Wojciech Dzieduszycki

W PARYŻU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI.

XLII.

XLIII.

XLIV.

XLV.

XLVI.

XLVII.

XLVIII.

XLIX.

L.

W PARYŻU

Tom II.

Dzieduszycki Wojciech

ROZDZIAŁ XXVI.

Kiedy Celina weszła do bielonej, ubogiej izby, w której miała mieszkać jako „narzeczona" Le Bela, ujrzała przed sobą starszego robotnika o chudej, zżółkłej twarzy. Kiedy go Le Bel ujrzał, cofnął się przerażony o kilka kroków, bo poznał Gargasse'a, który tu przybył, wiedząc przez ulicznika o tem, co Le Bel poszedł robić.

— Chodź tu, obywatelu Esparcatte — rzekł Gargasse spokojnie. — Nie cofaj się. Dowiedziawszy się o tem, że nająłeś sobie tu pomieszkanie, sprosiłem tu kilku przyjaciół na naradę. W tem miejscu możemy radzić spokojnie, nie budząc niczyjego podejrzenia, nieprawdaż? Teraz jest rzeczpospolita liberalna; wiesz dobrze, że ona jest tak samo przeciwna naszej sprawie, jak każdy inny rząd, a jest niebezpieczniejszą dla nas, ponieważ ludzie, którzy są teraz na czele rządu, spiskowali razem z nami przeciwko cesarstwu. Wiedzą, co robimy, gdzie się schodzimy. Musimy się przeto mieć na baczności. U mnie będą się teraz ludzie schodzić tylko dla pozoru, a prawdziwe narady będą się odbywać u ciebie. Zaraz tu się zejdzie kilku przyjaciół. Czemuż wyglądasz tak zmieszany, obywatela Esparcete? A powiedz mi, kto jest ta piękna pani, którą sprowadziłeś z sobą? Wygląda jakoś smutna, jakoś nie swoja. Czy to może owa panna Cieszanowska, o której mi mówiłeś, że chciała iść za ciebie, i że ją zmuszają opiekunowie, aby szła za obcego, za bogatszego człowieka Doszedłeś widzę do celu twoich marzeń i czego nie mógł osiągnąć młody uczony pan Le Bel to osiągnął prosty robotnik i komunista Esparcete. Powiedz ze mi, co sprowadziło tą cudowną zmianę? Czy opiekunowie tej panny są tak gorliwymi przyjaciółmi sprawy ludu, że ani na chwilę nie wahali się oddać swojej pupilki w twoje ręce, jak się tylko dowiedzieli, że jesteś komunistą? Cav robotnik, który może rzucać tysiączkami, wydał im się nagle bardzo bogatym? Bo nie ulega wątpliwości, że bogactwo i ubóstwo są rzeczami względnemi i że to, co się wydaje mierną fortuną dla przyszłego lekarza, jest ogromnym skarbem dla cieśli naprzykład, albo dla czeladnika ślusarskiego, że nie mówię już o prostym wyrobniku fabrycznym. Bo dotąd nie wiem, jaki zawód chcesz sobie wybrać, wiem tylko, że obiecujesz tysiąc franków tym, którzy ci do pomogą w zamierzonym przez ciebie zamachu. Wiem także, że zamiast pilnować dopełnienia powierzonych tobie rozkazów, występujesz z szeregu w najważniejszej chwili, innych pociągasz za sobą i myślisz o zadośćuczynieniu twojej osobistej namiętności. My komuniści takiej prywaty i takiej niekarności nie znosimy u siebie i zwykliśmy ją karać przykładnie.

Le Bel stał, jak wryty. Ogniste plamy migały mu się przed oczyma. Gniew burzył się w nim, ale nie śmiał się porwać Gargasse'a, bo wiedział, że przepadnie, jeśli się na tego człowieka rzuci; był zupełnie bezradny, a klął tylko po cichu Villaome'a, o  którym się domyślał, ze go zdradził.

