Zola Emil

W matni

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

W MATNI

Emil Zola

I

Gerwazyna czekała na powrót Lantiera aż do drugiej godziny nad ranem. Potem, dygocąc z zimna po spędzeniu w samym kaftanie tylu godzin w chłodzie wiejącym od okna, rzuciła się w poprzek na łóżko i popadła w gorączkową drzemkę; policzki miała zalane łzami. Od tygodnia — ilekroć wychodzili z lokalu „Pod Dwugłowym Cielakiem", gdzie się stołowali — mąż wyprawiał ją z dziećmi do łóżka, a sam zjawiał się. dopiero późną nocą, bajdurząc, że szukał pracy. Tego właśnie wieczora, gdy tak wypatrywała jego powrotu, wydawało się jej, że go widziała, jak wchodził do Wielkiej Sali Balkonowej hotelu, w którym odbywał się bal; dziesięć rozjarzonych okien tej sali. rozświetlało jak łuna pożarna ciemną czeluść zamiejskich bulwarów; za jego plecami dojrzała małą Adelę — poliserkę, jadającą w tej samej co oni restauracji: szła o pięć czy sześć kroków z tyłu, machając rękami, jakby przed chwilą wysunęła ramię spod jego ramienia, żeby razem z nim nie przechodzić przez smugę jaskrawego światła bijącego z kulistych lamp przy wejściu.

Gdy Gerwazyna ocknęła się około piątej — zesztywniała, z kośćmi jak gdyby pogruchotanymi — wybuchła gwałtownym szlochem. Lantiera jeszcze nie było. Po raz pierwszy spędzał noc poza domem. Usiadła na brzegu łóżka i tak trwała pod strzępem spłowiałego płótna, który zwisał z połcia słoniny, przywiązanego sznurkiem u sufitu. Oczyma, przesłoniętymi łzami, obiegała zwolna wnętrze żałosnego pokoiku, którego umeblowanie sta.nowiła orzechowa komoda bez jednej szuflady, trzy krzesła i mały, zatłuszczony stolik; na stoliku stał wyszczerbiony dzbanek, który zapomniała sprzątnąć. Dla dzieci wstawiono żelazne łóżko; zagradzało ono dostęp do komody i zajmowało dwie trzecie pokoju. Kufer Gerwazyny i Lantiera, z odrzuconym w tył wiekiem, stał w kącie, ukazując pustawe swe wnętrze; stary kapelusz męski leżał tam na samym dnie, pod kupką brudnych koszul i skarpetek. Na ścianach, na oparciach mebli wisiał to jakiś dziurawy szal, to jakieś spodnie całe schlapane błotem — ostatnie łachy, którymi pogardzili handlarze starzyzny. Na środku konsoli nad kominkiem, między dwoma lichtarzami nie do pary, leżał pakiet bladoróżowych kwitów lombardowych. Tak wyglądał piękny pokój hotelowy, pokój pierwszego piętra, z oknem wychodzącym na bulwar.

Tymczasem obydwa dzieciaki spały, ułożone główka w główkę na jednej poduszce. Ośmioletni Klaudiusz wysunął małe rączki spod kołdry i oddychał powoli i spokojnie; Stefanek, który miał ledwie cztery latka, uśmiechał się objąwszy braciszka za szyję. Gdy zalane łzami oczy matki zatrzymały się na nich, zaczęła na nowo gwałtownie szlochać; zatkała sobie chusteczką usta, żeby zdławić ciche jęki, które się z nich dobywały. Boso, nie myśląc wcale o włożeniu zniszczonych domowych pantofli, które zsunęły się jej ze stóp, wróciła znowu do okna i oparła się na nim łokciami, podejmując przerwane oczekiwanie nocne, wytężając oczy ku dalekim trotuarom.

Hotel mieścił się przy bulwarze Chapelle, na lewo od rogatek Poissonniere. Był to dwupiętrowy budynek, pomalowany aż po drugie piętro na ko lor ciemnoczerwony, z żaluzjami zbutwiałymi od deszczów. Nad latarnią o popękanych szybkach można było odczytać napis umieszczony między dwoma oknami: „Hotel Boncoeur, pod zarządem Marsoulliera"; wielkie, żółte litery napisu powygryzała gdzieniegdzie pleśń trawiąca otynkowanie. Gerwazyna, której latarenka zasłaniała widok, trzęsła się przyciskając chusteczkę do ust. Patrzyła na prawo, w stronę bulwaru Rochechouart, gdzie przed jatkami stały grupki rzeźników w zakrwawionych fartuchach; chłodny wiatr przynosił stamtąd chwilami fale smrodu, drapieżnej woni ubitych zwierząt. Patrzyła na lewo, to przemierzając wzrokiem długą wstęgę alei, to zatrzymując oczy na znajdującym się prawie naprzeciwko białym masywie szpitala Lariboisière, będącym podówczas w okresie budowy. Wędrując powoli z jednego krańca horyzontu na drugi, przesuwała wzrok wzdłuż murów grodzkich, spoza których nieraz słyszała nocą krzyki mordowanych. Szperała oczyma po ciemnych kątach, po odległych zakamarkach, czarnych od wilgoci i brudu — w obawie, żeby nie ujrzeć gdzieś ciała Lantiera z brzuchem podziurawionym ciosami noża: Gdy podnosiła oczy ponad ten szary, nie kończący się mur, który okalał miasto pasem pustyni, dostrzegała rozjarzoną światłość, kurzawę słoneczną, pełną już porannego zgiełku Paryża. Ale oczy jej wracały stale i uparcie do rogatek Poissonnière; wyciągała szyję i bezmyślnie przyglądała się, jak między dwiema przysadkowatymi wieżyczkami muru grodzkiego toczy się nieprzerwana fala ludzi, zwierząt i wozów, spływająca ze wzgórza Montmartre i od strony Chapelle. Dobiegał stamstąd tupot jakby stada bydła: to tłum ludzi — nagle wstrzymany — brnął przez kałuże na jezdni. Robotnicy nie kończącym się sznurem szli do pracy, z narzędziami na plecach i śniadaniem pod pachą. Cała ta ciżba wciskała się w bramy Paryża i nieustannie rozlewała się po nim. Chwilami wydawało się Gerwazynie, że w tym tłoku dostrzega postać Lantiera — wychylała się wtedy bardziej, narażając się niemal na wypadnięcie; potem jeszcze mocniej przyciskała chusteczkę do ust, chcąc jakby zdławić ból.

Jakiś młody i wesoły głos oderwał ją od okna.

— Cóż to, pani Lantier, gospodarz nieobecny?

— Ano, nie ma go, panie Coupeau — odpowiedziała usiłując się uśmiechnąć.

Był to blacharz, który na najwyższym pięterku hotelu zajmował numer za dziesięć franków. Worek z narzędziami zarzucony miał na ramię. Ujrzawszy sterczący w drzwiach klucz, wstąpił do sąsiadów jako przyjaciel domu;

— Wie pani — mówił dalej — teraz to ja pracuję tam, w szpitalu... Ho, ho! jaki ładny maj mamy. Ależ tęgi chłód tego ranka.

I patrzył Gerwazynie w twarz zaczerwienioną od płaczu. Gdy zobaczył, że łóżko nie było wcale rozścielane na noc, potrząsnął łagodnie głową; następnie podszedł do łóżka, na którym dzieci w dalszym ciągu spały z różowymi twarzyczkami cherubinów, i rzekł cicho:

— Tak to, tak! Szanowny gospodarz sprawia kłopoty, co? Niech się pani nie martwi, pani Lantier. Jego całkiem pochłaniapolityka; któregoś dnia, kiedy głosowano za Eugeniuszem Sue — podobno poczciwcem z kościami — zachowywał się, jakby zwariował. Pewnie spędził noc z przyjaciółmi, wspólnie z nimi urągając temu draniowi Bonapartemu.

— Nie, nie — szepnęła Gerwazyna z wysiłkiem — to nie to. Ja wiem, gdzie jest Lantier... No cóż, mój ty Boże! I my mamy swoje zmartwienia, tak jak wszyscy inni!

Coupeau przymrużył oczy na znak, że nie dał się nabrać na to kłamstwo. Zanim opuścił pokój, zaproponował Gerwazynie, że pójdzie po mleko, jeśli jej się nie chce wychodzić z domu: ona jest przecież piękna i zacna kobieta, może na mego liczyć, jeśliby kiedyś popadła w kłopoty. Ledwo wyszedł, Gerwazyna pośpieszyła z powrotem do okna.

W chłodzie poranka przy szlabanie słychać było dalej tupot stada. Kręcili się tam ślusarze w niebieskich bluzach, murarze w pochlapanych wapnem spodniach roboczych, malarze w kusych kurtkach, spod których wystawały długie bluzy. Cały ten tłum — z daleka — wtarty był jakby w szarość gipsu, w bezbarwną mgłę, w której przeświecały bladoniebieskie i brudnobure plamy. Chwilami jakiś robotnik przystawał, zapalał wygasłą fajkę, a wszyscy dokoła niego parli nieustannie naprzód, bez uśmiechu, bez słowa do któregokolwiek z towarzyszy; policzki mieli ziemiste, szyje wyciągnięte w stronę Paryża, który ich pożerał jednego po drugim rozdziawioną jak paszcza ulicą Faubourg-Poissonniere. Jednak na obu rogach ulicy Poissonniers, u drzwi dwóch winiarni, gdzie właśnie otwierano okiennice, ludzie zwalniali kroku i zanim weszli do środka, długo stali z obwisłymi rękami na skraju chodnika, patrząc ukosem ku Paryżowi — już opanowani chętką, żeby ten dzień przewałęsać. Inni, skupieni przy bufecie, stawiali sobie nawzajem kolejki; zapominali o troskach, wypełniali salę plując, kaszląc i dla zwilżenia gardła pociągając łykami z małych szklaneczek.

Gerwazyna wytężała wzrok w kierunku winiarni ojca Colombe po lewej stronie ulicy; spodziewała się dojrzeć tam Lantiera. Nagle jakaś tęga kobieta z gołą głową i w fartuchu zawołała do niej ze środka jezdni:

— Cóż to, pani Lantier? Wcześnie dziś pani wstała!

Gerwazyna wychyliła się:

— Ach, to pani, pani Boche! O, mam dziś kupę roboty!

— No pewnie, żadna robota nie zrobi się sama, prawda?

I między oknem a chodnikiem zawiązała się rozmowa. Pani Boche była dozorczynią domu, którego parter zajmowała restauracja „Pod Dwugłowym Cielakiem". Gerwazyna często czekała na Lantiera w stróżówce, nie chciało się jej tkwić samej przy stole w sąsiedztwie tych wszystkich zajętych jedzeniem mężczyzn. Dozorczyni zaczęła jej opowiadać, że musi skoczyć o dwa kroki, na ulicę Charbonnière, żeby zastać jeszcze w łóżku pewnego urzędnika, od którego jej mąż nie mógł wydębić należności za reperację surduta. Potem rozgadała się na temat jednego z lokatorów, który poprzedniego wieczora sprowadził sobie do domu kobietę i aż do trzeciej nad ranem nie dawał ludziom spać. Tak pogadując to o tym, to o owym, pani Boche przyglądała się młodej kobiecie z wyrazem nieopanowanej ciekawości; wydawało się że pod oknem Gerwazyny znalazła się jedynie po to, żeby się czegoś dowiedzieć.

A pan Lantier dotąd jeszcze w łóżku? — rzuciła znienacka pytanie.

— Tak, śpi jeszcze — odpowiedziała Gerwazyna i zaczerwieniła się mimo woli.

Pani Boche zobaczyła, że do oczu napływają jej łzy, więc — niewątpliwie zadowolona — już miała odejść wymyślając mężczyznom od przeklętych wałkoniów, ale nagle wróciła i zawołała:

— To właśnie dziś rano wybiera się pani do pralni, prawda? Ja mam także coś do prania, więc zatrzymam dla pani miejsce obok siebie, to sobie porozmawiamy.

Potem, jakby przejęta nagłym współczuciem:

— Moje biedactwo, niech pani lepiej odejdzie od okna, bo się pani przeziębi... Jest pani po prostu sina.

Gerwazyna trwała jeszcze uparcie przy oknie przez dwie długie jak wieczność godziny, aż do ósmej. Pootwierano sklepiki. Fala roboczych bluz, spływająca z wysoka, zatamowała się i teraz tylko kilku spóźnionych przechodniów długimi krokami wymijało szlaban. W winiarniach tłoczyli się wciąż ci sami mężczyźni, dalej popijając, kaszląc i plu-

jąc. Po robotnikach przyszła kolej na robotnice — poliserki, modystki, kwiaciarki, kuląc się w swoich cienkich sukienkach, dreptały drobnym kroczkiem wzdłuż zamiejskich bulwarów. Szły grupami po trzy albo cztery, żywo rozmawiając, śmiejąc się z cicha i strzelając dokoła błyszczącymi oczami. Od czasu do czasu jakaś robotnica — wątła, o twarzy bladej i poważnej — kroczyła sama jedna wzdłuż murów grodzkich, omijając ścieki pełne śmieci. Potem przepłynęli falą urzędnicy, chuchając po drodze w palce i zajadając groszową kromkę chleba; stąpali wychudli młodzi ludzie w przykrótkich ubraniach, z podkrążonymi oczami, jeszcze zamroczeni sennością; mali staruszkowie toczyli się na krótkich nóżkach, twarze mieli blade, zniszczone długimi godzinami ślęczenia po biurach, spoglądali co chwila na zegarek, żeby szybkość swych kroków dostosować ściśle do biegu sekund. Potem bulwary przybrały jak zwykle swój rannym spokojny wygląd; rentierzy z sąsiednich kamienic spacerowali w słońcu; matki — rozczochrane, w brudnych spódnicach — kołysały w ramionach niemowlęta i przewijały je na ławkach; tłumy dzieciaków zasmarkanych, porozpinanych potrącały się nawzajem, czołgały się po ziemi wśród pisków, śmiechów i popłakiwać... Gerwazyna poczuła wreszcie, że się dusi, ogarnięta trwogą, u kresu nadziei; wydało się jej, że wszystko skończone, że czas przestał płynąć, że Lantier nie- wróci już nigdy. Nieprzytomnymi oczami wodziła od starych jatek, czarnych od juchy bydlęcej i smrodliwych, do nowych ścian szpitala, wybielonych i ukazujących przez rzędy pustych jeszcze otworów okiennych gołe ściany sal, gdzie pokłosie będzie zbierać, śmierć. Naprzeciwko Gerwazyny, za murami grodzkimi, na rozjarzonym niebie wschodziło słońce olbrzymiejąc nad tym ogromnym rozbudzonym Paryżem i olśniewając ją swoim blaskiem.

Młoda kobieta siedziała na krześle, z rękami bezwładnie opuszczonymi i oczami już bez łez — gdy wszedł najspokojniej Lantier.

— To ty! to ty! — zawołała chcąc mu się rzucić na szyję.

— Tak, to ja: no więc co? — odparł. — Może byś raz już wreszcie przestała wyprawiać swoje brewerie!

Odsunął ją od siebie. Potem — ruchem znamionującym zły humor — rzucił z daleka na komodę czarny filcowy kapelusz. Był to młodzieniec dwudziestosześcioletni, niski, bardzo czarny, o ładnej twarzy z cienkim wąsikiem, który odruchowym gestem stale podkręcał. Miał na sobie robocze spodnie i stary, poplamiony surdut, bardzo obcisły; po akcencie można w nim było od razu poznać Prowansalczyka.

Gerwazyna padła z powrotem na krzesło i zaczęła się żalić łagodnie, urywanymi zdaniami:

— Nie mogłam wcale zmrużyć oka... Myślałam, że ci się coś stało... Gdzieś ty chodził? Gdzie spędziłeś noc? Mój Boże, nie rób tak więcej, bo ja oszaleję... Powiedz, August, gdzieś ty chodził?

— To mój interes, u diabła! —odpowiedział wzruszając ramionami. — Byłem o ósmej na Glaciere, u tego przyjaciela, co ma zakładać fabrykę kapeluszy. Zasiedziałem się u niego i wolałem już tam się przespać... A zresztą, wiesz, że nie lubię, jak mnie kto szpiclu je. Więc daj mi święty spokój!

Młoda kobieta znowu poczęła szlochać. Podniesione głosy, gwałtowne ruchy Lantiera, który roztrącał krzesła, zbudziły na koniec dzieci. Półnagie, usiadły w łóżku, rozczesując sobie małymi paluszkami włosy. Słysząc płacz matki, zaczęły krzyczeć przeraźliwie; z ich ocząt, które dopiero co się rozwarły, również popłynęły łzy.

— Ach! To ci dopiero muzyczka! — krzyknął Lantier wściekły. — Uprzedzam was, że zaraz wynoszę się stąd z powrotem! Ale tym razem zwieję na dobre... Może już wreszcie przestaniecie wrzeszczeć? Do widzenia! Wracam, skąd przyszedłem.

Brał już kapelusz z komody, ale Gerwazyna rzuciła się ku niemu bełkocąc:

— Nie, nie!

Płaczące maleństwa, utulone jej pieszczotami, przycichły. Całowała dzieci po włosach, układała je z powrotem do snu, kojąc czułymi słówkami. Malcy, szybko uspokojeni, poczęli śmiać się w poduszkę i zabawiać szczypiąc się nawzajem. Tymczasem ojciec, nie zdejmując nawet butów, rzucił się na posłanie głęboko znużony, z twarzą pobladłą po nie przespanej nocy. Nie usypiał, leżał z oczami szeroko otwartymi, wodząc nimi po pokoju. — Ależ tu czystość wzorowa! — mruknął. Potem popatrzywszy chwilę na Gerwazynę dodał złośliwie:

— Czy ty przestałaś się w ogóle myć? Gerwazyna miała zaledwie dwadzieścia dwa lata. Była rosła, dość szczupła, rysy miała delikatne, już wyostrzone trudami życia. Nie uczesana, w domowych pantoflach na nogach, trzęsła się w swym białym kaftaniku, zatłuszczonym i zbrudzonym od kurzu zalegającego wszędzie na meblach. Godziny udręki i płaczu, które dopiero co przeżyła, sprawiły, że wyglądała o dziesięć lat starzej. Słowa Lantiera wyrwały ją ze stanu zalęknienia i rezygnacji.

— Jesteś niesprawiedliwy — powiedziała z ożywieniem. — Wiesz dobrze, że robię, co mogę. To nie moja wina, żeśmy się znaleźli w tym położeniu... Chciałabym ciebie widzieć z dwojgiem dzieci w pokoju, gdzie nie ma nawet piecyka, żeby zagrzać trochę wody... Trzeba było zaraz po przybyciu do Paryża, zamiast zjadać pieniądze, jakoś się zagospodarować — tak jak mi to obiecałeś...

— To dobre! — krzyknął. — Puściłaś ten gruby majątek razem ze mną; nie uchodzi ci dzisiaj pluć na smaczne kąski.

Ale ona, jak gdyby tego nie słyszała, ciągnęła dalej: — Koniec końców, jak się weźmiemy w kupę, będzie jeszcze można wyleźć z tej biedy... Wczoraj wieczorem widziałam się z panią Fauconnier, właścicielką pralni z ulicy Nowej; w poniedziałek przyjmie mnie do pracy. Jeżeli ty się dogadasz ze swoim przyjacielem z Glacière, wypłyniemy na czyste wody, jeszcze nim minie sześć miesięcy — obsprawimy się jako tako i wynajmiemy jakąś dziurę, gdzie będziemy się czuli jak w domu... O! trzeba będzie zakasać rękawy, pracować...

Lantier odwrócił się do ściany ze znudzoną miną. Gerwazynę wytrąciło to z równowagi.

— Tak, tak! Wiadomo, że nadmiarem miłości do pracy bynajmniej nie grzeszysz. Ponosi cię ambicja, chciałbyś się ubierać jak wielki pan i paradować z dziewuchami w jedwabnych kieckach. Prawda? Moja powierzchowność już ci nie dogadza, odkąd mnie zmusiłeś do zastawienia wszystkich sukien w lombardzie... Słuchaj, August, nie chciałam ci o tym mówić, byłabym jeszcze czekała, ale wiem, gdzie spędziłeś noc; widziałam cię, jak wchodziłeś do Sali Balkonowej z tą dziwką Adelą. Ach! Ty umiesz je sobie dobierać. Ta to przynajmniej czyściutka! Ma rację, że stroi miny księżniczki... Wszyscy z naszej restauracji już z nią spali.

Jednym skokiem Lantier znalazł się w nogach łóżka. Oczy jego w pobladłej twarzy stały się czarne jak atrament. W tym małym człowieczku gniew kipiał jak nawałnica.

— Tak, tak, wszyscy z naszej restauracji! — powtórzyła młoda kobieta. — Pani Boche chce drzwi pokazać i jej, i tej jej siostrze jak tyka, bo ciągle cały ogon mężczyzn wystaje na schodach.

Lantier podniósł pięści; po chwili; hamując żądzę uderzenia Gerwazyny, chwycił ją tylko za ramię, potrząsnął gwałtownie i popchnął, aż upadła na łóżko dzieci, które znowu podniosły wrzask. Potem położył się z powrotem i wyjąkał z okrutną miną człowieka, który przestał się wahać i powziął w końcu postanowienie:

— Ty nie wiesz, coś w tej chwili zrobiła, Gerwazyno... Pożałujesz tego, zobaczysz.

Przez chwilą słychać było tylko łkanie dzieci. Matka leżała skulona na krawędzi łóżka i obejmowała obu malców, monotonnym głosem powtarzając w kółko jedno i to samo zdanie:

— Ach! gdyby was nie było, moje biedne maleństwa!... Gdyby was nie było!... Gdyby was nie było!...

Lantier spokojnie wyciągnął się na łóżku, oczy podniósł wysoko w górę i utkwił w strzępku spłowiałego płótna; nie słuchał biadolenia żony, całkowicie owładnięty jedną jedyną myślą. Trwał tak prawie godzinę, nie ulegając senności, mimo zmęczenia, które mu przymykało powieki. Gdy się odwrócił i oparł na łokciu, twarz miał surową i pełną stanowczości; Gerwazyna kończyła właśnie sprzątać pokój. Zaścielała łóżko dzieci, które przed chwilą poubierała. Lantier przyglądał się jej, jak zamiatała i odkurzała meble; pokój był mimo to nadal ciemny i żałośnie wyglądał ze swym zakopconym sufitem, tapetami, które poodlepiały się od wilgoci, trzema kulawymi krzesełkami i komodą, na której kurz leżał warstwami i wzbijał się w górę przy każdym dotknięciu ścierką. Potem, gdy żona myła się pod kranem, wpierw uczesawszy się przed małym okrągłym lusterkiem, które wisiało na gwoździku i służyło Lantierowi przy goleniu — zdawał się badać oczami jej nagie ramiona, nagą szyję, całą jej nagość dostępną spojrzeniu — jak gdyby układały mu się w głowie jakieś porównania... Skrzywił się. Gerwazyna utykała na prawą nogę, ale można to było dostrzec tylko w dni, gdy była tak zmęczona, że kości miała jakby pogruchotane i wskutek tego zapominała o swoim kalectwie. Tego ranka, złamana nocnymi przeżyciami, powłóczyła chorą nogą i chodząc opierała się o ściany.

Panowało milczenie; nie wymienili ze sobą już ani jednego słowa. Lantier jakby czekał. Gerwazyna, tłumiąc ból, wysilała się na obojętny wyraz twarzy, śpieszyła się. Gdy zaczęła zwijać w paczkę brudną bieliznę, rzuconą w kącie za kufrem, Lantier otworzył wreszcie usta pytając:

— Co ty robisz?... Gdzie idziesz? Gerwazyna nie od razu odpowiedziała. Dopiero

gdy z wściekłością powtórzył pytanie, postanowiła się odezwać:

— Chyba widzisz... Idę poprać to wszystko... Dzieciaki nie mogą chodzić w takich brudach.

Dał jej czas na zebranie dwóch czy trzech chusteczek i po chwili milczenia podjął:

— Masz pieniądze?

Gerwazyna dźwignęła się naraz z podłogi, spojrzała mu prosto w twarz, nie wypuszczając z ręki brudnych koszulek dziecinnych, które właśnie trzymała.

— Pieniądze! Chcesz, żebym je gdzieś kradła?... Wiesz dobrze, że przedwczoraj dostałam trzy franki za moją czarną suknię. Za tę sumę dwa razy jedliśmy obiad; pieniądze po prostu znikają, wędlina taka droga... Skąd ja mam niby mieć pieniądze. Mamy cztery su na pralnię... Ja nie zarabiam tak jak niektóre kobiety.

Nie zwrócił uwagi na tę aluzję. Wstał z łóżka i zaczął przeglądać łachy porozwieszane dokoła w pokoju. W końcu zdjął z haka spodnie i szal, otworzył komodę, dołączył do paczki kaftanik i dwie koszule damskie; potem rzucił to wszystko Gerwazynie na ręce:.

— Masz, zanieś to do lombiku.

— Chyba nie żądasz, żebym i dzieci zastawiła? — zapytała. — Oho! Gdyby dzieci przyjmowali w zastaw, wnet wszyściutkie kłopoty spadłyby nam z głowy!

Ale jednak poszła do lombardu. Gdy po upływie pół godziny wróciła, położyła na kominku monetą pięciofrankową, dołączając jeszcze jeden kwitek do pliku leżącego między lichtarzami.

— Oto, ile dostałam — powiedziała. — Żądałam sześć franków, ale w żaden sposób nie chcieli dać. O, oni nie zbankrutują... A ludzi tam ciągle pełno, w tym lombardzie!

Lantier nie od razu wziął pięciofrankówkę. Chciał, żeby ją żona przedtem rozmieniła, by mógł zostawić jej trochę drobnych. Ale w końcu wsunął ją ukradkiem do kieszeni kamizelki, skoro zobaczył na komodzie resztę szynki zawiniętej w papier i piętkę bułki.

— Nie zachodziłam do mleczarki, bo od tygodnia jesteśmy u niej zadłużeni — wyjaśniła Gerwazyna.

— Ale ja wrócę wcześnie; pod moją nieobecność zejdziesz po chleb i kotlety w tartej bułce, to zjemy obiad:.. Przynieś także litr wina.

Nie powiedział, że tego nie zrobi. Zdawało się, że nastała zgoda. Młoda kobieta kończyła pakować brudną bieliznę. Ale gdy chciała wyjąć z głębi kufra koszule i skarpetki Lantiera, krzyknął na nią, żeby to zostawiła.

— Zostaw moją bieliznę, słyszysz? Ja nie chcę!

— Czego nie chcesz? — zapytała podnosząc się z ziemi. — Chyba nie zamierzasz kłaść na siebie tych brudów? Koniecznie trzeba to przeprać.

Zaczęła mu się bacznie i z niepokojem przyglądać, odnajdując w jego twarzy młodego pięknisia wciąż tę samą surowość, jakby odtąd już nic nie miało go wzruszyć. Lantier żachnął się, wyrwał jej z rąk bieliznę i z powrotem wrzucił do kufra

— Do stu diabłów! Usłuchajże mnie choć raz, skoro ci mówię, że nie chcę!

— Ale dlaczego? —zapytała blednąc, tknięta straszliwym podejrzeniem. — Przecież nie potrzeba ci teraz tych koszul, bo nigdzie nie wyjeżdżasz... Co ci to szkodzi, że je zabiorę do prania?

Wahał się chwilę, zmieszany, że wpatruje się w niego gorejącymi oczami.

— Dlaczego? Dlaczego? — wyjąkał. — Do pioruna! Będziesz rozpowiadać wszędzie, że mnie utrzymujesz, że mnie opierasz, że obrządzasz mi ubrania. No, więc dość mam tego, i basta... Pilnuj swojego, a ja będę pilnował swojego... W pralniach nie psom piorą bieliznę.

Błagała go, zaklinała się, że nigdy się na to przed nikim nie żaliła, ale on zatrzasnął brutalnie wieko kufra, usiadł na nim i prosto w nos krzyknął jej: Nie! Jest chyba panem tego, co do niego należy!... Potem, żeby uniknąć spojrzeń, którymi go ścigała, wrócił do łóżka i rozłożył się na nim, tłumacząc, że mu się chce spać i żeby mu więcej głowy nie zawracała. Tym razem istotnie wydawało się, że zasypia.

Gerwazyna stała chwilę, niezdecydowana. Miała ochotę kopnąć nogą paczkę z bielizną, usiąść i wziąć się do szycia. Miarowy oddech Lantiera napełnił ją otuchą. Wzięła gałkę niebieskiej farbki, kawałek mydła, który jej został z ostatniego prania, i podchodząc do malców, którzy jakby nigdy nic bawili się pod oknem starymi korkami, ucałowała ich i powiedziała po cichu:

— Zachowujcie się grzecznie, nie róbcie hałasu. Tatuś śpi.

Gdy znalazła się za progiem, usłyszała tylko przyciszone śmiechy Klaudiusza i Stefana, które dzwoniły w wielkiej ciszy pod czarnym sufitem. Była dziesiąta. Smuga słońca wpadała przez uchylone okno.

Na bulwarze Gerwazyna skręciła w lewo i poszła ulicą Nową. Mijając sklep pani Fauconnier ukłoniła się jej nieznacznym skinieniem głowy. Pralnia mieściła się mniej więcej w połowie ulicy, w tym miejscu, gdzie poziom bruku zaczynał się podnosić. Nad budynkiem o płaskim dachu trzy olbrzymie rezerwuary napełnione wodą i cynkowe cylindry, solidnie umocowane sworzniami, ukazywały swe szare okrągłości; za nimi, na bardzo wysokim drugim piętrze, mieściła się suszarnia zamknięta ze wszystkich stron żaluzjami z cienkich prętów, poprzez które przewiewało powietrze i które pozwalały widzieć pojedyncze sztuki bielizny rozwieszone na mosiężnych drutach. Na prawo od rezerwuarów wąski komin maszyny parowej dyszał ciężko i miarowo, wyrzucając kłęby białego dymu. Gerwazyna nie unosząc spódnicy, jak kobieta przyzwyczajona do kałuż, śmiało wkroczyła w bramę zastawioną dzbanami z chlorowaną wodą. Znała już właścicielkę pralni — drobną, wątłą kobietę, chorą na oczy, siedzącą w oszklonym pokoiku nad regestrami; na półkach znajdowały się foremne kawałki mydła, słoje pełne gałek niebieskiej farbki i torebki z sodą. Przechodząc obok pokoiku Gerwazyna poprosiła o swoją kijankę i szczotkę, którą zostawiła tu na przechowanie po ostatnim praniu. Następnie po otrzymaniu numerka weszła do wnętrza budynku.

Była to olbrzymia hala z płaskim dachem i odkrytym belkowaniem, wsparta na słupach z lanego żelaza i zamknięta szerokimi, widnymi oknami. Bladawe światło dnia przenikało na wskroś kłęby ciepłej pary, wiszące w powietrzu jak chmury mlecznej barwy. Gdzieniegdzie z kątów unosił się dym, rozpościerał się wszerz i spowijał cale wnętrze niebieskawą zasłoną. Wszystko wokół ociekało kroplistą parą tchnącą zapachem mydła, mdłym, przesyconym wilgocią, natrętnym; chwilami dominowały nad nim fale woni chlorowanej wody. Przy baliach, ustawionych po obu stronach, wzdłuż głównego przejścia, uwijały się szeregi kobiet z rękami obnażonymi do samych ramion, z gołymi szyjami, w podkasanych spódnicach ukazujących kolorowe pończochy i grube sznurowane trzewiki. Uderzały zaciekle kijankami, śmiały się, odwracały, by dorzucić jakieś słowo do ogólnej wrzawy, pochylały się sięgając w głąb cebrzyków — niechlujne, brutalne, rozmamłane, całe mokre, jakby je zsiekła ulewa; zaczerwienione ich ciała parowały. Wokoło, pod nimi, płynął jeden ogromny strumień: kubły z gorącą wodą przenoszone były i opróżniane jednym zamachem ręki, z pootwieranych kranów zimna woda lała się z wysoka, pryskała spod kijanek, kapała z płukanej bielizny, tworząc kałuże, w których kobiety brodziły, i spływając małymi strugami po flizach pochyłej kamiennej podłogi. Wśród krzyków, miarowego dudnienia, szmeru i szeptu kropel, wśród tego łoskotu burzy cichnącej pod wilgotnym dachem — stojąca po prawej stronie hali maszyna parowa, cała pokryta drobniutkimi kroplami białej rosy, dyszała i parskała bez ustanku, a jej koło rozpędowe obracało się tanecznie, jakby regulując olbrzymie napięcie hałasu.

Tymczasem Gerwazyna szła drobnymi kroczkami głównym przejściem, spoglądając to na prawo, to na lewo. Pod pachą niosła tobołek z bielizną; podpierała go biodrem i kulejąc bardziej niż zwykle przesuwała się wśród uwijających się gorączkowo praczek, które ją potrącały łokciami.

— Tędy, tędy, moja mała! — rozległ się gruby głos pani Boche.

Gdy młoda kobieta przedostała się w jej stronę, na sam koniec lewego szeregu piorących, dozorczyni, szorująca zaciekle skarpetkę, zaczęła mówić rzucając krótkie zdania i nie przerywając roboty.

— Niech się pani roztasuje, zatrzymałam tu dla pani miejsce... O, ja tu dużo czasu nie strawię. Boche prawie nie brudzi bielizny... A pani? pani też chyba długo tu nie zabawi, co? Ten tobołek z bielizną jest całkiem mały. Przed południem uporamy się ze wszystkim i będziemy mogły iść na obiad... Ja oddawałam bieliznę do praczki z ulicy Poulet; ale wszystko mi niszczyła tam swoim chlorkiem i tą swoją szczotką. Toteż teraz robię pranie sama. Czysty zysk. Tylko mydło kosztuje... Niech no pani powie, te koszule wystarczyłoby namoczyć w wodzie — ale cóż: te dzieci, łajdaki, daję słowo, mają sadze na tyłkach.

Gerwazyna rozwiązała paczkę z brudami i rozłożyła koszulki malców; gdy jej pani Boche radziła, żeby wzięła wiadro wody z ługiem, odpowiedziała:

— O! nie, zwykła ciepła woda wystarczy.... Ja się na tym znam.

Przebrała bieliznę i odłożyła na bok kilka sztuk kolorowych. Potem wlała do cebrzyka cztery kubły zimnej wody z kranu, który mieścił się za jej plecami, i zanurzyła w cebrzyku stos białej bielizny; podkasując spódnicę i wciskając ją między uda, weszła do ustawionej pionowo skrzyni, której krawędzie sięgały jej do pasa.

— Pani się na tym zna, co? — powtórzyła pani Boche. — Była pani praczką w swoich rodzinnych stronach, prawda, moja mała?

Gerwazyna, podwinąwszy rękawy i pokazując przy tym swe piękne, młode jeszcze ręce blondynki, ledwie zaróżowione na łokciach — zaczęła prać bieliznę. Rozpostarła właśnie koszulę na wąskiej drewnianej tarze, przeżartej i wybielonej stałym przepływem wody; nacierała materiał mydłem, odwracała i znów nacierała mydłem od spodu. Zanim odpowiedziała, ujęła w garść kijankę i zaczęła nią uderzać wykrzykując zdanie po zdaniu, akcentując je miarowymi twardymi ciosami.

— Tak, tak, praczką... Miałam wtedy dziesięć lat... To już dwanaście lat temu... Szło się do rzeki... tam pachniało przyjemniej niż tu... Był tam taki kącik pod drzewami... z bieżącą, przejrzystą wodą... Pani wie, tam, w Plassans... Nie była pani w Plassans? Koło Marsylii?

— Olaboga! — zawołała pani Boche zachwycona siłą uderzeń kijanki migającej w rękach Gerwazyny. — A to szelma! Podkowy mogłaby łamać tymi swoimi drobnymi, panieńskimi rączkami!

Rozmowa prowadzona była bardzo głośno. Czasami dozorczyni musiała się schylić i nic wtedy nie słyszała. Wszystka biała bielizna była wymłócona kijanką, i to jak! Gerwazyna znowu zanurzyła ją w cebrze; potem, wyjmując sztukę po sztuce, po raz drugi nacierała je mydłem i szorowała szczotką. Jedną ręką przytrzymywała rzeczy kolejno prane na tarze, w drugiej zaś miała krótkowłosą szczotkę i wywabiała nią z bielizny każdą plamkę brudu, który odpływał podłużnymi smużkami. Kobiety znowu się do siebie zbliżyły i przy wtórze szurającej z cicha szczotki zaczęły ze sobą rozmawiać bardziej poufnie.

— Nie, nie pobraliśmy się — podjęła Gerwazyna. — Ja bynajmniej z tym się nie kryję. Lantier wcale nie jest taki miły, żebym miała ochotę zostać jego ślubną żoną. Gdyby nie było dzieci, to — oho!... Miałam czternaście lat, a on osiemnaście, gdy przyszedł na świat nasz pierworodny. Drugi urodził się w cztery lata później... Tak to poszło, jak idzie zawsze, pani wie. Nie byłam szczęśliwa między swoimi; ojciec Macquart za jedno „tak" albo jedno „nie" dawał kopniaka w tyłek. No więc, dalibóg, przychodziło na myśl, żeby zabawić się gdzieś poza domem... Bylibyśmy się i pobrali, ale — nie wiem dlaczego — rodzice nasi nie chcieli.

Potrząsnęła czerwonymi rękami, pokrytymi białą pianą.

— Ależ tu twarda woda w Paryżu — powiedziała.

Pani Boche przerywała co chwila robotę, przeciągała namydlanie bielizny, żeby tylko dłużej zostać z Gerwazyna, żeby tylko usłyszeć całą tę historię, do której od dwóch tygodni paliła się z ciekawości. Usta w jej twarzy o grubych rysach były na pół otwarte; wyłupiaste oczy błyszczały. Myślała z zadowoleniem, że udało się jej przeniknąć zagadkę:

— Więc to tak, mała rozgadała się— widać była u nich kłótnia.

