwiek boleść sprawuje, tego się strzeże; co jego naturze dogadza, czyli życie zmacnia, tego on szuka.

* W wieku jedenastym i dwunastym benedyktynów klasztory najbardziej u nas zagęściły się, a bazylianie na zachód się przenieśli; w wieku trzynastym powstali dominikanie, franciszkanie, bernardyni, karmelici trzewiczkowi, augustianie, których ustawa wydała sześćdziesiąt reform ; w wieku piętnastym minimowie, w szesnastym kapucyni, karmelici bosi, reformaci, etc, etc, etc. (Przyp. aut.)

Nie ma żadnej wiadomości wrodzonej; przez zmysły każde czucie odbiera.

Ma pamięć.

Ma więcej lub mniej władzy do porównywania swoich uczuć i swoich wyobrażeń. Przez to porównanie uczucia stwarza wyobrażenie, przez porównanie wyobrażeń układa myśli.

Ciało tylko myśli wykonywa.

Oto przyrodzone własności zdrowego człowieka. Więc człowiek do edukacji ma dwie rzeczy: duszę i ciało.

Więc ludzie z natury ani są złymi, ani dobrymi. Jakie zmysły ich odebrały uczucia, tak oni myślą. Jak myślą, tak czynią. Edukacja myśleć naucza, edukacja złymi lub dobrymi uczynić ich może.

Z tych własności jeszcze się to ukazuje, że człowiek ma jeden nieodmienny przymiot: bo jaźń cierpienia, czyli chęć życia, albo, jak pospolicie nazywamy, być szczęśliwym koniecznie chcieć musi.

Edukacja tej chęci w człowieku zniszczyć nie potrafi. Ale jej cel odmienia. Edukacja wszystkich nieszczęść i szczęść ludzkich imiona wyrzekła. Ona tak nas przerobić umie, że istotne człowieka nieszczęście obieramy za naszą szczęśliwość.

Ale cóż tą prawdziwą człowieka szczęśliwością nazwiemy? Złóżmy przesądy, zamyślmy się nad sobą — wszyscy jedno powiemy: mieć życia pierwsze potrzeby, zdrowie i spokojność.

Tylko te trzy rzeczy stanowią rzeczywistą człowieka szczęśliwość. Wszystkie inne szczęścia są mniemane i wymyślne. Przeto nas spokojnymi nie czynią. Człowiek chcąc być szczęśliwym stał się nieszczęśliwym. Szukał opodal od siebie tej szczęśliwości, która tylko w nim się znajduje. Utwarzając nowe szczęście swoją nieszczęśliwość powiększył. Bo im więcej poznał, tym więcej potrzebował. Im więcej potrzebował, tym więcej pragnął, tym więcej pomnożyły się namiętności jego i on tym więcej niespokojnym być zaczął. Stąd urodziło się mnóstwo nauk, niezliczona liczba sztuk i rzemiosł, wielość praw, trudność nadto złożonych rządów, potrzeba despotyzmu.

Prawdziwa człowieka szczęśliwość dobrej edukacji najpierwszym być celem powinna. Nie mówię, iż trzeba zaniedbać inne szczęśliwości zmyślone, gdyż te już tak stały się nam potrzebne, że bez nich bylibyśmy nieszczęśliwymi prawdziwie. Ale chciałbym, aby edukacja dla nich ludzi obojętniejszymi czyniła.

Ponieważ wspomniana szczęśliwość człowieka-obywatela jest nierozdzielną od szczęśliwości całego towarzystwa, ponieważ szczęśliwość towarzystwa wynika z użyteczności wszystkich mieszkańców jego, przeto końcem edukacji krajowej być powinna użyteczność obywatela. Obierajmy do tego końca sposoby.

Różne krajowe rządy do osiągnięcia szczęśliwości różne sposoby pozwalają, bo nie jednakiej w obywatelach użyteczności potrzebują. Dlatego w każdym państwie edukacja do rządu stosowną być musi koniecznie.

Zamyślijmy się, jaką ma być edukacja w rzeczachpospolitych, aby człowiek był użytecznym i szczęśliwym.

Wszystko na tym świecie jest z sobą związane. Każdej rzeczy istność teraźniejsza stosować się musi do stworzeń przytomnych. Człowiek sam na sobie przestać nie może. Wewnętrzna szczęśliwość jego od jednych mniej, od drugich stworzeń zawisła koniecznie.

Ten różny stosunek człowieka z rzeczami czyni podział wiadomości jego.

Co do utrzymania życia należy właściwie, to jest rzeczy nieuchronnej potrzeby, znać powinien najpierwej. Co do szczęśliwości dąży niewłaściwie, to jest rzeczy wygody, będzie dochodzić później. Co związek ma z nim najdalszy, to jest wiadomości mniej, czyli więcej dla dusz wielkich niżeli dla ciał zasilenia potrzebne, powinny być w publicznej edukacji wcale opuszczone albo dopiero na końcu dawane. Nad tymi ostatnimi nie każdemu czas trawić ma być pozwolono.

A ponieważ człowiek najprędzej szkodzić człowiekowi może, dlatego według przyrodzonego rzeczy porządku edukacja obywatela najpierwej dać mu poznać tych ludzi powinna, z którymi żyć musi. Tę naukę nazywam moralną.

Nauka moralna jest ze wszystkich najpierwszą. Ona niechaj przekłada dziecięciu, od powzięcia rozumu, związki, które człowiek jako obywatel ma sam z sobą, z spółobywatelami drugimi, z towarzystwem całym i z Bogiem. Niechaj ta nauka najwięcej a jak najjaśniej powtarza młodemu, że człowiek sobie wszystko, a kto inny nic mu nie winien, że ustąpienie części tego drugiemu, co sobie winien, stwarza dopiero obowiązki wzajemnego udziału, że sam starać się powinien o dobre mienie swoje, że pierwszym obowiązkiem człowieka jest pracować, że tylko przez pracę staje się obywatelem użytecznym, że w każdym stanie próżnowanie czyni człowieka szkodliwym i sobie samemu, i innym.

Drugim obowiązkiem człowieka-obywatela jest pracować według praw kraju. Niech każdy od młodości z doświadczeniem uczy się, że jest równy obywatelowi drugiemu. Przeto, że nikomu z obywatelów szkodzić nie ma władzy. A chociaż do powiększenia szczęśliwości sąsiada nie obowiązuje towarzystwo , jednakowoż, gdy obywatel przez udzielenie swojej własności, gdy przez swoją pracę — nawet szkodą własną — los innych polepszy, zostanie obywatelem cnotliwym: czeka go nagroda i sława. Im większą liczbę ludzi uczynek jego uszczęśliwi, tym cnotliwszym on będzie. Powiększyć dobro spółobywatelów wszystkich jest cnotą największą.