Po ostatnich słowach Gargasse'a spróbował jednak odpowiadać, spróbował się tłómaczyć:

Wybełkotał niewyraźnie:

— Byłem w parlamencie. Tam się dokonało wszystko, co się dokonać miało, aby przewrócić obecny stan kraju Myślałem że marsz do pawilonu Flory jest czystą formalnością, że się tam obejdzie bezemnie i bez kilku ludzi...

Gargaase spojrzał teraz bystro na Le Bela i zawołał gromkim głosem:

— Podwładny myśleć nie powinien; powinien ślepo wykonywać rozkazy. A tylko głupiec mógł myśleć, że wygnanie cesarzowej z Tuilerji jest czczą formalnością. To najważniejsza rzecz w całej rewolucji. Gdyby prywatny sługa taką rzecz zrobił, jak zrobiłeś, wygnanoby go ze służby. Ale tego się nie odgania, kto wszedł do tajnej organizacji spiskowej. Tego się gubi, jeśli się nie da naprawić Miałbym wielką ochotę ciebie zgubić za zdradzone zaufanie Ale tego nie zrobię, jeszcze. Tymczasem odbieram tobie wszelką władzę nad robotnikami. A na to, aby być pewnym twojego posłuszeństwa, biorę zakładnika, o którego ci najwięcej chodzi Jeśli będziesz słuchał nas we wszyskiem, aż do końce, oddam w ręce twoje pannę. Cieszanowską i będziesz się mógł z nią ożenić Jeśli nie, nie dostaniesz jej do rąk twoich. Jeśli zechcesz nas zdradzić, jeśli spróbujesz nas zadenuncjować, zginiesz, a przed tobą jeszcze zginie twoja kochanka. Bądź pewny, że będziemy wiedzieli o wszystkiem, co będziesz robił, a zgnieść ciebie będzie rzeczą nadzwyczaj łatwą. Nikt nie domyśli się nawet, gdzie zginął, czy to robotnik Esparcete, czy to młody medycynier Le Bel.

To rzekłszy, zwrócił się Gargasse ku Celinie i podając jej rękę, rzekł: — Chodź pani ze mną.

Celina, zupełnie obojętna na dalszy swój los, skoro jej się ten los wydawał beznadziejnym a jeśli co, rada, że się wydostała z rąk

Le Bela, usłuchała rozkazów i podała rękę Grargasse'owi.

Grargasse spojrzał na Le Bela. Widział, że namiętność przebrała w nim miarę; zła myśl błysnęła w jego oczach, gotów był do czynu szalonego. Gargasse wydobył tedy wolną ręką z zanadrza bluzy rewolwer i odciągnąwszy kurek, wymierzył niem w czoło La Bela.

— Dostąp, — rzekł — w głąb pokoju, bo cię zastrzelę.

Le Bel odszedł cofańcem aż pod najdalszą ścianą, podobny do tygrysa, który się cofa, warcząc, przed rozkazem poskromiciela zwierząt, a Gargasse wyprowadził Celinę z kamienicy, trzymając w ręku rewolwer z odciągniętym kurkiem i oglądając się ustawicznie, jak długo szedł korytarzami i schodami starego domu.

U bramy, na ulicy, stał Villaume ze swoimi towarzyszami.

Gargasse rzekł do nich: — Wyście niewinni, boście słuchali rozkazów waszego bezpośredniego przełożonego. Tylko pieniądze, które wam dał, macie złożyć dziś jeszcze do wspólnej kasy. Możecie isć do domu.

Gargasse prowadził, milcząc, milczącą Celinę, przez przybytki nędzy, póki nie doszedł do swojego pomieszkania. Obejrzała się tu Celina, nie rozumiejąc. Uderzyła ja tylko postać margrabiego de Villefranche, leżącego nieruchomie na swojem łożu.

— Siadaj — rzekł Gargasse — wypocznij sobie. Nie bój się, nic ci się złego nie stanie u mnie.