Potem odezwała się na głos:

— Więc miły to on nie jest?

— Niech mi pani o tym nie mówi! — odparła Gerwazyna. — Tam, w naszej okolicy, było mi z nim dobrze; ale odkąd jesteśmy w Paryżu, ani rusz nie mogę z nim dojść do ładu... Bo trzeba pani wiedzieć, że jego matka zmarła ubiegłego roku, zostawiając mu coś niecoś w spadku — było tego prawie siedemnaście setek. Chciał jechać do Paryża. No więc, ponieważ ojciec Macquart tłukł tylko cią gle po gębie bez dania racji, zgodziłam się z nim jechać; wyruszyliśmy w podróż z dwojgiem dzieci. Obiecał mi założyć pralnię, a sam miał pracować w swoim zawodzie, jako kapelusznik. Nic by nam więcej nie brakowało do szczęścia... Ale —widzi pani —Lantier jest zarozumialec, rozrzutnik, o niczym innym nie myśli, tylko o zabawie. Ladaco z tego chłopa, co tu dużo gadać... Zamieszkaliśmy w hotelu Montmartre przy ulicy Montmartre. Tam on nic, tylko co dzień kolację, powozy, teatr, zegarek dla siebie, jedwabną suknię dla mnie; bo on ma dobre serce, kiedy jest przy pieniądzach. Pani pojmuje, cały ten kram trwał niedługo i po dwóch niespełna miesiącach, spłukani byliśmy doszczętnie. Właśnie w tym położeniu przyszło nam zamieszkać w hotelu Boncoeur, gdzie się zaczęło to przeklęte życie...

Przerwała opowiadanie, gardło nagle jej się ścisnęło i zaczęła się krztusić łzami. Skończyła szorować szczotką bieliznę.

— Muszę pójść po ciepłą wodę — szepnęła.

Ale pani Boche, bardzo nierada tej przerwie w zwierzeniach, wezwała posługacza, który właśnie przechodził:

— Karolku, bądź tak grzeczny i przynieś pani kubełek gorącej wódy, bo jej się śpieszy.

Chłopak wziął wiadro, napełnił je i przyniósł z powrotem. Gerwazyna zapłaciła; liczono po su za wiadro. Wlała gorącą wodę do cebrzyka i namydliła bieliznę po raz ostatni, zanurzając ręce w balii i zginając się wpół nad jej krawędzią w kłębie pary, która burymi pasemkami zaczepiała się o jej jasne włosy.

— Ma pani, niech pani doda sody, mnie wystarczy — rzekła uprzejmie dozorczyni.

I wypróżniła nad cebrzykiem Gerwazyny torebkę sody, którą miała ze sobą. Zaofiarowała jej również trochę wody z ługiem, ale młoda kobieta odmówiła; woda z ługiem jest dobra na plamy z tłuszczu albo na plamy po winie.

— Wydaje mi się, że on lubi uganiać się za spódniczkami — ciągnęła pani Boche wracając do osoby Lantiera bez wymienienia, o kogo chodzi.

Gerwazyna, zgięta wpół, z rękami zanurzonymi w balii i wszczepionymi w bieliznę, w odpowiedzi potrząsnęła tylko głową.

— Tak, tak ,— wywodziła dalej tamta — mówię to, bo zrobiłam parę drobnych spostrzeżeń...

Ale zaraz zaczęła z krzykiem się wycofywać — wobec nagłego poruszenia Gerwazyny, która wyprostowała się, uniosła twarz bardzo bladą i spojrzała jej w same oczy:

— No nie, ja nic nie wiem!... On lubi się pośmiać jak sądzę, i to wszystko... Toteż... pani zna te dwie

dziewczyny, które u nas mieszkają, Adelę i Wirginię... on sobie z nimi żartuje, ale nic poza tym, jestem tego pewna.

Młoda kobieta, wyprostowana, z twarzą zroszoną, z ramionami ociekającymi wodą, patrzyła na nią spojrzeniem nieustępliwym i przenikającym. Wtedy dozorczyni rozsierdziła się i uderzając się mocno w piersi, dała jej słowo honoru. Zawołała:

— Ja o niczym nie wiem, naprawdę, skoro pani to mówię!

Potem uspokoiła się i dodała głosem pełnym słodyczy, jakim się mówi do. osoby, której prawdy mówić nie warto:

— Mnie się wydaje, że on ma szczere oczy... On się z tobą ożeni, moja mała, ręczę ci za to!

Gerwazyna mokrą dłonią przetarła czoło. Potem wydobyła z wody następną sztukę bielizny i znów potrząsnęła głową. Przez chwilę obie milczały. Wokoło nich w pralni zapanowała cisza. Była jedenasta. Połowa praczek, przysiadłszy bokiem na krawędzi cebrzyków, z odkorkowanymi butelkami wina u stóp, zajadała się kiełbasą, przegryzając kawałkami chleba, odłamywanymi z bochenków. Tylko służące, które tu przyszły, żeby przeprać bieliznę przyniesioną w małych paczuszkach, śpieszyły się, spoglądając co chwila na okrągły zegar wiszący nad drzwiami kantoru. Łoskot kijanek rozbrzmiewał jeszcze ż rzadka pośród przyciszonych śmiechów i rozmów, których odgłosy mieszały się z chrzęstem łapczywych szczęk; a tymczasem maszyna parowa działała nieustannie, bez przerwy i odpoczynku, jak gdyby podnosiła głos drgający, chrapliwy, napełniając nim ogromną halę. Ale żadna z kobiet tego głosu nie słyszała; był on jakby przyrodzonym oddechem pralni, oddechem gorejącym, który skłębiał się pod belkowanie dachu w tuman mgły, co nigdy się nie rozpraszała. Żar stawał się nie do zniesienia; smugi słońca wpadały z lewej strony przez wysokie okna, prześwietlając obłoki pary jak mieniącą się łunę świeżej barwy szaroróżowej i szaroniebieskiej. Ponieważ rozlegały się narzekania, posługacz Karol chodził od jednego okna do drugiego i spuszczał firanki ze zgrzebnego płótna; potem przeszedł na stronę przeciwną, ocienioną, i pootwierał lufciki. Chwalono go za to, klaskano w dłonie; zapanowała niepohamowana wesołość. Niebawem ostatnie uderzenia kijanek umilkły. Piorące, ponieważ usta miały zapchane, mogły tylko gestykulować pootwieranymi kozikami, które trzymały w garści. Cisza panowała tak głęboka, że słychać było jedynie dobiegający z samego końca sali miarowy zgrzyt łopaty, którą palacz zagarniał węgiel i wrzucał na palenisko maszyny.

Gerwazyna tymczasem prała kolory w ciepłej wodzie pełnej mydlin, których przedtem umyślnie nie wylewała. Gdy skończyła, przysunęła wieszadło i pozarzucała na jego poprzeczkę wszystkie sztuki bielizny, tworzące na posadzce niebieskawe kałuże. Zaczęło się płukanie. Z tyłu poza nią zimna woda z kranu przelewała się przez wręby stojącego na posadzce pojemnego cebrzyka z dwoma drążkami w poprzek, służącymi do układania bielizny. Ponad cebrzykiem, górą, biegły dwa inne drążki, na których wieszano bieliznę, żeby się obsączyła ostatecznie.

— No, nareszcie widaćkoniec roboty, dzięki Bogu! — rzekła pani Boche. — Zostanę, żeby pani pomóc w wyżymaniu.

— O! nie warto, serdecznie pani dziękuję! — odparła młoda kobieta, wygniatając dłońmi i płucząc kolory w przejrzystej wodzie. — Gdybym miała prześcieradła, to co innego.

Ale w końcu musiała skorzystać z pomocy dozorczyni. Poczęły razem wyżymać — jedna z jednego końca, druga z drugiego — spódnicę z cienkiej wełny, licho farbowanej na kasztanowy kolor, z której ściekała żółtawa woda; pani Boche zawołała:

— Patrzcie! Przyszła tyczkowata Wirginia!... Co ona tu będzie prać — chyba swoje cztery łachy, które przyniosła tutaj w chustce do nosa?

Gerwazyna podniosła gwałtownie głowę. Wirgi nia była to dziewczyna w jej wieku, wyższa od niej, brunetka, ładna — mimo zbyt wydłużonej twarzy. Miała na sobie starą, czarną sukienkę z falbanami i czerwoną wstążką pod szyją; uczesana była starannie, a kok ujęła w siatkę z niebieskiego, jedwabnego sznurka. Przez chwilę stała pośrodku głównego przejścia, mrugając oczami, jakby kogoś szukała; potem zauważywszy Gerwazynę podeszła w jej stronę sztywna, zuchwała, kołysząc się w biodrach, i umieściła się w tym samym rzędzie, co tamta; oddzielało je pięć cebrzyków.

— Coś jej strzeliło do głowy! — ciągnęła zniżywszy głos pani Boche. — Ona przecież nigdy sobie nie upierze nawet pary mankietów... Niebywały z niej leń, zaręczam pani! Szwaczka, co nie umie nawet zeszyć sobie trzewików! Tak samo zresztą jak jej siostra poliserka, ta łajdaczka Adela, która co drugi dzień opuszcza pracę w fabryce! Nie ma to to prawowitego ojca ani matki, utrzymuje się nie wiadomo z czego; żeby mi się chciało mówić, to... Co ona tam tak szoruje? Jakąś kieckę? Coś naprawdę obrzydliwego; ładne rzeczy musiała widzieć ta kiecka!

Pani Boche najwyraźniej chciała zrobić przyjemność Gerwazynie. W rzeczywistości często cho-

dziła razem z Adelą i Wirginią na kawę, kiedy dziewczęta miały pieniądze. Gerwazyna wcale się nie odzywała, pilno jej było, ręce jej się trzęsły. Przed chwilą rozcieńczyła farbkę w małym cebrzyku na trzech nogach. Zanurzała w nim białą bieliznę, pławiła ją przez chwilę w zaniebieszczonej wodzie, która przybrała odcień laku; potem wyżąwszy delikatnie sztukę po sztuce, wieszała je po kolei wysoko na drewnianym drążku. W czasie tej roboty ostentacyjnie odwracała się do Wirginii plecami. Ale słyszała jej szyderczy śmiech, czuła na sobie jej kose spojrzenia. Zdawało się, że Wirginia przyszła tu tylko po to, żeby ją sprowokować. W pewnym momencie Gerwazyna odwróciła się i obie nawzajem obrzuciły się przeciągłym spojrzeniem.

— Niech pani da jej spokój! — szepnęła pani Boche. — Chyba nie zamierzacie złapać się wzajem za kudły? Przecież pani mówię, że jej z pani mężem nic a nic nie łączy! To tamta...

W chwili gdy młoda kobieta wieszała ostatnią sztukę bielizny; u wejścia do pralni rozległy się śmiechy.

—Jakieś dwa bachory pytają o mamusię! — zawołał Karol.

Wszystkie kobiety powyciągały szyje. Gerwazyna poznała Klaudiusza i Stefana. Dzieciaki, jak tylko ją dostrzegły, podbiegły do niej poprzez kałuże, tupiąc po kamiennych flizach podeszwami rozsznurowanych trzewików. Starszy, Klaudiusz, trzymał za rękę małego braciszka. Praczki, gdy je mijali, rozczulały się z cicha nad nimi, gdyż chłopcy byli trochę przestraszeni, choć się uśmiechali. Stanęli przed matką, wciąż trzymając się za ręce, i podnieśli ku jej twarzy jasnowłose głowy.

— To tatuś was tu przysłał? — zapytała Gerwazyna.

Ale gdy się schylała, żeby zawiązać Stefankowi sznurowadła u trzewików, spostrzegła, że Klaudiusz trzyma w ręku klucz od ich pokoju, z metalowym numerkiem, huśtając nim.

— Jak to, przynosisz mi klucz? — rzekła niesłychanie zaskoczona. — Co się stało?

Dziecko spostrzegając w ręku klucz, o którym zapomniało, zaczęło sobie coś na gwałt przypominać i zawołało dźwięcznym głosikiem:

— Tatuś wyjechał.

— Pewnie poszedł kupić coś na obiad i kazał wam przyjść tutaj po mnie?

Klaudiusz spojrzał z wahaniem na brata, nic z tego wszystkiego nie rozumiejąc. Potem zaczął mówić jednym ciągiem:

— Tatuś wyjechał... Wyskoczył z łóżka, powrzu cał wszystkie swoje rzeczy do kufra, zniósł kufer do dorożki... Wyjechał.

Gerwazyna, która przed chwilą przykucnęła, podniosła się powoli; twarz jej pobladła, dłońmi dotknęła policzków i skroni, jakby słyszała chrzęst pękającej czaszki. Jedno tylko słowo przyszło jej na usta; powtarzała je po wielekroć niezmiennym tonem:

— Ach! mój Boże... ach! mój Boże... ach! mój Boże...

Tymczasem pani Boche z kolei poczęła zarzucać malców pytaniami, niesłychanie podniecona, że stała się uczestniczką całej tej historii:

— No więc, mój mały, mów jasno... To tatuś zamknął mieszkanie na klucz i kazał wam klucz zanieść matce, tak?

I zniżając głos szepnęła Klaudiuszowi do ucha:

— Czy była z nim razem w dorożce jakaś pani? Dziecko znów się zmieszało. Zaczęło powtarzać

wszystko od nowa z miną triumfującą:

— Wyskoczył z łóżka, powrzucał wszystkie swoje rzeczy do kufra i wyjechał...

I ponieważ pani Boche pozwoliła mu odejść, pociągnął brata w stronę kranu. Obaj z. uciechą rozkręcili kurek i patrzyli na płynącą wodę.

Gerwazyna nie była w stanie zapłakać. Dusiła się, oparta biodrami o cebrzyk, z twarzą ukrytą w dłoniach. Ciałem jej wstrząsał gwałtowny dreszcz. Co pewien czas dobywało się z niej przeciągłe westchnienie; wciskała pięści coraz mocniej w oczy, jakby chcąc się całkowicie pogrążyć w czarnej nocy zamroczenia. Była to — zdało się jej — jakaś bezdenna otchłań ciemności, w którą zapadała.

— U diabła, co się z panią dzieje, moja mała! — szepnęła pani Boche.

— Gdyby pani wiedziała! Gdyby pani wiedziała — odrzekła W końcu cichutko. — Dziś rano kazał mi zanieść mój własny szal i koszule do lombardu, żeby mieć na tę dorożkę...

I zapłakała. Wspomnienie drogi do lombardu uwypuklając wyraziście jedno ze zdarzeń porannych, dobyło z jej piersi dławiący szloch.

Ta droga — to było coś ohydnego, coś straszliwie bolącego w jej obecnym stanie rozpaczy. Łzy spływały jej po brodzie, którą już przedtem zbroczyła dotykiem swych rąk — i nawet jej na myśl nie przyszło, żeby sięgnąć po chusteczkę.

— Niech pani będzie rozsądna, cicho że, patrzą na panią — powtarzała pani Boche krzątając się koło niej. — Czy można tak się zagryzać dla jakiegoś chłopa!... Więc wciąż go pani kocha, tak? Moje drogie biedactwo... A przed chwileczką ślicznie się pani przeciwko niemu buntowała. I oto zaraz po-

tem opłakuje go pani, serce sobie dla niego łamie... Mój Boże, jakie my, kobiety, jesteśmy głupie! Zaczęła do niej przemawiać po macierzyńsku: — Taka śliczna kobietka jak pani! Czy to wolno?... Teraz to już wszystko mogę pani opowiedzieć, prawda? No więc: pani pamięta — wtedy kiedy znalazłam się pod pani oknem, domyślałam się wszystkiego. Niech pani sobie wyobrazi, że tej nocy, jak tylko Adela wróciła, usłyszałam oprócz jej kroków kroki jakiegoś mężczyzny . Chciałam wiedzieć, kto to taki, i wyjrzałam na schody. Gość był już na drugim piętrze, ale po surducie poznałam pana Lantier. Boche, który czuwał dziś rano, widział go schodzącego najspokojniej na dół... Był u Adeli, słyszy pani. Wirginia ma teraz jakiegoś jegomościa, u którego bywa dwa razy na tydzień. Ale to i tak paskudna historia, bo one mają we dwie tylko jeden pokój i alkowę i nie mam po prostu pojęcia, gdzie mogła spać Wirginia.

Przestała na chwilę mówić, spojrzała za siebie i znów zaczęła swym grubym, stłumionym głosem;

— Ona pęka ze śmiechu widząc, że pani płacze — ta dziewka bez czci i sumienia. Dałabym sobie rękę uciąć, że to jej pranie to tylko tak dla pucu... Uprowadziła gdzieś tamtych dwoje i przyszła tutaj, żeby im potem powiedzieć, jaką pani miała minę..

Gerwazyna odjęła ręce od twarzy i spojrzała. Gdy ujrzała przed sobą Wirginię zajętą cichą rozmową z trzema czy czterema innymi kobietami i przyglądającą się jej, opanował ją szalony gniew. Wysunęła w przód ręce i zaczęła czegoś szukać po ziemi; kręcąc się w kółko, drżąc przy tym na całym ciele, postąpiła parę kroków naprzód, trafiła na pełny wody kubeł, chwyciła go oburącz i chlusnęła jednym zamachem.

— Precz, ty klempo! — krzyknęła długonoga Wirginia.

Zdążyła w porę uskoczyć w tył i woda z kubła zalała jej tylko trzewiki. Tymczasem wszystkie, obecne w pralni kobiety, które już od dłuższej chwili były mocno zaintrygowane łzami Gerwazyny, zaczęły się przepychać w stronę pola bitwy. Te z piorących, które skończyły się już posilać, wspięły się na krawędzie cebrzyków. Nadbiegły także inne, z rękami pełnymi mydlin. Utworzyło się koło.

— Ach! To klempa! — powtarzała tykowata Wirginia. —Co ją napadło, tę furiatkę!

Gerwazyna stała nieruchomo, z zaciśniętymi szczękami i wykrzywioną twarzą; nic nie odpowiadała — nie umiała jeszcze władać niewyparzonym językiem paryskich mieszczanek. Tamta ciągnęła:

— Patrzcie ją! Sprzykrzyło się jej włóczyć po zapadłych kątach... Jeszcze dwunastu lat nie skończyła, a już legiwała po żołnierskich. barłogach... jedną nogę zostawiła u siebie na głuchej wsi... Tę jej nogę zgnilizna zżarła...

Wszyscy w krąg zaczęli się śmiać. Wirginia widząc, że ma powodzenie, postąpiła dwa kroki w przód i prostując się w całej okazałości, krzyczała głośniej:

— No, zbliż się trochę, a zobaczysz, jak ja cię tu urządzę! Ty wiesz, takim jak ja lepiej się nie naprzykrzać... Żebym ja ją chociaż znała, tę zdzirę! Niechby tylko ośmieliła się mnie zaczepić, to już ja bym ślicznie zadarła jej kiecuszki, wszyscy byście widzieli.. Żeby przynajmniej powiedziała, co takiego ja jej zrobiłam... Otwórz gębę, łajdaczko, i powiedz, co masz przeciwko mnie?

— Niech pani już wreszcie przestanie — wyjąkała Gerwazyna, — Pani wie dobrze, o co chodzi... Wczoraj wieczorem ludzie widzieli mojego męża, jak... Więc niech pani milczy, inaczej panią uduszę.

— Jej męża! A to dobre!... Małżonek jaśnie pani! Jakby takie pocieszne figury miewały w ogóle mężów!... To nie moja wina, że cię puścił kantem. Ja ci go chyba nie ukradłam. Proszę bardzo, szukajcie!... Chcesz, to ci powiem, żeś temu chłopu zatruwała życie! Był za dobry dla ciebie... A czy nosił przynajmniej obrożę? Może kto znalazł małżonka jaśnie pani?... Będzie suto wynagrodzony... Śmiechy wybuchły znowu Gerwazyna, ledwie poruszając ustami, za całą odpowiedź szeptała tylko ciągle:

— Pani dobrze wie... Pani dobrze wie... To sprawka pani siostry, ja ją uduszę, tę pani siostrę...

— Tak, idź, szukaj zaczepki z moją siostrą — ciągnęła dalej Wirginia szydząc. — Ho! ho! to nie byle dziewczynina, moja siostra! Bardzo możliwe, moja siostra jest szykowniejsza niż ty, to fakt... Ale co mnie to obchodzi! Czy dlatego mnie nie wolno spokojnie uprać bielizny! Odczep się ode mnie, słyszysz, bo mam już tego wszystkiego dosyć!

Pięć czy sześć razy walnęła kijanką, potem wróciła znowu nie mogąc się uspokoić, pijana własnymi wymysłami. Umilkła, żeby jeszcze ze trzy razy zacząć potem od nowa:

— No to i co! tak, to moja siostra. Jesteś zadowolona? Zakochani są w sobie na zabój. Trzeba widzieć, jak się obcałowują... Puścił cię w trąbę razem z twoimi bękartami. Śliczne dzieciaczki, nie ma co — gęby mają całe w strupach! Jedno to po żandarmie, prawda? A troje innych ukatrupiłaś, bo nie chciałaś mieć za dużo bagażu w podróży... To ten twój Lantier nam o tym mówił. Ach! I inne śliczne rzeczy rozpowiadał... ma już po uszy twojego cielska!

— Ździra! Ździra! Ździra! — zawyła Gerwazyna, ostatecznie wytrącona z równowagi, ogarnięta gorączką wściekłości.

Odwróciła się i jeszcze raz zaczęła czegoś szukać po ziemi; a że wpadł jej pod rękę tylko mały cebrzyk, chwyciła go za nogi i farbkowaną wodą chlusnęła Wirginii w twarz.

— Bezwstydnica! Zniszczyła mi suknię! — wrzasnęła tamta; miała mokre całe jedno ramię, a lewą rękę ufarbowaną na niebiesko. — Czekaj, ty kocmołuchu!

Teraz ona z kolei złapała za kubeł i chlusnęła na młodą kobietę. Rozpętała się niesamowita bitwa. Obie poczęły biegać wzdłuż szeregu cebrzyków, chwytać za kubły pełne wody i nawzajem wylewać sobie na głowy. Każdemu takiemu wodospadowi towarzyszył wrzask zgromadzonych kobiet. Teraz już i Gerwazyna nie zostawała dłużna w odpowiedziach:

— Masz, ty plugawa świnio!... Teraz ci się dostało! To ci trochę ochłodzi tyłek!

— Ach, ty ścierwo! Wymyj no się chociaż raz w życiu. .

— Poczekaj, już ja cię ukąpię, ty długa tyko!

— Masz tu jeszcze raz!... Wymyj sobie gębę, wyszoruj się cała przed swoją wieczorową stójką na rogu ulicy Belhomme.

W końcu zaczęły napełniać kubły pod kranami; czekając, aż się nabierze w nie do pełna, bez przerwy obrzucały się wymysłami. Zawartością pierwszych kubłów, którą chlustały niezręcznie, ledwie się wzajem opryskiwały. Ale zwolna nabierały wprawy. Pierwsze dobrze wymierzone chluśnięcie zalało całą twarz Wirginii; woda, spływając po szyi, zalała jej plecy i piersi, ściekała po gołym ciele pod suknią. Dziewczyna nie zdążyła jeszcze ochłonąć z wrażenia, a już ponowne niespodziewane chluśnięcie trzepnęło ją mocno w lewe ucho i zmoczyło jej kok, który się rozwiązał jak kłębek sznurka. Gerwazynie najpierw przeciwniczka zalała nogi; zaczęło jej chlupać w trzewikach i aż opryskało jej uda; dwa następne kubły zmoczyły ją do cna aż po biodra. Wkrótce zresztą nie było już można ocenić celności pojedynczych chluśnięć. I jedna, i druga ociekały od stóp do głów; staniki poprzylepiały się im do ramion, a sukienki przylgnęły do pleców. Obie były zesztywniałe, szczękały zębami, ze wszystkich stron kapała z nich woda, jak z parasoli podczas ulewy.

— One są wcale ucieszne! — krzyknęła zachrypłym głosem jedna z piorących.

Cała pralnia bawiła się znakomicie. Kobiety cofały się, żeby przy sposobności czegoś nie oberwać. Mnożyły się oklaski i żarciki wśród plusku wody, która lała się z kubłów opróżnianych jednym za machem. Po posadzce płynęły kałuże, obie kobiety brodziły w nich aż po kostki. Tymczasem Wirginia, knując jakiś podstęp, chwyciła znienacka kubeł z wrzącą wodą z ługiem, który przyniesiono jednej z jej sąsiadek, i rzuciła nim w Gerwazynę. Rozległ się krzyk. Sądzono, że Gerwazyna uległa śmiertelnemu poparzeniu; ale woda oparzyła jej tylko lekko lewą stopę. Doprowadzona do rozpaczy bólem, z całej siły — nie napełniając tym razem kubła wodą — szurnęła nim pod nogi Wirginii, która upadła. Wszystkie praczki wrzeszczały jedna przez drugą.

— Przetrąciła jej girę!

— Psiakrew! A tamta chciała ją przecież żywcem ugotować!

— Koniec końców, ona ma rację, ta blondynka, skoro zabrały jej męża!

Pani Boche błagalnym gestem wzniosła ręce do nieba. Schroniła się przezornie między dwa zsunięte cebrzyki; dzieci, Klaudiusz i Stefanek, dławiąc się od płaczu, z przerażeniem czepiały się jej sukni i krzyczały bez przestanku: „Mamusiu! Mamusiu!" Głosiki łamało im łkanie. Gdy pani Boche ujrzała Wirginię na ziemi, podbiegła do Gerwazyny i ciągnąc ją za spódnicę zaczęła powtarzać:

— Doprawdy, niech pani już sobie idzie! Niech pani będzie roztropna... Krew się we mnie burzy, daję słowo! Jak świat światem, nie widziałam nigdy podobnej mordowni.

Lecz w tej samej chwili musiała się cofnąć i schronić z powrotem wraz z dziećmi między dwa cebrzyki. Wirginia rzuciła się na Gerwazynę. Zaciskała jej ręce na szyi, chciała ją zadusić. Wtedy Gerwazyna gwałtownym wstrząsem uwolniła się z jej rąk i uwiesiła u warkocza z rozsypanego koka tamtej, jakby chciała urwać jej głowę. Rozgorzała znów bitwa — niema, bez jednego krzyku, bez jednego przekleństwa. Kobiety nie brały się za bary, lecz skakały sobie do oczu z rozcapierzonymi i zakrzywionymi palcami, szczypiąc się i drapiąc nawzajem, gdzie tylko popadło. Czerwona wstążka i siatka z niebieskiego jedwabnego sznurka na głowie długonogiej brunetki zostały porwane w strzępy; spod stanika, rozdartego koło szyi, ukazało się gołe ramię. Blondynka — porozpinana, w białym kaftanie bez jednego rękawa, który jej się urwał nie wiadomo kiedy, miała rozdartą koszulę, spod której widać było fałdy nagiego ciała. Strzępy tkaniny fruwały w powietrzu. Krew pojawiła się najpierw na ciele Gerwazyny — w postaci trzech podłużnych zadrapań od ust do brody. Gerwazyna chroniła oczy zamykając je przed otrzymaniem ciosu — w obawie, że zostanie oślepiona. Wirginią jeszcze nie krwawiła. Gerwazyna usiłowała dorwać się do jej uszu i wściekała się, że nie może ich dosięgnąć; w końcu udało jej się chwycić jeden z kolczyków w kształcie gruszki z żółtego szkła; szarpnęła za kolczyk i rozerwała ucho; popłynęła krew.

— One się pozabijają! Rozdzielcie te dwa koczkodany! — rozległo się kilka głosów.

Krąg praczek się zacieśnił. Tworzyły się dwa obozy: jedne szczuły obie kobiety wzajem przeciw sobie — jak gryzące się suki; inne, bardziej nerwowe, drżąc na całym ciele i odwracając w tył głowy, bo miały już dość widowiska, utrzymywały, że się z tego na pewno rozchorują. O mało nie wybuchła powszechna bijatyka; kobiety wymyślały sobie nawzajem: te tamtym — że są bez serca, a tamte tym — że są ślamazary do niczego; groziły sobie nagimi ramionami, rozległy się odgłosy trzech siarczystych policzków.

Tymczasem pani Boche szukała na gwałt posłu gacza:

— Karol! Karol!... Gdzie on się podział?

Znalazła go w pierwszym rzędzie widzów, przyglądającego się walce ze skrzyżowanymi na piersiach rękami. Był to wysoki drab z potężnym karkiem. Śmiał się, sycił się widokiem każdego skrawka gołego ciała u walczących kobiet. Mała blondynka była tłusta jak przepiórka. To dopiero byłby śmiech, gdyby się jej koszula podarła.

— Patrzcie! — mruknął przymrużając oko — ona ma znamię pod pachą.

— Jak to: ty tutaj? — krzyknęła spostrzegłszy go pani Boche. — No, to pomóżedye nam je rozdzielić!... Sam tego zrobić nie mogłeś, co?

— O, co to, to nie, pięknie dziękuję! Albo ja tu jestem jeden! — odparł ze spokojem. — Żeby mi wydrapały oczy, jak to kiedyś, prawda?... Nie od tego tu jestem, za dużo miałbym do roboty... Niech się pani nie boi; to nic! Dobrze im to zrobi, taki mały upust krwi. Rury im pomiękną.

Wtedy dozorczyni oświadczyła, że pójdzie po strażników miejskich. Ale właścicielka pralni — młoda, delikatna kobieta o chorych oczach — stanowczo się temu sprzeciwiła. Powtórzyła kilka razy:

— Nie, nie, ja nie chcę, to przynosi ujmę zakładowi.

Walka toczyła się dalej na ziemi. Wirginia znienacka podniosła się na kolana; przed chwilą znalazła na posadzce kijankę — zaczęła wymachiwać. Głosem rzężącym, zmienionym, charczała:

— Ach! ty diablico, poczekaj! Upiorę ja na tobie tę brudną bieliznę!

Gerwazyna szybkim ruchem wyciągnęła rękę i złapała również za kijankę, dzierżąc ją pionowo jak maczugę. I jej głos także brzmiał chrapliwie:

— Ach! Chce ci się wielkiego prania... Złoję ci skórę, aż z niej będzie ścierka!

Przez chwilę trwały tak obie na klęczkach, odgrażając się sobie wzajem. Włosy przysłoniły im twarze, piersi dyszały; umazane, obrzmiałe, czekały na sposobną do napaści chwilę, nabierając oddechu. Gerwazyna pierwsza podniosła dłoń do ciosu; kijanka jej ześliznęła się po ramieniu Wirginii. Żeby uniknąć uderzenia tamtej, przerzuciła się gwałtownie w bok i kijanka Wirginii musnęła jej tylko biodro. Wtedy, po takim zagajeniu, poczęły się tłuc wzajemnie, jak bieliznę przy praniu — mocno, miarowo. Gdy się przypadkiem zwarły ze sobą, ciosy ich słabły; rzekłbyś, że to woda chlupie tak w cebrze.

Praczki wokoło nich już przestały się śmiać; kilka odeszło narzekając, że dostały od tego mdłości; inne — te, które jeszcze stały w miejscu, wyciągały szyje, a oczy im płonęły blaskiem okrucieństwa: nie mogły się nachwalić, jakie twarde są te obie dziewki na schwał. Pani Boche uprowadziła Klaudiusza i Stefanka; z przeciwnej strony hali dobiegały gwałtowne ich szlochy mieszając się z dźwięcznymi odgłosami uderzeń.

Lecz Gerwazyna nagle zawyła. Kijanka Wirginii trafiła ją z całym rozmachem w obnażoną rękę, nad łokciem; ukazała się czerwona plama i ręka natychmiast spuchła. Wówczas Gerwazyna rzuciła się ślepo naprzód. Widzowie sądzili, że pragnie uśmiercić przeciwniczkę.

— Dosyć! Dosyć tego! — zaczęto wołać wkoło. Twarz jej miała wyraz tak przerażający, że nikt nie śmiał do niej przystąpić. Z siłą dziesięciokrotnie wzmożoną chwyciła Wirginię w pasie, przegięła ją do ziemi, aż ta zaryła się nosem w kamienną posadzkę, nogami wywijając w powietrzu; potem — mimo wstrząsów — zadarła jej z tyłu spódnicę aż na głowę. Wirginia miała pod spodem męskie majtki; Gerwazyna wsadziła rękę w rozporek i rozdarła je, aż ukazały się gołe uda i pośladki. Wtedy podniosła kijankę i zaczęła tłuc zapamiętale — tak jak niegdyś brudy w Plassans na brzegu Viorny, gdy jej chlebodawczyni przyjmowała bieliznę do prania od całego garnizonu. Drzewo miękko wpierało się w ciało, głośno plaskając. Po każdym uderzeniu czerwona pręga występowała na białej skórze.

— Ho, ho! — mamrotał posługacz Karol z zachwytem patrząc na to rozszerzonymi oczami.

Śmiechy znowu poczęły obiegać krąg widzów. Ale niebawem podniosły się wołania: „Dosyć! Dosyć!" Gerwazyna nie słyszała ich i dalej bez wytchnienia robiła swoje. Patrzyła swojej roboty, schylona, starając się, jak tylko było można, żeby nie zostawić ani skrawka zdrowej skóry. Chciała wygarbować całą tę skórę co do cala, umalować ją na czerwono. A przy tym nuciła, ogarnięta jakąś okrutną wesołością, wydobytą nagle z pamięci piosenkę praczki:

— Łupu! cupu! Przyszła Margot nad wodę... Łupu! cupu! Śmigają rączki młode... Łupu! cupu! Brud czarny z serca spiera... Łupu! cupu! Chociaż ból jej doskwiera...

I jeszcze przygadywała:

— Masz! To dla ciebie... Masz! To dla twojej siostruni!... A to dla Lantiera... Jak go zobaczysz, to mu to oddasz... Uwaga! Zaczynam od początku. To dla Lantiera, to dla twojej siostruni, to dla ciebie... Łupu! cupu! Przyszła Margot nad wodę... Łupu! cupu! Śmigają rączki młode...

Musiano wyrwać Wirginię z jej rąk. Długonoga brunetka, z twarzą zalaną łzami, purpurowa, nie śmiejąc oczu podnieść ze wstydu, zebrała bieliznę i uciekła; została pokonana. Tymczasem Gerwazyna doprowadzała do ładu rękawy kaftana, wygładzała spódnicę. Ręka bardzo ją bolała, więc poprosiła panią Boche, żeby jej ułożyła bieliznę na ramieniu. Dozorczyni opowiadała o przebiegu walki, zdawała jej sprawę ze swych przeżyć podczas całego zajścia, mówiła, że warto by obejrzeć dokładnie ciało Gerwazyny, aby stwierdzić, czy wszystko w porządku.

—Może być przecież, że ma pani jaką kość strzaskaną... Słyszałam, jak raz uderzyła...

Ale młoda kobieta chciała jak najprędzej opuścić pralnię. Nie odpowiadała ani na wyrazy współczucia, ani na wyrazy uznania padające z ust gadatliwych praczek, które ją obstąpiły, sztywne w swoich fartuchach. Gdy już była objuczona bielizną, podążyła do drzwi, gdzie na nią czekały dzieci.

— Płaci pani za dwie godziny, to znaczy: dwa su — powiedziała zatrzymując ją właścicielka pralni, która znów zasiadła w swoim oszklonym pokoiku. Jakie dwa su? Gerwazyna wcale nie rozumiała, że to chodzi o zapłacenie za miejsce w pralni W końcu zapłaciła i utykając mocno pod brzemieniem mokrej bielizny, ułożonej na ramieniu, ociekając wodą, z siniakiem na łokciu, zakrwawioną twarzą, gołymi ramionami, pociągnęła za sobą Stefanka i Klaudiusza, którzy dreptali obok matki, wstrząsani jeszcze łkaniem, z umazanymi od płaczu policzkami.

Z pralni, która została poza nią, znów dobiegał głuchy łoskot mas wodnych. Praczki już się posiliły, powypijały przyniesione ze sobą wino i silniej uderzały kijankami — podniecone i rozweselone niedawną walką, jaka się odbyła między Gerwazyną i Wirginią. Wzdłuż szeregu cebrzyków znowu widać było poruszające się z wściekłą szybkością ręce i kanciaste profile — jak u kukiełek pozbawionych kości, o krzywych ramionach zginających się gwałtownie jak na zawiasach. Rozmowy przez całą długość przejść zaczęły się toczyć znowu. Krzyki, śmiechy, sprośności przygłuszał donośny bulgot wody. Z kranów się lało, chlustało z wiader, pod baliami rwał wartki strumień. Było już dobrze po południu, bielizna leżała zbita kijankami na miazgę. Olbrzymią salę poczęły osnuwać kłęby rudego dymu, prześwietlone gdzieniegdzie krążkami słońca, na kształt złotych kul przenikających przez szpary między firankami. Duszno było od gęstego, ciepłego zapachu mydlin. Nagle cała hala napełniła się białą mgłą, olbrzymia pokrywa kotła, w którym gotowała się woda z ługiem, unosiła się mechanicznie na zębatym trzonie, a z bezdennej, miedzianej czeluści, obudowanej cegłami, zionęły wirujące tumany pary o słodkawym smaku potażu. Tymczasem tuż obok rozpoczęły pracę wyżymaczki; ze stert bielizny w cylindrach z lanego żelaza wyciskał wodę każdy obrót koła maszyny — zadyszanej, dymiącej, coraz gwałtowniej wstrząsającej całą pralnią w takt nieprzerwanej pracy swych stalowych ramion.