Niech dalsze prawidła tejże moralnej nauki tłumaczą, że społeczność jest jedną moralną istnością, której członkami są obywatele. Przeto prawdziwe i własne dobro każdego nie różni się od dobra towarzystwa całego. Przeto w każdej społeczności wszyscy obywatele między sobą tak związani, iż jeden nie może szkodzić drugiemu, aby tym samym nie krzywdził towarzystwa całego i nie szkodził samemu sobie. Ten to ostatni związek powinien by stać się gruntem moralnej nauki. Nasza dotychczas moralność była czczą i nieskuteczną. Bo tych związków nie tłumaczy. Ukazuje człowiekowi szczęśliwość, której on nie zna, a nie odkrywa mu źródeł tych nieszczęść, które on cierpi. Prawidła wewnętrznej ekonomii kraju byłyby prawidłami widoczniejszymi wzajemnych obowiązków i moralności obywatelskiej .

Po najoczywistszym wytłumaczeniu związków obywatela z obywatelem, stanu jednego z stanami innymi, obywatela z towarzystwem i towarzystwa z obywatelem, dopiero niechaj moralna nauka ten oczywisty z tego związku wniosek poda za krótkie a powszechne wszystkich czynności prawidło: co tobie niemiło, tego nie czyń drugiemu. Tak oświecony człowiek zaraz uczuje tę oczywistą tego wniosku przyczynę: bo to samo stanie się tobie samemu.

A ponieważ zostać obywatelem jest wyzuć się, czyli oddać swoją wolę i swoją moc osobistą towarzystwu całemu, więc nikt do niewoli, ale każdy rodzi się do posłuszeństwa. Człowiek wtenczas wolność utracą, gdy być posłusznym przestaje. Najistotniejszym przymiotem wolnego obywatela jest posłuszeństwo: on nieszczęśliwym rzadko, a złym nigdy być nie może, tylko gdy prawu posłusznym nie będzie.

Z tego, com powiedział, domyśla się każdy, jak wielkim artykułem w edukacji obywatela rozumiem być posłuszeństwo.

Lecz gdy nas doświadczenie uczy, że w dobrym rządzie skrytość tylko nieposłuszeństwu, czyli złości obywatela sprzyja, ponieważ tajemność powinnościom obywatela czasem, cnocie jego rzadko ale występkom jest zawsze przychylna, więc skrytość także bardzo ważnym artykułem w edukacji być sądzę. Niech moralna nauka skrytość między grzechy główne położy. Ta osoba, która towarzystwu swoją moc i swoją wolę oddała, nie powinna mieć nic tajemnego ani dla spółobywatelów, ani dla towarzystwa. Sam tylko sekret krajowy chować potrzeba. Szczerość jest republikanta ozdobą. Strzeżmy się w edukacji powiadać, że kryć się ze wszystkimi, nawet z dobrymi uczynkami należy, że, im tajemniejsze, tym są większe zasługi. Owszem, brzydząc dziecięciu skrytość, przekonywajmy młody umysł, że tajemność cnotę kazi. Czemuż, narodzie ludzki, kryć się usiłujesz z dobrych czynów przykłady?

Raz na zawsze powiadam, że natura człowieka wyraźnie ostrzega, iż w jego edukacji wszystkich umiejętności teorie z doświadczeniem być mają łączone.

Próżno dzieci męczemy, kiedy ich tego nauczamy, czego wykonać nie umieją. Przeto te wszystkie teorie, które jeszcze doświadczenia nie cierpią, powinny w pospolitych edukacjach być opuszczone i tylko rzadszym dowcipom wiadome. Same prawidła moralnej nauki dobrze gadać, ale nie dobrze czynić nauczą. Trzeba zaraz w młodości, przy duszy oświeceniu, do uczynków dobrych i ciała zwyczaić. Trzeba, aby takie godziny moralnej lekcji były, w których by dzieci to wykonywały, czego ich prawidłami uczono.

Piękna na ten koniec w edukacji Rzeczypospolitej jest ta ustawa, że nauczyciel moralnych nauk dla ugodzenia poróżnień uczniów, trzech sędziów z pomiędzy nich mianować będzie.

Chciałbym jeszcze, aby zamiast tych w dawnej edukacji Bractw Mariańskich ustanowiono w święta pewne zgromadzenia pod imieniem której cnoty lub jakiego wielkiego obywatela. Rząd tych zgromadzeń stosować się powinien do rządu kraju. Tam roztropny nauczyciel pozna najlepiej każdego ucznia skłonność i umysł.

Moralnej nauki poręką jest historia krajowa. Tę każdy obywatel najpierwej umieć powinien.

Dziecię, które najpierwszy raz otwiera swoje oczy, nic innego widzieć nie powinno nad Ojczyznę, dla której samej tylko zamknąć je niekiedyś obowiązek będzie miało. Pierwszą książką, którą w rękę weźmie, niech będą dzieje tych ludzi, z którymi żyć mu trzeba. One jest nieczułe i głuche na los Asyryjczyków i Medów, z którymi nie ma związku żadnego, ale o swoich pradziadach, o swoim ojcu posłucha ciekawie i zawsze mu te powieści miłe będą. Wielki jest błąd w tych wszystkich edukacjach, które najpierwej historii czasów i krajów odległych uczyć się każą. Osobliwie my, Polacy, przyznajmy się z wstydem, że najmniej siebie samych znamy. U nas te wszystkie matki, które najpierwszych obywateli chowają, historii swojego narodu nie umieją. Nabechtane od nich dzieci prawią im trzy po trzy niesprawiedliwe łupieże Ludwika XIV, a Ludwika XV wszystkie nałożnice wyliczyć i dobrze wymieniać umieją. Młode dusze, zbałamucone tymi państwy, w których żadną miarą żyć nie będą, a nie znając tego kraju, w którym koniecznie żyć muszą, stają się jeszcze w młodości męczennikami żądań próżnych: tam być pragną, co znają. W dalszym wieku już swego domu lubić nie będą; znudzą sobie kraj własny, którego nie znają. Będą tęsknić do tego, o którym najwięcej słyszeli. Rodzice nieroztropni! Nie ukazujmy dziecięciu cacka, którego mu dać nie można, bo się rozpłacze.

Taki obywatel obrany za senatora lub ministra, za posła prawodawcę, cóż zaradzi o losie swojej Ojczyzny, kiedy on tylko o Francji myślał, a Polski stanu nie zna? Kiedy pracować należy, dopiero uczyć się zaczyna.

Taka jest natura człowieka, tak wyciąga szczęśliwość jego, aby to poznał najpierwej, co się wokoło niego dzieje. Historia narodowa najpierwej być uczoną powinna. Taki obywatel, którego najpierwsze, a w naszej duszy najdzielniejsze wyobrażenia o Ojczyźnie będą, zamyśli się o niej częściej — tym samym ukocha ją więcej. Potem uczyć trzeba historii państw sąsiedzkich, to jest, z własnym krajem stykających się. Dopiero na końcu, i to niekoniecznie wszyscy, niechaj czytają historią czasów i państw odległych.

Lecz jako w edukacji nauką najpierwszą jest nauka moralna, tak w moralnej nauce zasadą najgruntowniejszą być powinna religia. Ona nauczy człowieka, jaki związek ma z Bogiem. Ona jedna grozi każdemu, nawet od praw ludzkich mocniejszemu, że gdy ludziom chce szkodzić, opiera się woli i przedwiecznym urządzeniom Boga, za co będzie karany.