Celina siadła na drewnianem krześle koło ściany, na pół martwa, a Grargasse chodził czas jakiś milcząc po izbie. Wreszcie stanął wprost naprzeciw Celiny i zapytał się jej, z założonomi na pierś ramiony:

— Powiedz mi, pani, czyście się umówili z Le Belem, co do tej ucieczki? Czy kochałaś Le Bela?

Celina odpowiedziała spazmatycznym płaczem, zasłoniwszy twarz oburącz.

Gargasse pomilczał znowu czas jakiś. Kiedy się szlochanie Celiny nieco uspokoiło, powtórzył zapytanie.

— Nie, — odrzekła — ja go nienawidzą. On porwał mnie dziś gwałtem. Byłam narzeczoną człowieka, którego szanuje,, którego kocham może, z którym byłabym była w Polsce szczęśliwą. Le Bela nigdy nie kochałam, był dla mnie wstrętnym. Opiekunowie chcieli mnie zmusić, abym za niego poszła. Nie wiem, co by się było stało ze mną. Ale trafił się mój rodak, pan Wronowski, teraz mój narzeczony, i uwolnił mnie od pewnego nieszczęścia. Już byłam spokojną, jaz byłam szczęśliwą, kiedy Le Bel, przebrany za robotnika i na czele innych robotników, wpadł do mojego pomieszkania, gdzie byłam sama i uwiódł mnie przemocą. Zmiłuj się pan nademną i wróć mnie pan moim opiekunom, mojemu narzeczonemu!

Wyraz politowania zarysował się na twarzy Gargasse'a, patrzącego w piękne, zapłakane lice Celiny, ale nic nie odpowiedział, tylko zaczął znowu chodzić po izbie. Milczenie zalegało czas jakie, pokój, po którym Gargasse chodził, w którym Villefranche leżał nieprzytomnie, i w którym Celina siedziała nieruchomie na swojem drewnianem krześle.

Wreszcie Gargasse przerwał milczenie: — Nie mogę ciebie oddać twoim opiekunom. Służę nazbyt ważnej sprawie, abym mógł usłuchać głosu litości. Jesteś dla mnie ważnym zakładnikiem, i obiecałem zresztą, ze cię oddam Le Belowi, jeśli do końca będzie posłuszny moim, rozkazom, a ja zwykł jestem dotrzymywać słowa.

— Ale, — dodał po nowej chwili milczenia — jak znam teraz Le Bela, jestem prawie pewny, że zawini niebawem znowu i że będę cię mógł oddać tam, gdzie zechcesz, jeśli tyłka przysięgniesz pierwej, że nikomu we Francji nie opowiesz tego, coś tu widziała. Mówiłem La Belowi, że w razie zdrady zginiesz. To była groźba, nie obietnica i wolno to zmienić. Zresztą zginiesz dla niego, ale nie dla życia i dla tych którzy cię kochają. Będziesz wolna i może szczęśliwa, jeśli szczęście, wbrew swojemu zwyczajowi, zechce dla ciebie dotrzymać swoich obietnic. Tymczasem będziesz tu bezpieczna, nienaruszona.

Po tych słowach zapanowało znowu długie milczenie, aż do chwili, w której Fany wesoła z jedzeniem dla sparaliżowanego margrabiego. Z zadziwieniem spojrzała na młodą damę, siedzącą koło ściany. Nie widziała nigdy Celiny, więc jej nie poznała; Gargasse'a o nic nie śmiała pytać i nakarmiwszy chorego, któremu trzeba było jedzenie do ust  wkładać, chciała już odejść, kiedy ją Gargasse zatrzymał.