Gdy Gerwazyna znalazła się na ulicy, przy której stał hotel Boncoeur, znowu zaczęła gwałtownie płakać. Uliczka była wąska, ciemna, wzdłuż murów upływ brudnej wody tworzył długą strugę; smród, który, znów poczuła, skojarzył się jej ze wspomnieniem dwóch tygodni przebytych tutaj z Lantierem, dwóch tygodni nędzy i sprzeczek; to wspomnienie teraz budziło szarpiący żal. Wydało jej się, że zeszła na samo dno opuszczenia.

Pokój zastała ogołocony ze wszystkiego, ale pełen słońca; okno było otwarte. Ta inwazja słoneczna, ten całun, utkany ze złotych, tańczących płatków, nadawał żałosny wygląd czarnemu sufitowi i ścianom z pozdzieranymi tapetami. Na gwoździu nad kominkiem wisiał tylko damski szalik, skręcony jak sznurek. Łóżko dzieci, wysunięte na środek pokoju, otwierało dostęp do komody, której powysuwane szuflady ukazywały puste swe wnętrza. Lantier mył się przed wyjściem i zużył pomadę do włosów, odrobinę pomady za dwa su, zawiniętą w kartę do gry; tłusta woda, w której mył ręce, stała jeszcze w miednicy. Niczego nie zapomniał — kąt, w którym dotychczas stał kufer, wydał się Gerwazynie olbrzymią pustą dziurą. Nie zastała nawet małego, okrągłego lusterka, które wisiało zwykle na haczyku na ścianie. Tknęło ją

przeczucie i spojrzała na. kominek. Lantier zabrał ze sobą kwity lombardowe — znikł bladoróżowy plik spomiędzy cynkowych lichtarzy nie do pary. Złożyła bieliznę na poręczy krzesła i stała dalej, patrząc wkoło, przyglądając się meblom. Ogarnęło ją takie osłupienie, że nawet łzy przestały płynąć jej z oczu. Z czterech su, chowanych na pranie, został jej tylko jeden... Słysząc, że Stefan i Klaudiusz, już pocieszeni, śmieją się szczerze przy oknie, podeszła do nich, utuliła ich główki w ramionach, zapamiętała się na chwilę w obliczu tej szarej ulicy, gdzie rankiem widziała budzący się lud roboczy, nieobjętą pracę Paryża. O tej porze bruk, rozgrzany mozołami dnia, rozpalał gorejącą łunę odblasków ponad miastem, poza murami grodzkimi. Na tym bruku, w tym rozżarzonym powietrzu zostawiona została wraz z dziećmi własnemu losowi... Przemierzyła spojrzeniem bulwary zamiejskie na prawo i na lewo, zatrzymując wzrok na obu ich krańcach, przejęta straszliwą drętwotą. — jakby odtąd już na zawsze jatki i mury szpitala stanowić miały granice jej życia.

II

W trzy tygodnie później, koło godziny wpół do dwunastej, w piękny słoneczny dzień Gerwazyna i Coupeau, blacharz, siedzieli razem nad śliwkami w spirytusie w szynku ojca Colombe. Coupeau, który stał na chodniku paląc papierosa, zobaczył ją, jak przechodziła ulicą wracając do domu po rozniesieniu bielizny, i zmusił, żeby z nim tu weszła; wielki kanciasty koszyk bieliźniarski stał przy niej na ziemi, za małym stolikiem obitym cynkową blachą.

Szynk ojca Colombe mieścił się przy zbiegu ulicy Poissonniers i bulwaru Rochechouart. Na szyldzie wysokimi, niebieskimi literami wypisane było od brzegu do brzegu jedno jedyne słowo: „Destylacja". Przy drzwiach stały w przepołowionych beczułkach dwa zakurzone oleandry. Olbrzymich rozmiarów bufet z mnóstwem kieliszków, kranem na wysokiej szyjce i cynowymi miarkami ciągnął się wzdłuż, na lewo od wejścia; obszerna sala ozdobiona była naokoło ciężkimi beczkami, malowanymi na kolor jasnożółty i lśniącymi pokostem; miedziane obręcze i kurki u beczek błyszczały. Wyżej, na półkach, stały we wzorowym porządku butelki z likierami, słoje pełne owoców i wszelkiego rodzaju flaszki i flaszeczki, które zasłaniały ściany; ich żywe barwy —soczysta zieleń, blade złoto i jasna czerwień — odbijały się w lustrze zawieszonym nad kontuarem. Ale osobliwością zakładu był umie szczony w głębi, na oszklonym podwóreczku za dębowym ogrodzeniem, przyrząd do pędzenia wódki, który goście widywali w ruchu — alembiki z długimi szyjkami, wężownice wpuszczone w ziemię; widok tej kuchni diabelskiej wprawiał w stan rozmarzenia upijających się tu robotników.

Teraz, w porze obiadowej, szynk świecił pustkami. Gruby, czterdziestoletni, mężczyzna, ojciec Colombe, w kamizelce z rękawami, obsługiwał małą dziewczynkę w wieku lat dwunastu, która przyszła z filiżanką po kieliszek wódki za cztery su. Słońce jak kilim rozpościerało się pod drzwiami, grzejąc podłogę stale zaplutą przez palaczy. Znad bufetu, znad beczek, z całego wnętrza sali unosił się słodki i mocny zapach: — dymek alkoholowy, od którego jakby pęczniały i zaczynały pląsać po pijacku lotne pyłki słonecznej kurzawy.

Tymczasem Coupeau skręcał następnego papierosa. Wyglądał bardzo schludnie w roboczej bluzie i w niebieskiej, płóciennej czapce na głowie; śmiejąc się odsłaniał swe białe zęby. Miał wystającą dolną szczękę, nos lekko przypłaszczony, piękne, jasnokasztanowe oczy, wyraz twarzy wesołego, poczciwego psa. Jego gęsta, kędzierzawa czupryna stale była w nieładzie. Jak na swoje dwadzieścia sześć lat, policzki miał jeszcze gładkie. Naprzeciw niego Gerwazyna, w staniku z gładkiej czarnej tkaniny i z gołą głową, kończyła jeść śliwkę, którą . końcem palców trzymała za ogonek. Siedzieli blisko wejścia, przed kontuarem, przy pierwszym z czterech stolików ustawionych rzędem wzdłuż szeregu beczek.

Zapaliwszy papierosa blacharz oparł się łokciami na stole, pochylił twarz naprzód i przez chwilę przyglądał się w milczeniu młodej kobiecie, której ładna twarz blondynki miała tego dnia mleczną przejrzystość najcieńszej porcelany. Potem, nawiązując do jakiejś sprawy, tylko im obojgu wiadomej i już omówionej, z prostotą zapytał półgłosem:

— Więc nie? Nie zgadza się pani?

— O! oczywiście, że nie, panie Coupeau — odpowiedziała ze spokojnym uśmiechem Gerwazyna. — Nie ma pan chyba zamiaru wdawać się ze mną, tutaj w rozmowy na ten temat. Przecież mi pan obiecał, że będzie pan rozsądny... Gdybym wiedziała, nie przyjęłabym pańskiego zaproszenia.

Coupeau nic nie odpowiedział, tylko w dalszym ciągu przyglądał się jej z bliska, z natarczywą czułością i oddaniem; roztkliwiały go zwłaszcza kąciki jej ust — drobniutkie, bladoróżowe kąciki, leciutko zwilżone, uwydatniające, gdy się uśmiechała, jaskrawą czerwień jej warg. Gerwazyna jednak nie cofała głowy, była bardzo spokojna i serdeczna. Po chwili milczenia dorzuciła:

— Pan chyba nie myśli poważnie. Ja, już jestem stara kobieta; mam dużego, ośmioletniego syna... Co my byśmy razem robili?

— Dalibóg! — mruknął Coupeau mrużąc oczy — to samo co i inni! Machnęła ręką niechętnie.

— Ach! Czy pan myśli, że to zawsze takie zabawne? Od razu widać, że pan nigdy nie mieszkał z kobietą... Nie, panie Coupeau, ja mam na głowie sprawy naprawdę poważne. Takie sobie figle do niczego nie prowadzą, mówię panu! Mam w domu dwie gęby, które dobrze trzeba naładować, ot co! Jakże ja bym sobie dała radę z wychowaniem moich małych, gdybym się zabawiała błahostkami? A poza tym — niech pan posłucha — moje nieszczęście było dla mnie pamiętną lekcją. Teraz już, żeby pan wiedział, nie chcę mieć więcej do czynienia z mężczyznami. Teraz już się nieprędko dam nabić w butelkę.

W głosie jej nie było gniewu, tylko głęboka, lodowata mądrość, jakby mówiła o szczegółach kobiecych zajęć, na przykład o tym, dlaczego nie należy krochmalić chustek na szyję. Widać było, że jej to wszystko dobrze ułożyło się w głowie po dojrzałym namyśle.

Coupeau, rozczulony, powtarzał:

— Wyrządza mi pani wielką przykrość, wielką przykrość...

— Tak, widzę to — powiedziała — i boli mnie to ze względu na pana, panie Coupeau... Nie powinno to pana ranić. Gdybym miała ochotę na żarciki, to — mój Boże — pomyślałabym prędzej o panu niż o kimkolwiek innym. Wygląda pan na poczciwego chłopca, miły z pana człowiek. Urządzilibyśmy się razem, nieprawdaż? I jakoś by tam szło. Ja nie robię z siebie księżniczki, nie mówię wcale, że tak by stać się nie mogło... Ale po co, skoro nie mam na to ochoty? Ot! Pracuję od, dwóch tygodni u pani Fauconnier. Mali chodzą do szkoły. Mam zajęcie, jestem zadowolona... Lepiej więc niech już wszystko tak zostanie, jak jest.

I schyliła się po swój koszyk.. — Pan mnie tu zmusza do gadania, a tam pewnie czeka na mnie szefowa... Znajdzie pan sobie inną, daj pan spokój, panie Coupeau — ładniejszą ode mnie i taką, co nie będzie miała dwóch pędraków przy spódnicy.

Coupeau rzucił okiem na okrągły zegar w lustrzanym obramowaniu i usadowił ją z powrotem, wołając:

— Niech pani jeszcze posiedzi! Jest dopiero pięć po wpół do dwunastej... Mam jeszcze dwadzieścia pięć minut czasu... Chyba się pani nie boi, że zacznę wyprawiać głupstwa; oddziela nas przecież stół...Więc aż tak mnie pani nie lubi, że nie chce pani ze mną troszeczkę porozmawiać?

Gerwazyna postawiła z powrotem koszyk na ziemi, żeby mu nie sprawiać przykrości, i zaczęli gawędzie jak dwoje przyjaciół. Ona zjadła śniadanie, zanim wyszła poroznosić bieliznę; on — tego dnia — przełknął naprędce, byle jak, zupę i pieczyste, żeby ją jeszcze gdzieś po drodze spotkać. Gerwazyna, podtrzymując uprzejmie rozmowę, patrzyła w okno zastawione słojami pełnymi owoców w wódce, obserwując ruch na ulicy, gdzie w tej chwili — w porze obiadowej — przepychały się niebywałe tłumy. Po obu chodnikach, w duszącej ciasnocie pośród kamienic ludzie szli śpiesznie, wymachując rękami i co chwila potrącając się wzajem. Maruderzy, robotnicy przetrzymani w fabrykach, ponurzy i głodni, biegli wielkimi krokami do piekarni po drugiej stronie ulicy, a gdy się stamtąd znów ukazywali z funtem chleba pod pachą, wchodzili w trzecie drzwi za piekarnią — do restauracji „Pod Dwugłowym Cielakiem" — zjeść zwykłe danie dzienne za sześć su. Była także— obok piekarni — owocarnia, gdzie sprzedawano smażone kartofle i ślimaki z przyprawką; robotnice w długich fartuchach wychodziły stąd nieprzerwanym szeregiem, niosąc kartofle w papierowych torebkach i omułki na miseczkach; inne — ładne dziewczyny z gołymi głowami, o delikatnych twarzach — kupowały rzodkiewki w pęczkach. Gdy się Gerwazyna schyliła, widziała ponadto zatłoczoną wędliniarnię, z której wychodziły dzieci trzymając w rękach zawinięty w szary papier kotlet w tartej bułce, kiełbasę albo kawałek kaszanki na gorąco. Jednocześnie na jezdnię, nawet przy pięknej pogodzie oblepioną czarnym, lepkim błotem, wśród tupotu prącego naprzód tłumu robotnicy zaczęli wysypywać się z szynków, schodzili ulicą w dół grupami, zbaczając to na prawo, to na lewo, z dłońmi obijającymi się o uda, najedzeni i ociężali, spokojni i powolni wśród tej przepychającej się ciżby.

Przy drzwiach szynku ojca Colombe utworzyła się spora gromadka.

— Powiedz nareszcie, Cacusiu-Pieczeniarzu — pytał ktoś ochrypłym głosem — czy postawisz nam po jednym większym?

Pięciu robotników weszło do środka; stanęli przy bufecie.

— Ach!To złodziej z tego ojca Colombe! — ciągnął ten sam głos. — Przecież my chcemy uczciwej starki, i to nie w łupinach od orzechów, ale w prawdziwych kieliszkach!

Ojciec Colombe, na nic nie zważając, dalej obsługiwał gości. Przybyło drugie towarzystwo, złożone z trzech robotników. Coraz więcej bluz roboczych skupiało się na krawędzi chodnika, robiły tam krótki postój, potem zaś przenikały w głąb sali, mijając dwa szare od kurzu oleandry.

— Niemądry pan! Myśli pan tylko o zberezieństwach! — mówiła Gerwazyna do Coupeau. No pewnie, że go kochałam. Tyle że potem, gdy mnie tak bezecnie porzucił...

Chodziło o Lantiera. Gerwazyna nie widziała go od tamtej pory; myślała, że mieszka siostrą Wirginii na Glaciere, u tego przyjaciela, co to miał zakładać fabrykę kapeluszy. Zresztą, wcale nie miała zamiaru za nim gonić. Z początku było dla niej to wszystko strasznie przykre; chciała nawet iść się utopić; ale teraz nabrała już rozumu i wszystko jest jak najlepiej. Może w pożyciu z Lantierem nie zdołałaby nigdy wychować małych — tak ją obdzierał z pieniędzy. Wolno mu przyjść w odwiedziny do Klaudiusza i Stefana, nie wyrzuci go przecież za drzwi. Ale co do niej samej, to prędzej dałaby się posiekać w kawałki, niżby mu pozwoliła dotknąć się koniuszkiem palca. Mówiła o tym wszystkim ze stanowczością kobiety, która ma plan życia ściśle ustalony; tymczasem Coupeau, którego nie opuszczała żądza posiadania jej, pokpiwał sobie, obracał wszystko w sprośne żarty, zadawał jej bardzo drażliwe pytania dotyczące Lantiera i tak wesoło błyskał przy tym białymi zębami, że Gerwazyna nie mogła czuć się dotknięta.

— Pewnie nie on bił panią, ale pani jego! — rzekł wreszcie. — O! Pani nie jest dobra! Pani każdemu spuszcza lanie.

Przerwała mu, bo zaczęła się śmiać. To była przecież prawda — sprawiła lanie tej długiej tyce, Wirginii. Owego dnia byłaby w stanie zadusić kogokolwiek bez żadnego wahania... Śmiała się coraz głośniej, bo Coupeau opowiedział, że Wirginia zrozpaczona, że wszyscy widzieli jej goliznę, przeprowadziła się do innej dzielnicy. Twarz Gerwa zyny nadal jednak miała wyraz dziecięcej słodyczy; wysuwała w przód pulchne rączki utrzymując uparcie, że muchy by nie zabiła; o tyle tylko miała do czynienia z biciem, że niejeden raz w życiu dostała cięgi aż miło. I zaczęła opowiadać o swojej młodości spędzonej w Plassans. Nigdy, broń Boże, nie latała za mężczyznami — mężczyźni ją nudzili; jak Lantier ją wziął — miała wtedy czternaście lat — podobało jej się to, ponieważ nazywał siebie jej mężem i ponieważ sądziła, że się bawią w małżeństwo. Jedyną jej wadę — zapewniała —-stanowi to, że jest bardzo wrażliwa, że się do wszystkiego przywiązuje, że się rozczula nad ludźmi, którzy następnie wyrządzają jej wiele krzywd. Toteż jak kochała jakiegoś mężczyznę, nie myślała o żadnych figlach, marzyła jedynie o tym, żeby żyć w szczęściu, zawsze z nim razem. A gdy Coupeau zaczął z niej kpić i mówić o jej dwojgu dzieciach, które na pewno nie wylęgły się przecież pod poduszką, dała mu po łapach; dodała, że — oczywiście — jest taka jak wszystkie inne kobiety — tylko że to nieprawda, że kobietom tak bardzo na tym zależy; kobiety mają głowę nabitą gospodarstwem, dwoją się i troją w domu, a wieczorem kładą się tak zmęczone, że zasypiają natychmiast. Ona sama jest zresztą podobna do swojej matki, kobiety stale zaharowanej, która przy pracy umarła, a przez dwadzieścia z górą lat służyła ojcu Macquart za zwierzę juczne. W porównaniu z matką ona jest jeszcze szczuplutka: matka miała takie bary, że mogłaby nimi drzwi rozsadzić; ale pomimo to jest do niej podobna, bo tak samo jak tamta przywiązuje się do ludzi na śmierć i życie. Nawet to, że trochę kuleje, zawdzięcza tej biednej kobiecie, którą ojciec Macquart tłukł bez miłosierdzia. Ze sto razy matka opowiadała jej o nocach, kiedy ojciec wracał pijany i w swych pieszczotach okazywał się tak brutalny, że po prostu łamał jej kości; ona została zapewne poczęta jednej z takich właśnie nocy — i urodziła się z utykającą nogą.

— O! To nic nie znaczy, tego prawie nie widać — rzekł Coupeau, żeby jej sprawić przyjemność.

Pokręciła głową: wie dobrze, że to widać; jak będzie miała czterdziestkę, będzie chodzić złamana we dwoje... Potem łagodnie, z lekkim uśmiechem dorzuciła:

— Pan ma zabawny gust — kochać się w kobiecie kulawej.

Wtedy on, wciąż oparty łokciami na stole, jeszcze bardziej pochylając twarz w jej stronę, począł jej prawić coraz śmielsze komplementy, jakby po to, żeby ją oszołomić. Ale ona wciąż tylko potrząsała przecząco głową, nie pozwalając się skusić, choć jego przymilny głos był dla niej jak pieszczota. Słuchała z oczyma zwróconymi ku oknu; wydawało się, że na nowo pociągnął ją widok rosnących tłumów. W sklepikach było już teraz pusto, sprzątano w nich tylko naprędce; owocarka zabierała ostatnią patelnię pełną smażonych kartofli, a wędliniarz porządkował na kontuarze pozostawione w nieładzie talerze. Ze wszystkich szynków wychodziły gromady robotników; brodate draby okładały się w żartach kułakami, baraszkując jak łobuziaki, tupiąc przy tym ciężkimi, podkutymi butami i ślizgając się po zdartym bruku. Inni, z rękami w kieszeniach, palili w zadumie fajki, patrząc w słońce i mrugając powiekami. Chodnikiem, jezdnią, wzdłuż rynsztoków toczyła się leniwa fala, która wypływała zewsząd z otwartych drzwi, zatrzymując się wśród rojowiska, pojazdów, tworząc rzekę bluz roboczych, spodni i starych kurtek, zamazaną i wyblakłą w płowej łunie światła nad ulicą. Z daleka dochodził dźwięk dzwonów fabrycznych, robotnicy nie śpieszyli się jednak, zapalali wygasłe fajki; potem, przygarbieni — odwiedziwszy jedną i drugą winiarnię — decydowali się wreszcie ruszyć w kierunku swych zakładów pracy, powłócząc nogami. Gerwazyna bawiła się obserwując trzech robotników, ż których jeden był wysoki, a dwaj niscy; szli oni i co dziesięć kroków zawracali, w końcu poczęli schodzić ulicą w dół, prosto do szynku ojca Colombe.

— Oho! — mruknęła — ci trzej odznaczają się niebywałym zapałem do pracy!

— Patrzcie! — powiedział Coupeau — tego wysokiego to ja znam: to mój kolega, Umarł-w--Butach.

Szynk się zapełnił. Wszyscy rozmawiali bardzo donośnie, natężając głosy, które z trudem się przedzierały przez zaflegmione gardła. Walono pięściami w kontuar, aż chwilami kieliszki brzęczały. Stojąc z rękami skrzyżowanymi na brzuchu lub założonymi w tył, pijący tworzyli małe grupki, które tłoczyły się obok siebie. Niektórzy musieli czekać w pobliżu beczek cały kwadrans, zanim mogli zamówić kolejkę dla siebie u ojca Colombe.

— Czy mnie oczy mylą? Toż to jaśnie pan Brzdąc-Smrodyniarz! — zawołał Umarł-w-Butach trzepnąwszy mocno w ramię towarzysza Gerwazyny. — Wytworny jegomość, który kręci papierosy i nosi koszulę! Pewnie chce wprawić w podziw swoją znajomą prawiąc jej czułe słówka!

— No, odczep się — odezwał się Coupeau bardzo niezadowolony. .

Ale tamten zaczął kpić z niego:

— Wystarczy! Od razu zagrała w tobie błękitna krew... Ale, mój poczciwcze, cham zawsze będzie chamem, ot co!

I odwrócił się pledami, spojrzawszy przedtem straszliwym zezem na Gerwazynę, która odchyliła się w tył, nieco przestraszona. Dym z fajek i przenikliwy odór, idący od tych mężczyzn, mieszał się w powietrzu z wonią alkoholu; Gerwazyna dusiła się, zaczęła nawet lekko kaszlać.

— Och! Pijacy są wstrętni! — odezwała się półgłosem.

I opowiedziała, że niegdyś w Plassans pijała razem z matką anyżówkę. Ale któregoś dnia o mało nie umarła i to ją odstrączyło; na alkohol patrzeć odtąd nie może.

— Proszę — powiedziała wskazując na swój kieliszek — śliwki powyjadałam, ale soku pić nie będę, bobym się rozchorowała. I Coupeau także nie pojmował, jak można wychylić duszkiem cały kieliszek wódki. Śliweczkę w spirytusie, czasami — to i owszem. Ale jeśli chodzi o wódę, o absynt czy inne świństwa — do widzenia! Obejdzie się. Daremnie go towarzysze namawiali na wszystkie sposoby, zostawał zawsze za drzwiami, ilekroć tamtych moczymordów ciągnęło do knajpy. Stary Coupeau, który był blacharzem jak i on, roztrzaskał sobie głowę o bruk ulicy Coquenard spadając po pijanemu z rynny pod dwudziestym piątym numerem — i to wspomnienie dla wszystkich w rodzinie stanowiło mądrą przestrogę. On — zawsze jak przechodził ulicą Coquenard i widział to miejsce — gotów byłby napić się raczej pomyj z rynsztoka niż wytrąbić, choćby za darmo, szklankę wódy w szynku. Zakończył swe wywody zdaniem:

— W naszym fachu trzeba się mocno trzymać na nogach.

Gerwazyna ponownie sięgnęła po koszyk, ale nie wstawała z krzesła, tylko trzymała go na kolanach; oczy jej błądziły gdzieś w dali, była rozmarzona, jak gdyby słowa młodego robotnika budziły w niej myśli oderwane zupełnie od rzeczywistości. Powiedziała przy tym powoli, bez wyraźnego nawiązania.

— Boże mój! Nie jestem ambitna, nie wymagam tak wiele... Mój ideał — to pracować w spokoju, zarabiać na chleb powszedni, mieć jakiś własny kącik do spania — pan rozumie — łóżko, stół i dwa krzesła, nic więcej... Ach! Chciałabym także wychować dzieci, wykierować je na ludzi, o ile to możliwe... I jeszcze jedno pragnienie: nie być bitą; gdybym znów kiedykolwiek żyła z jakimś mężczyzną — o! nie — nie byłoby mi w smak, jakby próbował mnie bić... I to już wszystko, naprawdę, to już wszystko...

Zagłębiała się w siebie, rozważała  wszystkie swe pragnienia, ale nie znajdowała nic więcej, co by ją naprawdę kusiło. Mimo to powiedziała jeszcze po krótkim wahaniu:

— Tak, można w końcu pragnąć także śmierci we własnym łóżku... Po całym życiu, pełnym krzątaniny, chciałabym umrzeć we własnym łóżku, pod własnym dachem.

I podniosła się z krzesła. Coupeau, który z zapałem przyświadczał tym jej życzeniom, już wstał, niespokojny, czy się nie spóźni. Ale nie tak zaraz wyszli z szynku; zaciekawionej Gerwazynie zachciało się nagle pójść obejrzeć w głębi, za dębową barierą, wielki alembik z czerwonej blachy miedzianej, który właśnie był w ruchu pod oszklonym dachem małego podwóreczka. Blacharz udał się tam za nią i zaczął jej objaśniać, jak taki przyrząd działa, pokazując palcem pojedyncze części aparatu i wymieniając ich nazwy, zwracając jej uwagę na olbrzymią retortę, z której ściekała przezroczysta nitka alkoholu. Alembik ze wszystkimi swymi zbiornikami o dziwacznych kształtach i długimi zwojami rurek wyglądał ponuro i tajemniczo; nie ulatniała się z niego ani smużka pary; zaledwie słychać było jakiś głęboki oddech, jakiś podziemny warkot: była to jak gdyby nocna praca odbywająca się w biały dzień, którą kierował pracownik posępny, potężny i niemy. Tymczasem Umarł-w-Butaeh w towarzystwie dwóch kompanów podszedł także do bariery i oparł się na niej łokciami, czekając, aż zwolni się miejsce przy bufecie. Śmiech jego brzmiał jak skrzypienie źle naoliwionego bloku; potrząsał głową i rozczulonym spojrzeniem ogarniał tę maszynę — błogosławieństwo pijaków. Do stu katów: jest diablo ładna! Tym, co zawierał jej pękaty miedziany kałdun, można by było zwilżać sobie gardło przez cały tydzień. On chciałby, żeby mu przylutowali do zębów koniec tej oto wężownicy, żeby czuł, jak usta napełniają mu się ciepłą jeszcze wódą, która w końcu schodzi aż w pięty — stale, stale — jak mały strumyczek. Psiakrewi Nic by mu to nie szkodziło, z powodzeniem zastąpiłoby to naparstki tego łajdaka, ojca Colombe! Towarzysze kpili z mówiącego, twierdzili, że temu bydlakowi Umarł-w-Butach brak jednak piątej klepki. Alembik — bez jednego weselszego błysku na swej matowej blasze — pracował głucho, monotonnie, uparcie; jak pot sączył się z niego alkohol — niczym z nieustannie ciurkającego źródła, które zaleje kiedyś salę, rozpłynie się po zamiejskich bulwarach, zatopi tę całą olbrzymią dziurę, jaką jest Paryż.

Gerwazynę przeszedł dreszcz i cofnęła się od bariery; spróbowała się uśmiechnąć i szepnęła:

— To głupie, taka maszyna! Aż mi się zimno zrobiło... wódka mnie mierzi.

Potem, nawiązując do ulubionej swej myśli o doskonałym szczęściu, powiedziała:

— No, czy nie? Chyba lepiej pracować, mieć na chleb, kąt własny, wychowywać dzieci, umrzeć we własnym łóżku...

— I nie być bitą — wtrącił wesoło Coupeau. — Ja bym pani nie bił, skoro pani sobie tego nie życzy, pani Gerwazyno... Nie ma obawy, nie piję nigdy, a po drugie — zanadto panią kocham... No więc jak? Spotkamy się wieczorem, to sobie nóżki pogrzejemy.

Mówił to zniżonym głosem, prawie dotykał ustami jej szyi, podczas gdy ona torowała sobie w ścisku drogę wysuniętym przed siebie koszykiem. Ale Gerwazyna jeszcze kilka razy potrząsnęła przecząco głową. Niemniej odwracała się ku niemu, uśmiechała się, zdawało się, iż jest szczęśliwa wiedząc, że on nie pije. Z całą pewnością powiedziałaby mu „tak", gdyby sobie nie poprzysięgła, że nie zwiąże się z żadnym mężczyzną. Wreszcie dobrnęli do drzwi i wyszli. Zatłoczony szynk został za nimi, zionąc aż na ulicę zgiełkiem ochrypłych głosów i mocnym zapachem wódki, którą wciąż napełniano kieliszki. Słychać było, jak Umarł-w--Butach nazwał ojca Colombe szują oskarżając go, że mu nie nalał kieliszka do pełna. On sam jest słodziutki, milutki, dzielny... Ach, do licha! Małpa może się obejść smakiem, on nie wróci do warsztatu, nie chce mu się. I zaproponował obu towarzyszom, żeby iść „Pod Kaszlącego Bębna" — do knajpy przy rogatkach Saint-Denis, gdzie podają gorzałę jak złoto.

— Ach! Tu się dopiero oddycha — powiedziała Gerwazyna, gdy znaleźli się na ulicy. — No, więc żegnam pana i dziękuję, panie Coupeau... Muszę czym prędzej wracać do pracy.

I chciała ruszyć bulwarem. Ale on ujął ją za rękę i przytrzymał, raz jeszcze prosząc:

— Niech pani przejdzie się jeszcze ze mną, niech pani idzie przez ulicę Goutte-d'Or, tamtędy wcale nie będzie miała pani dalej... Muszę wstąpić do siostry po drodze do budy... Pójdziemy w jednym kierunku.

Gerwazyna uległa wreszcie namowom i ruszyli powoli w górę ulicą Poissonniers, idąc ramię w ramię, ale nie biorąc się pod rękę. Coupeau zaczął jej opowiadać o swojej rodzinie. Matka, stara pani Coupeau, dawniej kamizelczarka, chodzi obecnie na posługi, bo już oczy odmawiają jej posłuszeństwa. Skończyła sześćdziesiąt dwa lata trzeciego ubiegłego miesiąca. On jest najmłodszy z rodzeństwa. Jedna z jego sióstr, pani Lerat, trzydziestosześcioletnia wdowa, pracuje w kwiaciarni i mieszka na ulicy Moines w Batignolles. Druga, trzydziestoletnia, wyszła za mąż za fabrykanta łańcuszków; jej mąż — to ten z cicha pęk Lorilleux. Właśnie do nich idzie na ulicę Goutte-d'Or. Mieszkają w wielkiej kamienicy na lewo. Wieczorem przychodzi zawsze do nich zjeść coś gorącego: to oszczędność dla wszystkich trojga. Chce tam wstąpić, żeby ich uprzedzić, by nie czekali na niego, bo na dzisiejszy wieczór zaprosił go jeden z przyjaciół.

Gerwazyna, która uważnie słuchała, przerwała mu nagle, pytając z uśmiechem:

— Więc to pan nosi przezwisko Brzdąc-Smrodyniarz, panie Coupeau?

— O! — odparł — to przezwisko, które mi nadali koledzy, bo ilekroć przemocą wciągają mnie do knajpy, zamawiam zawsze likier z czarnych porzeczek... Nosić przezwisko Brzdąc-Smrodyniarz to ani gorzej, ani lepiej niż na przykład Umarł-w--Butach, prawda?

— No pewnie, to wcale niebrzydkie przezwisko Brzdąc-Smrodyniarz — oświadczyła młoda kobieta.

I zapytała go, co robi i gdzie pracuje. Odpowiedział, że pracuje w dalszym ciągu za grodzkimi murami, w nowym szpitalu. Och! Roboty tam co niemiara, prawdopodobnie nie skończy się przed upływem roku. Rynien a rynien jest tam do pozakładania!

— A wie pani — powiedział — gdy siedzę na dachu, widzę stamtąd hotel Boncoeur... Wczoraj widziałem panią w oknie, machałem do pani ręką, ale pani mnie nie zauważyła.

Uszli już dobre sto kroków ulicą Goutte-d'Or, gdy Coupeau stanął, podniósł oczy i rzekł:

— To ten dom... Ja urodziłem się dalej, pod dwudziestym drugim... Ale ten dom to bądź co bądź ładna kupa cegieł! A jak wejść w podwórze, to zupełnie koszary!

Gerwazyna spojrzała do góry przyglądając się fasadzie. Od ulicy dom miał pięć pięter, na każdym było po piętnaście okien pod rząd; ich czarne żaluzje o połamanych prętach nadawały tej olbrzymiej kamienicy wygląd rudery. Niski parter zajmowały cztery sklepy; na prawo od bramy — obszerna, brudna sala podrzędnej knajpy; na lewo — skład węgla, sklep z norymberszczyzną i wytwórnia parasoli. Dom wydawał się o tyle większy, że stał między dwoma niskimi budynkami, wątłymi, przylepionymi do jego potężnych ścian; podobny do olbrzymiej, kwadratowej bryły wapna byle jak rozrobionego, rozkładającego się i kruszącego pod wpływem deszczów — odcinał się od jasnego tła nieba olbrzymim, chropowatym klocem górującym nad sąsiednimi dachami. Nie tynkowane ściany szczytowe, barwy błota, wyglądały jak nagie, ciągnące się w nieskończoność ściany więzienia, a rzędy głazów węgłowych wywierały wrażenie zwątlałych szczęk, rozdziawionych w próżnię. Ale Gerwazyna przyglądała się przede wszystkim bramie, olbrzymiej bramie z beczkowatym sklepieniem, sięgającej aż do drugiego piętra i wrzynającej się głęboko długą sienią, u której końca widać było nikłe światło dzienne z wielkiego podwórza. Środkiem tej sieni, zabrukowanej jak ulica, płynęła rynsztokiem bladoróżowa struga.

— Niech pani wejdzie —rzekł Coupeau — nikt pani tam nie zje.

Gerwazyna chciała poczekać na ulicy. Jednak nie mogła się oprzeć pokusie wejścia w głąb sieni aż do stróżówki, która mieściła się po prawej stronie. I tam, na jej progu, znów podniosła oczy do góry. Oficyny miały po sześć pięter; cztery proste ściany zamykały prostokąt podwórza. Ściany te były szare, pokryte żółtymi krostami, poszczerbione wyżłobieniami, odgałęziającymi się od dziurawych rynien; gładkimi płaszczyznami, bez gzymsów, ciągnęły się od poziomu bruku aż po dachy; tylko pionowe rury załamywały się kolankami na każdym piętrze, a pod wielkimi, głębokimi muszlami zlewów widniały na blasze szerokie plamy rdzy. Okna beż żaluzyj ukazywały szyby o niebieskozielonej barwie zmętniałej wody. Niektóre z nich były otwarte, a z parapetów zwisały wietrzące się materace w niebieskie kratki; przed innymi na rozpiętych sznurach suszyła się bielizna z całego domowego prania: koszule męskie, damskie kaftaniki, majtki niedorostków; w jednym z okien trzeciego piętra rozłożone były zafajdane pieluszki dziecka. Od parteru do najwyższego piętra ze zbyt ciasnych mieszkań wszystkimi szczelinami wyłaziły strzępy ich nędzy. Na dole, oddzielnie dla każdej oficyny, wysokie i wąskie drzwi bez boazerii, wykrojone po prostu z otynkowanej ściany, prowadziły do sionki o porysowanych murach; w głębi sionki zaczynały się kręte, zabłocone stopnie schodów z żelaznymi poręczami; takich klatek schodowych było cztery i oznaczono je czterema pierwszymi literami alfabetu, wymalowanymi na murze. Na parterze znajdowały się obszerne pomieszczenia o wielkich oknach, czarnych od kurzu; mieli tam swe warsztaty rzemieślnicy: w jednym z nich stało palenisko ślusarza; dalej, u stolarza, słychać było zgrzyt hebla; w pobliżu stróżówki mieściło się laboratorium farbiarza, z którego wydostawała się wielkimi kłębami para tworząca ów strumyk jasnoróżowy, płynący środkiem bramy. Podwórze z kałużami zafarbowanej wody, zaśmiecone wiórami i żużlem, porośnięte trawą na krańcach, w szczelinach między kamieniami bruku — zalane było jaskrawym światłem, jakby rozcięte na dwie części linią, której słońce nie przekraczało. Na zacienionej stronie podwórza, wokół wodociągu, którego kran utrzymywał tu stałą wilgoć, trzy kury z zabłoconymi łapkami dziobały ziemię szukając robaków. Gerwazyna powoli wodziła oczami wokoło; z szóstego piętra spojrzenie jej wędrowało w dół, aż na sam bruk, potem znów wstępowało w górę. Zaskoczona tym ogromem czuła się, jakby we wnętrzu żywego organizmu, w samym sercu jakiegoś miasta; wszystko ją w tej kamienicy ciekawiło — jakby miała przed sobą jakąś potężną, żywą istotę.

— Czy pani kogoś szuka? — zawołała dozorczyni zaintrygowana, ukazując się na progu stróżówki.

Ale młoda kobieta wyjaśniła, że po prostu czeka tu na kogoś. Wróciła w stronę ulicy; potem, ponieważ Coupeau nie zjawiał się z powrotem, znów podeszła w stronę podwórka — korciło ją, żeby je- szcze popatrzeć. Dom bynajmniej nie wydawał się jej szpetny. Spomiędzy łachów powywieszanych w oknach uśmiechały się wesoło zaciszne kąciki — to kwitnąca lewkonia w doniczce, to klatka z czyżykiem, z której dolatywały poćwierkiwania; z ciemnych wnętrz małe lusterka błyskały jak okrągłe gwiazdy. Na dole podśpiewywał przy pracy stolarz, wtórując sobie miarowym świstem wielkiego hebla; z warsztatu ślusarskiego dobiegał jednostajny łoskot młotów wywołując basowe, metaliczne dzwonienie. Poza tym z wszystkich prawie pootwieranych okien, na tle wyzierającej z głębi mieszkań nędzy, ukazywały się dziecięce twarzyczki, umorusane i roześmiane; kobiety szyły spokojnie pochylając profile nad robotą. Właśnie rozpoczęła się poobiednia praca, w mieszkaniach nie widać było zupełnie mężczyzn, którzy pracowali poza domem, cała kamienica pogrążyła się z powrotem w kojącej ciszy, przerywanej jedynie hałasem z warsztatów, niby kołyszącym refrenem, ciągle jednakowym i powtarzającym się godzinami. Ale podwórze było trochę za wilgotne. Gdyby Gerwazyna miała tu mieszkać, chciałaby mieć mieszkanie w głębi, po słonecznej stronie. Postąpiła pięć czy sześć kroków naprzód, wdychając mdłe powietrze ubogich mieszkań, zapach zastarzałego kurzu i zjełczałych odpadków; ponieważ jednak nad wszystkim górowała ostra woń zafarbowanej wody, Gerwazyna uważała, że cuchnie tu o wiele mniej niż w hotelu Boncoeur. I już wybierała sobie okno — jedno z okien w lewym rogu podwórza, pod którym widniała mała skrzynka z sadzonkami hiszpańskiej fasoli; wiotkie jej łodygi zaczynały się oplatać wkoło krat ze szpagatu.