Przy poznawaniu ludzi, z którymi człowiek będzie żyć musiał, trzeba, aby razem tę ziemię, która go ma żywić, jej urodzaje i zwierzęta poznawał. Więc przy moralnej nauce zaraz uczyć potrzeba krajowej geografii, krajowego dziejopisma, historii naturalnej swego powiatu, arytmetyki, geometrii z doświadczeniem. Są to wiadomości nieuchronnie potrzebne do szczęśliwości każdego obywatela; więc te nauki w pierwszych i najpowszechniejszych kraju szkołach być uczone powinny.

Ponieważ człowiek już teraz ani się odziewa, ani żywi prostym tylko ziemi urodzajem, więc dalsza obywatela edukacja uczyć go powinna, jak swojego kraju obfitość powiększać, jego owoce polepszać, one do swojej potrzeby lub do wygody stosować i od napaści bliższego narodu zabezpieczać potrzeba.

Dlatego w drugim gatunku szkół krajowych uczyć należy historii krajów sąsiedzkich, praw narodowych, wymowy i skarbowej nauki — w tej młody umysł nie tylko przywyknie do porównania wydatku z dochodem, ale nadto będzie widział źródło wszystkich bogactw, pozna związek i potrzebę różnych stanów — naturalnej historii krajowej, chemii — stosując ją najwięcej do urodzaju i do potrzeb krajowych—fizyki doświadczalnej, chirurgii*, matematyki, ale nie samej teorii, lecz z zastosowaniem do architektury militarnej lub do architektury cywilnej, do mechaniki.

Do tegoż gatunku szkół, gdyby się Rzeczpospolita na taki wydatek zdobyć potrafiła, należałaby szkoła rękodzieł i rzemiosł.

W trzecim i ostatnim gatunku szkół można dawać te wszystkie nauki, do których pojęcia, wykonania i wydoskonalenia potrzeba imaginacji lub dowcipu. Te nauki dawane być powinny w swojej całej powszechności, z całą teorią, starając się przecież ile możności o jej przystosowanie, a wyrzekłszy się, jako szkodliwej zarazy, systematycznego ducha. Historia powszechna, prawo powszechne, polityka w swojej ogólności,

* Nie kładę w tym gatunku szkół nauki lekarskiej. Bo niedokładność tej nauki jeszcze nie pozwala, aby tak powszechnie była uczoną. Dzisiejsza nauka lekarska jeszcze częstokroć więcej szkodzi, aniżeli towarzystwom dobrego czyni. Sama natura chorych uzdrawia— mówi Hipokrates— sztuka lekarska tylko jej pomaga. Jeszcze dotychczas ledwie niecodziennie trafia się, że ciężkie nieznajome choroby leczone bywają przeciwnymi lekarstwy. Doświadczenie ukazuje, że w wielkiej liczbie chorych tylu do zdrowia przychodzi z tych, których samej naturze zostawiono, ile z tych, których najdoskonalsi lekarze doglądali. Cóż więc robią lekarze? Oni tylko mieszają urządzenia Opatrzności, bo czasem utrzymują przy życiu tych, którzy, zostawieni naturze, umierać mieli, a zabijają owych, których natura byłaby uzdrowiła. Zdają się z lekarzami pomnażać choroby. W Polsce w województwie krakowskim teraz jest najwięcej lekarzów i tam już teraz najwięcej znajduje się chorób gatunków. Na Ukrainie lekarzów nie ma i prócz cudzoziemskiego powietrza wielorakich rodzajów chorób nie ma. Niechaj nikt nie sądzi, że w Anglii, w Francji mnogość lekarzów ludność powiększa. Tylko dobroć rządu jest tworzycielką ludzi. Włochy tak są nieludne jak Polska, chociaż Włochy mają najwięcej lekarzów. Obydwóch tych krajów nieludności przyczyną jest zły rząd. Polska, chociaż w każdym miasteczku i w każdej wsi lekarza osadzi, pomnoży choroby, ale nie powiększy ludności, dopokąd feudalnego rządu nie zatraci. (Przyp. aut.)

wierszopismo, astronomia, historia naturalna, chemia, fizyka i lekarska nauka w tej ostatniej i bardzo rzadkiej szkole głównej uczone będą.

Jedne naukę lekarską od tej powszechności wyjmuję. Niechaj jej nauczyciele jak najmniej teorii dawają, niechaj same tylko upoważnione doświadczenia będą tej nauki prawidłem. Jeszcze lekarstwo nie ma dosyć doświadczeń, aby miało swą teorią, aby było umiejętnością. Tam, gdzie idzie o życie człowieka, nigdy domysły, zawsze tylko oczywistość waży. Lekarze nadto wielkim rozumowaniem wszystko popsuli. Bogdajby to każdy nauczyciel teorii nauk lekarskich pomyślił z zadrżeniem, że ile uczniów z jego szkoły wychodzi, tyle uprzywilejowanych do kraju przybyć może zabójców. Teoretyk, nie mogąc poznać choroby prawdziwej, prędko rozumowaniem wynajdzie chorobę domyślną i porywczo pisze lekarstwo, czyli wyrok śmierci człowieka. Z doświadczenia mówię: lekarze niepoznanych chorób leczeniem najwięcej ludzi zabijają. Dopokąd lekarz doskonale choroby nie pozna, żadne lekarstwo nie jest w mocy jego. Mniej ludzi zginie, gdy lekarze przed poznaniem słabości utrzymywać będą chorego skromnością żywności, farbowaną wodą i nadzieją*.

Do tych szkół chodzić nie wszystkim ma być pozwolono. Tylko wybrani tego światła uczestnikami będą. Imaginacja i dowcip są osobliwsze dary. Zwierzchność nad edukacją krajową tych, którym natura nie udzieliła podobnych przy-

* Imaginacja barzo wiele władnie zdrowiem ludzkim. Nic zdrowiu barziej nie szkodzi, jak wewnętrzna niespokojność i kłopoty. Czymże jest każdy kłopot, jeżeli nie imaginacja? Doświadczenie powszechne lekarzów zaświadcza, że imaginacja wpływa bardzo wiele na leczenie chorych. Jest to przysłowie : w lekarskiej nauce wiara uzdrawia. Ta wiara jest skutkiem imaginacji. Na ten czas imaginacja oddaje zmysłom ich spokojność, powraca czynnościom życia porządek, wszystko ożywia przez nadzieją. Nadzieja jest życiem człowieka. Kto mu dać może pierwszą, ten mu powraca życie. Cóż to za zburzenie w chorym sprawić musi ten widok, smutek i pomieszanie wszystkich, płacz żony, dzieci i krewnych, doktor, ksiądz, świece, gromnica, sprzęty kościelne... On by jeszcze był żył, te śmiertelne narzędzia skróciły mu życie. Chciałbym, aby w początku każdej choroby był zwyczaj odprawiać spowiedź. Niechaj prawo nakaże lekarzom, aby się żadnej choroby nie podejmowali, dopokąd chory spowiedzi nie odprawi. (Przyp. aut.)

miotów, nie powinna przypuszczać do nauk takowych. Z nich nie tylko nieszczęśliwi, ale też nieużyteczni obywatele staną się.