Rzekł: — Fany! to jest panna Celina Cieszanowska, która ma przebywać u mnie, aż do czasu. Dzisiaj odstąpisz jej swoją izbę, a sama tu przenocujesz na moiem łóżku, bo ja zabawię całą noc na mieście. Jutro znajdę dla niej pokój w pobliżu. Nasi sąsiedzi ustąpią się jej na moją prośbę, ona się tam przeniesie, a ty jej będziesz usługiwać. Kupisz jej książki, papiery, wszystko, czego zażąda. Ale oprócz mnie, nie wolno nikogo do niej puszczać. Moi ludzie będą strzedz kamienicy, aby stąd nie wyszła. A gdybyś chciała jej dopomóż do tego, aby uszła, spadnie na twoją głowę najsroższa kara. Pamiętaj!

Fany zadrżała, słysząc groźbę Gargasse'a.

Po chwili zaprowadził Gargasse Celinę do Fany i pozostawił tam obie niewiasty same. Celina siadła znowu milcząc, na krzesełka, a Fany nieruchoma stała przy niej. Słyszały wyraźnie kroki odchodzącego Gargasse'a. Dopiero kiedy zaginęły w dali, przemówiła Fary:

— To pani jesteś narzeczoną pana Wronowskiego?

Celina spojrzała zdziwiona na Fany, która była teraz przebrana w zwykły fartuszek i czepeczek paryskiej służącej.

Spytała:

— A skądże wiesz o mnie? Czy mnie znasz?

— Nie widziałam pani nigdy, ale słyszałam o niej nieraz. Ja jestem dawna towarzyszka Le Bela i nazywam się Fany. Wiesz zapewne, jak mnie sponiewierał, jak mnie zrobił stawką niegodziwego zakładu? Aby się pomścić na nim, starałam się uniemożliwić jego ślub z panią. W tym celu przysłałam do was pana Hektora Moriau; i udało mi sie. Ale skądżeż się pani ta wzięłaś? Bo tego zgoła nie rozumiem.

Celina rozpłakała się znów na to zapytanie. Utuliwszy się, opowiedziała Fany dokładnie dzieje ostatnich kilku godzin.

Fany słuchając; zacinała zęby i ściskała pięście. Kiedy Celina skończyła, zawołała tylko:

— A to łotr nad ludzką wiarę!

Celina spojrzała na nią błagającym wzrokiem, mówiąc:

— Baz mi już pomogłaś. Winnam ci jaz wiele. Czy nie możesz mnie wyprowadzić z tego dziwnego więzienia, do którego wpadłam? Przecież groźby robotnika tego są płonne i śmieszne? Jak raz się dostaniemy pod dach moich opiekunów, będziemy obie bezpieczne. Zresztą mogę cię potem wywieść z  Paryża, z Francji.

Fany potrząsła smutnie głową i rzekła:

— Nie nie mogę zrobić. Każdy mój krok będzie znany mojemu teraźniejszemu panu każde nieposłuszeństwo przepłacę życiem. To człowiek niewzruszony ani przez groźby, ani prasa prośby, a co powie, to zrobi. To człowiek dziwny; takiego drugiego chyba nie ma na świecie. Żałuję, żem do niego przyszła na służbę, bo drżę przed nim nieustannie.

— A skądże taka moc a tego człowieka? Czy on jest taki zły?

— Zły, nie! On jest po swojemu święty; tylko tak niewzruszony, jak święci z kamienia. Drżę przed nim, ale podziwiam go?

— A któż to jest? jak się nazywa...

— Nazywa się Gargasse. Jest to człowiek bardzo majętny, miljonowy, ale żyje, jak robotnik. Jest to człowiek bardzo uczony, ma mnóstwo ksiąg u siebie i czytuje te księgi po nocy, a mimo to zajmuje się we dnie, wraz z innymi robotnikami, najgrubszą ręczną pracą. Miał być księdzem, ale wystąpił z seminarjum, bo nie wierzył i walczy teraz z księżmi, a przecież widywałam, jak się na kolanach modlił. On jest jednym z najpotężniejszych naczelników, najpotężniejszym nawet naczelnikiem komunistów paryskich. Wszystko, co ma, wydaje na rewolucję socjalną, którą przygotowuje, do której rewolucja polityczna i obwołanie rzeszy pospolitej jest tylko wstępem, przygotowaniem. Całe przedmieście świętego Antoniego jest posłuszne jego rozkazom; każde jego skinienie znajduje posłuch. Jak zechce, zamordują tu nieposłusznego człowieka tak cicho, że żaden policjant się o tem nie dowie. Żaden król, żaden car nie jest tak potężnym u siebie, jak tu Gargasse. Kiedy się o tem dowiedziałam, żałowałam, żem tu przyszła za chlebem. Ale cóż robić? teraz muszę go słuchać, jak go wszyscy słuchają.