— Długo kazałem pani czekać, co? — rzekł Coupeau, którego głos usłyszała znienacka tuż koło siebie. — Zawsze jest z tym cała historia, jak odwołuję kolację u siostry, a dziś tym bardziej, bo kupiła cielęciny.

Gerwazyna wzdrygnęła się lekko, zaskoczona, a Coupeau mówił dalej, wodząc dokoła oczami — tak jak ona przed chwilą:

— Oglądała pani dom. Tu wszystko stale wynajęte od piwnic do strychów. Mieszka tu chyba ze trzystu lokatorów... Gdybym miał meble, upolowałbym tu jaki pokoiczek... Dobrze by tu było. prawda?

— Owszem, dobrze by było — szepnęła Gerwazyna. — W Plassans na naszej uliczce nie było tak ludno jak tu... Niech pan spojrzy: czy nie przyjemne jest to okno z fasolą na piątaku?

Wtedy on jeszcze raz ją z uporem zapytał, czy by nie chciała... Jak tylko wystaraliby się o łóżko, wynajęliby tu mieszkanko. Ale ona wymigała się od odpowiedzi idąc szybkim krokiem przez sień ku bramie i prosząc go, żeby nie zaczynał znowu swoich głupstw. Niechby się nawet ten dom zawalił, ona z całą pewnością nie będzie spała tu z nim pod jedną kołdrą. Mimo to Coupeau, żegnając się z nią przed sklepem pani Fauconnier, zatrzymał przez chwilę jej dłoń w swojej, na co mu serdecznie i po przyjacielsku pozwoliła.

Przez miesiąc ciągnęły się dobre stosunki młodej kobiety z blacharzem. On uważał ją za nadzwyczaj dzielną kobietę, widząc, jak się zabija pracą, dba o dzieci i znajduje jeszcze czas wieczorami na szycie rozmaitych szmatek. Bywają kobiety niechlujne, rozwiązłe, pyskate; ale ona, jak Bozię kocham! wcale nie jest do nich podobna, życie bierze poważnie. Wtedy Gerwazyna śmiała się i zaprzeczała mu skromnie. Na nieszczęście, nie zawsze była taka rozsądna. Tu napomknęła o swym pierwszym połogu, w czternastym roku życia; wspomniała znowu o litrach anyżówki, którą upijały się niegdyś z matką. Doświadczenia nieco ją poprawiły, ale to i wszystko. Nie ma racji przypisując jej silną wolę — przeciwnie: jest bardzo słaba; z obawy, żeby nie sprawić komukolwiek przykrości, pozwala kierować sobą, jak się komu spodoba. Marzeniem jej jest żyć wśród uczciwych ludzi, bo złe towarzystwo jest — utrzymywała — jak uderzenie pałką po głowie, które miażdży czaszkę, sprowadza kobietę na psy. Ona czuje paniczny lęk przed przyszłością i wydaje się sobie podobna do grosza rzuconego w górę i padającego na bruk orłem lub reszką, zależnie od przypadku. Wszystko, co widziała dotąd w życiu — ciągłe dawanie dzieciom złego przykładu z siebie — stanowiło dla niej porządną nauczkę. Ale Coupeau dworował sobie z jej czarnych myśli, przywracał jej wiarę we własne siły; podszczypywał ją przy tym w łydki. Gerwazyna odpychała go, dawała mu po łapach, a on wołał ze śmiechem, że jak na słabą kobietę poczyna sobie wcale energicznie. On, wesołek, nie kłopoce się o przyszłość. Dzień płynie za dniem - i koniec! Zawsze się jakoś znajdzie legowisko i jadło. Dzielnica wydaje mu się przyzwoita — wyłączywszy część jej mieszkańców-pijaków, z których można by pooczyszczać rynsztoki. Nie było z niego bynajmniej takie znów bardzo rogate diablisko, umiał czasem mówić do rzeczy, miał w sobie nawet odrobinę zalotności, wypielęgnowany przedziałek z boku głowy, parę ładnych krawatów i jedną parę trzewików, zawsze na niedzielę wyczyszczonych do glansu. Poza tym kuty na cztery nogi, pewny siebie i pełen kpiarskiej werwy paryskiego robociarza, zaprawionej gadatliwością, która przy jego szczenięcym wyglądzie miała jeszcze wdzięk.

Oboje zaczęli sobie oddawać nawzajem niezliczone przysługi w hotelu Boncoeur. Coupeau chodził dla niej po mleko, załatwiał jej sprawunki, odnosił paczki z bielizną; często wieczorami, gdy wcześniej niż ona wrócił z pracy, chodził z dziećmi na spacer na zamiejskie bulwary. Gerwazyna, żeby mu się odwzajemnić za tyle grzeczności, zachodziła do ciasnego pokoiku na poddaszu, w którym sypiał, dbała o jego ubranie, przyszywała mu guziki u spodni, łatała płócienne kurtki. Ich wzajemne stosunki ułożyły się na stopie wielkiej zażyłości. Gdy Coupeau u niej gościł, Gerwazynie nigdy nie było nudno, bawił ją swoimi piosenkami i bzdurkami znoszonymi z miasta, tym nieśmiertelnym blagierstwem przedmieść paryskich, wciąż jeszcze stanowiącym dla niej wielką nowość. A on, ocierając się o nią przy byle sposobności, zapalał się coraz bardziej. Był w niej zadurzony — i to jeszcze jak! Zaczynało mu to już ciążyć. Śmiał się nadal, ale nie tak swobodnie jak dawniej, czuł się tak skrępowany, że przestawało go to wszystko bawić. Dalej urządzał różne kawały, na przykład: nie mógł spotkać się z nią, żeby nie zawołać: „Kiedyż wreszcie?" Gerwazyna wiedziała, co to znaczy, i obiecywała mu w odpowiedzi, że na święty nigdy. Wówczas zaczynał się z nią przekomarzać, przychodził z nocnymi pantoflami w ręku, jakby się do niej wprowadzał. Żartowała z tego; dzień za dniem upływał jej w spokoju, przestawała się nawet rumienić wśród jego ciągłych łobuzerskich aluzji, którymi ją oplątywał. Byle nie był brutalny, to wszystko inne mu wybaczała. Raz tylko pogniewała się: kiedy chcąc ją gwałtem pocałować wyrwał jej parę włosów.

W ostatnich dniach czerwca Coupeau postradał swoją zwykłą wesołość. Bywał coraz częściej zmieszany. Gerwazyna, zaniepokojona pewnymi jego spojrzeniami, na noc zamykała się na trzy spusty. Potem— po dąsach, które trwały od niedzieli do wtorku — nagle we wtorek wieczorem Coupeau zapukał do niej koło jedenastej. Nie chciała mu otworzyć, ale głos jego był tak łagodny i płaczliwy, że w końcu odsunęła komodę, która przesta wiona była pod same drzwi. Gdy wszedł, pomyślała, że jest chory, taki wydał się jej blady; oczy miał zaczerwienione, twarz zszarzałą. Stanął na środku pokoju coś bełkocąc i potrząsając głową. Nie, nie - nic mu nie jest. Płakał od dwóch godzin u siebie na górze; płakał jak dziecko, wciskając twarz w poduszkę, żeby sąsiedzi nie usłyszeli. Już trzecią noc nie może wcale zasnąć. Tak dłużej być nie może.

- Niech pani posłucha, pani Gerwazyno — powiedział z gardłem tak zaciśniętym, jakby za chwilę miał znowu wybuchnąć łzami. — Trzeba z tym raz skończyć, prawda?... Po prostu pobierzemy się ze sobą. Bardzo tego pragnę, jestem zdecydowany.

Gerwazynę ogromnie to zaskoczyło. Minę miała niezmiernie poważną.

— Ależ, panie Coupeau — szepnęła — co panu z tego przyjdzie? Nigdy a nigdy pana o to nie prosiłam, pan wie dobrze... Nie odpowiadało mi to — i już. Ot! nie, nie, mówię teraz zupełnie poważnie; mech się pan zastanowi, proszę.

Ale on w dalszym ciągu trząsł głową na znak, że postanowienie jego jest niezachwiane. Przemyślał wszystko. Zeszedł do niej, bo musi dziś mieć noc spokojną. Chyba nie dopuści, żeby wrócił do siebie na górę i znowu się zapłakiwał! Jak tylko wyrazi zgodę, nie będzie jej więcej niepokoił, może spokojnie położyć się spać. On chce po prostu usłyszeć jej „tak". Nazajutrz pomówią o wszystkim dokładnie.

— W takich okolicznościach na pewno panu „tak" nie odpowiem — podjęła Gerwazyna. — Nie chcę, żeby mnie pan później obwiniał, że skłoniłam pana do popełnienia głupstwa... Widzi pan, panie Coupeau, nie ma pan racji, że się pan tak uparł. Sam pan nie wie, co pan dla mnie czuje. Gdyby się tak złożyło, że nie widziałby mnie pan przez tydzień.— wszystko by panu wywiało z głowy, zaręczam. Mężczyźni często żenią się dla jednej nocy — dla tej pierwszej — a potem przychodzą następne noce, dni się dłużą, całe życie przed nimi, a im się nudzi aż strach!... Niech pan siądzie, chcę tu zaraz porozmawiać z panem.

I aż do pierwszej godziny nad ranem w ciemnościach pokoju, rozjaśnionych jedynie płomykiem kopcącej świecy, której żadne z nich nie pamiętało przyciąć knota, roztrząsali sprawę małżeństwa po cichu, żeby nie pobudzić malców, Klaudiusza i Stefana, którzy spali oddychając cichutko, z głowami na jednej poduszce. Gerwazyna ciągle do nich w rozmowie wracała, pokazywała ich Brzdącowi--Smrodyniarzowi: oto jedyny, osobliwy posag, jaki by mu wniosła; nie może go, doprawdy, obarczać dwoma  berbeciami. A poza tym wstydziła się ze względu na niego. Co by ludzie w całej dzielnicy powiedzieli? Wiedzą, że miała kochanka, znają jej historię; nie byłoby to wcale w porządku, gdyby się rozniosło, że biorą ślub po dwóch niespełna miesiącach znajomości. Na wszystkie te słuszne racje Coupeau odpowiadał niezmiennie wzruszeniem ramion. Drwi sobie z całej dzielnicy! On nie wsadza nigdy nosa w sprawy innych; po prostu — boi się brudów. No i co z tego, że żyła z Lantierem, zanim jego poznała? Co w tym złego? Nie utrzymywała się za pieniądze od kochanków, nie sprowadzała sobie mężczyzn do domu, jak tyle innych kobiet, nawet bogatszych od niej. Co do dzieci, to dorosną, odchowa się je, do licha! On nigdy nie znajdzie sobie kobiety równie dzielnej, równie dobrej, pełnej samych zalet. Zresztą — nie o to chodzi: choćby wystawała po rogach, choćby była brzydka, rozpróżniaczona, odstręczająca, choćby miała zgraję zamorusanych bachorów — nie miało- by to żadnego znaczenia: on chce ją mieć, i koniec.

— Tak, chcę panią mieć — powtarzał uderzając się pięścią w kolano monotonnie, z uporem. — Słyszy pani: chcę panią mieć... Na to nic się już nie da powiedzieć, prawda?

Gerwazyna ulegała zwolna wzruszeniu. Jej serce i zmysły opanowywała słabość w obliczu tej brutalnej żądzy, którą czuła się ogarnięta. Jeśli ośmielała się jeszcze wysuwać jakieś zastrzeżenia, to czyniła to bojaźliwie; ręce opadły jej na kolana, z twarzy tchnęła łagodność. Z ulicy przez uchylone okno piękna noc czerwcowa słała ciepłe powiewy; kołysały one płomykiem świecy, której wysoki, czerwonawy knot kopcił. Wśród wielkiej ciszy uśpionej dzielnicy słychać było tylko dziecięcy szloch jakiegoś pijaka, który leżał na wznak na środku bulwaru, a gdzieś — bardzo daleko — w sali restauracyjnej skrzypce grały łobuzerskiego kadryla jakimś hulającym nocnym Markom. Była to melodia przyciszona, krystaliczna, czysta i przenikliwa jak fraza harmoniki... Coupeau widząc, że młodej kobiecie argumenty już się wyczerpały, że trwa milcząca i z lekka uśmiechnięta — chwycił ją za ręce i pociągnął ku sobie. Była to u niej jedna z tych godzin uległości, którym tak nie ufała — zbyt wzruszona, żeby czegokolwiek odmówić i komukolwiek sprawić tym przykrość. Ale blacharz nie zrozumiał, że ona mu się oddaje, więc tylko z całej siły ujął jej ręce w przegubach, jakby chciał je zmiażdżyć, żeby ją posiąść — i obojgu wydobył z piersi westchnienie łagodny ból, który nieco ukoił ich obopólną tkliwość.

— Zgadza się pani, prawda? — zapytał.

— Och! Jak mnie pan męczy! — szepnęła. — Chce pan tego? No, więc dobrze, zgadzam się...

Mój Boże, popełniamy może w tej chwili wielkie szaleństwo.

Coupeau wstał, ujął ją wpół i wycisnął jej na twarzy, gdzie popadło, mocny pocałunek. Potem — jak gdyby ta pieszczota narobiła wielkiego hałasu — pierwszy się zaniepokoił: spojrzał w stronę Klaudiusza i Stefana, zaczął chodzić na palcach i zniżył głos.

— Cśśś! Bądźmy roztropni — rzekł — nie trzeba budzić malców... Do widzenia, do jutra.

I poszedł do siebie na górę. Gerwazyna, drżąc cała, siedziała jeszcze z godzinę na krawędzi łóżka, nie myśląc o tym, żeby się rozebrać. Była głęboko wzruszona, uważała, że Coupeau jest człowiekiem nieposzlakowanym... A przez chwilę wydawało się jej, że wszystko skończone, że zechce z nią się przespać... Na dole pod oknem pijany mężczyzna szlochał coraz chrapliwiej głosem zarzynanego bydlęcia. W oddali łobuzerski kadryl skrzypiec ucichł.

Przez następne dni Coupeau namawiał Gerwazynę, żeby koniecznie poszła z nim któregoś wieczora do jego siostry na ulicę Goutte-d'Or. Ale młoda kobieta, bardzo nieśmiała, objawiała wielką trwogę przed wizytą u państwa Lorilleux. Doskonale zdawała sobie sprawę, że blacharza nurtował głuchy lęk przed tą parą. Bez wątpienia, nie zależał w niczym od siostry, która nawet nie była najstarsza z rodzeństwa. Stara pani Coupeau obiema rękami da mu. swoje przyzwolenie, bo nigdy w niczym nie sprzeciwiała się synowi. Tylko że w gronie rodzinnym państwo Lorilleux uchodzili za ludzi, którzy potrafią zarabiać do dziesięciu franków dziennie, i to im dawało prawdziwy autorytet. Coupeau nie śmiałby się ożenić, gdyby przede wszystkim oni nie zaaprobowali jego wyboru.

— Mówiłem im dużo o. pani, wiedzą o naszym planie — wyjaśniał Gerwazynie. — Mój Boże, jakie z pani dziecko! Niech pani tam przyjdzie wieczorem... Przecież ja panią uprzedziłem, prawda? Moja siostra wyda się pani trochę sztywna. Lorilleux też nie zawsze bywa przyjemny. W głębi duszy są oboje wściekli, bo jak się ożenię, przestanę się u nich stołować i utrzymanie będzie ich kosztowało trochę więcej. Ale to nic, nie wyrzucą pani za drzwi... Niech pani zrobi to dla mnie, to jest konieczne.

Te wynurzenia jeszcze bardziej przeraziły Gerwazynę; jednak w sobotę wieczorem ustąpiła. Coupeau przyszedł po nią o wpół do dziewiątej. Była już ubrana; miała na sobie czarną sukienkę z szalem w żółte palmy z wełnianego wytłaczanega muślinu i biały czepek obrzeżony wąską koronką. Od sześciu tygodni — czyli od chwili przyjęcia do pracy — uciułała sobie siedem franków na szal i dwa pięćdziesiąt na czepek; suknia była stara, tylko ją oczyściła i wyprasowała.

— Czekają na panią — powiedział jej Coupeau, gdy szli ulicą Poissonniers. — Och! Zaczynają się godzić z myślą, że się żenię. Dziś usposobieni są bardzo miło... A poza tym — jeśli pani nigdy nie widziała, jak się robi złote łańcuszki — zabawne będzie dla pani popatrzeć. Właśnie otrzymali pilne zamówienie na poniedziałek.

— Oni mają u siebie złoto? — zapytała Gerwazyna.

— No, myślę! Pełno go na ścianach, na podłodze, wszędzie.

Już wchodzili w okrągłą bramę; za chwilę byli już na podwórzu. Państwo Lorilleux mieszkali na szóstym piętrze, klatka B. Coupeau wołał ze śmiechem, żeby się mocno trzymała poręczy i nie popuszczała jej. Podniosła oczy i zaraz spuściła powieki, ogarnąwszy spojrzeniem wysoką, wydrążoną wieżę klatki schodowej, oświetlonej co dwa piętra trzema lampami gazowymi; ostatnia, na najwyższym piętrze, wyglądała jak gwiazda pełgająca na czarnym tle nieba, zaś dwie pozostałe rzucały długie smugi światła na nie kończącą się spiralę stopni, dziwnie odcinając się od ich tła.

— No, jak tam? — pytał blacharz, gdy się znaleźli na pierwszym piętrze. — Pachnie aż miło cebulową zupą. Na pewno ktoś tu gotował na kolację cebulową zupę.

Istotnie, klatka B — szara, zaśmiecona, o zasmarowanych stopniach i poręczach, o ścianach porysowanych, z których tynk opadał płatami — była jeszcze pełna świeżych zapachów kuchennych. Od platformy każdego piętra odgałęziały się korytarze, skąd uderzał w uszy hałas otwieranych i zamykanych drzwi malowanych na żółto, zasmolonych przy klamkach dotykiem brudnych rąk; na równym poziomie z oknami zlewy zionęły cuchnącą wilgocią; ta smrodliwa woń mieszała się z ostrym zapachem smażonej cebuli. Począwszy od parteru, a skończywszy na szóstym piętrze wszędzie słyszało się brzęk naczyń kuchennych, zmywanych rondelków, garnków skrobanych łyżkami, żeby się dały odszorować. Na pierwszym piętrze Gerwazyna spostrzegła w uchylonych drzwiach, na których widniało wypisane dużymi literami słowo: „Rysownik", dwóch mężczyzn siedzących przy nakrytym ceratową serwetą stole, z którego już sprzątnięto, i wściekle zagadanych w obłokach fajkowego dymu. Na drugim i trzecim piętrze było spokojniej; poprzez szczeliny w boazeriach słyszała tu jedynie miarowy skrzyp kołyski, stłumiony płacz dziecka, donośny głos ko biecy, który zlewał się z głuchym szmerem bieżącej wody; pojedyncze słowa mówiącej zacierały się. Na przybitych na drzwiach tabliczkach z nazwiskami lokatorów mogła wyczytać: „Pani Gaudron, gręplarka", a dalej: „Pan Madinier, wyroby tekturowe". Na trzecim piętrze odbywała się jakaś bijatyka: słychać było tupanie, aż podłoga się trzęsła, łoskot wywracanych mebli, okropną wrzawę przekleństw i razów — co nie przeszkadzało sąsiadom z przeciwka grać w karty przy otwartych drzwiach, żeby było więcej powietrza. Ale gdy Gerwazyna znalazła się na piątym piętrze, musiała odpocząć — nie była przyzwyczajona do wchodzenia tak wysoko po schodach; te ściany, które miała coraz to z innej strony, te długie szeregi napotkanych drzwi rozsadzały jej czaszkę. Zresztą jakąś rodzina zagradzała przejście; ojciec zmywał talerze na glinianym piecyku koło zlewu, podczas gdy matka, oparta plecami o poręcz, myła dziecko przed ułożeniem do snu. Coupeau dodawał otuchy młodej kobiecie: dobijali do celu; gdy tylko stanął na . ostatnim stopniu szóstego piętra, odwrócił się, żeby ją wesprzeć uśmiechem. Gerwazyna, podniósłszy głowę, zastanawiała się, skąd dobiega, słabiutki głosik, który usłyszała zaraz po zrobieniu pierwszego kroku — wysoki i przenikliwy, górujący nad innymi hałasami. To jakaś staruszka na poddaszu nuciła szyjąc sukienki dla lalek po trzynaście su. Gerwazyna ujrzała poza tym — w chwili gdy jakaś wysoka dziewczyna wracała z kubłem do sąsiedniego mieszkania — łóżko ze zmierzwioną pościelą, na którym jakiś mężczyzna w samej koszuli leżał rozwalony, wlepiwszy oczy w sufit; na drzwiach, które się zn prw zatrzasnęły, bilet wizytowy, ręcznie wypisany, głosił: „Panna Clemence, prasowaczka". Gerwazyna, zdyszana, nie czuła po prostu nóg; nagle zachciało się jej z ciekawości przechylić przez poręcz: teraz płomyk lampy gazowej z dołu wydawał się gwiazdą na dnie wąskiej, sześciopiętrowej studni... Pomieszane zapachy, gwarne i bujne życie kamienicy zatamowało jej na chwilę oddech, fala gorąca uderzyła do pełnej niepokoju twarzy, którą ośmieliła się wychylić jak nad krawędź przepaści.

— Jeszcze nie dobrnęliśmy do celu — powiedział Coupeau. — Och! to cała podróż!

Skręcił na lewo, w długi korytarz. Potem skręcał jeszcze dwukrotnie — raz w lewo, a następnie w prawo. Korytarz ciągnął się bez końca, rozwidlał się — ciasny, o pozdrapywanym tynku, zatęchły, z rzadka oświetlony słabiutkim płomykiem gazu: drzwi jednakowe, rzędem — jak drzwi w więzieniu albo w klasztorze — ukazywały w dalszym ciągu (prawie wszystkie były na rozcież pootwierane) wnętrza mieszkań pełnych ubóstwa i pracy, które ciepły wieczór czerwcowy zasnuwał rudą mgłą. Dotarli aż na koniec korytarza, zupełnie ciemny.

— Nareszcie jesteśmy— podjął blacharz. — Uwaga! Niech pani trzyma się ściany, tu są trzy schodki.

Gerwazyna ostrożnie zrobiła jeszcze parę kroków w ciemność. Potknęła się, przeliczyła trzy schodki. Tymczasem w głębi korytarza Coupeau już zdążył otworzyć bez pukania drzwi. Jasne światło rozpostarło się na posadzce. Weszli.

Była to wąska jak kiszka klitka, która wydawała się przedłużeniem korytarza. Wypłowiała wełniana zasłona, w tej chwili odchylona i podwiązana sznurkiem, dzieliła izdebkę na dwie części. W pierwszej stało łóżko wepchnięte w róg pod załamanie mansardowego sufitu, żelazny piec, jeszcze ciepły po niedawnej kolacji, dwa krzesła, stół i szafa, u której trzeba było spiłować gzyms, żeby się zmieściła między łóżkiem i drzwiami. W drugiej części urządzona była pracownia: w głębi znajdował się mały piec kowalski z miechem, na prawo — imadło wmurowane w ścianę pod półką zarzuconą żelastwem, na lewo, przy oknie — maleńki warsztacik, na którym piętrzyły się miniaturowe obcęgi, nożyczki, piły, zatłuszczone i bardzo brudne.

— To my! — zawołał Coupeau podchodząc aż do wełnianej zasłony.

Ale nie od razu mu odpowiedziano. Gerwazyna, ogromnie przejęta, poruszona zwłaszcza świadomością, że wkroczy zaraz do przybytku wypełnionego złotem, trzymała się za plecami blacharza, bełkocąc coś i kiwając głową na powitanie. Silne światło lampy płonącej na warsztacie i węglowego paleniska kowalskiego pieca wzmagało jeszcze jej zmieszanie. W końcu jednak dojrzała panią Lo-rilleux — małą, rudą, dość tęgą kobietę, z całych sił ciągnącą krótkimi rękami, przy pomocy wielkich obcęgów, nić z czarnego metalu, którą przewijała przez dziurki drutociągu przymocowanego do półki. Przy warsztacie Lorilleux — również niskiego wzrostu, ale szczuplejszy w ramionach — pracował, manewrując maleńkimi obcążkami z ruchliwością małpy, nad jakąś robotą tak drobną, że wymykała mu się spomiędzy sękatych palców. Mąż pierwszy podniósł głowę — głowę o przerzedzonych włosach, z twarzą bladożółtej barwy starego wosku, podługowatą i cierpiącą.

— Ach! To wy — świetnie, świetnie! — mruknął. — Mamy pilną robotę, ty wiesz... Nię wchodź do pracowni, bobyś nam przeszkadzał. Zostań w pokoju.

I na nowo zabrał się do swej miniaturowej roboty, twarz jego na nowo zabarwił zielonkawy odblask kulistego klosza, poprzez który lampa oświetlała jego pracę kręgiem jaskrawego światła.

— Weź krzesła! — zawołała z kolei pani Lo-rilleux. — To ta pani, o której mówiłeś, prawda? Doskonale, doskonale!

Zwinęła drut, poniosła go do ognia i tam, podsyciwszy szerokim, drewnianym wachlarzem płomień, wyglijowapoda go po raz drugi, zanim zaczęła go przewijać przez ostatnie dziurki drutociągu.

Coupeau przysunął krzesła dla siebie i Gerwazyny, która usiadła tuż koło zasłony. Izba była tak wąska, że nie mógł ulokować się obok niej; usiadł więc z tyłu i pochylił się nad samym jej uchem, udzielając wyjaśnień dotyczących pracy siostry i szwagra. Młoda kobieta wprawiona w osłupienie os osobliwym przyjęciem, zgotowanym jej przez gospodarzy, czuła się nieswojo, gdyż państwo Lorilleux od czasu do czasu spoglądali ku niej z ukosa; szumiało jej w uszach i prawie nic nie słyszała z tego, co mówił Coupeau. Uważała, że siostra jego, jak na kobietę trzydziestoletnią, wygląda bardzo staro ze swoim cierpkim wyrazem twarzy i rozczochranymi włosami, które jak krowi ogon spadały jej na porozpinany kaftan. Mąż, zaledwie o rok starszy od niej, wydał jej się starcem, miał cienkie, złośliwe wargi, rozebrany był do koszuli i obuty w powykrzywiane domowe pantofle. Ale największy zawód sprawiła jej ciasnota pracowni, osmolone ściany, zmatowiałe żelazne narzędzia, czarne od brudu i porozkładane bezładnie jak u handlarza starego żelastwa. Było nieznośnie gorąco. Krople potu perliły się na zzieleniałej twarzy Lorilleux, którego żona zdjęła na koniec kaftan i obnażyła ramiona; koszula przylepiła się jej do obwisłych piersi.

— A złoto? — zapytała półgłosem Gerwazyna.

Niespokojne jej spojrzenia myszkowały po wszystkich kątach, szukając w tym całym wielkim stosie śmiecia wspaniałości, które sobie wymarzyła.

Coupeau zaczął się śmiać.

— Złoto? —powiedział—Proszę, oto jest, i tam także, i pod pani stopami!

Wskazał jej najpierw na coraz cieńszy drut, nad którym pracowała jego siostra, następnie na inny zwój drutu jakby żelaznego, wiszący na ścianie w pobliżu imadła, potem sunąc na czworakach wyszperał pod gęstą, drewnianą kratą, którą była pokryta cała podłoga pracowni, kruszynę metalu podobną do łebka zardzewiałej szpilki. Gerwazyna się oburzyła. To przecież nie złoto ten czarniawy metal, brzydki jak ziarnko żelaza! Musiał je przegryźć zębami, żeby jej pokazać lśniące nacięcie kruszynki złota. I znowu zaczął jej tłumaczyć: złotnicy dostarczają złoto w postaci kłębka drutu, rzemieślnicy przewijają go najpierw przez drutociąg, żeby mu nadać odpowiednią grubość, starając się je wyglijować w czasie roboty z pięć albo sześć razy, żeby się nie łamał. O! trzeba przy tym mocnych łap i dużej wprawy! Siostra jego nie pozwalała mężowi dotykać drutociągu, ponieważ kaszlał. Siostra ma ręce jak obcęgi, on sam już widział, że potrafi . ciągnąć ze złota drucik tak cienki jak włos.

Tymczasem Lorilleux zaczął gwałtownie kaszlać, aż zgiął się we dwoje na swym stołku. Wciąż kaszląc, zaczął coś mówić, mówił głosem zadyszanym, przez cały czas nie spojrzawszy na Gerwazynę, jakby oznajmiał o czymś jedynie sobie samemu:

— Robię teraz „kolumnę".

Coupeau nakłonił Gerwazynę, żeby podniosła się z krzesła, może przecież podejść bliżej i przyjrzeć się robocie. Lorilleux przytaknął mu mruknięciem. Nawijał teraz drut, przygotowany uprzednio przez żonę, na przewijak, czyli na cienki stalowy kołek. Potem lekko pociągał piłeczką i przecinał za jednym zamachem wszystkie druciane krążki na całej długości kołka: z każdego takiego krążka tworzyło się ogniwo. Zaczęło się lutowanie. Ogniwa zostały ułożone na grubej płytce węgla drzewnego. Zwilżał każde z nich kroplą boraksu, który czerpał z denka zbitej szklanki, stojącego obok, i czym prędzej rozżarzał przy lampie, nad płomykiem u wylotu poziomej rurki. Potem, gdy kilkadziesiąt ogniw było już gotowych jeszcze raz zabrał się do swej miniaturowej robótki, oparłszy się o krawędź maleńkiej deszczułki, wygładzonej od stałego dotyku jego dłoni. Zginał każde ogniwko obcążkami, naciskał z jednej strony i nawlekał na ogniwko poprzednie, już włączone w łańcuszek, które otwierał przy pomocy igły. Wykonywał to wszystko z nieprzerwaną regularnością, dodając coraz więcej ogniwek, i to tak szybko, że łańcuszek wydłużał się w oczach Gerwazyny, nie pozwalając śledzić biegu roboty ani jej dobrze zrozumieć.

— To jest właśnie „kolumna" —rzekł Coupeau. —Bywa jeszcze poza tym „kulczuga", „galernik", „wędzidło" i „sznur". Ten łańcuszek nazywa się „kolumna". Lorilleux wyrabia tylko „kolumny".

Lorilleux zachichotał szyderczo, co było u niego oznaką zadowolenia. Nie przerywając nawlekania ogniwek, niewidocznych między jego czarnymi paznokciami, zawołał:

— Słuchaj no, Brzdącu-Smrodyniarzu!... Robiłem dziś rano pewne obliczenia. Zacząłem pracować mając dwanaście lat, prawda? No więc, czy wiesz, jakiej długości „kolumną" wyrobiłem od tamtej pory do dnia dzisiejszego?

Podniósł bladą twarz i przymrużył zaczerwienione oczy:

— Długości ośmiu tysięcy metrów, rozumiesz? Dwie mile!.. Tak, tak: króciuteńka, dwumilowa „kolumna"! Byłoby czym okręcić szyje wszystkim samiczkom w naszej dzielnicy... A jak ci wiadomo, ta moja „kolumna" jest coraz dłuższa. Spodziewam się, że ją dociągnę.z Paryża do Wersalu.

Gerwazyna wróciła do swego krzesła i usiadła rozczarowana: wszystko bardzo się jej tu nie podobało. Uśmiechnęła się, ale jedynie przez uprzejmość dla gospodarzy. Krępowało ją przede wszystkim to, że ani Lorilleux,. ani jego żona nic nie mówią o jej małżeństwie, o tej sprawie tak dla niej doniosłej, dla której jedynie zgodziła się tu przyjść. Państwo Lorilleux nadal traktowali ją jak wścibskiego natręta sprowadzonego . przez Coupeau. I nawet gdy już rozmowa wreszcie się nawiązała, dotyczyła jedynie współlokatorów kamienicy. Pani Lorilleux zapytała brata, czy idąc na górę nie słyszał, jak się bili ci z czwartego piętra. Ci Bènardowie co dzień oczy sobie nawzajem wydrapują: mąż wraca pijany jak bela; żona także ma swoje wady, potrafi wymyślać najokropniejszymi wyrazami. Potem mowa była o rysowniku z pierwszego piętra, tym wielkim drabie Baudequin — pozerze zadłużonym po uszy, ciągle kurzącym fajkę i gębującym w gronie towarzyszy. Pracownia wyrobów tekturowych pana Madinier już tylko ledwie zipie: pryncypał wczoraj wieczorem znów odprawił dwie robotnice; gdyby zbankrutował, miałby to, na co zasłużył, bo wszystko . przejada, a dzieci chodzą gołe i bose. Pani Gaudron w dziwny sposób wyrabia te swoje materace: znów jest w ciąży — co już naprawdę nie uchodzi w jej wieku! Właściciel domu tylko co wymówił mieszkanie Coquetom, tym z piątego: winni są za trzy kwartały, a ponadto uparcie palą w swoim piecyku na klatce schodowej — toteż gdy w ubiegłą sobotę panna Remanjou, ta starowina z szóstego piętra; schodziła, żeby odnieść swoje lalki — ledwie zdążyła odciągnąć małego Linguerlot, który mógłby się cały poparzyć. Co do panny Clemence, prasowaczki, to żyje ona tak, jak uważa za stosowne, ale trzeba jej przyznać, że ubóstwia zwierzęta, złote serce ma ta kobieta! Och! jaka to szkoda, że taka piękna dziewczyna jak ona zadaje się z byle chłopem! Jeszcze kiedyś z całą pewnością zostanie ulicznicą.

— Masz, jeden już gotowy — rzekł Lorilleux do żony podając jej malutki łańcuszek, nad którym pracował od obiadu. — Możesz go szlifować.

I z nałogu człowieka, który nie przepuści żadnej sposobności do żartów, dorzucił:

— Znów cztery i pół stopy przybyło... Jestem coraz bliżej Wersalu.

Tymczasem pani Lorilleux po wyglijowaniu polerowała „kolumnę", przewijając ją przez drutociąg, który wszystkim ogniwkom nadawał kształt podłużny. Następnie wrzuciła łańcuszek w miedziany rondelek z długą rączką, w którym przedtem zmieniła kwas, i postawiła rondelek na ogniu. Gerwazyna, znów namówiona przez blacharza, musiała śledzić to ostatnie stadium roboty. Gdy łańcuszek został oczyszczony, nabrał barwy ciemnoczerwonej. Był wykończony, gotowy do oddania.

— Oddaje się łańcuszki „na biało" — wyjaśnił jeszcze blacharz. — Dopiero poliserki trą je suknem do blasku.

Ale Gerwazyna była już u kresu sił. W pokoju robiło się coraz goręcej, po prostu się dusiła: drzwi nie można było zostawiać otwartych, bo od najlżejszego przeciągu Lorilleux dostawał kataru. Więc ponieważ wciąż nie mówiło się ani słowa o ich małżeństwie, chciała już wyjść i lekko pociągnęła za kurtkę towarzysza. Coupeau zrozumiał. I on zresztą od pewnej chwili był tak samo zakłopotany i zirytowany tym umyślnym przemilczaniem sprawy.

— No, więc my już pójdziemy — powiedział. — Nie będziemy wam przeszkadzać w pracy.

Stał jeszcze chwilę w miejscu i czekał spodziewając się, że padnie jakieś słowo, jakaśkolwiek aluzja. W końcu postanowił sam zagaić sprawę.

— Pamiętaj więc, Lorilleux, liczymy na ciebie jako na świadka ze strony mojej żony.

Lorilleux podniósł głowę udając dla kpiny, że to dla niego niespodzianka, podczas gdy żona jego zostawiła swoje drutociągi i stanęła na środku pracowni.

— Więc to nie żarty? — mruknął. — Nigdy nie wiadomo, czy ten cholera Brzdąc-Smrodyniarz nie bierze gości na kawał.

— No tak, pani jest ktoś —powiedziała z kolei żona patrząc w twarz Gerwazynie. — Mój Boże, cóż my?... my nic nie doradzamy ani nie odradzamy... Mimo wszystko, to dziwaczny pomysł z tym ożenkiem. No, ale jeśli i jednej, i drugiej stronie to na rękę, to nie ma o czym gadać. Jak się nie uda, będziecie mieli pretensje do siebie — i koniec. A to się często nie udaje, często, często...

Te ostatnie słowa wypowiedziała głosem zwolnionym, potrząsając głową i wodząc oczami od twarzy młodej kobiety poprzez jej ręce ku nogom — jakby ją chciała rozebrać do naga, by się przekonać, jakie jest uziarnienie jej skóry. Badanie wypadło snadź lepiej, niż przypuszczała.