Nie kładę logiki, bo sposób jej uczenia tylko tym czyni ją użyteczną, którzy już logiki nie potrzebują. Niech edukacja nie daje wyobrażeń fałszywych, niech człowiek nie zna, tylko zasady prawdziwe, będzie sądził bez błędu.

Nie położyłem metafizyki, bo to jest umiejętność najmniej potrzebna. Człowiek nie rodzi się do metafizyki. Widzieliśmy, że on nie ma nic wrodzonego. Wszystkiego przez swoje zmysły dochodzi. Jakże ma poznać albo na cóż mu się przyda tych rzeczy poznanie, których ani słyszeć, ani widzieć, ani się dotknąć potrafi? Jeżeli byli tacy ludzie, którzy tych niewidzialnych rzeczy jakie wyobrażenie mieli, musiały to być nadzwyczajne dowcipy. Dlatego w edukacji pospolitej niechaj ta nauka zakazaną będzie. Ja przekonany jestem, że największy metafizyk z człowieka pospolitego rozumu nie wychowa, tylko bigota.

Teologia, osobliwie speculatiua, od edukacji publicznej być odłączoną powinna. Bo sposób uczenia się teologii jest zupełnie przeciwny sposobowi dochodzenia i poznawania natury. Pierwsza same prawdy wieczne powiada, druga dopiero szukać ich każe. W pierwszej wszystko wiemy, w drugiej mało znamy. W nabieraniu przyrodzonych wiadomości trzeba wszystko widzieć, uważać, dotykać się i doświadczać. W nauce Boskiej doświadczenie w błąd prowadzi, sama wiara doskonałym czyni. Ta zepsułaby młody umysł. Niechaj wróci się teologia do seminariów, jak w początkowym kościele bywało.

Dawny zwyczaj doktorowania, z siebie zły, z różnych okoliczności śmieszny, jako rozumowi szkodliwy z publicznych szkół być wyrzucony powinien. Dzieła doskonałe, których cały naród sędzią będzie, pisma mądre, pewny wynalazek lub wydoskonalenie jakiejkolwiek umiejętności, szkole głównej do rozsądzenia podane, niech będzie nieopłatną drogą dla każdego do odbierania nadgrody dostojeństw i imienia uczonego męża.

Widzieliśmy, że człowiek podług własności swej natury jak myśli, tak czyni. Dlatego w edukacji i w wszystkich umiejętnościach o to najbardziej starać się trzeba, aby prawdę rozróżnić od domysłu. Platona i Arystotelesa słowa, za prawdę wzięte, zbłąkały ludzki rozum przez lat dwa tysiące. Powtarzam: wielki punkt w edukacji, aby uczeń dobrze rozeznał, co już za prawdą znamy, a czego się tylko domyślamy.

Najwięcej błędów na świecie z mamek i z lalek. Bo taki, choć nierozsądny, jest powszechny edukacyj początek, że najpierwsze wychowanie, najpierwsze myśli dają dziecięciu te kobiety które według powszechnego zwyczaju same żadnej edukacji nie biorą i myślą fałszywie. Przecież wiek dziecinny jest najniebezpieczniejszym do błędów. W tym wieku powzięte fałszywe wyobrażenia są nieuleczoną chorobą. Jeżeli tak nierozumnego zwyczaju już odmienić trudno, przynajmniej niech zachowane będą w obieraniu niewiasty przestrogi: ten jeden z najpierwszych jej przymiotów być powinien, aby gadatliwą nie była, drugi obowiązek na nią włożyć należy, aby dziecięciu zawsze dawała zabawy trudzące ciało, aby sama do niego mało mówiła: powiadać mu będzie nazwiska rzeczy, nigdy albo rzadko kiedy — myśli ciągłych i powieści.

W szóstym roku już ten z dziecięciem rozmawia czasami, który mu dalszą edukacją dawać będzie. A gdy odchodzi, niech dziecięciu zostawi niektóre zabawy, mało duszy a więcej mocy i zręczności ciała potrzebujące. W tym wieku grunt edukacji — aby się dzieci wiele bawiły, a mało i same tylko rzeczy prawdziwe słyszały. Dlatego byłoby lepiej, aby tylko jedna osoba z nimi mówiła. Niech tenże nauczyciel odchodząc nakazuje człowiekowi milczenie albo, jeżeli dziecię już myśleć zaczęło, niechaj go uczy różnego składu liczby dziesięciu. Na przykład: do pięciu przydawszy trzy, a odjąwszy dwa, wiele się zostaje. W tym mu fałszywego wyobrażenia dać nie potrafi. Owszem, w dalszej edukacji arytmetykę, geometrią, algebrę — najlepszą logiką nazywam.

Dla przekonania siebie, czyli dziecię zrozumiało to, czego się uczyło, nie trzeba od niego wymagać, aby odpowiadało tymi samymi słowy, jakimi słyszało. Niech się tłumaczy własnymi wyrazy. One słowa wymówić nie potrafi, jeżeli nie ma myśli dobrej, albo złego wyrazu użyje, jeżeli ma wyobrażenie fałszywe. Nigdy do ogólniejszych myśli postępować nie trzeba, dopokąd poprzednich nie zrozumie.

Jak prędko nauczyciel postrzeże wyobrażenie fałszywe, natychmiast ucznia dopóty opuścić nie powinien, dopokąd go nie napomni o błędzie. Bo fałszywe wyobrażenie w młodym umyśle, jak iskra w drewnianym domie, równie są dzielne, równie też do zniszczenia i do potłumienia w początkach potrzebują pilności.

Każdej myśli oczywistość, rozeznawanie domysłu od prawdy jest hasłem dobrej edukacji, jedyną do postępowania w umiejętnościach drogą. Dlatego to wszystko, o czym jeszcze z młodymi mówić nie można, czego jeszcze zrozumieć nie potrafią, to z edukacji być wyrzucone powinno.

Historii bogów pogańskich uczyć nie trzeba. Ale bez niej wierszopism rozumieć nie można. Dziecię, dopokąd jego rozum ukształtowanym nie będzie, wierszopisma czytać nie powinno. A gdy już kończyć się będzie edukacja jego, jeżeli ma dowcip wierszopisny, łatwo się tego bajarstwa nauczy.

Chociażby edukacja dotąd opisana jak najlepiej wykonaną została, chociażby się człowiek tych wszystkich wiadomości doskonale pouczył, przecież by nie był szczęśliwym. Powiedziałem, że człowiek jest podwójny. Ma duszę i ciało. Ta edukacja wydoskonaliłaby duszę, osłabiłaby ciało.

Starożytność duszę ledwie znała: samo ciało ćwiczyła. My w teraźniejszych edukacjach wcale zaniedbujemy ciało i tylko doskonalemy duszę. Dlatego nasi pradziadowie — źli i dobrzy— mniej od nas umieli, ale dzielni, zdrowi i mocni bywali.