— Więc dla mnie nie masz rady? Nie masz nadziei ?

— Jest, jak pomyślę, przecie nadzieja. Aż do tej chwili nic o tem nie wiedziałam, ze Le Bel przystał do komunistów, że się przebrał i przezwał. On to zrobił, aby nasycić a woja namiętność, aby wykonać ten zbrodniczy zamach, który ręka Gargasse udaremniła. Gargasse nigdy pani nie wyda w ręce La Bela. Ja to wiem To jest człowiek, który uknuje jakieś szaleństwo, aby się pomścić na Gargaase'u, aby panią prędzej dostać w swoje bydlęce łapy. Ja to będę wiedziała prędzej od wszystkich szpiegów Gargaase'a, ja o tem najpierwsza doniosę Gargasse'owi, ja to sama sprowadzę, choćbym miała przytem zginąć i tak panią uwolnię. Nienawiść kobiety może bardzo wiele może wszystko, a ja Le Bela z serca nienawidzę.

Na tem się skończyła owa rozmowa, w tajemniczej kamienicy, pośród labiryntu domów, na przedmieściu świętego Antoniego. Noc zapadła. Fany namówiła Celinę, aby się rozebrała i aby się położyła do łóżka. Ale sen nie zszedł tej nocy na powieki nieszczęśliwej Polki, która się stała więźniem dziwnego spisku, w obcem, ogromnem mieście. Celina modliła się noc całą ale w modlitwie nie znalazła ani spokoju, ani pociechy.

A tymczasem rewolucja dokonała się w Paryżu tłumy ludu nie znalazły żadnego oporu w Tuilerjach, jak go nie były znalazły w pałacu Bourbon. Cesarzowa wyszła tylko bramą tylną i wyjechała nie nagabywana przez nikogo do Belgji. Sen dziwnej wielkości, który ozłocił był życie pięknej Hiszpanki, rozchwiał się jako sen, a Francja pod nowem hasłem rzeczy pospolitej gotowała się do dalszych, śmiertelnych zapasów z nieprzyjacielem, który najechał jej granice.

Pan Ciarski z żoną, córką i Wronowskm przypatrywali się rewolucji aż do końca stojąc na moście nad Sekwaną. Już było dobrze po południu, kiedy Stanisław i Kazimierz z trójko lorowemi kokardami przy surdutach odnaleźli rodziców.

— Już wszystko się skończyło, — zawołał Kazimierz uradowany. — Francja jest rzecząpospolitą. Tak się tego przelękną prawdopodobnie Prusacy, że się sami cofną do granic. Wszyscy się tego spodziewają.

— A jak nie, — dodał Stanisław — będziemy się bili, niechaj popróbują guzów! Cała młodzież chwyci teraz za oręż Tchórz chybi pozostanie w domu. Organizuje się gwardja narodowa, do której Kazimierz i ja wstąpimy zaraz jutro.

— Niech się spróbują bić! — rzekł pan Eugenjusz. pełen uniesienia. — Lepiej, aby naród francuski walcząc, wyrósł w olbrzyma, aby raz na zawsze zdeptał łeb gadowi despotyzmu. Wtenczas i Polska zmartwychwstanie. I ja, choć stary, wstąpię także do gwardji narodowej, jeśli mi dadzą tylko rangę odpowiednią mojemu wiekowi i mojemu doświadczeniu. Broniąc Francji, będę walczył za Polskę.