— Mój brat nie jest od nikogo zależny — ciągnęła głosem coraz oschlejszym. — Niewątpliwie, rodzina by pragnęła, żeby... Zawsze snuje się jakieś plany, ale sprawy przybierają obróttak dziwaczny... Ja nade wszystko nie lubię kłótni. Gdyby tu przyprowadził ostatnią lafiryndę, powiedziałabym: żeń się i daj mi święty spokój... Nie było mu przecież u nas tak znowu źle. Wygląda wcale dobrze, to świadczy, żeśmy go nie głodzili. Co dzień gorący i świeży posiłek, punktualnie co do minuty podany... Słuchaj, Lorilleux, czy nie uważasz, że pani jest podobna do Teresy, tej — pamiętasz — z przeciwka, co to umarła na suchoty?

— Owszem, jest trochę podobna — odpowiedział Lorilleux.

— I ma pani dwoje dzieci? Co do tego, to ja już naprawdę mówiłam bratu: nie rozumiem, jak możesz się żenić z kobietą, co ma dwoje dzieci... Niech pani się nie gniewa, że dbam o jego sprawy, to zupełnie naturalne... Poza tym nie wygląda pani na osobę o kwitnącym zdrowiu... Prawda, Lo-rilleux, że pani nie. wygląda na osobę o kwitnącym "zdrowiu?

— Nie, nie, nie wygląda na okaz zdrowia.

Nie mówili nic o jej nodze. Ale Gerwazyna zrozumiała z ich kosych spojrzeń i zaciśniętych warg, że była to aluzja do jej drobnego kalectwa. Stała przed nimi, owinięta w swój cienki szal w żółte palmy, odpowiadając półsłówkami, jak w obliczu sądu. Coupeau widząc, że jej to sprawia cierpienie, zawołał w końcu:

— To wszystko nie odgrywa żadnej roli... To, co mówicie, jest bez znaczenia. Ślub odbędzie się w sobotę, dwudziestego dziewiątego lipca. Zaglądałem do kalendarza. Zgadza się? I czy wam to odpowiada?

— Och! nam to wszystko jedno —odpowiedziała mu siostra. — Nie potrzebowałeś się nas radzić... Nie mam nic przeciw temu, żeby Lorilleux wystąpił jako świadek. Chcę mieć spokój.

Gerwazyna spuściła głowę i nie wiedząc, co ze sobą robić, wetknęła czubek bucika w jedno z kwadratowych oczek drewnianej kraty, którą była nakryta podłoga w pracowni: potem — obawiając się, że coś popsuje, gdy go stamtąd zacznie wyciągać - schyliła się macając po podłodze ręką Loriłleux szybko podszedł do niej z lampą w ręku i zaczął się temu z nieufnością przyglądać.

— Trzeba uważać—powiedział—okruszki złota przyczepiają się do podeszwy i potem giną nie wiadomo gdzie i kiedy.

To był zawiły problem. Jubilerzy nie uznawali ani miligrama ubytku. I pokazał zajęczą łapkę do strzepywania drobniutkich okruszyn złota, które zostawały na drążku, i skórę rozpostartą u siebie na kolanach, gdzie się te okruszyny zbierały. Dwa razy na tydzień pracownia była jak najstaranniej zamiatana, śmieci nie wyrzucano, lecz je palono i potem przesiewano popiół, w którym odnajdywało się złota za dwadzieścia pięć do trzydziestu franków miesięcznie.

Pani Lorilleux nie spuszczała oka z trzewików Gerwazyny.

— Ależ nie ma o co się gniewać — szepnęła z uprzejmym uśmiechem. —Może pani sobie obejrzy podeszwy u trzewików.

I Gerwazyna, bardzo zaczerwieniona, usiadła z powrotem na krześle i uniosła nogi, żeby pokazać, że nic na nich nie ma. Coupeau trzymał już za klamkę, porywczym głosem krzycząc: Do widzenia! Zawołał z korytarza na Gerwazynę. Więc i ona wyszła wyjąkawszy coś grzecznego na pożegnanie: że spodziewa się, iż się jeszcze zobaczą i będą żyli w zgodzie wszyscy czworo. Ale państwo Lorilleux już się znowu zabrali do pracy w głębi tej czarnej nory, jaką stanowiła pracownia, gdzie mała kuźnia błyskała jak ostatni węgielek bielejący w czeluściach wymiecionego pieca piekarskiego. Pani Lorilleux, której koszula zsunęła się z jednego ramienia, zaróżowionego teraz odblaskiem ognia, ciągnęła nowy drut; przy każdym ruchu wymagającym większego wysiłku szyja jej nabrzmiewała i mięśnie napinały się na kształt sznurów.

Mąż jej, zgarbiony pod zielonym światłem klosza, zaczynał nowy łańcuszek, zginał ogniwko obcążkami, zaciskał je z jednej strony, nawlekał na ogniwko poprzednie, otwierał przy pomocy szydła — mechanicznie, bezustannie, nie tracąc czasu na otarcie potu z twarzy.

Gdy Gerwazyna przemierzywszy korytarz znalazła się na platformie szóstego piętra, nie mogła się powstrzymać, żeby nie powiedzieć ze łzami w oczach:

— To wszystko nie wróży wiele szczęścia. Coupeau z wściekłością potrząsnął głową: Lorilleux zapłaci mu za ten wieczór! Czy widział kto, jak świat światem, podobnego kutwę? Przypuszczać, że ktoś zamierza go okraść z trzech ziarenek złotego pyłu! Te wszystkie zabiegi, o których opowiadał, to po prostu objawy okropnego skąpstwa. A może jego siostra myślała, że on się nigdy nie ożeni, żeby jej zaoszczędzić cztery grosze z wydatków na utrzymanie? A jednak to — mimo wszystko — nastąpi dwudziestego dziewiątego lipca. On na nich oboje gwiżdże!

Gerwazyna, schodząc po schodach, czuła ucisk serca, dręczył ją głupi strach: z niepokojem zagłębiała oczy w zgęszczone ciemności klatki schodowej. O tej porze na schodach było cicho i pusto, lampa gazowa paliła się tylko na drugim piętrze. Skurczony jej płomień kapał na dno tej studni mroków kropelką światła, jak lampką nocna. Za pozamykanymi drzwiami panowało głuche milczenie, robotnicy prosto od stołu poszli do łóżek i spali kamiennym snem. Tylko z mieszkania prasowaczki dochodził przyciszony śmiech, a strużka światła sączyła się przez dziurkę od klucza w drzwiach panny Remanjou, która jeszcze kroiła — poszczękując nożyczkami — sukienki z gazy dla lalek po trzynaście su. Na dole, u pani Gaudron, nie ustawał płacz dziecka. Zlewy zionęły jeszcze gorszym smrodem wśród tego wielkiego spokoju, czarnego i niemego.

Na podwórzu, podczas gdy Coupeau prosił śpiewnym głosem o otworzenie bramy, Gerwazyna odwróciła się i ostatnim spojrzeniem ogarnęła kamienicę.

W ciemnościach bezksiężycowej nocy wydawała się jeszcze większa. Szare ściany, jak gdyby oczyszczone z plam trądu i wybielone mrokiem, rozpościerały się wszerz i wzwyż. Były teraz jeszcze bardziej nagie i płaskie, gdy się pozbyły łachów suszących się w dzień na słońcu. Zamknięte okna spały. Niektóre raz w tym, raz w innym kącie podwórza raptownie się rozświetlały, otwierały się jak oczy zezujące to w tę, to w inną stronę. Nad każdą sienią, od dołu do góry, szyby sześciu okien klatki schodowej, pobielone bladą poświatą, dźwigały się jak smukłe wieżyczki światłości. Światło lampy, które padało z pracowni wyrobów tekturowych na drugim piętrze, przebijało ciemności zatapiające warsztaty na parterze i rozścielało się żółtą smugą na bruku podwórza. Z głębi tych ciemności, w wilgotnym kącie podwórza krople wody, dźwięcząc w ciszy, kapały jedna po drugiej z kranu źle zakręconego wodociągu. Gerwazynie. wydało się, że ten dom ją przygniata, że jak olbrzymia bryła lodu miażdży jej ramiona. Był. to wciąż ten sam głupi strach, dziecinada, z której sama potem zawsze się śmiała.

— Ostrożnie! — zawołał Coupeau.

Musiała u samego wyjścia przeskoczyć przez wielką kałużę wytworzoną przez strumyk płynący z farbiarni. Tego dnia kałuża była niebieska, miała, jak letnie niebo, głęboką barwę błękitu, w którym nocna lampka dozorczyni zapalała gwiazdy.

III

Gerwazyna nie chciała urządzać wesela. Po co wydawać zbytecznie pieniądze? Poza tym trochę się wstydziła; wydawało się jej, że nie należy obnosić się z tym ślubem wobec całej dzielnicy. Ale Coupeau się oburzył: cóż by to był za ślub, gdyby potem wspólnie czegoś nie przegryźć. A na ludzi z dzielnicy to on sobie gwiżdże! Ot! zupełnie zwyczajnie: mała przechadzka popołudniowa, zanim pójdą ukręcić kark jakiemuś królikowi w pierwszej lepszej knajpie. Oczywiście obejdzie się bez muzyki, bez tańców, po co wszystkie te głupie damulki mają pchły sobie wytrząsać! Chodzi o to, żeby trącić się kieliszkami i na tym koniec: każdy pójdzie sobie potem do łóżeczka.

Blacharz, żartując, dowcipkując, uzyskał zgodę młodej kobiety na swoje plany; musiał jej jednak dać słowo, że żadnych zabaw nie będzie. Do niego należy czuwać nad kieliszkami, żeby nikt z gości łba sobie nie zalał. I zorganizował ucztę składkową — kosztem pięciu franków na głowę — u Augusta w „Srebrnym Młynie", na bulwarze Chapelle. Był to mały handelek winny, gdzie ceny nie były zbyt wygórowane, a z tyłu, w głębi za sklepem, znajdował się ogródek z trzema akacjami.- Pod pierwszą z nich będzie doskonale. Przez dziesięć dni w kamienicy na ulicy Goutte-d'Or, gdzie mieszkała siostra, werbował współbiesiadników w osobach pana Madinier, panny Remanjou oraz pani Gaudron wraz z mężem. Dopiął nawet tego, że Gerwazyna zgodziła się, aby zaprosić także dwóch kolegów: Cacusia-Pieczeniarza i Umarł-w-Butach; Umarł-w-Butach — jak amen w pacierzu! — urżnie się do nieprzytomności, ale jego żarłoczność budziła zawsze taką wesołość, że go zapraszano na wszystkie pikniki: warto było widzieć minę restauratora, jak ten przeklęty głodomór zżerał na raz dwanaście funtów chleba! Młoda kobieta ze swej strony przyrzekła sprowadzić swoją szefową, panią Fauconnier, i państwa Boche, troje zacnych ludzi. Policzywszy uczestników uczty stwierdzili, że do stołu siądą w piętnaście osób. To wystarczy. Jak jest ludzi za wiele, to najczęściej kończy się kłótnią.

Tymczasem Coupeau był bez grosza przy duszy. Nie udając chwata, umiał się znaleźć na wysokości zadania. Pożyczył pięćdziesiąt franków od pryncypała. Za te pieniądze kupił przede wszystkim obrączkę — obrączkę w cenie dwunastu franków; Lorilleux postarał się i nabył mu ją za dziewięć franków bezpośrednio w fabryce. Następnie zamówił sobie surdut, spodnie i kamizelkę u krawca z ulicy Myrrha, któremu dał tylko dwadzieścia pięć franków zaliczki; jego wyglansowane trzewiki i cylinder ujdą jeszcze w tłoku. Gdy odłożył dziesięć franków na piknik, jako składkę za siebie i za Gerwazynę (dzieci przecież nie powinny być brane pod uwagę przy rozrachunkach) — zostało mu okrągło sześć franków, tyle, ile trzeba było na mszę przed ołtarzem biedaków. Pewnie, nie lubił klechów, żółć mu się ulewała, że ma zanieść swoje sześć franków tym darmozjadom, którzy mogli się bez nich obejść, bo popić sobie mieli za co i tak. Ale ślub bez mszy, trudno i darmo, to nie byłby ślub. Poszedł osobiście do kościoła, żeby się potargować, i przez godzinę brali się za czuby ze starym księżulkiem w brudnej sutannie, który obdzierał klientów ze skóry jak przekupka. Miał ochotę puknąć go w ciemię. Potem podżartowując sobie zapytał, czy ksiądz nie ma przypadkiem u siebie w sklepiku jakiej mszy okazyjnej, mało używanej, na której uczciwe stadło mogłoby jeszcze coś niecoś zarobić. Stary księżulo mrucząc, że Panu Bogu nie sprawi żadnej przyjemności błogosławić taki związek, obiecał po targach odprawić mszę za pięć franków. Stanowiło to, bądź co bądź, dwadzieścia su oszczędności. Dwadzieścia su zostawało w kieszeni.

Gerwazynie także zależało na tym, żeby się znaleźć na wysokości zadania. Skoro tylko małżeństwo zostało postanowione, tak się urządziła, że pracowała dłużej wieczorami, i udało jej się zaoszczędzić trzydzieści franków. Miała wielką ochotę sprawić sobie płaszczyk jedwabny, który w witrynie na ulicy Poissoniers nosił cenę trzynaście franków. Kupiła go, a ponadto od męża pewnej praczki, która umarła, a przed śmiercią zatrudniona była w zakładzie pani Fauconnier, odkupiła za dziesięć franków jaskrawoniebieską wełnianą suknię, którą przerobiła i dopasowała do swojej figury. Za siedem franków, które jej jeszcze zostały, nabyła niciane rękawiczki, różę do czepka i trzewiki dla starszego synka, Klaudiusza. Na szczęście bluzy malców były jeszcze w możliwym stanie. Cztery noce harowała czyszcząc to wszystko i sprawdzając, czy nie przeoczyła jakiejś drobniutkiej dziurki w pończochach albo w bieliźnie.

Wreszcie w przeddzień uroczystości, w piątek wieczorem, po powrocie z pracy Gerwazyna. i Coupeau aż do jedenastej w nocy przygotowywali jeszcze to i owo. Potem, zanim się rozstali, żeby udać się na spoczynek, siedzieli jeszcze godzinkę razem w pokoju młodej kobiety, niezmiernie oboje zadowoleni, że wszystkie przedślubne kłopoty dobiegają końca. Mimo postanowienia, że nic sobie nie będą robili z opinii swojej dzielnicy, bardzo serdecznie się troszczyli, żeby wszystko wypadło jak najgodniej. Gdy sobie wreszcie powiedzieli dobranoc, sen morzył ich na stojąco, ale mimo to odetchnęli z ulgą. Teraz już wszystko było ułożone. Świadkami ze strony Coupeau mieli być pan Madinier i Cacuś-Pieczeniarz; Gerwazyna miała mieć świadków w osobach Lorilleux i Boche'a. Nie robiąc wiele szumu i nie ciągnąc za sobą tłumu gapiów, mieli udać się do merostwa i do kościoła. Obie siostry nowożeńca oświadczyły z góry, że zostaną w domu, bo ich obecność wcale nie jest przecież konieczna. Tylko starsza pani Coupeau popłakała się zapowiadając, że pójdzie wcześniej i schowa się w jakimś kąciku; obiecali zatem zabrać ją ze sobą. Co zaś do spotkania się w pełnym gronie, to było ono wyznaczone na pierwszą w „Srebrnym Młynie". Stamtąd całe towarzystwo dla nabrania apetytu miało się udać za rogatki Saint-Denis; pojadą koleją, a wrócą sobie głównym traktem na piechotę. Wycieczka zapowiadała się świetnie, nie przewidywano żadnej wielkiej hulanki, tylko po prostu skromniutką zabawę, miłą i przyzwoitą.

W sobotę rano Coupeau zaniepokoił się przy ubieraniu, czy te dwadzieścia su, jakie ma przy sobie, na wszystko wystarczą. Przyszło mu na myśl, że przez grzeczność trzeba by poczęstować świadków szklanką wina i plasterkiem szynki, zanim pójdą na wspólną kolację. Poza tym mogą się zdarzyć jakieś nieprzewidziane wydatki. Stanowczo dwadzieścia su to za mało. Toteż odstawiwszy najpierw Klaudiusza i Stefana do pani Boche, która miała ich przyprowadzić wieczorem na kolację, pobiegł na ulicę Goutte-d'Or, wdrapał się na szóste piętro, żeby prosto z mostu poprosić szwagra o pożyczenie dziesięciu franków. Co prawda, nie wiedział, czy prośba ta przejdzie mu przez gardło, bo przeczuwał, jaką kwaśną minę zrobi Lorilleux. Ten ostatni chrząknął, twarz mu się wykrzywiła szyderczo jak u groźnego zwierza, ale ostatecznie wręczył gościowi dwie monety pięciofrankowe. Coupeau słyszał, jak siostra jego szepnęła zacisnąwszy zęby, że „to nieźle się zaczyna".

Ślub w merostwie miał się odbyć o wpół do jedenastej. Pogoda była prześliczna, słońce lało strugami żaru na rozprażone ulice. Żeby nie robić z siebie widowiska, nowożeńcy, stara pani Coupeau i czterej świadkowie rozdzielili się na dwie grupy. Przodem szła Gerwazyna pod rękę z Lorilleux, a pan Madinier prowadził mamę Coupeau; o dwadzieścia kroków za nimi, chodnikiem po przeciwnej stronie ulicy, zdążali: Coupeau, Boche i Cacuś-Pieczeniarz. Wszyscy trzej byli w czarnych surdutach, szli przygarbieni, huśtali rękami; pan Boche miał na sobie żółte spodnie; Cacusiowi-Pieczeniarzowi, pozapinanemu do ostatniego guzika, bez kamizelki, wyłaził tylko zza klapy rożek krawata, zwiniętego jak sznurek. Jedynie pan Madinier był we fraku, w uroczystym fraku z kanciastymi półami; przechodnie zatrzymywali się, żeby się przyjrzeć temu jegomościowi, co to prowadzi grubą mamę Coupeau w zielonym szalu i czarnym czepcu z czerwonymi wstęgami. Gerwazyna, bardzo pogodna, wesoła, w jaskrawoniebieskiej sukni, kuliła ramiona pod przyciasnym płaszczykiem, słuchając uprzejmie kpiarstw pana Lorilleux, który mimo upału ginął w czeluściach swej strasznie sutej jesionki; od czasu do czasu na zakrętach ulicy odwracała lekko w bok głowę i posyłała tkliwy uśmiech blacharzowi, który czuł się bardzo skrępowany w swoim nowym garniturze i cylindrze pobłyskującym w słońcu.

Chociaż szli krok za krokiem; przybyli do merostwa o dobre pół godziny za wcześnie. A ponieważ w dodatku mer się spóźnił, ich kolejka nadeszła dopiero koło jedenastej. Czekali przysiadłszy w kącie sali, przyglądając się wysokiemu sufitowi i surowym murom, rozmawiając po cichu między sobą; z nadmiaru grzeczności odsuwali się z krzesłami pod samą ścianę, ilekroć przechodził któryś z woźnych merostwa. Wszakże półgłosem wyzywali mera od nierobów; co tu gadać — pewnie siedział u swojej blondynki, która go nacierała maścią przeciw podagrze; a może nawet przepił swoją wstęgę, kto wie? Gdy jednak urzędnik się ukazał, powstawali z szacunkiem z krzeseł. Dano im znak, by z powrotem usiedli; musieli najpierw, zagubieni w ciżbie weselników, asystować przy trzech, mieszczańskich ślubach z pannami młodymi w bieli, ufryzowanymi dziewczątkami, druhnami w czerwonych szarfach i nie kończącymi się orszakami, złożonymi z panów i pań po trzydziestce; wszyscy mieli miny niezmiernie ceremonialne. Potem, gdy ich wezwano, ślub o mało nie został odłożony, bo Cacuś-Pieczeniarz gdzieś się ulotnił. Boche znalazł go na zewnątrz gmachu, na placu, kurzącego fajkę. Swoją drogą ładne gagatki siedziały w całej tej budzie, zadzierało toto nosa wobec każdego, kto tylko nie miał nowych, jasnożółtych rękawiczek. Formalności: odczytywanie odnośnych przepisów kodeksu, stawianie pytań, podpisywanie aktu — wszystko to odbyło się piorunem, aż wszyscy spojrzeli po sobie czując się okradzeni z lwiej części ceremoniału ślubnego. Gerwazyna, oszołomiona, głęboko wzruszona, przyciskała chusteczkę do ust. Stara pani Coupeau płakała rzewnymi łzami. Sporządzony został akt w księdze, pod którym wszyscy położyli podpisy wielkimi, koślawymi literami, z wyjątkiem pana młodego: nakreślił on tam tylko krzyżyk ponieważ pisać nie umiał. Potem każdy z obecnych złożył cztery su jako ofiarę na biednych. Gdy woźny podał panu młodemu świadectwo ślubu. Coupeau, trącony łokciem przez Gerwazynę, wysupłał w końcu z kieszeni jeszcze pięć su.

Musieli porządnie wyciągać nogi, śpiesząc z merostwa do kościoła. Po drodze mężczyźni wstąpili na piwo; pani Coupeau i Gerwazyna piły tylko wodę z sokiem porzeczkowym. Mieli jeszcze przejść przez długą ulicę, gdzie słońce prażyło jak ołów i nie było ani smużki cienia. Kościelny czekał na nich pośrodku pustej świątyni; wepchnął ich do małej kapliczki, urągając z oburzeniem, że to są chyba kpiny z Pana Boga, żeby się tak spóźniać. Ksiądz przycwałował do ołtarza siedmiomilowymi krokami, był ponury, twarz miał chudą i wybladłą; poprzedzał go, drobiąc nóżkami młody kleryk w brudnej komeżce. Odprawiał mszę byle prędzej, połykając łacińskie zdania, odwracając się, przyklękając i rozkładając ramiona z szalonym pośpiechem, spoglądając przy tym z ukosa na nowożeńców i świadków. Państwo młodzi stali przed ołtarzem ogromnie zakłopotani, nie wiedząc, kiedy mają uklęknąć, wstać czy usiąść, czekali, aż im kleryk da znak. Świadkowie, pragnąc się zachować jak najprzyzwoiciej, przez cały czas stali, zaś mama Coupeau, której znów łzy wezbrały w oczach, płakała w książeczkę do nabożeństwa, pożyczoną od jednej z sąsiadek. Tymczasem zadzwoniono na południe, ostatnia msza się skończyła, kościół wypełnił się tupaniem zakrystianów i łoskotem odstawianych na miejsca krzeseł. Przed głównym ołtarzem miało się odprawiać jakieś uroczyste nabożeństwo, gdyż odbywały się tam przygotowania, dźwięczał młotek tapicera upinającego na ścianach obicia. A tymczasem w jednej z bocznych kapliczek, W kłębach kurzu, które się wzbijały spod miotły zamiatającego posadzkę kościelnego, ksiądz z ponurą twarzą składał z pośpiechem ręce na pochylonych głowach Gerwazyny i Coupeau — jakby ich łączył „na niby" w trakcie jakiejś przeprowadzki, w nieobecności Pana Boga, między jedną a drugą mszą naprawdę poważną. Gdy weselnicy po raz drugi podpisali się w księdze w zakrystii i gdy znaleźli się znowu w pełnym blasku słońca, przystanęli na chwilę w progu kruchty, oszołomieni, zdyszani do utraty tchu galopującym tempem całej uroczystości.

— Ot i po wszystkim — rzekł Coupeau śmiejąc się z przymusem.

Przestępował z nogi na nogę, nie widział w tym wszystkim nic zabawnego. Mimo to dorzucił:

— No! poszło piorunem. Odprawiają ludzi w try miga... To prawie tak jak u dentysty: nie zdążysz krzyknąć oj, oj! i już jesteś żonaty bez bólu;

— Tak, tak, robota — śliczności — mruczał szyderczo Lorilleux. — Trwa to wszystkiego pięć minut i jakoś wcale nieźle się trzyma przez całe życie... Ach! Biedaczek ten Brzdąc-Smrodyniarz, niech go tam...

I wszyscy czterej świadkowie zaczęli klepać blacharza po ramieniu, aż się żachnął. Tymczasem Gerwazyna całowała się z mamą Coupeau, uśmiechniętą, choć wciąż jeszcze ze łzami w oczach. Odpowiadała na urywane słowa starej kobiety:

— Niech pani się nie obawia, zrobię wszystko, co będę mogła. Jeśli nie będzie nam dobrze, to nie z mojej winy. O! nie, na pewno nie, zanadto pragnę być szczęśliwa... A zresztą już się stało, prawda? Teraz rzecz moja i jego, żebyśmy się rozumieli nawzajem i żeby Jedno i drugie robiło, co do niego należy.

Wszyscy udali się prosto do „Srebrnego Młyna". Coupeau ujął żonę pod rękę. Śmiejąc się szli szybko, jakby ich coś ponosiło, wyprzedzając o dziesięć kroków resztę towarzystwa, nie zważając ani na domy, ani na przechodniów, ani na powozy. Ogłuszający hałas uliczny był dla ich uszu jak najpiękniejsza muzyka. Gdy przybyli do winiarni, Coupeau zamówił niezwłocznie dwa litry wina, pieczywo i szynkę w plasterkach do małego oszklonego gabineciku na parterze, nie prosząc ani o talerze, ani o obrus na stół — po prostu byle coś przegryźć na chybcika. Potem widząc, że Boche i Cacuś-Pieczeniarz objawiają wilcze apetyty, polecił podać trzeci litr wina i kawałek sera. Mama Coupeau nie czuła głodu, była zbyt jeszcze zadyszana, żeby móc jeść. Gerwazyna, która umierała z pragnienia, wypijała jedną szklankę wody po drugiej, ledwie zaróżowiwszy ją winem.

— To należy do mnie — powiedział Coupeau podchodząc zaraz do bufetu, gdzie zapłacił cztery franki pięć su.

Tymczasem dochodziła pierwsza i poczęli się zjawiać zaproszeni. Pani Fauconnier, kobieta tęga, piękna jeszcze, ukazała się pierwsza; była w sukni z surowego jedwabiu w kwiaty, miała czerwoną kokardę u szyi i czepiec uginający się od kwiatów. Następnie przyszli razem: panna Remanjou — szczuplutka w swej odwiecznej czarnej sukni, której (zdawało się) nie zdejmuje nawet do spania — i państwo Gaudron: mąż, ciężki, grubokościsty, aż brązowa marynarka pękała na nim przy najlżejszym ruchu, żona niesłychanie wysoka, z wydętym brzuchem kobiety brzemiennej; jaskrawofioletowa spódnica uwypuklała jeszcze jego okrągłość. Coupeau tłumaczył, że nie ma po co czekać na Umarł--w-Butach, który ma się przyłączyć do grona weselników w drodze do Saint-Denis.

— O! świetnie — zawołała pani Lerat wchodząc. — Zdaje się, że nas porządnie pokropi. Wesoło się zapowiada.

I wywabiła towarzystwo na próg winiarni, żeby pokazać chmury nadciągającej burzy, czarne jak atrament, które z południa napływały gwałtownie nad Paryż. Pani Lerat, najstarsza z trojga rodzeństwa Coupeau, była to kobieta wysoka, koścista, o typie męskim; mówiła przez nos, miała na sobie bardzo niegustowną, zbyt szeroką, ciemnobrązową suknię z długimi frędzlami; frędzle te czyniły ją podobną do chudego pudla, który dopiero co wylazł z wody. Wymachiwała parasolką jak kijem. Ucałowała się z Gerwazyna na powitanie i znów podjęła:

— Nie możecie sobie państwo wyobrazić, na ulicy upał piecze po prostu w twarz... Jakby kto przytykał ogień do skóry.

Wszyscy na wyścigi poczęli oznajmiać, że przewidywali burzę już od dawna. Po wyjściu z kościoła pan Madinier od razu spostrzegł, co się święci. Lorilleux opowiadał, że odciski już od trzeciej nad ranem nie dawały mu spać. Zresztą, to nie mogło się skończyć inaczej; już od trzech dni upały były naprawdę nieznośne.

— O! pewnie będzie lało — powtarzał Coupeau stojąc przy drzwiach i ogarniając niebo zaniepokojonym wzrokiem. — Czekamy jeszcze na moją siostrę, ale jak tylko ona nadejdzie, ruszamy.

Pani Lorilleux istotnie się spóźniała. Pani Lerat wstępowała po nią przed chwilą, ale zastała ją dopiero przy sznurowaniu gorsetu, więc się pokłóciły. Długonoga wdowa szepnęła jeszcze do ucha bratu:

— Zostawiłam ją. Ależ ma humorek... coś okropnego. Zobaczysz, jaką będzie miała minę.

I weselnicy musieli jeszcze kwadrans czekać cierpliwie, drepcąc w miejscu w ciasnej winiarni, popychani, trącani łokciami w ciżbie mężczyzn, którzy przychodzili na lampkę wina przy bufecie.

Co chwila to pan Boche, to pani Fauconnier, ~ to Cacuś-Pieczeniarz odłączali się od towarzystwa i wychodzili za próg, spoglądając na niebo. Deszcz wcale nie padał, ale się ściemniło; podmuchy wiatru podrywały z ziemi białe kłęby kurzu. Przy pierwszym grzmocie panna Remanjou przeżegnała się. Oczy wszystkich podniosły się z niepokojem ku okrągłemu zegarowi nad lustrem: była już druga za dwadzieścia.

— Niech was diabli... — zawołał Coupeau. — Ot, anioły już płaczą.

Gwałtowna ulewa zamiatała ulicę; kobiety uciekały unosząc obiema rękami spódnice. Właśnie w czasie tej pierwszej fali deszczu nadeszła wreszcie pani Lorilleux, zziajana, wściekła, borykając się w progu z parasolem, który nie chciał się zamknąć.

— Widzieliście państwo coś podobnego? — wyjąkała. — Złapało mnie tuż przed bramą. Miałam chęć wrócić na górę i rozebrać się. To byłoby grubo mądrzejsze... Ach! prześliczne wesele. A przecież mówiłam. Chciałam, żeby wszystko odłożyć do następnej soboty. No i pada, ponieważ nie usłuchano mojej rady. Tym lepiej. Niech sobie leje a leje!.

Coupeau próbował ją uspokoić, ale kazała mu iść precz. Chyba nie on kupi jej nową suknię, jeśli ta się dziś zniszczy. A suknia była z czarnego jedwabiu; pani Lorilleux wprost dusiła się w niej: stanik był za ciasny, dziurki od guzików pękały, uwierało ją pod pachami; spódnica, w której wyglądała jak w futerale, tak obciskała jej uda, że ledwie mogła stąpać malutkimi kroczkami. Mimo to panie przyglądały się jej z zaciętymi ustami, podziwiając z zazdrością jej toaletę. Wydawało się, że nie zauważa wcale Gerwazyny, która siedziała obok mamy Coupeau. Przywołała męża, poprosiła go o chusteczkę i zaczęła w kąciku jak najstaranniej ścierać z jedwabiu jedną kropelkę deszczu po drugiej.

Tymczasem ulewa raptownie ustała. Zrobiło się jeszcze ciemniej, prawie jak noc, sina noc, którą przecinały jaskrawe błyskawice: Cacuś-Pieczeniarz powtarzał ze śmiechem, że to księże sutanny suszą się na niebie. Burza wybuchła ze wzmożoną gwałtownością. Mężczyźni, stojąc przy drzwiach, przyglądali się burej zasłonie ulewy, wezbranym rynsztokom, trąbom wodnej kurzawy, które się wzbijały z pluskających kałuż. Kobiety siedziały zalęknione, zasłaniając sobie rękami oczy. Rozmowy się urwały, nikomu głos nie mógł przejść przez gardło. Z dowcipu Boche a na temat piorunów: że to święty Piotr kicha w niebie, nikt się nie śmiał. Ale gdy grzmoty stały się coraz rzadsze i cichły w oddali, towarzystwo zaczęło się znów niecierpliwić, złościło się na burzę, klnąc i wygrażając pięściami chmurom. Niebo zrobiło się teraz popielate, padał drobny deszczyk, jakby zanosiło się na długą pluchę.

— Jest już po drugiej — zawołała pani Lorilleux. — Przecież nie możemy tu zostać na noc.

Gdy panna Remanjou zaproponowała, żeby mimo wszystko jechać za miasto i tam w razie potrzeby schronić się przed deszczem w rowie fortecznym, weselnicy się oburzyli: drogi ładnie muszą wyglądać, nie mogliby nawet usiąść nigdzie na trawie; a poza tym nie wygląda, żeby ulewa już się skończyła, może jeszcze zacząć lać od nowa. Coupeau, który ścigał oczami jakiegoś zmoczonego do suchej nitki robotnika, idącego sobie najspokojniej po deszczu, mruknął:

— Jeżeli to bydlę Umarł-w-Butach czeka na nas za rogatkami Saint-Denis, porażenia od słońca nie dostanie.

Wszyscy się roześmieli, ale byli w coraz gorszych humorach. To już się stawało śmiertelnie nudne. Należało powziąć jakąś decyzję. Chyba nie mają zamiaru na próżno wytrzeszczać oczu na siebie do samej kolacji? I przez cały kwadrans, ponieważ uporczywa ulewa trwała, wszyscy suszyli sobie głowy, co robić dalej. Cacuś-Pieczeniarz proponował, żeby zagrać w karty; Boche, figlarny z cicha pęk, oświadczył, że zna pewną grę, bardzo ucieszrią — grę „w spowiednika"; pani Gaudron namawiała, żeby iść na grzanki z cebulą do knajpy przy szosie Clignancourt; pani Lerat chciała, żeby ktoś opowiadał anegdoty; Gaudron bynajmniej się nie nudził, dobrze mu tu było, proponował tylko, żeby co prędzej siadać do stołu. Każda propozycja wywoływała dyskusję, budziła sprzeciwy: to głupie, od tego wszyscy pousypialiby z nudów, patrzyliby na nich wszystkich jak na smarkaczy. A kiedy Lorilleux, chcąc z kolei wysunąć własny projekt, przedstawił plan bardzo prosty: przechadzkę po zamiejskich bulwarach aż do cmentarza Père-Lachaise, gdzie można by zwiedzić grobowiec Heloizy i Abelarda, jeśliby był na to czas — pani Lorilleux, nie panując już nad sobą, wybuchła. Ona, osobiście, zmyka stąd na cztery wiatry. Ma już tego wszystkiego dosyć. Czy to jakieś kpiny z ludzi? To ona się ubrała i mokła po drodze po to, żeby siedzieć w dusznej winiarni? Nie, nie, ma już takiego wesela po dziurki od nosa, woli siedzieć w domu. Coupeau i Lorilleux musieli zagrodzić jej drogę, ale kobieta powtarzała uparcie:

— Dajcie mi wyjść. Powtarzam wam, że ja sobie stąd idę.

Mężowi udało się ją w końcu ułagodzić; Coupeau podszedł do Gerwazyny, która przez cały czas siedziała spokojnie w jakimś kącie, rozmawiając z teściową i panią Fauconnier:

— A co by pani, właśnie pani, proponowała? — zapytał nie mając jeszcze odwagi mówić jej przez „ty".

— O, ja z góry zgadzam się na wszystko — odpowiedziała śmiejąc się. — Mnie łatwo dogodzić. Chodźmy stąd albo zostańmy, wszystko mi jedno. Jest mi bardzo dobrze, niczego mi więcej nie trzeba.

Istotnie, całą jej twarzyczkę rozświetlała spokojna radość. Gdy zaproszeni poczęli się schodzić do winiarni, dla każdego znajdowała zaraz jakieś miłe słowo, które wypowiadała głosem przyciszonym i drżącym ze wzruszenia, wciąż czujna, żeby nie uwikłać się w jakąś zwadę. W czasie burzy siedziała z utkwionymi w jedno miejsce oczami, jakby światła nagłych błyskawic ukazywały jej rzeczy niezmiernie poważne gdzieś tam, w oddali, w przyszłości.

Tylko pan Madinier nie wysunął jeszcze od siebie żadnej propozycji. Stał oparty o bufet, poły fraka odchyliły mu się na boki; zachowywał wyniosłą godność pryncypała prychając tylko i tocząc wkoło wyłupiastymi oczami.

— Mój Boże! — powiedział. — Można by pójść do muzeum...

I pogładził się po brodzie, czekając z przymrużonymi oczami na odzew towarzystwa.

— Są tam pomniki starożytności, wizerunki, malowidła i wiele innych rzeczy. To bardzo pouczające... Pewnie nikt z państwa tam jeszcze nie był. O! to warto obejrzeć przynajmniej raz.

Weselnicy zaczęli pytająco spoglądać wzajem na siebie. Nie, Gerwazyna w muzeum jeszcze nigdy nie była; pani Fauconnier też nie; ani Boche, ani nikt z reszty towarzystwa. Coupeau przypomniał sobie, że zachodził tam kiedyś w jakąś niedzielę, ale nic więcej nie pamiętał. Wahano się jednak, dopiero pani Lorilleux, na której pełna godności postawa pana Madinier wywierała wielkie wrażenie, uznała propozycję za nader odpowiednią i godną przyjęcia. Ponieważ każdy poświęcił już cały swój dzień; ubrał się, więc warto zwiedzić coś. kształcącego. Wszyscy przytaknęli. A ponieważ deszcz ciągle jeszcze kropił, wypożyczono od właściciela winiarni parę starych parasoli — niebieskich, zielonych, brązowych — pozostawionych tu ongi przez jakichś; gości, i wyruszono w drogę do muzeum.

Weselnicy skręcili na prawo, schodząc w dół przedmieściem Saint-Denis ku Paryżowi. Coupeau i Gerwazyna szli znowu na czele, prawie biegli, prześcigając pozostałych. Pan Madinier prowadził teraz pod rękę panią Lorilleux (mama Coupeau została w winiarni ze względu na swoje nogi), zanimi podążali: Lorilleux z panią Lerat, Boche z panią Fauconnier, Cacuś-Pieczeniarz z panna Remanjou, wreszcie państwo Gaudron. Wszystkich razem było dwanaścioro; tworzyli na chodniku niczego sobie korowód.