My dziś od nich nie lepsi: prawda, że więcej rzeczy znamy i przeto więcej potrzebujemy — ale za to nierównie jesteśmy słabszymi. Ten, kto lepiej zna ode mnie naturę człowieka i żyje bez uprzedzenia, niech osądzi, kto z nas szczęśliwszym.

Jest, to mniemanie*, ale przecież jest to prawdą: człowiek im więcej swoją duszę wydoskonalił, tym bardziej swoje ciało osłabił.

Tę słabość tylko się do pewnego stopnia rozciąga. Niepomierne ciała osłabienie sprowadza duszy niedołężność. Te dwie części człowieka tak są ze sobą złączone, iż doskonałość jednej od zdatności drugiej zawisła. Dusza za ciała pośrednictwem

* paradoze (przyp. aut )

myśli pojmuje; ciało jedynie duszy myśli wykonywa i podług nich rusza się.

Czas więc, abyśmy się w edukacjach śrzedniej drogi chwycili— aby edukacja nie była edukacją samego tylko ciała albo samej tylko duszy, ale człowieka. Lepiej jest zaniedbać trochę, doskonałość duszy, aby zachować dla niej zdatność ciała. Rozsądniej stanie się, gdy czas, do nabywania barziej ciekawych niżeli potrzebnych wiadomości wyznaczony, będzie użytym na ciała zmocnienie, ukształtowanie i uzręcznienie.

W edukacjach publicznych, z jakim porządkiem i z jaką pracą uczone bywają różne umiejętności, z takim porządkiem i z taką pilnością być wyznaczone powinny codziennie godziny, miejsce i nauczyciele do ciała ćwiczenia. Owszem, ważność lekcji ćwiczenia ciała sądzę być ważniejszą od każdej innej umiejętności. Sama tylko nauka moralna od niej jest potrzebniejsza.

A jako wszystkie wiadomości obywatela, tak też ćwiczenie ciała stosować potrzeba do przyszłego stanu jego. On równie swoją moc, jak swoją wolę wspołeczności oddaje. Wolny obywatel nie tylko ma obowiązek, aby sposobami w rzeczypospolitej pozwolonymi pracował na swoje potrzeby i starał się o dobro swojej osoby, ale też powinien umieć zwyciężać, bić i gnębić nieprzyjacioły kraju swojego. Sztuka wojenna powinna być jedynym zamiarem ćwiczeń ciała w edukacji republikanina.

Dlatego w pierwszym szkół gatunku, prócz nauk wyżej wspomnionych, uczyć trzeba musztry, wojskowych obrotów. W drugim gatunku — konnej jazdy, taktyki, budowania, bronienia i dobywania fortec, zawsze łącząc z teorią praktykę i wykonywając to wszystko w polu, w dni rozrywek. Zgoła te wszyskie młodych zabawy powinny mieć pewny zamiar, do obowiązków obywatela-rycerza stosowny. Po skończonej edukacji niechaj nie bronią rodzice dorosłym dzieciom małego polowania. Powiadam — małego, bo polowanie wielkie rujnuje majątek i zdrowie.

Tak znając naturę człowieka, uważając powinność obywatela, zapatrując się na stan teraźniejszych rzeczypospolitych, otoczonych zewsząd drapieżnymi sąsiady, którzy dzień i noc niespokojni, jak każdy tyran być musi, chowają po kilkakroć sto tysięcy zbirów dla utwierdzenia niewoli jednych albo dla wydarcia drugim tej najpiękniejszej człowieczeństwa ozdoby — wolności. Dla tych przyczyn edukacja, monarchiom niebezpieczna, jest rzeczompospolitym właściwą. W kraju wolnym jedyną i pospolitą edukacją być powinny szkoły rycerskie. Tam szkoła obywatela niech będzie razem szkołą rycerza. Każdy wolny obywatel z natury swojego stanu jest oraz rycerzem, czyli swojego kraju żołnierzem. Wolność, bez niebezpieczeństwa własnej zguby, nikomu powierzać nie może swojej obrony.

Wiem, że wykonanie tych krótko namienionych myśli, że edukacja obywatela-rycerza nierównie większego od edukacji teraźniejszej potrzebuje funduszu. Ale z jednej strony, przez ujęcie mniej potrzebnych lekcji można oszczędzić, z drugiej strony, gorliwi o polepszenie Ojczyzny losu opaci, cnotliwe w tym Królestwie klasztory, widząc, co z ich towarzyszami dzieje się w krajach postronnych, będąc już doświadczeniem, już głębokim swoim rozumem przekonani, że jeżeli edukacja krajowa nie wyda cnotliwych i walecznych Polsce obywatelów, ta Rzeczpospolita upadnie, oni podobnym losem, jak teraz ich bracia, będą dręczeni, wszystko utracą. Te uwagi kazałyby się spodziewać, iż ta najmędrsza cząstka narodu, ten stan, nad przypadkiem nieszczęśliwej Polski najczulszy, chętnie jedne cząstkę swego dochodu na powiększenie tego funduszu poświęci, aby tak sam, nie mogąc być bitnym, tylko czułym i tkliwym, przyłożył się do wychowania innych obywatelów-rycerzów, którzy by ocalili resztę jego majątku, miłą wolność i tak słusznie kochaną Polskę.

Każda edukacja krajowa tylko się pod strażą rządu utrzymuje. Francja ma złą edukacją publiczną, bo jej rozrządzenie, samym tylko akademikom powierzone, nie zatrudnia rządu krajowego. Polska przez ustanowienie Komisji Edukacyjnej tej wady unikła. Niech tylko czuły naród pracę, cnotę i prawdziwą, bo nie płatną, Ojczyzny miłość zasiadających w tej Komisji obywateli bierze za przykład i z wdzięcznością uwielbia. Tych mężów — jeżeli brzydka przemoc jeszcze przynajmniej tak

oddychać nieszczęśliwej Rzeczypospolitej pozwoli — tych mężów szczęśliwsza od nas potomność, jako pierwszych swojej szczęśliwości stworzycieli, z uszanowaniem czcić i wspominać będzie.

Do tej Komisji nie tylko edukacja publiczna, ale też edukacja domowa należeć powinna. Obywatel tylko nauczyciela takiego do chowania swoich dzieci przyjmować może, który od Komisji swojej zdatności zaświadczenie ukaże. Gdyż wracam się do natury człowieka — on tak czyni, jak myśli. A przeto obywatele jedne wyobrażenia, jedne myśli mający, zgodnie żyć i jedno czynić będą. Przeto Komisja tak znać powinna każdego człowieka, edukacją obywatela podejmującego, aby osądziła, czyli on sam umie te początki i zna te prawdy, które dobry obywatel Polak umieć powinien.