Pani Eliza ani słowem się nie sprzeciwiła mężowi. Rozumiała, że synowie muszą wstąpić do gwardji narodowej, że na to nie było rady. Co do męża, była przyzwyczajoną do jego ogni słomianych i pewna, że nie dostanie rangi odpowiedniej, była spokojną o to, ze do gwardji nie wstąpi. Zresztą zdawało jej się, że ta gwardja prochu nie powącha, że będzie sobie tylko spokojnie paradowała po Paryżu. Nikt bowiem nie przypuszczał wtedy, aby się Prusacy odważyli na oblężenie ogromnego miasta.

Wszyscy szli do domu w złotym humorze, debatując o niezawodnych zwycięstwach rzeczypospolitej francuskiej. Kornel w to nie wierzył, ale wolał się nie sprzeczać. Milcząc prowadził Olimpję pod rękę.

Kiedy wrócili do domu, zdziwili się nieco, nie zastawszy Celiny. Spytali się sług, kiedy wyszła? Ale sługi nie powiedzieć nie mogły, bo już jej nie zastały, kiedy same wróciły; nie taiły się bowiem z tem, że przypatrywały się także rewolucji, nic tylko o tem nie wspominały, że tańczyły karmaniolę.

— Zapewne — rzekła pani Eliza — Celina chciała wreszcie także przypatrzyć się rewolucji i wyszła sama.

— To było wielce nieostrożcie, — zawyrokował pan Eugenjusz.

— Ależ  papa nie wiesz — rzekła Olimpja. — Jakie dziwne pomysły miewa Celina?

— Nie ma co na nią czekać, — podjęła pani Eliza, — Biadajmy do stołu, a ona wnet nadejdzie.

— Pójdę ją szukać — rzekł Kornel.

— A gdzież ją pan znajdziesz? Tu w Paryżu człowieka nie można tak łatwo znaleść.

— Może poszła się pomodlić do kościoła. Narzekała nieraz na to, że dawno nie była w kościele.

— To z kościoła trafi do domu. Mogła już wiedzieć, że to godzina obiadowa.

Kornel nie dał się powstrzymać i wyszedł szukać Celiny. Kiedy się nie zjawiła do końca obiadu, wyszli także szukać Kazimierz i Stanisław. Ale darmo! Nigdzie nie było jej ani śladu. Noc zapadła i zostawiła wszystkich w wielkim, a Kornela w śmiertelnym niepokoju.

XXVII.

Anatol Moriau rozumiał to dobrze, że w chwili, w które] się losy Francji rozstrzygały, nie można było ścigać zabójcę ojca. Poprzestał tedy na tem, że pozostawił opieczętowany pokój Le Bela i że się przekonał, iż Le Bel nie zamieszkał wcale pod Sfingą. Znikł, a najął pokój na to tylko, aby zmylić pogonie. Kiedy się Paryż uspokoi, będzie czas podnieść skargę. Anatol tego nie omieszka, choćby przez szacunek dla pamięci ojca, chociaż lękał się, że winowajca znikł bez śladu, że nikt go już nie pochwyci.

Sprawił tymczasem cichy pogrzeb poecie. Nazajutrz po obwołaniu rzeczypospolitej francuskiej, odniesiono zwłoki Hektora Moriau do pospolitego grobu, gdzie ciała ubogich leżą razem w jednej wielkiej jamie. Nie było za co kupić osobnego grobu i nikt prawie, oprócz Anatola i Pierety nie szedł za trumną człowieka, który był przecie w swoim czasie głośnym i popularnym. Tak to oszukuje sława tych, którzy za nią giną.