— O! my nie mamy z tym nic wspólnego, przysięgam panu — tłumaczyła pani Lorilleux panu Madinier. — Nie wiemy, gdzie ją sobie wynalazł, albo raczej wiemy aż za dobrze; ale nie do nas należy poruszać te sprawy, prawda?... Mój mąż musiał kupować obrączkę. Dziś rano, ledwieśmy z łóżka wstali, trzeba im było pożyczyć dziesięć franków, bo inaczej wszystko z miejsca wzięłoby w łeb..-. Co to za panna młoda, co na wesele nie sprowadziła choćby jednej osoby z rodziny! Podobno ma w Paryżu siostrę, która prowadzi gdzieś wędliniarnię. Skoro tak, to dlaczego jej nie zaprosiła?

Przerwała, żeby wskazać na Gerwazynę, która, ponieważ chodnik stawał się pochyły, mocno kulała.

— Niech pan spojrzy. Że też takie rzeczy są dopuszczalne. Och! ta Kuśtyk-tyk.

I to przezwisko „Kuśtyk-tyk" obiegło całe towarzystwo. Lorilleux szydził utrzymując, że tak właśnie trzeba ją nazywać, ale pani Fauconnier stawała w obronie Gerwazyny: nie mają racji, że się z niej wyśmiewają, kobieta z niej jak szczere złoto i kiedy trzeba, potrafi z robotą uwinąć się w mig. Pani Lerat, mająca zawsze na podorędziu mnóstwo sprośnych aluzyj, nazywała nogę panny młodej „wabikiem miłosnym" i dodawała, że wielu mężczyzn to lubi, nie chciała jednak wdawać się w bliższe wyjaśnienia.

Weselnicy, wydostawszy się z ulicy Saint-Denis, ruszyli w poprzek przez bulwar. Przystanęli na chwilę przed falą pojazdów, po czym zdecydowali się zejść na jezdnię, którą nawałnica zmieniła w jedną wielką kałużę błota. Ulewa znów się wzmagała, weselnicy pootwierali parasole; pod tymi parasolami o żałosnym, staromodnym wyglądzie, chwiejącymi się w rękach mężczyzn, kobiety podkasywały spódnice i orszak w rosnących między pojedynczymi parami odstępach rozciągnął się po błocie, zajmując całą ulicę od chodnika do chodnika. Jakichś dwóch łobuzów obrzuciło weselników wyzwiskami; poczęli się zbiegać przechodnie; sklepikarze z rozbawionymi minami wspinali się na palce za szybami wystaw. Wpośród rojącego się tłumu kolejne pary orszaku odcinały się od szarego; lśniącego wilgocią tła bulwaru jaskrawymi plamami: niebieska suknia Gerwazyny, suknia pani Fauconnier z surowego jedwabiu z deseniem w kwiaty, kanarkowe spodnie Boche a. Sztywność odświętnie postrojonych panów nadawała jakiś krotochwilny, maskaradowy wygląd wyświeconemu surdutowi Coupeau i frakowi pana Madinier o kanciastych połach, a wykwintna toaleta pani Lorilleux, frędzle pani Lerat i pomięte halki panny Remanjou tworzyły rewię mód różnych czasów, jak ruchomy szereg manekinów przyodzianych w lombardowy luksus biedoty. Ale wesołość wzbudzały przede wszystkim kapelusze panów, staroświeckie kapelusze utrzymane jednak w dobrym stanie, zmatowiałe w ciemności szaf, o pełnych komizmu kształtach o główkach wysokich, rozszerzonych u dołu i spiczasto zakończonych, nadzwyczajnych, to pozawijanych, to płaskich, to znów zbyt szerokich albo zbyt wąskich. Śmiechy jeszcze się wzmogły, gdy nadeszła zamykając korowód — niby ostatni aktor widowiska — pani Gaudron, gręplarka, w jaskrawofioletowej sukni, dźwigająca swój olbrzymi, wysunięty daleko do przodu brzuch kobiety ciężarnej. Niemniej weselnicy wcale nie przyśpieszali kroku, byli jak naiwne dzieci szczęśliwi, że na nich patrzą, i ubawieni żartami rzucanymi pod ich adresem. —Patrz, to panna młoda —zawołał jeden z uliczników wskazując na panią Gaudron. — Ojj nieszczęście, cesarskie cięcie murowane...

Całe towarzystwo wybuchnęło śmiechem. Cacuś- Pieczeniarz odwracając się powiedział, że łobuziak trafił w samo sedno. Gręplarka śmiała się najgłośniej, po prostu pokładała się ze śmiechu, utrzymując, że nie przynosi jej to żadnej ujrny, przeciwnie: niejedna z tych dam, które przechodziły obok i obrzucały ją kosym spojrzeniem, chciałaby być w jej stanie.

Orszak zapuścił się w ulicę Clèry, następnie skręcił w ulicę du Mail. Na placu Zwycięstwa zatrzymano się: pannie młodej rozsupłało się sznurowadło u lewego bucika; gdy je zawiązywała u stóp posągu Ludwika XIV, pary stłoczyły się za nią w oczekiwaniu, pokpiwając sobie ze skrawka łydki, który się jej odsłonił. Wreszcie, zeszedłszy w dół ulicą Croix-des-Petits-Champs, weselnicy przybyli do Luwru.

Pan Madinier grzecznie poprosił, by mu pozwolono stanąć na czele.

Gmach to olbrzymi, można w nim zabłądzić; on zaś skądinąd zna te piękne zakątki, bo przychodził tu często z pewnym artystą, chłopcem bardzo rozgarniętym, u którego jedna z wielkich firm przemysłu tekturowego zakupywała rysunki i reprodukowała je na wyrabianych przez siebie pudełkach. Na parterze, gdy weselnicy zapuścili się w głąb muzeum sztuki asyryjskiej, przejął wszystkich leciutki dreszczyk. Do licha, nie było tu gorąco; zupełnie jak w piwnicy. I powoli, parami, zadzierając do góry brody i mrugając powiekami, orszak zaczął posuwać się naprzód wśród kamiennych kolosów, wśród milczących bóstw z czarnego marmuru, zastygłych w hieratycznej sztywności, wśród potwornych zwierząt, półkocic-półkobiet o martwych twarzach, wzdętych wargach i kościstych nosach. Wszystko to wydawało się weselnikom wprost szkaradne: w dzisiejszych czasach rzeźbiarze o wiele piękniej pracują w kamieniu. Fenickie litery jakiegoś. napisu wprawiały ich w osłupienie: to niemożliwe, nikt nigdy nie odczytał tych niepojętych znaków. Ale pan Madinier, który wraz z panią Lorilleux znajdował się już na podejściu pierwszego piętra, wzywał ich wołając ku nim spod sklepienia:

— Chodźcież nareszcie. Te machiny to nie takiego... To, co jest na piętrze, to dopiero godne widzenia.

Surowość nagich, kamiennych schodów napełniła ich powagą. Na widok wspaniałego woźnego w czerwonej kamizelce i liberii obszytej złotym galonem, który jak gdyby czekał na nich na półpiętrze, wzruszenie ich wzrosło w dwójnasób. Jak najciszej stąpając po stopniach, z namaszczeniem wkroczyli do galerii sztuki francuskiej.

Z oczami pełnymi blasku pozłacanych ram poczęli się nieprzerwanie przesuwać przez amfiladę małych saloników, spoglądając przelotnie na obrazy, których było zbyt wiele, by móc przyjrzeć się im dokładnie. Przed każdym z nich trzeba by spędzić z godzinę, jeśli chciało się go zrozumieć. Ileż tu tych obrazów, psiakość! po prostu nie. widać końca. Są pewnie między nimi i takie, co kosztują grube pieniądze. Naraz, już na samym krańcu, pan Madinier zatrzymał ich przed Tratwą Meduzy i wyjaśnił im temat obrazu. Wszyscy umilkli, przejęci i nieruchomi. Gdy ruszyli w dalszą drogę, Boche streścił uczucia wszystkich: to było coś w sam raz dla nich.

W galerii Apollina podziw całego towarzystwa wzbudziła przede wszystkim posadzka, lśniąca, wypolerowana jak lustro, w której odbijały się nogi ławeczek. Panna Remanjou przymknęła oczy, bo wydawało się jej, że stąpa po wodzie. Wołano na panią Gaudron, żeby ze względu na swój stan płasko stawiała stopy. Pan Madinier pragnął im pokazać złocenia i malowidła stropu, ale na próżno wykręcali sobie szyje, i tak nie rozróżniali szcze gółów. Zanim więc weszli do salonu czworobocznego, jeszcze tylko wskazał im ręką na jedno z okien i powiedział:

— To jest balkon, z którego Karol IX strzelał do ludu.

Zarazem jednak czujnym okiem ogarniał cały orszak i gdy tylko ostatnia para znalazła się pośrodku salonu czworobocznego, gestem polecił wszystkim zatrzymać się. — Tutaj znajdują się same arcydzieła — szepnął półgłosem, jak w ko ściele. Weselnicy poczęli obchodzić w krąg salon. Gerwazyna zapytała, jaka jest treść Godów w Kanie; to głupie, że na ramach nie wypisują treści obrazów. Coupeau przystanął przed Giocondą  i odkrył, że jest ona podobna do jednej z jego ciotek. Boche i Cacuś-Pieczeniarz podrwiwali z nagich kobiet, pokazując je sobie nawzajem ukradkowymi spojrzeniami; zwłaszcza na widok ud Antiopy ciarki przeszły im po grzbietach z zachwytu. Wreszcie ostatnia para orszaku: małżonkowie Gaudron —. on z rozdziawionymi ustami, ona z rękami złożonymi na brzuchu — w niemym podziwie i rozczuleniu stali jak wryci przed Najświętszą Panną  Murilla, pochłaniając obraz oczami.

Gdy weselnicy obeszli już salon wokoło, pan Madinier zaproponował, żeby tę okrężną przechadzkę rozpocząć od nowa: gra warta jest świeczki. Najgorliwiej zajmował się panią Lorilleux, jako że była w jedwabnej sukni; ilekroć go o coś pytała, odpowiadał jej z niezmienną powagą i wielką pewnością siebie. Gdy objawiła zainteresowanie dla kochanki Tycjana, w której żółtych włosach znalazła podobieństwo do swoich, pan Madinier oznajmił, że jest to Piękna Ferroniera,  jedna z kochanek Henryka IV, bohaterka dramatu granego w teatrze Ambigu.

Następnie weselnicy zapuścili się w długą galerię, poświęconą malarstwu szkoły włoskiej i flamandzkiej. Znowu obrazy, wciąż obrazy: wizerunki świętych, portrety mężczyzn i kobiet o twarzach nieodgadnionych, krajobrazy zupełnie sczerniałe, pożółkłe kształty zwierząt, bezładne stłoczenie ludzi i przedmiotów; jaskrawość skłóconych barw zaczynała przyprawiać widzów o ciężki ból głowy. Pan Madinier nic już nie mówił, tylko wolno wiódł orszak naprzód; weselnicy składnie stąpali jego śladem, z powykręcanymi szyjami i błędnym wzrokiem. Całe stulecia historii sztuki przesuwały się przed oczyma tych ludzi strwożonych własną niewiedzą — subtelna oschłość prymitywów, wspaniałości Wenecjan, tryskające życiem i światłem obrazy Holendrów. Ale co interesowało ich najbardziej, to kopiści i ich sztalugi porozstawiane wśród tłumu zwiedzających, których obecność wcale nie krępowała zajętych pracą malarzy. Uderzył ich zwłaszcza widok jakiejś starej damy, która z olbrzymim pędzlem stała na szczycie wysokiej drabiny i zamalowywała czystym błękitem ogromnych rozmiarów płótno. Snadź rozeszła się jednak zwolna po salach wieść, że muzeum zwiedza jakiś orszak weselny, bo zaczęli się zbiegać malarze z roześmianymi od ucha do ucha twarzami; co ciekawsi goście zawczasu rozsiadali się na ławeczkach, by być świadkami uroczystego przejścia orszaku, a dozorcy zagryzali wargi, żeby się powstrzymać od cisnących się im na usta dowcipów. Weselnicy, pomęczeni i nie tak już przejęci szacunkiem, wlekli za sobą ciężko podkute buciska, tłukli podeszwami o dźwięczne posadzki z tupotem stada bydła w rozsypce, puszczonego samopas w obręb tych sal pełnych surowej czystości i skupienia.

Pan Madinier umilkł zachowując na sam ostatek najsilniejsze wrażenie. Podszedł prosto do Kiermaszu Rubensa i w dalszym ciągu słowem się nie odezwał, tylko łypnął swawolnie okiem, wskazując na malowidło. Panie, ledwie poprzytykały nosy do płótna, poczęły wydawać stłumione okrzyki; gdy się poodwracały, twarze miały ciemnopąsowe. Mężczyźni nie pozwalali im się odsunąć od obrazu i sypiąc żarcikami, wyszukiwali na nim co sprośniejsze szczególiki.

— No! patrzcie, patrzcie... — powtarzał Boche. — To warte grube pieniądze. O! tutaj jest jeden, co rzyga. A tu inny siusia sobie na zieloną trawkę. A tu... o! tu jeden taki, co... a to świntuchy, nie ma co.

— Chodźmy już stąd! — powiedział pan Madinier nie posiadając się z uciechy na widok wywartego przez siebie wrażenia. — W tej części gmachu nie ma nic więcej godnego widzenia.

Weselnicy, ruszywszy z powrotem drogą, którą przybyli, przeszli ponownie poprzez salon czworokątny i galerię Apollina. Pani Lerat i panna Remanjou zaczęły się uskarżać, że im nogi w tułów powrastały. Ale fabrykant pudełek chciał jeszcze pokazać państwu Lorilleux starożytne klejnoty. To jest tuż obok, w zakamarkach jednej takiej małej salki, gdzie on by trafił z zawiązanymi oczami. Jednak omylił się, bo zbłądził i wlókł weselników przez siedem czy osiem długich galerii, opustoszałych i wyziębionych, umeblowanych wyłącznie surowymi, oszklonymi szafami, w których nie kończącym się rzędem ustawione były poszczerbione naczynia i ogromnie szpetne figurki. Weselnicy dygotali z zimna i nudzili się setnie. Potem, gdy zaczęli się oglądać za wyjściem, popadli między kolekcje rysunków. Znowu się rozpoczęła długotrwała, beznadziejna ganianina, a tu ciągle salony za salonami i nic w nich zabawnego, tylko rysunki i rysunki, zagryzmolone kartki papieru porozwieszane za szkłem. Pan Madinier stracił głowę, a za nic nie chcąc przyznać się, że pobłądził, zabrnął na jakieś schody i powlókł weselników na wyższe piętro. Teraz szlak ich prowadził przez muzeum marynarki, między modelami przyrządów okrętowych i armat, map plastycznych i statków wielkości zabawek. Natrafili na jakieś inne schody, ale dotarli do nich dopiero po kwadransie, bo były bardzo daleko.

Zeszedłszy po owych schodach, znaleźli się znowu w labiryncie sal z rysunkami. Wtedy, ogarnięci rozpaczą, zaczęli się toczyć z jednej sali do drugiej, prąc na oślep przed siebie; pojedyncze pary, zachowując stały porządek, deptały po piętach panu Madinier, który ocierał pot z czoła i wytrącony zupełnie z równowagi urągał na administrację, obwiniając ją, że pozmieniała wyjścia. Dozorcy i goście muzealni, koło których weselnicy przechodzili, spoglądali na nich wzrokiem pełnym zdumienia. W niespełna dwadzieścia minut ujrzano ich ponownie w salonie czworokątnym, w galerii malarstwa francuskiego, koło witryn, w których drzemią bożkowie Wschodu. Już chyba nigdy stąd się nie wydostaną. W całkowitym upadku ducha i z poprzetrącanymi nogami weselnicy parli z niesamowitym hałasem przed siebie, pozostawiając daleko w tyle brzuszysko pani Gaudron.

— Zamykamy! Zamykamy! — rozlegały się potężne głosy dozorców.

Orszak weselny omal nie został uwięziony w muzeum. Dopiero jeden z dozorców musiał wysforować się na czoło i doprowadził pary do drzwi wyjściowych. Na dziedzińcu Luwru, po odebraniu z szatni parasoli, weselnicy wreszcie odetchnęli. Pan Madinier odzyskał zwykłą pewność siebie; stwierdził, że niesłusznie postąpił nie skręciwszy w odpowiedniej chwili w lewo: teraz dobrze sobie przypomina, że klejnoty mieszczą się na lewo. Wszyscy zresztą udawali, że zwiedzenie Luwru dało im dużo zadowolenia.

Biła czwarta. Do kolacji pozostawało jeszcze dwie bite godziny, które trzeba było czymś zapełnić. Postanowiono przejść się dla zabicia czasu po mieście. Damy, bardzo pomęczone, miały wielką ochotę gdzieś usiąść, ale ponieważ nikt nie zapraszał na poczęstunek, wszyscy ruszyli w dalszą drogę wzdłuż nadbrzeża. Zaskoczyła tam weselników nowa fala deszczu tak rzęsistego, że parasole nie były w stanie ochronić strojów dam przed zmoknięciem. Pani Lorilleux, której każda kropelka deszczu spadającego na suknię rozkrwawiała serce, zaproponowała, żeby poszukać schronienia pod mostem Królewskim, grożąc zresztą, że jeśli pozostali goście nie udadzą się za nią, zejdzie tam sama jedna. Tak tedy orszak weselny znalazł się pod mostem Królewskim. Wszyscy poczuli się tam jak w raju. Okazało się, że był to pomysł, można by powiedzieć, po prostu nieoceniony. Damy rozpostarły chusteczki na bruku i pousiadały na nich z rozsuniętymi kolanami, skubiąc oburącz źdźbła trawy wyrastającej spomiędzy głazów i spoglądając na czarny nurt rzeki, tak jakby były gdzieś na wsi. Mężczyźni zabawiali się wydając jak najdonośniejsze okrzyki, które odbijały się echem od przeciwległego filaru mostu; Boche i Cacuś-Pieczeniarz na przemiany urągali pustej przestrzeni krzycząc, ile im sił starczyło: „Świnia!" i śmieli się do rozpuku, gdy echo przynosiło im ten rzucony w próżnię wymysł z powrotem; następnie, kiedy już pochrypli, brali płaskie kamyki i puszczali nimi „kaczki" na wodzie. Deszcz przestał lać, ale było tu tak dobrze, że nikomu nie przyszło na myśl odchodzić. Fale Sekwany niosły ze sobą płachty tłuszczu, zbutwiałe korki, obierzyny jarzyn, kupy śmieci, które wir powstrzymywał na chwilę na niepokojącej powierzchni wody, zupełnie omroczonej cieniem mostowego sklepienia. Z góry zaś dobiegał grzmot toczących się . po mony cie omnibusów i dorożek, zgiełk ciżby ulicznej Paryża, którego tylko dachy widać stąd było na prawo i na lewo niby z głębi jakiejś nory. Panna Remanjou wzdychała; gdyby było zielono, wszystko to — mówiła — przypominałoby jej pewien zakątek nad Marną, gdzie bawiła około roku 1817 z pewnym młodym człowiekiem, którego dotąd jeszcze opłakuje.

W końcu jednak pan Madinier dał sygnał do wyruszenia. Weselnicy przecięli Ogród Tuileryjski, przedzierając się przez mrowie małego, dziecięcego ludku, który swymi kółkami do gry w serso i piłkami popsuł ład orszaku. Gdy wreszcie wesele stanęło na placu Vendóme i przyglądało się kolumnie, panu Madinier przyszło na myśl, żeby zgotować przyjemność paniom: zaproponował im wejście na szczyt kolumny, żeby stamtąd obejrzeć Paryż. Propozycja jego wzięta została za doskonały żart. Tak, tak, warto by wdrapać się tam na górę, potem przez długi czas byłoby z czego się śmiać. Zresztą, to wcale ciekawa rzecz dla osób, które przez całe życie chadzają tylko po solidnej, równo ubitej ziemi.

— Że też pan przypuszcza, że ta Kuśtyk-tyk odważy się zapuścić do środka z tą swoją kulawą nogą! — szepnęła pani Lorilleux.

— Co do mnie, to chętnie bym weszła na górę — powiedziała pani Lerat — byleby zaraz za mną nie szedł żaden z mężczyzn.

I wesele zaczęło się wspinać. Cała dwunastka wdrapywała się po wąskich spiralnych schodach, potykając się o wydeptane stopnie i trzymając się ścian. Gdy zaległa ciemność już zupełna, zrobiła się kupa śmiechu. Damy pokrzykiwały z cicha. Panowie łaskotali je, szczypali w łydki. Ale one zachowywały się jakby nigdy nic — jakby przypuszczały, że to myszy tak swawolą. Zresztą figle te nie miały żadnych następstw: mężczyźni potrafili się utrzymać w granicach przyzwoitości. Potem Boche puścił żarcik, który powtarzało po nim całe towarzystwo. Wołano na panią Gaudron — jak gdyby zgubiła się gdzieś po drodze — i pytano, czy schody nie za ciasne są na jej brzuch. Bo pomyśleć tylko: gdyby tak uwięzła gdzieś na tych schodach, nie mogąc ruszyć w górę ani w dół, zatkałaby przejście i nie wiadomo by było, jak się z tej dziury wydostać. Robiono sobie pośmiewisko z tego brzucha kobiety ciężarnej i wyrażano swoją wesołość tak żywiołowo, że aż cała kolumna się trzęsła. Następnie 3oehe — już u szczytu rozbawienia — oświadczył, że zestarzeje się w tej kominowej rurze: to się chyba nigdy nie skończy, czy nie zajdą przypadkiem do nieba? I próbował przestraszyć panie, krzycząc, że się schody ruszają. Coupeau wcale się nie odzywał; szedł tuż za Gerwazyną obejmując ją wpół i czuł, jak osuwa mu się w ramiona. Toteż gdy znienacka cały korowód wydostał się znowu na światło dzienne, zajęty był właśnie całowaniem jej w szyję.

— No, ślicznie się zachowujecie; nie krępujcie się oboje — ze zgorszoną miną powiedziała pani Lorilleux.

Cacuś-Pieczeniarz wyglądał na rozsierdzonego; przez zaciśnięte zęby powtarzał:

— Ależ robiłeś hałas tym swoim cmokaniem. Nie mogłem nawet stopni przeliczyć.

Tymczasem pan Madinier, stojący już na platformie, zaczął pokazywać pojedyncze gmachy. Pani Fauconnier i panna Remanjou za nic na świecie nie chciały opuścić schodów: sama myśl o bruku tam, na dole, przyprawiała je o zawrót głowy; odważyły się jedynie zerknąć okiem spoza małych drzwiczek w tę i w tamtą stronę. Więcej odwagi okazała pani Lerat, która okrążyła wąską galeryjkę lepiąc się do brązowej kopuły. Było to przecież, bądź co bądź, diablo emocjonujące, gdy się pomyślało, że dość przełożyć nogę przez barierę... To by dopiero było koziołkowanie, święty Boże! Mężczyźni, trochę przybladli, rozglądali się po placu. Wydawało się im, że są zawieszeni w powietrzu, oddzieleni od wszystkiego. Nie, stanowczo, od tego mróz bebechy przenika. Dlatego też pan Madinier zalecił podnosić oczy i patrzeć jak najdalej przed siebie, zapobiega to zawrotom głowy — po czym w dalszym ciągu pokazywał palcem Pałac Inwalidów, Panteon, Notre-Dame, wieżę św. Jakuba, wzgórze Montmartre u Pani Lorilleux strzeliło coś do głowy, żeby zapytać, czy widać stąd zakład tego kupca na bulwarze Chapelle, gdzie miało się odbyć weselne przyjęcie — winiarnię „Srebrny Młyn". Przez dziesięć minut wszyscy szukali, dochodziło nawet do sprzeczek: każdy umieszczał ową winiarnię w innej okolicy. A wokoło Paryż rozpościerał swój szary nieobjęty obszar, niebieskawy na krańcach, ukazywał swe głębokie doliny i morze dachów, toczące się po ich zboczach. Cały prawy brzeg pogrążony był w cieniu, spowity w łachmany wielkiej, miedzianej chmury; na krawędzi tej chmury, obrębionej złotymi frędzlami, wypływało szerokie pasmo promieni i w tysiącach szyb na lewym brzegu rozniecało migocące iskry, świetlistym konturem odcinając ten kąt miasta od przeczystego nieba, wymytego przez burzę.

— Szkoda było zachodu z tym całym gramoleniem się tu na górę po to, żebyśmy sobie teraz nosy poobtłukiwali — rzekł Boche wściekły, ruszając schodami w dół.

Weselnicy schodzili milczący i nadąsani; słychać było tylko gwałtowny tupot butów po stopniach. Na dole pan Madinier chciał płacić. Ale sprzeciwił się temu Coupeau, czym prędzej wciskając dozorcy w dłoń dwadzieścia cztery su — po dwa su za osobę. Było prawie wpół do szóstej: zostawało tyle właśnie czasu, ile trzeba było na powrót. Wracano bulwarami i przedmieściem Poissonniere. Coupeau jednak był zdania, że przechadzka nie może się skończyć w ten sposób, i gwałtem wciągnął całe towarzystwo do jakiejś winiarni, gdzie wypito po kieliszku wermutu.

Kolacja była zamówiona na godzinę szóstą. Od dwudziestu minut w „Srebrnym Młynie" czekano na weselników. Pani Boche, która obowiązki dozorczyni domu powierzyła znajomej lokatorce, rozmawiała z mamą Coupeau w salonie na pierwszym piętrze, gdzie nakryte już było do stołu, a para urwisów, Klaudiusz i Stefanek, których dozorczyni przyprowadziła ze sobą, zabawiała się biegając pod stołem między bezładnie porozstawianymi krzesłami. Gerwazyną zaraz, jak tylko weszła, zauważyła malców, których od samego rana nie widziała; wzięła ich na kolana, tuliła i obsypywała siarczystymi całusami. —A grzeczni byli? — pytała zwracając się do pani Boche.—Nie dali się pani zanadto we znaki?

A gdy pani Boche, dusząc się ze śmiechu, zaczęła opowiadać historyjki o tym, jak owe kochane robaczki spędzały popołudnie, Gerwazyna znowu porwała synków w ramiona i przycisnęła ich do piersi, ogarnięta przypływem nagłej czułości.

— Coupeau znalazł się, jakby nie było, w dziwacznej sytuacji — mówiła pani Lorilleux do pozostałych kobiet, skupionych w głębi salonu.

Gerwazyna zachowała swój poranny uśmiech, prześwietlony głębokim spokojem. Od przechadzki jednak ogarniał ją chwilami dojmujący smutek; przyglądała się mężowi i państwu Lorilleux z miną zamyśloną i wyrozumiałą. Uważała, że Coupeau zachowuje się wobec siostry tchórzliwie. Jeszcze wczoraj wieczorem wymyślał na nich na całe gardło i zaklinał się, że gdyby mu w czym uchybili, zmusi ich, by trzymali, za zębami swoje żmije języczki; ale w ich obecności — widziała to dobrze — zachowywał się jak warujący pies, chwytał w locie każde ich słówko, chodził jak z krzyża zdjęty, gdy miał wrażenie, że się na niego gniewają. I ot! to właśnie napełniało młodą kobietę niepokojem o przyszłość.

Tymczasem zgromadzili się wszyscy zaproszeni i tylko Umarł-w-Butach jeszcze się nie zjawił.

— A! pal go licho! —zawołał Coupeau. —Siadajmy do stołu. Zobaczycie, że jak nadejdzie, będzie cuchnął żarciem z daleka, on zawsze trafi, gdzie można wypchać kałdun... Ale powiedzcie tylko: na śmiech musi mu się zbierać, jeżeli do tej pory czeka na nas przy drodze do Saint-Denis.

Tak tedy wszyscy goście w nader wesołym nastroju poczęli siadać do stołu, hałaśliwie szurając krzesłami. Gerwazynie przypadło w udziale miejsce między łańcuszkarzem i panem Madinier, nowożeńcowi zaś między panią Fauconnier i panią Lorilleux. Pozostali goście siadali, gdzie się komu podobało, bo zawsze, gdy miejsca przy stole były z góry powyznaczane, kończyło się to kłótniami i wybuchami zazdrości. Boche prześliznął się cichcem, żeby usiąść przy pani Lerat. Cacuś-Pieczeniarz dostał jako sąsiadki pannę Remanjou i panią Gaudron. Wreszcie co do pani Boche i mamy Coupeau, to zostały obie przy dzieciach, żeby krajać im mięso i napełniać szklanki — byle tylko nie piły za dużo wina.

— Nikt nie odmawia modlitwy przed posiłkiem? —zapytał Boche, gdy damy zaczęły sobie skrawkiem obrusa zasłaniać suknie, żeby ich nie poplamić.

Ale pani Lorilleux nie podobały się żarty tego rodzaju, toteż wszyscy co prędzej zabrali się do jedzenia, z głośnym syczeniem warg wychłeptując z łyżek prawie zimny rosół z makaronem. Usługiwali dwaj kelnerzy w kusych, zatłuszczonych kurtkach i fartuchach wątpliwej czystości. Przez cztery otwarte okna, wychodzące na podwórko zarośnięte akacjami, wpadało światło jasne prawie jak w południe, bo choć zapadał już wieczór, niebo było po burzy czyste, a powietrze jeszcze ciepłe. Od drzew, rosnących w tym wilgotnym zakątku, zieleniała zadymiona sala; cienie liści pląsały po obrusie przesiąkniętym ledwie uchwytną wonią pleśni. W sali znajdowały się dwa lustra gęsto popstrzone przez muchy; lustra te, wiszące na przeciwległych ścianach, wydłużały nieskończenie stółzastawiony talerzami z grubego fajansu o żółtawym odcieniu; na dnie talerzy widniały pozostałe po nożach ślady zadraśnięć, którym wielokrotne zmywanie w tłustej wodzie nadało postać gmatwaniny czarnych kresek. W głębi sali, ilekroć któryś z kelnerów wracał na górę z kuchni, trzaskały drzwi, a spoza nich przywiewał natrętny zapach przypalonego na patelni łoju.

— Nie gadajmy tak wszyscy na raz — powiedział Boche w momencie ogólnego milczenia, gdy wszyscy siedzieli z nosami utkwionymi w talerzach.

W chwili gdy pierwsze kieliszki wina wędrowały do ust biesiadników, którzy jednocześnie wodzili oczami za dwiema tacami z pasztetem, obnoszonymi przez kelnerów — w drzwiach stanął Umarł-w-Butach.

— No, no! jesteście dobraną bandą szubrawców, moi państwo! — zawołał. — Mnie tam na szosie od trzech godzin giry po prostu w ziemię wrastają, aż jakiś żandarm zaczepił mnie pytając o dokumenty, a wy... Czy robi się takie świńskie kawały przyjacielowi? Trzeba mi było choć przysłać dryndę przez posłańca. No, nie, wiecie, żart na stronę, ale to było nie do zniesienia. A przy tym deszcz lał tak, że w kieszeni miałem pełno wody... Naprawdę! Jeszcze by się w nich złowiło jaką smażoną rybkę.

Goście wprost zrywali sobie boki ze śmiechu. Przecież ten bydlak Umarł-w-Butach jest pijaniusieńki: na pewno łyknął już sobie swoje zwykłe dwa litry; cała rzecz polegała na tym, jak twierdził, żeby nie dać się temu morzu wody, którą burza opluwała mu ręce i nogi.

— Ach! Jaśnie oświecony hrabia Barani-Udziec! —rzekł Coupeau. — Idź i siadaj tam, koło pani Gaudron. Jak widzisz, czekaliśmy na ciebie.

O! Umarł-w-Butach tym się nie kłopotał: dogoni resztę gości. I trzy razy z rzędu poprosił o pełny talerz makaronu i o dolewkę rosołu, do którego wdrobił kilka olbrzymich pajd chleba; a kiedy biesiadnicy rzucili się na tace z pasztetem, wzbudził głęboki podziw we wszystkich bez wyjątku. Jak on się zażerał! Wystraszeni kelnerzy z rąk do rąk podawali sobie chleb, żeby mu go nastarczyć — fajnie z całego bochna odkrawane glony, które on jednym kęsem połykał. W końcu się na nich rozgniewał; chciał mieć stale bochenek pod ręką. Właściciel winiarni, mocno zaniepokojony, pokazał się na chwilkę w drzwiach sali. Goście jakby tylko na to czekali, zaczęli wić się na nowo ze śmiechu; to zupełnie zbiło szynkarza z pantałyku. Bądź co bądź, diablo tęgi zuch ten Umarł-w-Butach. Czyżnie zdążył zjeść któregoś dnia dwunastu jajek na twardo i wypić dwunastu szklanek wina, podczas gdy zegar wydzwaniał dwunastą w południe? Już nieczęsto spotyka się teraz ludzi z taką krzepą. Toteż panna Remanjou z rozczuleniem patrzyła, jak Umarł-w-Butach dzielnie porusza szczękami, a pan Madinier szukając słów, w których mógłby zawrzeć całe swoje zdumienie bliskie szacunkowi, oświadczył, że takie zdolności to rzecz wprost niezwykła.

Zapanowało milczenie. W tej właśnie chwili kelner podał na stół potrawkę z królika na dużym półmisku, głębokim jak salaterka; Coupeau, tęgi kawalarz, wypłatał przy tej sposobności niezgorszego figla.

— Powiedz no, chłopcze, ten królik to był taki z dachu, co?... Bo jeszcze dotąd miauczy.

I rzeczywiście: ciche, doskonale naśladowane kocie miauknięcie wydobyło się z głębi półmiska. Dźwięk ten pochodził z gardła Coupeau, który wydawał go z siebie nie poruszając wargami; figiel ten miał w towarzystwie powodzenie na stałe zapewnione, tak że ilekroć wypadał obiad poza domem, nie obeszło się nigdy bez zamówienia potrawki z królika. Następnie zaczął mruczeć na kocią modłę. Panie aż pozatykały sobie usta serwetkami, żeby stłumić zbyt serdeczny śmiech.

Pani Fauconnier poprosiła o główkę; z całego królika lubiła tylko główkę. Panna Remanjou uwielbiała natomiast słoninkę, którą się królika szpikuje. Kiedy zaś Boche oznajmił, że woli młode cebulki, byle tylko były dobrze przysmażone .— pani Lerat zaciskając lista szepnęła:

— To dla mnie zrozumiałe.

Była to kobieta sucha jak tyka; prowadziła żywot robotnicy zaprzątniętej wyłącznie swą powszednią pracą. Żaden mężczyzna nawet nosa u niej nie pokazał od czasu jej owdowienia, a tymczasem dla każdego było jawne, że pochłonięta jest stale najplugawszymi myślami, że ma manię używania wyrazów dwuznacznych i robienia sprośnych aluzji, tak zawiłych, że ledwie je sama pojmowała. Gdy więc Boche, nachylając się do jej ucha, prosił cichym szeptem o wytłumaczenie, pani Lerat odrzekła:

— Nie ulega wątpliwości, właśnie młode cebulki... To, jak sądzę, wystarcza.

Ale rozmowa przechodziła zwolna na tematy poważne. Każdy opowiadał o sprawach swego zawodu. Pan Madinier wynosił pod niebiosa pudełkarstwo; w fachu tym zdarzają się prawdziwi artyści. Powoływał się na pudełka gwiazdkowe, których wzory były mu znane: stanowiły one cuda wykwintu i bogactwa. Niemniej Lorilleux drwił sobie z niego: był bardzo zarozumiały na tym

punkcie, że w swej pracy ma do czynienia ze złotem; widział jak gdyby odblask tego złota na własnych palcach i na całej swojej osobie. „Co tu dużo gadać — mawiał często — złotnicy w dawniejszych czasach mieli prawo nosić szpady, jak szlachta" i zawsze dla przykładu przytaczał nazwisko Bernarda Palissy. Coupeau ze swej strony jął się rozwodzić nad pewną chorągiewką na dachu, arcydziełem jednego z jego kolegów po fachu: składało się toto ze słupka, dalej — z wiązki kłosów, z koszyka kwiatów i wreszcie z błamu chorągwianego; całość zaś, przedstawiająca bardzo udatne odtworzenie kształtów rzeczywistych, były to po prostu powycinane i polutowane skrawki zwyczajnej blachy. Pani Lerat, tocząc między kościstymi palcami trzonek stołowego noża, pokazywała Cacusiowi-Pieczeniarzowi, jak kwiaciarka zwija ogonek sztucznej róży. W miarę postępu rozmowy głosy przybierały na sile, krzyżowały się; nad ogólną wrzawą górowały wygłaszane bardzo piskliwym głosem słowa pani Fauconnier, która użalała się na swoje pracownice, zwłaszcza na jednego smarkatego kocmołucha, co jej znów dziś rano przy prasowaniu spalił dwa prześcieradła.

— Możecie sobie gadać, ile wlezie! — krzyczał Lorilleux, uderzając w stół pięścią. — Złoto to złoto, i basta.

W ciszy, jaka zapanowała po wygłoszeniu tego nieodpartego twierdzenia, słychać było tylko wątły głosik panny Remanjou ciągnącej w najlepsze:

— ...wtedy podnoszę każdej z nich spódniczkę i przyszywam od spodu... Wsadzam szpilkę wgłowę, żeby umocować czepek... I gotowe: sprzedaję je po trzynaście su za sztukę.