Ta to nieostrożność, to bez braku przyjmowanie cudzoziemców, Francuzi najwięcej temu winni, że Polacy swój kraj tak mało kochają. Ci u nas lekcy ludzie, szydząc z prostej szczerości, naśmiewając się z wszystkiego w Polsce, już dziecięciu shydzili tę Rzeczpospolitę, do której na obywatela wychować się miało. Ojcowie, kochający dzieci wasze! Tu mnie posłuchać raczycie. Bez uprzedzenia, bez osobistości, jedynie jako Polak, tkliwy na los dzieci waszych, opowiem uwagę, którą uczyniłem w Francji. Nie wspominam tu o francuskich awanturnikach, a o polskich nauczycielach, bo łatwo się każdy domyśli, z której są szkoły, ale o tych przestrzegam, w których imię Francuza Polaków uwodzi i za ludzi uczonych przyjmować nieuków zniewala, którzy w samej rzeczy są częścią poczciwi Francuzi, ale prawie wszyscy nie dosyć rozumni guwernerowie.

Edukacja publiczna jest bez porównania gorszą w Francji jak w Polsce*. Uczniowie, z jej kolegiów wyszli, na dwie części się dzielą. Jedna część ludzi, przymiotów doskonalszych, przy akademiach, to jest przy zgromadzeniach ludzi uczonych mieści się, doskonali i w Francji zostaje. Z drugiej części jedni idą na pismaków ulicznych, drudzy—same braki — wyjeżdżają do Ameryki, do Moskwy i do Polski. Ci to są ludzie, którzy dla małych przymiotów w Francji wyżywienia zarobić nie mogąc,

*w roku 1784 (przyp. aut.)

do Polski kraj i wasze dzieci kazić przychodzą. Polacy! Już dzisiaj w swoim kraju ludzi nierównie doskonalszych macie, o których obyczajach przynajmniej więcej być przekonani możecie. Ci, jeżeli waszych synów mędrszymi nie uczynią, to ich przynajmniej nie zepsują.

Komisja Edukacyjna powinna mieć władzę bronienia, aby dla jakiego przesądu obywatele nie wysyłali swoje dzieci na edukacją do kraju obcego. W takim razie najmędrsza krajowa edukacja dobrych i zgodnych obywateli nie wyda, bo nie wszyscy w jednych zdaniach będą chowani. Myśli, w edukacji monarchicznego rządu czerpane, stają się w rzeczypospolitej szkodliwym kacerstwem. Przeciwnie ci ojcowie, których nieszczęsny los od Polski oderwał, nie powinni synów do tutejszej edukacji oddawać, bo ich jeszcze barziej nieszczęśliwymi uczynią. Niechaj ci nawet obrazu wolności nie mają, którzy już koniecznie niewolnikami żyć muszą. Najmędrsza edukacja krajowa będzie bezskuteczną, jeżeli Komisja Edukacyjna lub inna magistratura tej władzy mieć nie będzie, aby nikomu bez jej pozwolenia odwiedzać cudzych krajów wolno nie było.

Bez takowego urządzenia młodzież, jeszcze w obywatelskim duchu nie ugruntowana, jeszcze w swym sposobie myślenia niestała, wyjeżdżając zagranicę prędko się da ułudzie tamecznym zwyczajom i właściwym tych krajów wygodom. Tak obywatel powróci z myślami francuskimi do Polski, w której koniecznie żyć i czynić powinien po polsku. To odwiedzanie cudzych krajów już teraz namiętnością Polaków stało się. Każdy je gani, a każdy za granicę tęskni. Przecież nieszczęsne tych wędrówek skutki już by nas upamiętać powinny. One odmieniły nasze ciało i suknie, dały nam inszą duszę i obyczaje. Tak, choć już nie jesteśmy Polakami, jeszcze się dziwujemy, dlaczego nam ziemię cudzoziemiec wydziera.

Po wynalezieniu drukarni zwiedzanie cudzych krajów z przyczyny edukacji jest mniej potrzebne. Zawsze tylko dwom gatunkom ludzi użyteczne być mogło: dzieciom, które w swym kraju edukacji mieć nie mogąc byłyby oddane pod strażą do szkół zagranicznych; uczonym, którzy, już  w wiadomościach swojego kraju biegli, wyjeżdżaliby do państw zagranicznych, gdzie najbardziej kwitną nauki, dla gruntowniejszego wydoskonalenia się w dawnych i dla nabrania przez do-

świadczenie wiadomości nowych. W rządzie republikańskim dzieciom wyjeżdżać do monarchiów nigdy, do rzeczypospolitych rzadko zezwalać potrzeba. Tam uczeni tylko odwiedzać cudze państwa mieć wolność powinni: tylko ten gatunek jeden ludzi do Ojczyzny z użytkiem powraca. Polacy ledwie nie wszyscy, bo nawet kobiety po cudzych krajach włóczą się: przecież zapewne, iż nie życzą sobie mężowie, aby filozofkami żony bywały.

Chciałbym, aby Komisja Edukacyjna w pozwalaniu odwiedzeń cudzych krajów miała za prawo tę myśl wielkiego obywatela Jana Zamoyskiego, który w swoim testamencie przy rozrządzeniu edukacji syna swojego upomina opiekunów, aby po skończonej edukacji w roku dziewiętnastym nie dozwalali synowi jego za granicę wyjeżdżać, dopokąd przez służbę w wojsku polskim, przez jedno i drugie popisanie się w bitwach przeciwko nieprzyjaciołom Rzeczypospolitej nie ukaże dowodów swojej cnoty, nie przywyknie do pracy i nie zmocni obywatelskiego ducha. Niechaj nikomu za granicę wyjeżdżać nie pozwala, dopokąd w kraju albo w służbie wojskowej, albo w służbie cywilnej kilka lat nie przebędzie.

Dotychczas mówiłem o edukacji szkolnej, która się zazwyczaj kończy w wieku dla człowieka najniebezpieczniejszym: w siedemnastym roku. Wszystkie edukacji staranności przepadły, jeżeli młodzież już w tym roku będzie wychodzić na wolność.

Po skończonej edukacji szkolniczej zaczynać się powinna edukacja obywatelska, w której by kawaler młody to wykonał, czego się uczył. Tam dawać będzie swojego stanu, cnót i przymiotów dowody. Nazwałbym tę szkołę nowicjatem obywatelskim. W tej rzeczypospolitej, gdzie młodzież edukacją szkolną zakończywszy nie znajdzie dla siebie takowej obywatelskiej szkoły, chociaż by edukacja krajowa najlepszą była, najcnotliwsze dzieci chowała, przecież dobrzy obywatele będą rzadcy: jeden osiemnasty lub dziewiętnasty rok na próżnowaniu stracony wszystkie zdrowe początki, całą przeszłej edukacji pracę skazić i zepsuć potrafi.

Wiele rodziców w Polsce na swych dzieciach tych lat nie-

bezpieczeństwa doznają. Mówię w Polsce, bo w tym kraju młodzież żadnej nie ma zabawy, gdyż nie ma stanu żołnierskiego. W wszystkich innych państwach popędliwsze wieku młodego namiętności służba wojskowa powciąga. U nas w osiemnastym roku młodzieniec tylko księdzem zostać albo do palestry chodzić, albo wałęsać się musi. Już rzadko kto chce nosić rewerendę albo kapicę. Do palestry oddawać dzieci słusznie lękają się rodzice: u nas palestry są najpierwszą zgubą młodzieży. W naszych miastach grodowych kto po nocach burdy stroi, kto po ulicach hałasy robi? Palestrant. Przecież kancelarie przy innym porządku mogłyby dla naszej młodzieży stać się bardzo użyteczne. Dozór młodzieży w kancelariach jeszcze by do Komisji Edukacyjnej należeć powinien. Niech regenci, susceptanci przesyłają Komisji Edukacyjnej każde trzy miesiące opisy pracy, sposobu życia i doskonałości młodzieży w ich kancelariach znajdującej się.

Lecz wracam się do potrzeby szkoły obywatelskiej. W wszystkich naszych komisjach, od ich podstawy aż dotychczas, zasiada nieodmiennie około stu jednakich obywateli, którzy nieodstępnie służąc w Warszawie dla pensji, przez różne obroty z jednej komisji do drugiej nieustanną procesją obchodzą. Sejmy i sejmiki tego nieporządku poprawić nie mogą. Bo prócz tych intrygantów nie ma po województwach obywateli potrzebne komisarzom wiadomości mających.

Tych w szkole obywatelskiej nabywać powinni. Rzeczpospolita najłatwiej i bez kosztu tę szkołę ustanowi, gdy pozwoli, aby pewna liczba młodych asesorów niepłatnych z głosem poradnym zasiadać mogła w każdym sądzie, w każdej magistraturze, i w każdej, a osobliwie w tej Komisji Skarbowej, tak dla narodu polskiego zaszczytnej. Bez odbycia tej szkoły niechaj przez prawo żadna młodemu droga do urzędów otwartą nie będzie.

Nie wspominam o edukacji kobiet, które przecież pierwsze myśli, pierwsze wychowanie nam dają, które tyle w naszą duszę, w nasze rządy i tyle w szczęśliwość mężczyzn wpływają.

Nie wspominam o artykule takiej wagi w edukacji krajowej, gdyż dotychczas o wychowaniu tej płci jeszcze nie zamyślono się nawet. Tylko z tej przyczyny, aby matki nie tak barzo obyczaje krajowego wychowania psuły, aby swych synów, a przyszłych obywatelów edukacji nie szkodziły, aby nie odstręczały Polaków od kraju własnego, ostrzegam, iż koniecznie takie prawo napisać potrzeba, że, jak każdemu obywatelowi obcych krajów odwiedzać nie powinno być wolno, dopokąd bądź w służbie wojskowej, bądź w jakiej innej magistraturze nie da przez lat pewną liczbę swojej cnoty dowodu, tak żadna kobieta do cudzych krajów wyjeżdżać nie będzie mogła, dopokąd nie wyda dobrych obywateli swojej Ojczyźnie, dopokąd się edukacja jej dzieci nie skończy.

PRAWODAWSTWO

Wada, w pierwiastkach któregokolwiek rządu popełniona, jest najniebezpieczniejszą. Błąd z czasem rośnie, wreszcie cel ustawy odmienia i wszystką działalność sobie przywłaszcza. Tak w początkach strumienia mały dołek wydrążony usuwając przed wody ciężarem ziemię powoli swoją spadzistość powiększa, z czasem dawne koryto osusza i całą strumienia bystrość na siebie obraca.

Wiek szesnasty jest w Rzeczypospolitej Polskiej znaczną epoką nierządu do czasów Stanisława Augusta trwałego. Polska do tego wieku szła tą samą drogą, którą w wszystkich Europy krajach panujące domy przyszły do teraźniejszego despotyzmu. Śmierć Zygmunta Augusta jest epoką, gdzie przezorniejszy w Polsce niż w całej Europie stan szlachecki postrzegł, iż zagrabienie przywilejów, zaszczytu i wolności jego, na koniec zupełna zaguba wszystkiej w Europie szlachty z tronów wyłazi. Przeto zatamował u siebie ten straszny loch wewnętrznej niewoli, zmniejszył moc i dzielność tronu, podzielił na części władze, nadto w ręku jednego starszego brata skupione. Stało się, że kiedy już w całej Europie porównano z gminem szlachtę, w Polsce jednej do dwuchset lat ten stan

przedłużył swoją szlachetność, przywileje i od swojego tronu wewnętrzną wolność.

Gdyby podobneż sposoby do ocalenia swojego jestestwa i wolności była wcześnie obrała wszystkich krajów szlachta, ten stan byłby dotychczas panem Europy, i Polska postanowionym u siebie po śmierci Zygmunta Augusta rządem byłaby dosyć zabezpieczyła i od tronów obcych swoją zewnętrzną wolność. Lecz kiedy powszechnie w Europie szlachta, prędzej od nas zbytkiem mając umysł spodlony, zniewieściały i do niewoli sposobny, już dała się kilku dumniejszym braciom obedrzeć z wolności i z przywilejów, upadł stan rycerski, a z jego łupu powstał despotyzm. Te wszystkie przywileje, tę całą moc, którą od wieków szlachta w Europie posiadała, przywłaszczyło sobie kilku despotów. Ich ogromna i strasznie dzielna potęga rozpiera się z sobą. W ich pośrzodku leży nasza Polska, ta ostatnia garstka jeszcze wolnej szlachty. Już nie bracia szlachta, ale uszczerbnicy stanu szlacheckiego naszymi sąsiady. Zewnątrz pcha się do nas niewola. Z szlachty powstali jednodzierże. Każdy despota jest stanu szlacheckiego nieprzyjacielem. Widzę tu niezmierne trudności, aby mógł się ocalić stan szlachecki w Polsce, kiedy już w całej Europie upada. Despotyzm przeważa. Ku tej stronie powszechny tok całej Europy. Przecież w tym politycznym stosunku naszego kraju woła uwaga i przytomność, abyśmy, mając ginąć, nie ginęli przynajmniej z większą od innych ohydą; aby nas nie rozszarpano; abyśmy zapewnili sobie jestestwo i gdyby inaczej być nie mogło, zyskali przynajmniej wolność wyboru lekszych kajdan.

W zmiankowej epoce rządu Rzeczypospolitej Polskiej ojcowie nasi, zbytnie troskliwi o wolność, ustanowili wewnątrz zbytnią nieczynność, a przez zamianę następstwa tronu w wolne elekcje otworzyli zewnątrz kraj obcym zamieszaniom, intrygom i przemocy. Jakoż] Zaraz po śmierci Zygmunta Augusta posłowie cudzoziemscy po wszystkich województwach, w każdym powiecie, od domu do domu jeżdżąc zakupywali i kusili pieniędzmi lub obietnicą wolę i cnotę Polaków. Sejm elekcyjny Henryka,

po zakończonym przez Jana Zamoyskiego obłąkanych umysłów długim swarze, że cały stan rycerski razem z senatory do obrania króla należy, ledwie się na bitwie nie kończył. Elekcja Stefana Batorego wojnę gdańską sprowadziła; a sejm, na którym Zygmunt III był królem obrany, zamienił się w plac bojowiska; zaszczepił długie między narodem niezgody; wzniecił wojnę z cesarzem i Karolowi dał pochop do pustoszenia Inflant. Ten sejm rzucił nasienie wszystkich nieszczęsnych wojen z Szwedami; który twardy lud północny, najpierwszy do szarpania Rzeczypospolitej Polskiej sposób i drogę innym narodom pokazał. Ten sejm zgotował łatwość do utwierdzenia prawa maństwa na Prusy Brandenburgowi, który z Polaków powstał i Polaków zgubił. Dom Brandenburski reszty pozostałej Rzeczypospolitej najniebezpieczniejszym nieprzyjacielem zawsze będzie.