Tymi słowami wyjaśniała tajemnicę fabrykacji lalek Umarł-w-Butach, którego szczęki poruszały się powoli niby młyńskie kamienie. Nie słuchał jej, potrząsał tylko głową, śledząc wciąż ukradkiem kelnerów, żeby przypadkiem nie uprzątnęli ze stołu jakiegoś półmiska, dopóki wszystko z niego nie zostanie do cna zmiecione. Po spożyciu frykanda z sosem i zieloną fasolką podano pieczyste — dwa chude kurczaki ułożone na pod] ściółce z rzeżuchy, zwiędłej i osmalonej. Za oknami słońce gasło pośród konarów wysokich akacji. Wewnątrz sali zielonkawy odblask gęstniał w kłębach pary wzbijającej się ponad stół poplamiony winem i sosem i zastawiony bezładnymi stertami naczyń; brudne talerze i opróżnione butelki piętrzyły się wszędzie pod ścianami, poustawiane tam przez kelnerów, i wyglądały jak śmiecie zmiecione na kupę i jednym zamachem strącone z obrusa.

Było bardzo gorąco. Mężczyźni pozdejmowali surduty i ucztowali w samych koszulach..

— Pani Boche, błagam panią, niech ich pani tak nie opycha — prosiła Gerwazyna, która prawie wcale się nie odzywała, tylko czuwała z daleka nad Klaudiuszem i Stefankiem.

Podniosła się i podeszła na chwilę do malców, żeby z nimi porozmawiać, przystanąwszy za oparciami ich krzeseł. — Dzieciaki, nie ma toto swojego rozumu, jadłoby toto przez cały dzień, nie wyrzekając się żadnego kąska... — i sama nałożyła im na talerze po kawałku kurczęcej piersi. Ale mama Coupeau zawyrokowała, że chłopcy mogą sobie pozwolić ten jeden jedyny raz na to, żeby rozchorować się z przejedzenia. Pani Boche wymyślała po cichu mężowi, że obszczypuje kolana pani Lerat. Och! to mruk z niego: ani pary z gęby nie puścił, tylko pił dalej na umór; ale kobieta dobrze widziała, że wycofał rękę. Gdyby swoje igraszki rozpoczął od nowa, to ona — jak pragnie dożyć dnia Sądu — karafkę rozbiłaby mu o głowę.

Zapadła chwilowa cisza, w której rozlegał się tylko głos pana Madinier rozprawiającego o polityce.

— Ta ich ustawa z trzydziestego pierwszego maja napełnia człowieka odrazą. Teraz już się wymaga dwóch lat stałego pobytu w miejscu zamieszkania. Trzy miliony obywateli skreślono ze spisów... Mówiono mi, że Bonaparte jest w głębi duszy srodze rozgniewany, bo on kocha lud, do wiódł tego niejeden raz.

On, Madinier, jest republikaninem; ale ubóstwia księcia— ze względu na stryja, człowieka, któremu podobnego już nigdy więcej nie będzie. Cacuś-Pieczeniarz rozzłościł się: pracował raz kiedyś w Pałacu Elizejskim i na własne oczy widział Bonapartego, ot! tak jak teraz widzi Umarł-w-Butach; no i co? Ten ważny prezydent swoją chamską mordą przypomina zwykłego policjanta. Mówili, że ma zamiar jechać gdzieś w stronę Lyonu; co by to była za niebywała ulga, gdyby sobie skręcił kark w jakimś rowie. Ponieważ dysputa zaczynała przybierać obrót bardzo niemiły, musiał się wdać w nią Coupeau.

— A! dajcież wreszcie spokój. Wielkie jeszcze z was naiwniaczki, skoro skaczecie sobie do oczu o politykę. A cała polityka to nic, tylko blaga. Czy to dla nas ma jakie znaczenie? Mogą Sobie wybierać, kogo im się żywnie podoba — króla, cesarza czy licho tam wie, a ja sobie będę dalej zarabiał swoje pięć franków, jadł i spał: prawda? Nie, to za głupia rzecz.

Lorilleux potrząsnął głową. Urodził się tego samego dnia, co hrabia de Chambord, dwudziestego dziewiątego września tysiąc osiemset dwudzieste.go roku. Ten zbieg okoliczności bardzo go uderzał, zaprzątał nieokreślonym marzeniem, które kazało ,mu wierzyć, że istnieje jakiś związek między powrotem monarchii we Francji i jego losami osobistymi. Nie umiał ściśle określić, jakie żywi nadzieje, ale dawał do zrozumienia, że gdyby to nastąpiło, wtedy jemu samemu przydarzyłoby się coś niezwykle miłego. Spełnienie tych swoich pragnień, zanadto kapryśnych, żeby mogły zostać nasycone, zawsze więc odkładał na później, „kiedy król zasiądzie na tronie".

— Nawiasem mówiąc — zaznaczył — któregoś popołudnia widziałem hrabiego do Chambord na własne oczy...

Wszystkie twarze zwróciły się w jego stronę.

—...Tak jest, widziałem. Grubasek, w paltocie, o poczciwej twarzy... Byłem u jednego z przyjaciół, Pequignota, który handluje meblami na Grande-Rue de la Chapelle. Dnia poprzedniego hrabia de Chambord zostawił u niego w składzie parasol. No! więc wszedł i powiedział ot! całkiem po prostu: „Czy nie zechciałby mi pan oddać mojego parasola?" Mój Boże! Tak, to był on, Pequi-gnot dał mi na to słowo honoru.

Żaden z biesiadników nie wyraził najlżejszych co do tego wątpliwości. Było to przy deserze. Kelnerzy sprzątali ze stołu, czemu wtórował głośny szczęk talerzy. W tej to chwili pani Lo-rilleux, dotychczas zachowującej się bardzo poprawnie, jak wykwintna dama, wymknął się z ust cichy okrzyk: „Och! niechluj przeklęty!" — albowiem jeden z kelnerów; zabierając ze stołu półmisek, kapnął jej czymś na szyję. Z całą pewnością jedwabna jej suknia została splamiona. Pan Madinier musiał obejrzeć jej kark, ale przysięgał, że nie znalazł żadnego śladu. Środek obrusa przedstawiał teraz okazały obraz: stała na nim salaterka z jajkami w śmietanie, a po obu jej stronach talerze z serem i talerze z owocami. Widok jajek w śmietanie — za bardzo przyrumienione białka, pływające w żółtym, zawiesistym sosie — skłonił biesiadników do pewnych refleksji; nie spodziewali się tego dania, uznali je za wytworne. Umarł-w-Butach jadł bez ustanku. Znów poprosił o bochenek chleba. Wykończył w mig oba sery, a że zostało jeszcze trochę śmietany, kazał sobie podać salaterkę i do resztek jej zawartości — jak do zupy — nakrajał sporych skib chleba.

— Pan ma naprawdę wybitne zdolności — stwierdził pan Madinier, na nowo ogarnięty podziwem.

Mężczyźni zaczęli wstawać od stołu i zapalać fajki. Skupili się na chwilkę za krzesłem Umarł- w-Butach, poklepując go po ramionach i wypytując, czy nie czuje się już głodny. Cacuś-Pieczeniarz uniósł go w górę wraz z krzesłem; ależ, do stu diabłów, ten zwierzak był teraz dwa razy cięższy niż, zwykle. Coupeau twierdził dla żartów, że towarzysz jego dopiero się wprawia, a skoro raz już zaczął, będzie teraz obżerał się chlebem przez całą noc bez przerwy. Kelnerzy w popłochu poznikali. Boche, który był przez chwilkę na dole, wrócił opowiadając, jaką to żałosną minę ma właściciel winiarni: urzęduje za swoim bufetem, ale jest blady jak ściana; gospodyni zupełnie stropiona, tylko co posłała kogoś, żeby zobaczył, czy sklepy z pieczywem są jeszcze otwarte; nawet miejscowy kot miał minę doszczętnie zgnębioną. Doprawdy, to dopiero bycza zabawa, dla której warto ,było wykosztować się na kolację; żaden piknik nie może się obejść bez tego głodomora, Umarł-w-Butach. Mężczyźni z pozapalanymi fajkami w ustach patrzyli z zazdrością na bohatera wieczoru, po prostu nie odrywali od niego oczu: no, bo Bogiem a prawdą, żeby tak jeść, trzeba było być chłopem na schwał!

— Nie chciałabym mieć pana na swoim utrzymaniu — powiedziała pani Gaudron. — Och! wszystko, byle nie to!

— Żart na stronę — odpowiedział Umarł-w-Butach zerkając z ukosa na brzuch swej sąsiadki. — Niech paniusia przyzna, młoda mameczko; paniusia się opchała troszkę solidniej niż ja.

Wszyscy mu przyklasnęli krzycząc: „brawo! a to jej dojechał!" Zapadała smolista noc: w sali zapłonęły trzy języki gazu, rozpościerając wielkie, chybotliwe kręgi mętnego światła wśród obłoków fajkowego dymu. Kelnerzy podali do stołu kawę i koniak i pozabierali ostatnie stosy brudnych talerzy. Na dole, pod trzema akacjami, rozpoczynała się zabawa taneczna; dobiegały stamtąd hałaśliwe tony kornetu i dwojga skrzypiec oraz śmiechy kobiet, dźwięczące nieco chrapliwie w ciepłym powietrzu nocy.

— Trzeba by przyrządzić przepalankę! — zawołał Umarł-w-Butach. — Dwa litry mocnej gorzały, dużo cytryny i odrobinkę cukru!

Ale Coupeau, widząc zaniepokojenie w oczach siedzącej naprzeciwko niego Gerwazyny, wstał i oświadczył, że więcej pić się nie będzie, poszło już do gardeł dwadzieścia pięć litrów, czyli wliczając dzieci do rzędu osób dorosłych — półtora litra na osobę; to powinno wystarczyć. Przekąsili wspólnie coś niecoś w serdecznym nastroju, bez sadzenia się na nadzwyczajność, bo wszyscy tu obecni poważają się wzajemnie i pragnęli w swoim kółku odbyć dzisiejszą uroczystość rodzinną. Ułożyło się wszystko jak najmilej, wszystkim jest wesoło — nie trzeba więc, żeby się teraz poupijali jak świnie, jeśli chcą zachować szacunek należny damom. Krótko mówiąc, ot! koniec końców zebrano się tutaj po to, żeby wypić za zdrowie nowożeńców, a nie po to, żeby się ubzdryngolić na amen.. Ta krótka a węzłowata przemowa, tonem głębokiego przekonania wygłoszona przez blacharza, który przy końcu każdego zdania kładł sobie rękę na sercu, pozyskała jak najżywsze uznanie Lorilleux. i pana Madinier. Ale inni, Boche, Gaudron, Cacuś-Pieczeniarz, a zwłaszcza Umarł-w-Butach — wszyscy czterej mocno podchmieleni — zaczęli szydzić, choć języki im już kołowaciały; upierali się, że diabelnie ich męczy pragnienie i że trzeba je przecież zaspokoić.

— Ci, co mają pragnienie, to mają, a ci, co nie mają pragnienia, no to nie mają, i już — dowodził Umarł-w-Butach. — Skoro tak, to należy zamówić przepalankę... Nikt tu nikogo nie ma zamiaru naciągać. Wstrzemięźliwi arystokraci niech sobie każą przynieść wody z cukrem.

A ponieważ blacharz znów się zabrał do wygłaszania kazania, Umarł-w-Butach, który przez cały ten czas stał, klepnął się w tyłek i krzyknął:

— Wiesz co?... Pocałuj mnie tu!... Kelner, dwa litry starki!

Na to Coupeau oświadczył, że to bardzo pięknie, byleby tylko zaraz wyrównać rachunek za obiad. W ten sposób wszelkie późniejsze spory będą wykluczone; ludzie przyzwoici nie mają potrzeby płacić za moczymordów. I istotnie: Umarł-w-Butach zaczął sobie przetrząsać kieszenie, ale po długich poszukiwaniach zdołał z nich wysupłać wszystkiego trzy franki i siedem su. No, ale dlaczego dopuszczono do tego, żeby czekał jak głupi wiekami na szosie do Saint-Denis? Nie mógł zgodzić się na to, żeby porwała go powódź, i od razu trzasnęło pięć franków. To nie on był temu winowaty, ot co! Wreszcie wyłożył trzy franki, zostawiając sobie siedem su na dzień następny na tytoń. Coupeau, rozwścieczony, byłby go zdzielił w łeb pięścią, ale Gerwazyna pociągnęła go w porę za surdut; przerażona, patrzyła na niego błagalnie, żeby się pohamował. Postanowił więc pożyczyć dwa franki od szwagra Lorilleux, który na razie odmówił, ale potem wręczył mu żądaną sumkę po kryjomu, bo żona — jak amen w pacierzu — nigdy by na to nie pozwoliła.

Tymczasem pan Madinier ujął w rękę talerz. Panny i kobiety bez mężów — pani Lerat, pani Fauconnier, panna Remanjou — pierwsze ukradkiem złożyły na nim po pięć franków. Następnie panowie skupili się sami w przeciwległym kącie sali i zaczęli robić obrachunki. Wszystkich razem było piętnaścioro; cała należność wynosiła więc siedemdziesiąt pięć franków. Gdy już owe siedemdziesiąt pięć franków znajdowało się na talerzu, każdy z mężczyzn dołożył po pięć su dla kelnerów. Trzeba było aż przez kwadrans dokonywać żmudnych rozrachunków, żeby wreszcie rzecz całą rozwiązać ku ogólnemu zadowoleniu.

Ale gdy pan Madinier, który chciał załatwić sprawę z samym gospodarzem, kazał poprosić kupca na górę, wszyscy powytrzeszczali oczy ze zdziwienia, gdyż gospodarz z uśmiechem oznajmił, że suma, którą otrzymał, nie pokrywa jeszcze całej należności; w jego rachunku figurują pozycje dodatkowe. Kiedy zaś już samo to słowo „pozycje dodatkowe" spotkało się z żywiołowym sprzeciwem ze strony ogółu gości, zaczął je jak najściślej wyszczególniać: dwadzieścia pięć litrów wina zamiast dwudziestu, jak się poprzednio umówiono; następnie jajka w śmietanie, które samorzutnie kazał podać na dokładkę, doszedłszy do przekonania, że deser jest nieco za skąpy: wreszcie karafka rumu podanego wraz z kawą na wypadek, gdyby ktoś spośród gości miał ochotę właśnie rumu się napić. Wywiązały się wskutek tego niebywałe zapalczywe spory. Coupeau, przypierany do muru, zaczął się bronić: nie było wcale mowy o dwudziestu litrach; co do jajek w śmietanie, to wchodziły one w skład deseru, a jeżeli kupczyk z własnej woli kazał podać je na dokładkę, to już jego rzecz; ostatnia pozycja, karafka rumu — to najzwyklejsze naciąganie gości, pretekst służący do podwyższenia rachunku: po to właśnie cichaczem stawia się na stół likiery, co goście przyjmują w jak najlepszej wierze.

— Rum przyniesiony zostałna jednej tacy z kawą! —krzyczał Coupeau. — No, więc powinien być także razem z kawą liczony... Odczep się pan już od nas. Zabieraj pan swoje pieniądze i niech mnie diabli wezmą, jeśli kiedykolwiek noga moja postanie w tej pańskiej dziurze!

— Należy się jeszcze sześć franków — upierał się właściciel winiarni. — Dawaj mi pan moje sześć franków. Już nawet nie liczę za trzy bochenki chleba dla tego pana!

Całe towarzystwo, stłoczone wokoło kupca, osaczyło go groźbami namiętnej gestykulacji i piskliwych głosów, które z gniewu więzły gościom w gardłach. Zwłaszcza kobiety wychodziły po prostu ze skóry i oświadczały stanowczo, że nie dodadzą ani po jednym centymie. Dobre sobie! podziękować za takie piękne weselisko! Panna Remanjou wykrzykiwała że już więcej nie da się nabrać na takie przyjęcie! Pani Fauconnier stwierdzała, że jej nic a nic nie smakowało i że u siebie w domu za skromne czterdzieści su miałaby obiadek smaczniutki, że palce lizać. Pani Gaudron skarżyła się płaczliwie, że usadzono ją gwałtem przy samym końcu stołu, obok Umarł-w-Butach, który przy jedzeniu nie wyświadczył sąsiadce żadnej, bodaj najdrobniejszej uprzejmości. Koniec końców, takie zabawy zawsze bokiem wychodzą. Gdy się chce mieć gości na weselu, to zaprasza się — dalibóg — osoby godne! Gerwazyna, która się schroniła pod opiekuńcze skrzydła mamy Coupeau przy jednym z okien, wcale nie zabierała głosu ze wstydu, czując, że wszystkie te oskarżenia spadają na jej głowę.

Skończyło się na tym, że pan Madinier zeszedł z właścicielem winiarni na dół. Słychać było, jak tam rozprawiali. Wreszcie po upływie pół godziny pudełkarz wrócił na górę; ostatecznie załatwił sprawę dopłacając kupcowi trzy franki. Ale goście byli dalej rozdrażnieni i wzburzeni, uparcie nawiązując wciąż do sprawy owych pozycji dodatkowych. Wrzaski jeszcze się wzmogły dzięki postępkowi pani Boche, świadczącym o jej tężyźnie: przez cały czas nie spuszczała męża z oczu, aż wreszcie dostrzegła, że gdzieś w ciemnym kącie objął wpół panią Lerat, i wtedy z całej siły cisnęła w niego karafką, która rozbiła się o ścianę.

— Od razu widać, że pani mąż jest krawcem jesؼ powiedziała tykowata wdowa, zaciskając wargi w sposób jak zwykle pełen domyślników. — Pierwszorzędny z niego spódniczkarz... Ja mu jednak wymierzyłam pod stołem niejednego tęgiego kopniaka.

Wieczór był wybitnie nieudany. Nastrój coraz bardziej się pogarszał. Pan Madinier zaproponował, żeby coś zaśpiewać, ale Cacuś-Pieczeniarz, udarowany najlepszym głosem, gdzieś się zapodział; panna Remanjou, która stała przy oknie oparta łokciem o parapet, dojrzała go pod akacjami, jak obtańcowywał jakąś tęgą pannicę z gołą głową. Obaj skrzypkowie i kornecista grali Handlarza musztardy — kadryla, w którym partner i partnerka uderzają się nawzajem w dłonie, podobnie jak w pastorałce, czwartej figurze kontredansa. Wśród gości zapanował całkowity bezład: Umarł-w-Butach i państwo Gaudron zeszli do ogródka; Boche gdzieś czmychnął. Z okien poprzez liście akacyj widać było kręcące się pary; porozwieszane na gałęziach latarnie nadawały liścianej zieleni surową, sztuczną barwę dekoracji teatralnej. Noc senna, bez tchu, omdlewała z gorąca. W sali między łańcuszkarzem i panem Madinier wywiązała się poważna rozmowa; damy zaś nie wiedząc już, jak wyładować złość, która w nich wezbrała, oglądały sobie suknie: badały, czy nie została na nich jakaś nieopatrzna plama.

Frędzle pani Lerat umaczane były w kawie. Suknia pani Fauconnier, z surowego jedwabiu, zlana była obficie sosem. Zielony szal mamy Coupeau spadł widocznie z poręczy krzesła i odnaleziono go gdzieś w kącie; był zmięty i podeptany. Ale z gniewu ochłonąć nie mogła przede wszystkim pani Lorilleux. Miała plamę na plecach — na próżno jej przysięgano, że nic podobnego: ona tę plamę czuła. I rzeczywiście: tak długo wykręcała się na wszelkie sposoby przed lustrem, aż ją istotnie spostrzegła.

— A co: nie mówiłam? — krzyknęła. — To sos z kurczęcia. Kelner odkupi mi suknię. Ja tego płazem nie puszczę, choćbym miała wytoczyć mu proces. Ach! już niczego mi nie oszczędził ten piekielny dzień. Stokroć lepiej by było, gdybym . została w łóżku. Pierwsza rzecz to sobie stąd pójść. Mam po dziurki w nosie tego ich całego podłego wesela!

I jak burza wypadła z sali, łomocąc tak wściekle obcasami, że aż schody dudniły. Lorilleux pobiegł za nią. Ale zdołał wymóc na niej tylko to, że obiecała pięć minut poczekać na ulicy, jeśli chce wracać razem z nią do domu. Powinna była pójść sobie zaraz po burzy, tak jak miała wtedy ochotę. Już ona się porachuje z Coupeau za ten dzisiejszy dzień! Gdy blacharz się dowiedział, że tak się rozsierdziła, był najwyraźniej zmieszany i Gerwazyna, chcąc mu zaoszczędzić przykrości, przystała na to, żeby natychmiast wracać. Zaczęto się zatem naprędce żegnać. Pan Madinier zobowiązał się odprowadzić mamę Coupeau. Klaudiusza i Stefanka — w poślubną noc rodziców — pani Boche miała zabrać na nocleg do siebie; matka mogła być o nich spokojna: malcy spali na krzesłach, obezwładnieni ciężką niestrawnością po jajkach w śmietanie. Wreszcie nowożeńcy ulotnili się wespół z państwem Lorilleux, pozostawiając resztę weselników w winiarni, w chwili gdy na dole, gdzie odbywała się potańcówka, wybuchła formalna bitwa między częścią weselników a jakimś innym towarzystwem: Boche i Umarł-w-Butach zaczęli obcałowywać jakąś damę i nie pozwalali jej wrócić do dwóch wojskowych, w których towarzystwie bawiła w lokalu; grozili, że przewrócą cały ten kram do góry nogami, a groźbom ich wtórował zapamiętały wrzask kornetu i obojga skrzypiec, które grały polkę z Pereł.

Godzina była zaledwie jedenasta. Ponieważ w ten właśnie dzień wypadała wypłata dwutygodniówki, na bulwarze Chapelle i w całej dzielnicy Goutte-d'Or pełno było wrzeszczących wniebogłosy pijaków. Pani Lorilleux czekała o dwadzieścia kroków od „Srebrnego Młyna", pod gazową latarnią. Ujęła pod rękę Lorilleux i ni e oglądając się za siebie ruszyła naprzód krokiem tak zamaszystym, że Gerwazyna i Coupeau zdyszeli się, żeby za tamtymi nadążyć. Od czasu do czasu musieli schodzić z chodnika, aby wyminąć jakiegoś pijanicę, który leżał tam jak długi, wywijając w powietrzu rękami i nogami. Lorilleux odwrócił się do nowożeńców i próbował przywrócić zepsutą harmonię między nimi i własną żoną.

— Odprowadzimy was do domu — powiedział.

Ale pani Lórilleux podniesionym głosem zaczęła wywodzić, że to śmieszne spędzać noc poślubną w takiej śmierdzącej dziurze jak hotel Boncoeur. Czyż nie powinni byli odroczyć daty ślubu, zaoszczędzić sobie parę groszaków i pokupować meble, żeby móc na pierwszą wspólną noc wrócić do własnego mieszkania? Dopiero im będzie wygodnie na tym poddaszu, we dwójkę w pokoiczynie za dziesięć franków, w której nie ma nawet czym oddychać.

— Ja wymówiłem pokój, nie zostajemy na górze — niepewnym tonem odpowiedział na to Coupeau. — Zatrzymujemy pokój Gerwazyny, który jest większy.

Pani Lorilleux zapomniała się i odwracając się porywczo do brata, zawołała:

— Nie, to już przechodzi wszelkie granice! Jak to: będziesz sypiał w pokoju tej Kuśtyk-tyk?

Gerwazyna pobladła. To przezwisko, które po" raz pierwszy rzucono jej jawnie w twarz, zabolało ją jak policzek. Zrozumiała dobrze okrzyk szwagierki: pokój Kuśtyk-tyk to pokój, gdzie przez miesiąc żyła ona z Lantierem i gdzie wciąż jeszcze poniewierały się strzępy jej poprzedniego życia. Coupeau nie zrozumiał, co siostra miała na myśli, ale dotknęło go do żywego rzucone przez nią wyzwisko.

— Źle postępujesz chrzcząc innych — odpowiedział z sarkazmem. - Sama nie wiesz, że cała dzielnica z powodu twoich włosów nazywa cię „Krowi Ogon". No i co, nie sprawia ci to przyjemności, prawda? Czemuż nie mielibyśmy zatrzymać tego pokoju na pierwszym piętrze? Dzisiaj dzieci w nim nie nocują, więc będzie nam tam bardzo dobrze.

Pani Lorilleux nic już nie powiedziała spowijając się w dostojne milczenie, straszliwie oburzona, że nazywają ją Krowi Ogon. Coupeau, pragnąc pocieszyć Gerwazynę, łagodnie przytulił jej ramię do siebie; i udało mu się nawet ją rozweselić, kiedy jej szepnął do ucha, że na drogę wspólnego życia wstępują z okrąglutką sumką siedmiu su przy duszy, na co składają się trzy monety po dwa su i jedna pojedyncza — przy czym wsunął rękę w kieszeń od spodni i zabrzęczał tymi monetami. Obie pary stanęły wreszcie pod bramą hotelu Boncoeur i z obrażonymi minami zaczęły się żegnać; w chwili gdy Coupeau popychał jedną kobietę ku drugiej, pragnąc, żeby się uściskały, i wymyślał im od głupich gęsi, jakiś pijus, który (jak się zdawało) chciał je wyminąć na prawo, zrobił nagły ruch w lewo i znalazł się znienacka między nimi.

— Patrzcie! to ojciec Bazouge! — rzekł Lorilleux. — Jak na dzisiaj, to ma już dosyć.

Gerwazyna, wystraszona, przycisnęła się do bramy hotelu. Ojciec Bazouge — karawaniarz dźwigający na barkach pięćdziesiątkę — miał na sobie czarne spodnie utytłane w błocie, czarny płaszcz spięty agrafką na ramieniu i karawaniarski kapelusz z czarnej skóry, powyginany i przypłaszczony wskutek jakiegoś upadku.

— Nie bójcie się, on nikomu krzywdy nie zrobi —ciągnął Lorilleux. — To nasz sąsiad: trzecie drzwi w korytarzu, którym się idzie do nas. Ładnie by wyglądał, gdyby jego zwierzchnicy ujrzeli go w tym stanie!

Tymczasem ojciec Bazouge dawał wyraz swemu oburzeniu, że młoda kobieta tak się go zlękła.

— No, bo i co to takiego? — bełkotał. — U nas nikt nikogo nie zje... A ja jestem taki sam jak inni, żebyś wiedziała, moja mała! Pewnie, że sobie golnąłem! Jak wóz ma jechać, musowo trzeba mu. smarować koła. Ani ty, ani nikt z twojego towarzystwa nie staszczyłby na dół faceta, co ma sześćset funtów wagi, a takiego właśnie my we dwóch przetaszczaliśmy z czwartaka na ulicę i nawet wcale go nie potłukliśmy... Ja tam lubię ludzi wesołych.

Ale Gerwazyna jeszcze głębiej wcisnęła się w róg bramy, ogarnięta nagle wielką ochotą do płaczu, która jej psuła cały ten dzień przeżyty w nastroju spokojnej radości. Zapomniała zupełnie, że ma się pocałować na pożegnanie ze szwagierką, błagała Coupeau, żeby pijaka gdzieś odciągnął. Wtedy ojciec Bazouge, chwiejąc się na nogach, machnął ręką gestem pełnym filozoficznej, pogardy.

— A jednak i tak dostaniesz mi się kiedyś w ręce, moja mała... Może nawet będziesz bardzo rada, kiedy pewnego dnia przyjdzie ci na to... Tak, tak, znam kobiety, które by dziękowały, gdyby się je zabrało.

A kiedy państwo Lorilleux postanowili wziąć go ze sobą do domu, odwrócił się i wybełkotał jeszcze kilka słów między jednym czknięciem a drugim:

— Kiedy się umiera... zapamiętaj to sobie... kiedy się umiera, to umiera się już na długo.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Przez całą ową noc Coupeau wałęsał się po knajpach. Nazajutrz Gerwazyna otrzymała dziesięć franków od swego syna Stefanka, który pracował na kolei jako mechanik; malec od czasu do czasu przysyłał matce po pięć franków wiedząc, że w domu się nie przelewa. Gerwazyna ugotowała zupy na mięsie i zjadła ją sama, bo ten łajdak, Coupeau, nie wrócił też i nazajutrz. W poniedziałek — nikogo, we wtorek — wciąż nikogo. Upłynął tydzień. Ach! psiakość, jeżeli przyhołubiła go jąka dama, to można powiedzieć, że ma chłop szczęście. Ale w samą niedzielę otrzymała Gerwazyna jakiś urzędowy papierek, który zrazu bardzo ją przestraszył, bo wyglądał jak pismo z komisariatu policji. Potem uspokoiła się: po prostu zawiadamiano ją, że ten jej bydlak jest u świętej Anny i tylko patrzeć, jak zdechnie. W papierku stało to napisane grzeczniej, ale tak czy inaczej, wychodziło na jedno. Tak, więc to właśnie dama przyhołubiła Coupeau, a zwała się owa dama — Kostusia Gały-w-Słup, ostatnia, niezawodna przyjaciółka pijaków. Dalibóg, Gerwazyna nawet nie pokwapiła się do niego. Zna drogę, potrafi sam wrócić z zakładu do domu; tyle już razy go tam wyleczyli, że jeszcze raz spłatają mu głupiego figla i postawią go z powrotem na nogi. A bo to nie dowiedziała się tego samego dnia rano, że w ciągu ostatniego tygodnia ludzie wciąż spotykali Coupeau; z brzuchem jak bania szastał się po winiarniach w Belleville w towarzystwie Umarł-w-Butach! Tak jest, i owszem, Umarł-w-Butach sam nawet wszystko finansował; musiał widać położyć łapę na oszczędnościach swojej połowicy, której przynosił pieniążki śliczny procederek, już wiecie jaki. Ach! ładną to forsę przepijali, mogli się od niej nabawić wszystkich brzydkich chorób! Coupeau wyszedł z tego obronną ręką, bo naje się pietra i tyle. Największa wściekłość ogarniała Gerwazynę na myśl, że tym dwom samolubom z piekła rodem do głowy nawet nie przyszło, żeby po nią wstąpić i fundnąć jej kieliszeczek. Widziane to rzeczy! hulać przez cały tydzień i nie wyświadczyć kobiecie choćby takiej jednej grzecznostki! Jak kto sobie popija sam, to i zdycha sam, ot co!

Jednakowoż w poniedziałek Gerwazyna, mając przygotowaną zawczasu skromną, ale smaczną kolacyjkę, składającą się z reszty fasolki i z półlitrówki, wmówiła w siebie, że powinna wybrać się na spacer, niby to dla zaostrzenia apetytu. Zawiadomienie z zakładu, na komodzie, nie dawało jej spokoju. Śnieg stopniał, nastała pogoda niepewna jak panieński humor, było szaro i ciepło, rześkie powietrze przenikał jakiś skryty dreszcz. Wyruszyła w. południe, bo czekała ją daleka wyprawa na przełaj przez cały Paryż, a kulas ciągle zostawał jej w tyle. Na ulicach ludzi było huk, ale widok ludzi bawił ją, zaszła na miejsce śpiewająco: Gdy wymieniła swoje nazwisko, opowiedziano jej niewiarogodną historię: podobno Coupeau wyłowiony został pod Nowym Mostem; rzucił się do wody przez balustradę, bo mu się przywidziało, że jakiś brodaty mężczyzna zagradza mu drogę. Niczego sobie skok, prawda? a gdy chciano się dowiedzieć, w jaki sposób znalazł się Coupeau na Nowym Moście, okazało się, że on sam nie mógł tego wyjaśnić.

Tymczasem dozorca poprowadził Gerwazynę. Szła po schodach na górę, gdy wtem usłyszała jakieś wrzaski, od których ciarki przeszły jej po grzbiecie.

— A co? to ci dopiero urządza muzyczkę! — odezwał się dozorca.

— Kto taki? — zapytała Gerwazyna.

— Mąż pani, któż by inny! Drze się tak już od onegdaj. A jak tańczył! za chwilę pani sama zobaczy.

Ach! mój Boże! co za widok! Oniemiała z wrażenia. Separatka wymoszczona była od- podłogi po sufit wojłokowymi poduszkami; na ziemi rozpościerały się dwie słomiane maty, jedna na. drugiej, w kącie zaś leżał rozłożony materac z wałkiem, nic więcej. Na tle takiego wnętrza Coupeau miotał się i wrzeszczał. W tej swojej bluzie, podartej na strzępy, machał rękami i nogami w powietrzu, prawdziwy zasraniec z Courtille; ale wcale nie zabawny, o! nie: zasraniec, którego pląsy tak są przerażające, że włosy jeżą ci się, człowieku, na całym ciele. Odstawiał rolę takiego typka trzy--ćwierei-do-śmierci. O! pieska-niebieska! co za błędny rycerz! nacierał na okno, potem cofał się tyłem, wywijając rękami do taktu, potrząsając dłońmi, jakby chciał poodrywać je sobie i cisnąć ludziom w twarz." Spotyka się po różnych tancbudach żartownisiów, co próbują to naśladować; ale naśladują nieudolnie, trzeba zobaczyć, jak tego swojego gonionego wyfikują prawdziwi pijacy, jeśli chce się ocenić, ile ma on w sobie wykwintu, odtwarzany na serio. Wypróbowaną już markę posiada także sama melodia, nieprzerwana fala karnawałowego rozwrzeszczenia bijąca przez całe godziny z szeroko rozwartych ust, wciąż na jedną i tę samą nutę chrypiącego puzonu. Co do Coupeau, to wydawał on z siebie ryki zwierzęcia, któremu zmiażdżono łapę. I — kierunek: kapela, panie osobno, panowie osobno!

— Boże! co jemu jest?... co jemu jest?... — powtarzała Gerwazyna, przestraszona.

Dyżurny lekarz, tęgi blondyn, różowy na twarzy, w białym kitlu, siedział najspokojniej w świecie i robił jakieś notatki. Wypadek był ciekawy, lekarz nie opuszczał chorego.

— Może pani tu chwilę pobyć, jeśli pani chce — powiedziałdo praczki. —Ale niech siępani zachowuje jak najciszej... Gdyby nawet spróbowała pani do niego przemówić, to i tak pani nie pozna.

Istotnie, Coupeau jak gdyby wcale żony nie zauważył. Wchodząc nie mogła mu się dobrze przyjrzeć, tak szamotał się po całym pokoju. Teraz, kiedy zobaczyła go z bliska, ręce jej opadły. Na Boga, czyż możliwe, żeby to był on — z tą twarzą o przekrwionych oczach, z zaskorupiałymi całkiem ustami? Na pewno by go nie poznała. Z początku nie wiadomo dlaczego stroił wciąż jakieś miny, ni stąd, ni zowąd wykrzywiając gębę; nos mu się zmarszczył, policzki zaklęsły — istny zwierzęcy pyszczek. Ciało miał tak rozgorączkowane, że w powietrzu naokoło niego wytwarzała się para; po skórze,. jakby polakierowanej, ściekały mu grube krople potu. Po tych jego zawziętych pląsach arlekina można było jednakowoż poznać, że czuje się nieswojo, że głowa mu ciąży, że bolą go ręce i nogi.

Gerwazyna podeszła do lekarza, który ha oparciu krzesła wystukiwał palcami jakąś melodyjkę.

— Proszę pana, panie doktorze, więc tym razem to sprawa poważna?

W odpowiedzi lekarz kiwnął głową.

— Proszę pana, on tam chyba coś sobie mamrocze pod nosem?... Słyszy pan? co on takiego gada?

— Ma jakieś przywidzenia — odmruknął jej młody człowiek. — Cicho! niech mi pani nie przeszkadza słuchać.

Coupeau mówił urywanym głosem, ale jakieś figlarne ogniki błyskały mu w oczach. Rozglądał się po podłodze to na prawo, to na lewo i kręcił się w kółko, jakby buszował po lasku w Vincennes rozmawiając z samym sobą.

— Ach! a to jakie to ładne, jakie to cacane... Są i szałasy, prawdziwy jarmark... I ta muzyczka, coś milutkiego! To ci zabawa! tam w środku tłuką dzbanki... Co za szyki! O! jaka to iluminacja! w powietrzu pełno czerwonych balonów, a podskakuje toto, a umyka!... O! o! ile latarni wśród drzew!... Nie ma co, bardzo przyjemnie! Sika toto ze wszystkich stron, fontanny, kaskady, ta woda śpiewająca, oh!. śpiewająca głosem dziecka z kościelnego chóru... Te kaskady, coś nadzwyczajnego!

I wyprężał się całym ciałem, jakby po to, żeby lepiej słyszeć tę. rozkoszną piosenkę wody; pełną piersią wdychał powietrze, jakby pił wonny deszcz opadający znad fontann. Ale twarz jego na nowo przybierała zwolna wyraz trwogi. Schylił się i jak najszybciej począł przemykać pod ścianami separatki, wydając złowrogie pomruki:

— To wszystko to znowu jakieś szacherki-macherki!... Miałem się na baczności... Milczeć, hultaje! Tak, kpicie sobie ze mnie. Popijacie i gardłujecie tam w środku z tymi swoimi dziwkami, byleby tylko zrobić mi na złość... Ja was wszystkich rozniosę razem z tym całym waszym szałasem!... Do kroćset, dacie mi wreszcie spokój czy nie!

Zaciskał pięści; potem wydał chrapliwy okrzyk i zaczął biec pochylając się prawie do samej ziemi. Coś przy tym bełkotał szczękając zębami z przerażenia:

— To naumyślnie , żebym się zabił. Nie, nie rzucę się tam!... Z całą tą wodą, to chodzi tylko o jedno: żebym okazał się tchórzem. Nie, nie rzucę się!

Kaskady, które pierzchały, kiedy się do nich zbliżał, podpływały ku niemu, ilekroć zaczynał się cofać. Nagle powiódł dokoła osłupiałym spojrzeniem i ledwie dosłyszalnym głosem wyjąkał:

— To już niepodobieństwo, zmówili się przeciwko mnie z kuglarzami!

— Zabieram się stąd, proszę pana, do widzenia! — powiedziała Gerwazyna do lekarza. — Zanadto mnie to rozkleja; ja tu jeszcze wrócę.