Taki zły sposób, do odprawiania sejmów elekcyjnych obrany, bywał w początkach przyczyną obywatelów poróżnień; rzucał dalej królestwo w przepaść i zniecał wojny domowe.

Przez dopuszczenie cudzoziemców do tronu w wieku szesnastym sejmy elekcyjne zamieniały się w targowisko, na którym polska korona towarem bywała. W późniejszym czasie już nie Polacy obierali królów, już nie senatorowie przedawali korony, ale cudzoziemiec królów im dawał.

Z przyczyny elekcyj insze sejmy, oprócz istotnych w swej ustawie błędów, miewały zawsze jedną część obywatelów królowi niechętnych; tym samym nie łatwych do zgody, bez której przecież żadną miarą rady być użytecznymi nie mogą.

W roku 1578, kiedy już Tatarzy połowę królestwa zniszczyli, Moskal część Inflantczyków wysiekł i całe Inflanty odzierżył, dopiero Polacy zaczęli myśleć o sejmikach: wyznaczali dzień do ich złożenia, a w kilka niedziel później na sejm zjeżdżali się. Tam źli obywatele jeszcze w samym sejmowania sposobie najdowali łatwość zwłóczenia ugody podatków.

W roku 1582 na pierwszym sejmie, po skończonej z wielką sławą i z odzyskaniem Inflant wojnie moskiewskiej, zamiast

nadgrodzenia obywatelom męstwa, zamiast gotowania się jak najprędzej przeciw grasującym Tatarom, obywatele, jeszcze od elekcji królowi zawistni, z tej wady sejmów, iż materie, władzy prawodawczej właściwe, nie są rozróżnione, zyskiwać umiejąc, kłócili przez kilka niedziel izbę. Osobistymi sprawy czas sejmowi opisany zwlókłszy, nie dozwalali królowi radzić o publicznych potrzebach.

W tymże roku sprawa Zborowskich cały sejm zniszczyła. Król Batory, który wielkie był powziął myśli, nawet oświadczyć ich narodowi na sejmie sposobu nie znalazł. Tak było łatwo na polskich sejmach czas wyznaczony publicznej radzie przywłaszczać osobistości. Ponieważ ustawa Rzeczypospolitej w prawodawstwie sposobu kreskowania dokładnie nie opisała, tylko jakiś zwyczaj albo jednomyślnością prawa stanowił, albo jednego obywatela przeciwnością prawa odrzucał, Jan Zamoyski, nieprzyzwoitość takiego nie pozwalam znając, podał na sejmie 1588 projekt wyznaczający pewną liczbę głosów tak do przyjęcia, jako do odrzucenia prawa potrzebną. Na tę myśl cały stan rycerski zgodził się; jeden dumny Opaliński, Marszałek Wielki Koronny, nie pozwolił; i całe królestwo dotychczas być nieczynne musiało.

Roku 1590 projektowi Jana Zamoyskiego, podającemu sposób elekcji spokojniejszych, tylko kilka osób szkodziło. Przez to Rzeczpospolita z dawną wadą elekcyj wolne królów obranie straciła.

Jeżeli się nie mylę, w 1597 roku, gdy jedna lub dwie osoby, od Szwedów przekupione, nie chciały, sejm od Zygmunta III zwołany nie doszedł; a nieprzyjaciel spokojnie Rzeczypospolitej granice pustoszył.

Za tegoż Zygmunta, kiedy Kozaki Podole łupiły, Michał Wojewoda Wołoski Pokucie ogniem niszczył, Karol książę Sudermanii Inflanty zabierał i wiele innych nieprzyjaciół na królestwo Polskie zmawiało się, samoiści obywatele, zapomniawszy, iż z wszystkimi i oni ginąć muszą, na sejmach chwytali się wszystkich sposobów, z przywary sejmowania

wynikających, dla strawienia czasu. Na koniec, osobiste sprawy o krakowskie i o kujawskie biskupstwa wmieszawszy, wszystkim posłom krzyczeć, ale nikomu radzić nie pozwolili.

Zastanówmy się nad tymi kilku sejmami. Widzimy, że barzo mało są czynne. Opieszałość w nich wielką nadto łatwość znajduje.

Ich nieczynności te są przyczyny, że do złożenia sejmu wiele czasu potrzeba; przez co dzieje się, iż nie Rzeczpospolita na każdą sposobność polepszenia swego dobra czuwa, ale zdarzone dobro jeszcze na nią czekać musi; że nie potrzeby Rzeczypospolitej czasem, ale czas jej potrzebami rozrządza, gdy przez dwa lata tylko jej sześć niedziel do rady pozwala; że sprawy osobiste wielką łatwość mają mieszania się do spraw publicznych, więc każdy zły człowiek prędki sposób najduje dla zakończenia sejmu, aby do ustanowienia prawa całemu towarzystwu użytecznego, ale jego osobistości szkodliwego, czasu nie zbyło; że tylko jednomyślność prawa stanowi, przez co ma każdy moc niepozwalania, a żaden ani wszyscy nie mają władzy czynienia. Straszna liberi veio niezdrożność! Za jego sprawą w jednym momencie wolna rzeczpospolita zamienia się w despotyzm. Jeden obywatel staje się wszystkimi, a wszyscy niczym. Jeden obywatel jest nieskończoną liczbą, a wszyscy gołą cyfrą. Liberum veto na tyle stanów towarzystwo dzieli, ile jest obywatelów.

Te cztery wady są przyczyną sejmów nieczynności. One zamiast zmniejszenia powiększały naturalną republikańskiego rządu opieszałość.

W początkach dla nich sejmy mało działalne były. Z czasem wcale nieczynne zostały. Owszem, też błędy, do ostatniego stopnia nierządu przyprowadziwszy, wreszcie nie tylko czynić nie pozwalały, ale nawet, co już był dobrego sejm ustanowił, to znowu niszczyły.

Czyliż roztropność pozwala utrzymywać dłużej wolne królów elekcje? Czyliż do podobnego wybioru nie ma zgodniejszych sposobów?

Wiele jest rzeczy, które jak w myśli wystawione ukazują się być powabne i użyteczne, tak przy wykonywaniu stają się

złe i szkodliwe. Piękna to jest myśl, aby wolny lud, na jedno pole zgromadziwszy się, obierał z pomiędzy siebie najcnotliwszego za króla. Polacy tę władzę mieli i wolne króla obieranie stało się największych ich nieszczęśliwości przyczyną.

Dla przypuszczenia całego świata do polskiej korony dziś już tylko nazwisko wolnego wybioru przy nich zostało, a królów obcy naród im daje. Wyrzec się tego słowa próżnego, które tylko złe w Rzeczypospolitej kojarzy, nie powinno by nam przychodzić z trudnością.

Koniec wersji demonstracyjnej.