Twarz miała zupełnie zbielałą. Coupeau w dalszym ciągu odbywał swą wędrówkę błędnego rycerza od okna do materaca i od materaca do okna, spocony, zmordowany, wybijając wciąż ten sam takt. Gerwazyna uciekła na korytarz. Ale na próżno zbiegała pędem ze schodów, i na dole wciąż jeszcze słyszała potępieńczy tan swojego męża. Ach! mój Boże! jak przyjemnie było na ulicy, człowiek mógł przynajmniej odetchnąć!

Wieczorem cała kamienica na Goutte-d'Or rozmawiała o przedziwnej chorobie starego Coupeau. Boche'owie, którzy tę Kuśtyk-tyk traktowali obec-

nie przez nogę, zaprosili ją jednak do stróżówki na kieliszek likieru z porzeczek, ot! żeby się dowiedzieć szczegółów. Przyszła pani Lorilleux, przyszła także pani Poisson. Nastąpiły nie kończące się komentarze. Boche znał niegdyś pewnego stolarza który rozebrał się raz do naga na ulicy świętego Marcina i który później umarł tańcząc polkę; sto larz ów zapijał się absyntem. Obie panie wiły się ze śmiechu, gdyż mimo wszystko wydawało im się to zabawne, choć smutne. Potem, ponieważ nie bardzo rozumiano, jak to właściwie z tym Coupeat jest, Gerwazyna odsunęła obecnych pod ściany wołając, by zostawili jej trochę miejsca, i pośrodku stróżówki na oczach wszystkich zaczęła naśladować Coupeau wrzeszcząc, skacząc, wysilając się na jak najwstrętniejsze grymasy. Tak, słowo honoru, to było całkiem tak samo! Wówczas wszyscy się zadziwili: niepodobieństwo! żaden człowiek nie potrafiłby przetrzymać trzech godzin podobnego tańca. Jakże! Gerwazyna poczęła się zaklinać n; wszystko, co ma najświętszego, że Coupeau przetrzymywał to od wczoraj, czyli już trzydzieści sześć godzin. Zresztą jeśli jej nie wierzą, mogą pójść się sami przekonać. - Na to pani Lorilleux oświadczyła, że pięknie dziękuje! Nasłuchała się dość o zakładzie świętej Anny i nie dopuściłaby nawet do tego, żeby mąż bodaj stąpnął tam nogą Co do Wirginii, której sklep coraz bardziej podupadał i która miała minę pogrzebową, to poprzestała ona na mruknięciu, że życie nie zawsze jest wesołe, o! do licha! nie zawsze! Wypito resztę likieru, Gerwazyna pożegnała się z towarzystwem życząc wszystkim dobrej nocy. Jak tylko przestawała mówić, natychmiast przybierała wyraz twarzy jakiegoś zahukanego pensjonariusza Chaillot, z otwartymi na ścieżaj oczami. Bez wątpienia widziała jeszcze wciąż tego swojego starego, jak tańcował. Nazajutrz wstając z posłania przyrzekła sobie, że już tam więcej nie pójdzie. Bo i po co? Nie chciała, żeby i jej z kolei klepki pomieszały się we łbie. Jednakowoż co dziesięć minut podejmowała na nowo poprzednie swoje rozważania wyłaziła ze skóry, jak to się mówi. Ciekawiło ją mimo wszystko, czy tamten dalej odrabia ten swój taniec z figurami. Gdy wybiła dwunasta, nie mogła już dłużej usiedzieć w domu; była tak zaprzątnięta żądzą nowego widowiska i lękiem przed tym, co zobaczy, że ani się spostrzegła, jak stanęła u celu swej długiej wędrówki.

Och! nie potrzebowała się pytać, jaki jest stan chorego. Ledwie zdążyła wstąpić na schody, usłyszała piosenkę Coupeau. Dokładnie ta sama melodia, dokładnie ten sam taniec. Mogło jej się wydawać, że to przed chwilą stąd schodziła, a teraz wraca znowu. Dozorca, ten co i dnia poprze dniego, szedł przez korytarz roznosząc w dzbankach ziółka i gdy ją wymijał, mrugnął okiem, żeby okazać się miłym.

— Jakże tam? wciąż to samo? — powiedziała.

— Ano wciąż — odparł nie zatrzymując się. Weszła do separatki, ale przystanęła w kąciku koło drzwi, bo prócz Coupeau byli tu jeszcze jacyś ludzie. Lekarz dyżurny, ten różowy blondyn, stał ustąpiwszy krzesła jakiemuś starszemu jegomościowi z wstążeczką orderową w klapie, z łysiną i twarzą jak pyszczek kuny. Ani chybi, był to lekarz naczelny, bo spojrzenia jego małych oczek przewiercały na wskroś jak świdry. Wszyscy ci handlarze nagłej śmierci spoglądają na ciebie, człowieku, w ten właśnie sposób.

Gerwazyna nie przyszła zresztą tutaj dla tego pana i stanąwszy na palcach spoglądała ponad jego łysą głową, pożerając Coupeau oczami. Ten zawzięciuch tańczył i wrzeszczał jeszcze głośniej niż dnia poprzedniego. Widywała już nieraz, kiedyś na zabawach tanecznych w półpoście, krzepkich chłopaków z pralni, jak takie fiku-miku odstawiali przez całą noc; ale nigdy, przenigdy nie mogła sobie wtedy wyobrazić człowieka, który byłby w stanie zażywać podobnych rozkoszy równie długo, jak teraz Coupeau; jeżeli mówiła o zażywaniu rozkoszy, to bynajmniej nie brała tego dosłownie, bo to przecież nie żadna rozkosz wyczyniać wbrew samemu sobie takie karpie skoki, jakby człowiek połknął rożek z prochem. Z ciała Coupeau, mokrego od potu, buchało więcej pary — i tyle. Usta jak gdyby mu się powiększały od tego ciągłego krzyczenia. Och! kobiety w ciąży powinny unikać takich widoków. Coupeau tak długo już chodził tam i z powrotem od materaca do okna, że wydeptał sobie ścieżkę; od jego trzewików słomiana mata poprzecierała się na wylot.

Nie. doprawdy, nie było w tym wszystkim nic pięknego i Gerwazyna, drżąca, pytała się w duchu, po co tu znowu przyszła. Pomyśleć, że wczoraj wieczorem u Boche'ów zarzucano jej, że naśladując Coupeau popadała w przesadę! Skądże! nie zrobiła tego ani w połowie, tak jakby było trzeba! Teraz lepiej mogła się przyjrzeć, jak Coupeau się do tego zabierał, i już nigdy w życiu nie zapomni, jak w tej chwili wyglądał z tymi oczyma szeroko rozwartymi w próżnię. Niemniej chwytała piąte przez dziesięte, co mówili między sobą lekarz dyżurny i ordynator. Pierwszy z nich używając przy tym słów, których nie rozumiała, opisywał szczegółowo, jak przeszła choremu noc. Otóż przez całą n noc jej stary gadał do siebie i wyczyniał swoje łamańce: to zawierały, w gruncie rzeczy, te wszystkie uczone słówka. Potem ten starszy łysy pan, zresztą nie nazbyt grzeczny, jak gdyby zauważył wreszcie jej obecność, i gdy lekarz dyżurny powiedział mu, że jest ona żoną chorego, począł jej zadawać pytania ze złowrogą miną komisarza policji:

— Czy ojciec tego człowieka pił?

— Owszem, proszę pana, coś niecoś, jak i każdy... Zabił się spadając z dachu kiedyś po pijatyce.

— Czy matka jego piła?

— Cóż, proszę pana, tak jak i każdy; pan rozumie, kieliszeczek tu, to znowu kieliszeczek tam... O! to bardzo przyzwoita rodzina!... Był jeszcze i brat, umarł bardzo młodo, w konwulsjach.

Ordynator spoglądał na nią swym przenikliwym wzrokiem, po czym podjął znów brutalnym tonem:

— A pani: pani też pije?

Gerwazyna zająknęła się, poczęła się bronić, położyła rękę na sercu, dając najświętsze słowo, że nie kłamie.

— Pije pani! Niech się pani strzeże, oto, do czego prowadzi trunek... Wcześniej albo później umrze pani w taki sam sposób.

Przywarła plecami do ściany. Ordynator odwrócił się od niej. Przykucnął wcale nie troszcząc się o to, czy nie powyciera sobie surduta kurzem ze słomianej maty, i zaczął się bacznie przyglądać drgawkom Coupeau wyczekując, kiedy tamten będzie go mijał, i wodząc za nim oczyma. Tego dnia choremu drgały z kolei nogi, drgania z rąk przeszły niżej, w stopy; istny pajac na sznurku, za który ktoś pociąga, fikający nogami i rękami, z tułowiem sztywnym jak drewno. Choroba zwolna przybierała na sile. Rzec by można: jakaś podskórna muzyka; to „coś" szło w ruch co trzy albo cztery sekundy, toczyło się przez chwilę, potem ustawało i na nowo przechodziło w ruch, zupełnie jak lekki dreszcz wstrząsający ciałem bezdomnego psa, gdy przemarznie on zimą pod progiem. Brzuch i ramiona zaczynało już przenikać jakieś drganie, podobne do drgań wody na chwilę przed zagotowaniem. Swoją drogą, zabawne kipnięcie: jechać na tamten świat wijąc się całym ciałem, niby dziewczyna, która boi się łaskotek!

Tymczasem Coupeau głucho pojękiwał. Wydawało się teraz, że cierpi o wiele bardziej niż dnia poprzedniego. Urywane jego skargi pozwalały się domyślać, że trapią go wszelkiego rodzaju dolegliwości. Kłuły go tysięce szpilek. Każdy cal skóry przytłaczało jakieś brzemię; po udach łaził mu jakiś wyziębły, przemoczony zwierz i zanurzał kły w żywym mięsie. To znów jakieś inne bestie przywierały do jego ramion rozrywając mu szponami grzbiet. .

— Pić, och! pić! — pomrukiwał bez ustanku.

Lekarz dyżurny sięgnął po dzbanek z limoniadą stojący na półeczce i podał mu go. Chory chwycił dzbanek oburącz i chciwie wchłonął jeden tęgi łyk wylewając połowę płynu na siebie; ale wnet z wściekłością i wstrętem wypluł wszystek napój wołając:

— Do diabła! toż to wódka!

Wówczas lekarz dyżurny na skinienie ordynatora przytknął dzbanek, nie wypuszczając go z ręki, do ust chorego, żeby dać mu się napić. Tym razem Coupeau przełknął łyk wody wyjąc tak, jakby połknął płomień.

— To wódka, do kroćset! to wódka!

Od poprzedniego dnia wszystko, czego się napił, było dla niego wódką. Wzmagało to w nim pragnienie, ale nie mógł już pić więcej, bo wszystko go paliło. Przyniesiono mu zupy, ale oczywiście usiłowano go otruć, bo zupa cuchnęła witriolem. Chleb był kwaśny i zakalcowaty. Wszędzie dokoła miał tylko truciznę. W separatce śmierdziało siarką. Skarżył się nawet na to, że ludzie pocierają umyślnie zapałki pod samym jego nosem, żeby go zapowietrzyć. Ordynator podniósł się przed chwilą i przysłuchiwał się wszystkiemu, co mówił Coupeau, przed którym teraz, w biały dzień, znów zaczęły się pojawiać upiory. Ho, ho! wydawało mu się, że widzi na ścianach pajęczyny wielkości okrętowych żagli! Potem te pajęczyny przeobrażały się w sieć, której oka to ścieśniały się, to rozszerzały: pocieszna zabaweczka! Poprzez te oka wędrowały jakieś czarne kule, prawdziwe kule magika, bo z początku rozmiarów kul bilardowych, potem rozmiarów kul armatnich; to pęczniały, to kurczyły się na przemian — ot! po prostu, byle mu nie dać spokoju. Nagle wykrzyknął:

— O, szczury, teraz skądś znów wzięły się tu szczury!

Kule przedzierzgały się obecnie w szczury; wstrętne te zwierzaki zaczynały puchnąć, przedostawały się poprzez sieć, wskakiwały na materac i gdzieś stamtąd się ulatniały. Była tam też jakaś małpa, która to wyłaniała się ze ściany, to przenikała w głąb ściany z powrotem, a za każdym razem podchodziła do niego tak blisko, że zaczynał się cofać w obawie, żeby nie odgryzła mu nosa. Naraz wszystko przekształciło się znów w coś innego; ściany widocznie zaczęły się chwiać — bo dławiąc się ze strachu i z wściekłości powtarzał:

— Więc to tak, ajajaj! trzęście mną, gwiżdżę sobie na to!... Ajajaj! chałupa! ajajaj! zrównana z ziemią!... Tak, bijcie w dzwony, zgrajo kruków! grajcie sobie na tych waszych organkach, żebym nie mógł dowołać się straży!... Oni tam ustawili jakąś machinę za murem, ta hołota! Słyszę, jak warczy, chcą nas tu wysadzić w powietrze... Gore! do diabła! gore! Krzyczą, że gore! jak toto pała gorącem. O! rozjaśnia się, rozjaśnia! Całe niebo płonie czerwonymi ogniami, zielonymi ogniami, żółtymi ogniami... Do mnie! na pomoc! gore!

Krzyki jego przeszły w rzężenie. Teraz już tylko mamrotał jakieś pojedyncze wyrazy bez związku, z pianą na ustach, z brodą mokrą od śliny. Ordynator tarł sobie palcem nos, ruchem, który wykonywał niewątpliwie z przyzwyczajenia w obliczu ciężkich przypadków choroby. Odwrócił się do lekarza dyżurnego i zapytał go półgłosem:

— A jak z temperaturą: stale czterdzieści stopni, prawda?

— Tak, panie doktorze.

Ordynator skrzywił się. Postał jeszcze ze dwie minuty z oczyma utkwionymi w Coupeau, po czym wzruszył ramionami i dorzucił:

— To samo leczenie, bulion, mleko, limoniada z cytryn; jako lekarstwo stosować rozcieńczony roztwór chininy... Proszę być stale przy chorym i wezwać mnie w razie czego.

Wyszedł; Gerwazyna poszła za nim chcąc go zapytać, czy jest jeszcze jaka nadzieja. Ale tak sztywno kroczył korytarzem, że nie śmiała do niego przystąpić. Przez chwilę stała bez ruchu, wahając się, czy wrócić jeszcze do swojego starego. Już i tak przedstawienie wydało jej się męczące aż strach. Słysząc, jak mąż krzyczy, że limoniadę czuć wódką, czmychnęła, słowo daję! rezygnując z dalszego ciągu widowiska. Turkot pojazdów i cwałujące ulicami konie napełniały ją takim uczuciem, jakby cały zakład świętej Anny gonił za nią trop w trop. I ten doktor ze swoimi groźnymi wróżbami! Naprawdę, zdawało jej się, że już nosi w sobie chorobę.

Oczywiście, na ulicy Goutte-d'Or Boche'owie i inni już na nią czekali. Jak tylko pokazała się w bramie, zawołano ją do stróżówki. No i jakże! ojciec Coupeau trzyma się jeszcze przy życiu? Mój Boże! tak, wciąż jeszcze się trzyma. Boche jak gdyby osłupiał i miał wygląd mocno strapionego: założył się o butelkę wina, że ojciec Coupeau nie pociągnie nawet do wieczora. Jak to! więc jeszcze się trzymał? I wszyscy goście dziwili się uderzając się pięściami po udach. Ot, chwat, co stawiał się śmierci okoniem! Pani Lorilleux obliczyła, przez ile już godzin: trzydzieści sześć godzin plus dwadzieścia cztery godziny, razem sześćdziesięt godzin. Psiakość sobacza! już sześćdziesięt godzin tak wywijał girami i darł gębę! Jak świat światem, nikomu jeszcze nie udało się dokazać czegoś podobnego. Ale Boche, wściekły w głębi duszy z po wodu przegranej butelki, z miną pełną powątpiewania, jakby brał Gerwazynę na śledztwo, począł się dopytywać, czy jest tego pewna, że Coupeau nie odwalił kity zaraz po jej wyjściu. O! nie, nie zanosiło się na to, za tęgo fikał. No, więc Boche jeszcze bardziej nalegając poprosił ją, żeby na próbę odtworzyła z grubsza, co ten Coupeau tam wyprawiał. Tak, tak, jeszcze trochę! na ogólne żądanie publiczności! Wszyscy mówili, że to będzie bardzo miło z jej strony, bo akurat znajdowały się wśród obecnych dwie sąsiadki, które nie widziały jej popisu wczoraj i właśnie przyszły, żeby całą scenkę zobaczyć. Dozorca wołał, żeby goście się ustawili, ludzie rozsuwali się zostawiając wolne miejsce pośrodku stróżówki, popychając się łokciami, przejęci dreszczem rozciekawienia. Tymczasem Gerwazyną opuściła głowę: naprawdę, bała się, że i ona wpadnie w tę chorobę. Jednakże pragnąc dowieść, że nie dlatego się ceregieluje, żeby musieli ją prosić, spróbowała ze dwa, trzy razy podskoczyć; ale na próżno się wysilała, w końcu usunęła się na ubocze: słowo honoru, nie może! Wśród obecnych przebiegł szmer rozczarowania: szkoda, naśladowała to wszystko znakomicie. No, ale ostatecznie, skoro nie może! Ponieważ zaś Wirginia wróciła do siebie do sklepu, zapomniano o ojcu Coupeau i poczęto z ożywieniem rozmawiać o Poissonach, u których obecnie aż trzęsło się od awantur; wczoraj był u nich komornik z asystą, policjantowi groziło zwolnienie ze służby; co do Lantiera, to kręcił się koło córki restauratora z sąsiedztwa, noszącej się z zamiarem założenia własnej flaczarni. Dalibóg! żartowano sobie na ten temat, każdy zawczasu już widział, jak to flaczarka rozgospodarowuje się w sklepie; po łakociach — coś bardziej podstawowego. Ten rogacz Poisson grał w tym wszystkim najgłupszą rolę; jak to się działo, u diabła, że człowiek, który już choćby ze względu na swój fach powinien był być frantem kutym na cztery nogi, okazywał się u siebie w domu takim naiwniaczkiem? Naraz wszyscy jednak umilkli spostrzegając, że Gerwazyną, na którą nikt już nie patrzył, próbuje swych sił całkowicie odosobniona w głębi stróżówki, drygając rękami i nogami, odstawiając Coupeau. Brawo! o to im właśnie chodziło, dziękują, to im wystarczy. Gerwazyną stanęła ogłupiała, jakby ocknęła się z jakiegoś snu. Potem wymknęła się co prędzej. Dobrej nocy, kochani państwo! — i ruszyła do siebie na górę, żeby postarać się zasnąć.

Nazajutrz Boche'owie ujrzeli ją, gdy wychodziła w południe z domu, tak jak w oba poprzednie dni. Życzyli jej przyjemnej zabawy. Owego dnia u świętej Anny cały korytarz, drżał od wrzasków i tupań Coupeau. Jeszcze trzymała za poręcz, . gdy . usłyszała, jak. wył:

— O! już są i te jędze!... Doszlusujcie no tu trochę bliżej, to gnaty wam poprzetrącam!... Ach! chcą mnie zakatrupić, ach! jędze!... Bogacz ze mnie większy niż wy wszyscy. Zabierajcie się stąd, do pioruna!

Stała chwileczkę, zdyszana, pod drzwiami. Aha! więc teraz bił się z całą jakąś armią! Gdy weszła, wszystko to wzmagało się i stawało się coraz piękniejsze. Coupeau był teraz furiatem, zbiegiem z Charenton! Szamotał się pośrodku separatki miotając rękami we wszystkie strony, w siebie samego, w ściany, w podłogę, koziołkując, zamierzając się pięściami w próżnię; to usiłował odemknąć okno, to znowu krył się, bronił się, kogoś wołał, komuś odpowiadał i potrafił wywołać tyle tego piekielnego harmideru sam jeden, z wyrazem twarzy straceńca napastowanego przez całą jakąś zgraję. Gerwazyną połapała się, iż ma złudzenie, że jest na dachu i zakłada arkusze blachy. Ruchem ust naśladował miech, grzebał lutownikami na palenisku przenośnego piecyka, przyklękał przeciągając palcem po brzegach słomianej maty, jak gdyby ją lutował. Tak, teraz, gdy już miał zdychać, przypomniał mu się jego zawód, a jeśli przy tym ryczał wniebogłosy, jakby się ledwie już trzymał na dachu, to dlatego że jacyś hultaje przeszkadzali mu w robocie, którą chciał wykonać jak należy. Na wszystkich sąsiednich dachach roiło się od draniów, co mu się naprzykrzali. A przy tym ci kiepscy kawalarze puszczali mu pod nogi gromady szczurów. Ach! te brudne bestie, ciągle je miał przed oczami! Na próżno je rozdeptywał, z całej siły szorując stopą o ziemię, ledwie jedno stado pierzchało, nadciągały dalsze, na dachu aż czerniło się od tego plugastwa. Ba! mało tego: były tam także pająki! Blacharz obciskał na sobie porywczo spodnie, rozgniatając o udo pękate pająki, które zakradły mu się w nogawki. Do stu piorunów! chyba już nigdy nie upora się z tą swoją dniówką, chcieli go zgubić, szef ani chybi przepędzi go na. cztery wiatry. Toteż śpieszył się z robotą, gdy wtem wydało mu się, że ma w brzuchu parową maszynę; przez rozdziawione szeroko usta wypuszczał kłęby dymu, gęstego dymu, który napełniał cały pokój i ulatniał się oknem; blacharz, pochylony, bez ustanku dmuchając, spoglądał na wstęgę dymu, jak wywijała się na ulicę, wzbijając w niebo i przesłaniała słońce.

— Patrzcie! —wykrzyknął. —To ta banda z szosy Clignancourt,poprzebierani wszyscy za niedźwiedzie, sadzą się na nadzwyczajności.

Trwał przysiadłszy. w kucki pod oknem, jakby ścigał oczami, z wysokości dachu, jakiś korowód przeciągający ulicą.

— A to ci pochód, lwy i pantery strojące okropne miny... Są tam też jakieś pędraki poprzebierane, za psy i koty... Jest i ta wielka Klementyna, z tymi swoimi kołtunami pełnymi pierza. O! do kro set! fiknęła koziołka, pokazuje wszystko, co ma!... Słuchaj no, kochasiu, warto by nam tak drapnąć gdzieś sobie we dwójkę... Ejże! gliny przeklęte, zostawicie wy ją w spokoju czy nie!... Nie strzelajcie, do kaduka! nie strzelajcie...

Krzyczał głosem coraz donioślejszym, chrapliwym, pełnym przerażenia i porywczo schylając się powtarzał, że policja i wojsko jest na dole, jacyś ludzie, którzy celują w niego z karabinów. Ze ściany wystawała luf a pistoletu wymierzona w jego pierś. Przychodzili odebrać mu jego pannę.

— Nie strzelajcie, u licha! nie strzelajcie... Potem zaczęły się walić domy; naśladował hurgot, z jakim ulice rozpadały się w gruzy, a potem wszystko znikło, wszyscy pierzchli. Ale zanim jeszcze zdążył odsapnąć, jawiły się inne obrazy przemieniając się jeden w drugi z niebywałą szybkością. Chorobliwa potrzeba ciągłego mówienia napychała mu usta słowami, które wyrzucał z siebie niepowiązane, przy wtórze nieustannego bełkotu w krtani. Głos jego wciąż przybierał na sile.

— Patrzcie ją! to ty, dzień dobry!... Tylko bez żadnych kawałów! nie pakuj mi tych swoich kudłów do gęby.

I przeciągając sobie dłonią po twarzy, dmuchał, żeby włoski nie dostawały mu się do ust. Lekarz zapytał go:

— Kogo pan tam widzi przed sobą?

— Żonę, do licha!

Wpatrywał się w ścianę, obrócony plecami do Gerwazyny.

Praczka poczuła nagle pietra aż miło i też wpatrzyła się uważnie w ścianę, żeby sprawdzić, czy przypadkiem nie spostrzeże tam siebie. Coupeau mówił dalej.

— Słuchaj, tylko mnie aby nie bujaj... Nie lubię, jak mnie tumanią... Do licha! zrobiłaś się na bóstwo, toaletę masz fest. Gdzieżeś sobie na to wszystko zarobiła, ty klempo! Przyszłaś ze swojej kurwiej szachty, stara wydro! Poczekaj, już ja cię urządzał... Co? masz tam swojego faceta, że go tak zakrywasz kiecką? Cóż to za jeden, ten tutaj? Nachyl no się porządnie, niech go zobaczę... Do cholery, znów on!

Jednym straszliwym skokiem znalazł się przy ścianie tryknąwszy w nią głową: ale obicie, podścielone czymś miękkim, osłabiło siłę uderzenia.

Rozległ się tylko łoskot ciała, które impet odrzucił od ściany i powalił na słomianą matę.

— Kogo pan tam widzi przed sobą? — zapytał powtórnie lekarz.

— Kapelusznika, kapelusznika!— wył Coupeau, Zapytana przez lekarza, o kogo tu mogło chodzić, Gerwazyna zaczęła się jąkać nie będąc w stanie odpowiedzieć; cała ta scena poruszała w niej bowiem najprzykrzejsze wspomnienia z jej życia. Blacharz podniósł zaciśnięte pięści.

— Rozprawimy się z sobą, mój zuchu! Zadam ja ci nareszcie bobu! Acha! przychodzisz jakby nigdy nic, w tym swoim tandetnym paltociku na grzbiecie, chcesz sobie robić ze mnie publiczne pośmiewisko. Dobra nasza! już ja ci ukręcę tę twoją główkę jak makówkę, tak, tak, ukręcę! i to gołą ręką, nie przez rękawiczki!... Nie strugaj mi tu junaka... Bierz za swoje. A masz! masz! masz!

Pięściami wymierzał ciosy w próżnię. Ogarnął go szał. Cofając się natrafił" na ścianę i wydało mu się, że to jakaś napaść od tyłu. Odwrócił się i z wściekłością wszczepił się w wojłokowe obicie. Podrywał się, skakał z kąta w kąt, tłukł brzuchem, pośladkami, ramieniem, padał, wstawał z powrotem. Ciało jego, coraz bardziej bezwładne, przy każdym z tych zderzeń wydawało łoskot coraz bardziej głuchy, jak mokre pakuły. Tym ślicznym zapasom wtórowały złowrogie groźby i dzikie, gardłowe ryki. Jednakże walka widocznie przybierała dla niego obrót niekorzystny, gdyż oddech jego stawał się coraz krótszy, oczy występowały z orbit; zwolna jak gdyby opanowywał go dziecinny lęk.

— Mordują człowieka! mordujączłowieka!... Wynoście mi się stąd oboje. Och, świńtuchy, obśmiewają się. Ot! nakryła się nogami, rogówka!... Pojedzie do lali, to jak amen w pacierzu. A! zbój, jak to ją katuje! obrzyna jej kulasa tym swoim majchrem. Drugi kulas leży już na ziemi, kałdun rozpłatany na dwoje, pełno krwi... O! mój Boże, o! mój Boże, o! mój Boże...

Skąpany w pocie, ze zjeżonymi włosami, przerażający, wycofywał się tyłem, potrząsając gwałtownie rękami, jakby chciał odepchnąć od siebie tę straszliwą scenę. Z piersi poczęły mu się dobywać rozdzierające jęki, zwalił się na wznak na materac, o który zawadził nogami.

— Proszę pana, proszę pana, umarł! — powiedziała Gerwazyna złożywszy ręce.

Lekarz podszedł i wyciągnął Coupeau na środek materaca. Nie, nie umarł. Zdjęli mu buty; stopy zaczynały już sinieć od palców; i tańczyły,. tylko same te stopy, jedna przy drugiej, rytmicznie, jakby poruszały się w tańcu szybkim i miarowym.

W tej właśnie chwili wszedł ordynator. Przyprowadzał z sobą dwóch kolegów: jednego chudego, drugiego tłustego, z wstążeczkami orderowymi tak jak i on sam. Wszyscy trzej pochylili się i nic nie mówiąc oglądali chorego ze wszystkich stron; potem z nagła zaczęli coś półgłosem mówić między sobą. Obnażyli pacjenta od ud po ramiona; Gerwazyna, wspiąwszy się na palcach, ujrzała ten obnażony tułów. No, i dla kompletu drżenie przesunęło się z ramion w dół, a z nóg w górę, i wesołość udzielała się teraz nawet kadłubowi! Co tu gadać, brzuch pajaca też sobie potrafi zbytkować. Wzdłuż żeber, jak przy śmiejących się ustach, tworzyły się drobne fałdki; „maciek" falował w tempie zadyszki, jak gdyby pękając ze śmiechu. Wszystko było w ruchu, nie ma co! Muskuły kojarzyły się w taneczne pary, skóra drgała jak na bębnie, a włoski na niej pląsały skłaniając się nawzajem jeden przed drugim. Musiał to być chyba wielki alarm bojowy, rzekłbyś, końcowy galop przed metą, kiedy już świta i wszyscy tancerze trzymają się za ręce przytupując obcasami.

— Śpi — szepnął lekarz naczelny.

I zwrócił się do pozostałych dwóch, żeby spojrzeli na twarz pacjenta. Twarzą Coupeau — oczy miał on zamknięte — wstrząsały lekkie, nerwowe dreszcze, które ją całą ściągały. Wyglądał jeszcze bardziej odrażająco, jakby rozdeptany, z wystającą żuchwą, ze zniekształconą maską jakiegoś nieboszczyka, którego w chwili śmierci dręczyły zmory. Ale doktorzy, przypadkiem rzuciwszy okiem na stopy, zwrócili się wnet w tę stronę i poprzytykali do nich nosy zdradzając oznaki głębokiego zaciekawienia. Stopy tańczyły dalej. Coupeau spał, a stopy tańczyły mimo to! Och! ich szef mógł sobie chrapać w najlepsze, nic je to nie obchodziło, one robiły w dalszym ciągu swoje, monotonnie, nie przyśpieszając ruchów ani też nie zwalniając. Istne stopy-automaty, stopy, które zażywały uciechy, jaka im się nadarzała.

Jednakże Gerwazyna, zobaczywszy, że doktorzy przyłożyli dłonie do nagiego tułowia jej męża, sama też zapragnęła go dotknąć. Zbliżyła się po cichutku, przyłożyła rękę do jego ramienia. I trzymała ją w ten sposób z minutę. Mój Boże! co tam działo się w środku? Aż po najgłębsze zakamarki ciała wszystko tańcowało; chyba nawet kości podrygiwały. Drgawki, falowania przenikały skądś z dala, przypływały jak gdyby nurtem jakiejś podskórnej rzeki. Jak tylko trochę mocniej nacisnęła ręką, czuła, że tam szpik w kościach zaczynał krzyczeć z bólu. Gołym okiem dostrzegało się tylko nikłe fale drążące dołki — niby na powierzchni jakiegoś wirującego leja; ale tam, wewnątrz, musiało następować spustoszenie nie lada. Co za diabelska robota! krecia robota! To właśnie trucizna szynku tak działa żądając gdzieś tam w. głębi owe ciosy motyki. Całe ciało było tą trucizną przesycone — i, u licha! robota ta musiała dopiąć wreszcie swojego celu rozkruszając, niwecząc do szczętu Coupeau wśród nieustającego dygotu całego jego ciała.

Doktorzy wyszli. Po upływie godziny Gerwazyna, która została z lekarzem dyżurnym, znów powtórzyła cicho:

— Proszę pana, proszę pana, umarł...

Ale lekarz, który przyglądał się stopom, potrząsnął przecząco głową. Gołe stopy poza brzegiem posłania wciąż jeszcze tańczyły. Bynajmniej nie były zanadto czyste, paznokcie miały z dawna nie obcinane. Upłynęło znów parę godzin. Nagle stopy zesztywniały, zastygły w bezruchu. Wówczas lekarz dyżurny odwrócił się do Gerwazyny mówiąc:

— Już po wszystkim.

Dopiero śmierć unieruchomiła te stopy.

Gdy Gerwazyna znalazła się z powrotem na ulicy Goutte-d'Or, zastała u Boche'ów gromadę kumoszek rajcujących podnieconymi głosami. Myślała, że czekały na nią żądne nowin — podobnie jak dni poprzednich.

— Kipnął — powiedziała otwierając drzwi; powiedziała to spokojnie, z miną znużoną i otępiałą.

Ale nikt jej nie słuchał. W całym domu panowało poruszenie. Och! to dopiero pyszna historia! Poisson przyłapał żonę i Lantiera na gorącym uczynku. Nikt nie wiedział dokładnie, jak to było, bo każdy opowiadał o tym na swój własny sposób — w każdym razie policjant spadł tamtym na kark w chwili, gdy oboje wcale się tego nie spodziewali; dorzucano jeszcze pewne szczegóły, które panie powtarzały sobie zagryzając wargi. Taki widok, oczywiście, pozbawił Poissona całej jego flegmy. Istny tygrys! Ten człowiek mało towarzyski, chodzący zawsze sztywno, jakby kij połknął, zaczął ryczeć i skakać jak zwierz. Potem wszystko ucichło. Widocznie Lantier wyjaśnił sprawę mężowi. Ale i tak z całym tym interesem daleko zajechać nie mogli. Boche oznajmił, że ostatecznie sklep obejmuje córka restauratora ż sąsiedniej kamienicy i że ma w nim urządzić flaczarnię. Ten cwaniak kapelusznik uwielbiał flaki.

Tymczasem Gerwazyna ujrzawszy, że nadchodzą pani Lorilleux i pani Lerat, powtórzyła:

— Kipnął... Mój Boże! cztery dni tak wywijać kulasami i tak wrzeszczeć...

Wobec tego obu siostrom nie wypadało nic innego, tylko sięgnąć po chusteczki. Brat ich popełnił w życiu wiele błędów, ale ostatecznie był to ich brat. Boche wzruszył ramionami i powiedział dostatecznie głośno, żeby wszyscy mogli usłyszeć:

— Phi! o jednego pijaczynę mniej!

Od tego dnia, ponieważ Gerwazyna coraz częściej traciła głowę, jedną z osobliwości kamienicy było widzieć ją naśladującą Coupeau. Nie potrzebowano prosić, dawała przedstawienie bezinteresownie, drygając nogami i rękami, mimo woli wydając ciche okrzyki. Ani chybi, nawyk ten przyswoiła sobie u świętej Anny zbyt długo przyglądając się swojemu staremu. Ale nie była z niej taka szczęściara, żeby umrzeć od tego jak on. Ograniczało się to u niej do strojenia nieudanych małpich grymasów, które sprawiały, że łobuzeria uliczna rzucała w nią kapuścianymi głąbami.

Bytowała w ten sposób jeszcze przez długie miesiące. Staczała się coraz niżej, godziła się na największe upokorzenia, dzień w dzień przymierając po trosze głodem. Jak tylko wpadło jej w ręce parę groszy, upijała się i łomotała w ściany. Wszyscy okoliczni mieszkańcy obarczali ją najplugawszymi zleceniami. Pewnego wieczora ktoś założył się, że nie zje ona czegoś, co we wszystkich wzbudzało wstręt; a jednak zjadła, żeby zarobić sobie dziesięć su. Pan Marescot zdecydował się w końcu wyeksmitować ją z pokoju na szóstym piętrze. Ale ponieważ   niedawno znaleziono ojca Bru w jego norze pod schodami martwego, gospodarz był tak łaskaw, że zostawił jej ową komórkę. Odtąd mieszkała w komórce po ojcu Bru. Tam właśnie, na kupce starej słomy, trzęsła się z zimna. z pustym brzuchem i zlodowaciałymi członkami; ziemia najwidoczniej odżegnywała się od niej. Stała się głupkowata, nawet nie przychodziło jej na myśl, żeby rzucić się z szóstaka na bruk podwórza i raz wreszcie z tym wszystkim skończyć. Śmierć miała ją zabierać stopniowo, kawałek po kawałku, każąc jej się tak poniewierać po sam kres tej jej przeklętej egzystencji, jaką sobie sama zgotowała. Nie dowiedziano się nawet nigdy dokładnie, od czego umarła. Mówiono o tym raz tak, a raz owak. Ale prawdę mówiąc, umarła z nędzy, od niechlujstwa i mozołów swego nieudanego życia. Zdechła ze zbydlęcenia, jak wyrazili się Lorilleux. Rankiem pewnego dnia, kiedy na korytarzu zaczęło czymś cuchnąć, przypomniano sobie, że nikt nie widział jej od dwóch dni, i znaleziono ją już zzieleniałą w tej jej komórce.

I to właśnie ojciec Bazouge przybył z trumną ubogich pod pachą, żeby ją zabrać. Był jeszcze owego dnia pijany aż miło, ale dziarski mimo wszystko i wesoły jak ptaszek. Kiedy rozpoznał klientkę, z którą miał do czynienia, począł snuć filozoficzne rozważania przysposabiając swoje skromne gospodarstwo:

— Na każdego przychodzi kolej... Nie potrzeba się przepychać, miejsca jest tam dla wszystkich dosyć... I to niemądrze tak się śpieszyć, bo wtedy staje się u celu później... Co do mnie, to ja bardzo chętnie sprawię każdemu tę przyjemność. Jedni chcą, drudzy nie chcą. Otrzaskaj się trochę, człowieku, z tym wszystkim, a zobaczysz... Ta, na przykład, najpierw nie chciała, a potem znowu chciała. No, więc musiała poczekać... Wreszcie stało się i zaiste! Zarobiła sobie na to! Do roboty, raźno a wesoło!

I gdy brał Gerwazynę w swoje wielkie czarne ręce, ogarnęła go jakaś tkliwość: delikatnie uniósł tę kobietę, która tak długo w nim się kochała. Potem układając ją z ojcowską tkliwością na dnie trumny, wybełkotał między jednym a drugim czknięciem:

— A wiesz... posłuchaj... to ja, Cacuś-Wesołek, zwany pocieszycielem pań... W porządku! jużeś szczęśliwa. Lulaj sobie, moja ślicznotko!