Wracając z pogrzebu rozmawiał Anatol z Pieretą smutno, nie o tem już, co przepadło i co się odwołać nie da, ale o tem, co będzie. Groziło bowiem teraz Pierecie i jej dziecku, że zostaną bez dachu, jak tylko pomieszkanie Hektora Moriau wyjdzie. Dawne ich pomieszkanie było już wynajęte komu innemu, a zupełnie nie mieli pieniędzy, za któreby mogli nająć choćby taką samą, jak dawniej, izbę na poddaszu. Cały spadek po Hektorze Moriau wystarczył zaledwo na koszta pogrzebu, a Anatol był teraz żołnierzem, żył z płacy prostego żołnierza i zgoła nic nie mógł zarabiać. Nawet gdyby nie to, nie o wiele lepiejby się przedstawiała jego przyszłość; wiedział o tem, że dostawał lekcje i rękopisy do przepisywania, tylko dzięki stosunkom ojca, którego nie było już na świecie. Bez tego spadłby na poziom wielu ubogich studentów, których znał i którzy musieli przyjmować najprzykrzejsze i najbardziej upokarzające roboty na to, aby samemu wyżyć zaledwo. Nie było o tem mowy, aby taki student mógł wyżywić kobietę i dziecko, nawet w zwyczajnym czasie, a cóż dopiero teraz, kiedy stagnacja wszystkich interesów dawała się coraz wyraźniej uczuwać.

— Boże, mój Boże! — wołał Anatol — cóż pocznę teraz z tobą, Piereto, i z naszem dzieckiem? Lęk mnie bierze na myśl, że pozostaniesz bez dachu i bez chleba.

— Cóż? — odrzekła Piereta. — Będę robiła to, co tyle innych robi. Poszukam jakiejś służby, albo dziennego zarobku w jakimś sklepie, a dziecko biedne trzeba będzie oddać na mamkę,. Tam bardzo wiele dzieci umiera. Ale cóż robić? Może i lepiej będzie Temistoklesowi, jeżeli nie będzie potrzebował żyć na tym niedobrym świecie?

— Jeszcze tak nie mów, Piereto. Mam przyjaciół. Oni zechcą mnie wesprzeć w tej potrzebie. Pożyczą mi pieniądze.

— A skądże oddasz te pieniądze? Nie, nie zapożyczaj się dla mnie! Losem dziewcząt z ludu jest pracować ciężko.

— Pamiętaj Piereto o tem, że nietylko o ciebie chodzi; chodzi także o nasze dziecko, którego życia nie wolno narażać na zgubę.

— Nie ma na to rady. Powiadają, że to dziecko nie powinno się było narodzić. Może to prawda, że nasz stosunek był zdrożnym i Bóg karze nas teraz za to; ukarze także dziecko.

— Mówisz, jak fanatyk. Nie chcę tego słyszeć. Bluźnisz sprawiedliwości Bożej.

— Spojrz tylko, Anatolu, na świat dokoła i powiedz, co my wiemy o sprawiedliwości Bożej ? Iluż to niewinnych ślęczy w nędzy, ile wystęnych opływa w skarbach! Jeśli jest sprawiedliwość Boga, nie rozumiemy jej; nie jest podług ludzkiej miary.

— Piereto, błagam cię nie oddawaj jeszcze dziecka w obce ręce Mam nadzieję, mam, że znajdę dla ciebie miejsce także, w którembyś mogła przebywać z dzieckiem.

Piereta potrząsała głową smutnie.

— To być nie może — rzekła — daremne twoje zachody, nikt takiej matki nie przyjmie do siebie z dzieckiem, które przyszło na świat, wbrew przepisom praw ludzkich i tego, co wielu nazywa prawem Boskiem.

Jednak Piereta zrobiła to, o co ją Anatol prosił. Została jeszcze tego dnia przy najukochańszem dziecku, przy tej części własnej istoty, którą kobiety kochają nadewszystko, w pomieszkaniu starego Moriau. Anatol uścisnąwszy ją wielokrotnie, poszedł szukać. Przy niej udawał, że jest dobrej myśli, ale czuł w głębi serca, że niepodobna cokolwiek znaleść. A tu urlop, który otrzymał z wojska, ubiegał już nazajutrz.

Chodził po ogromnych, niezwykle ożywionych ulicach pogrążony w rozpaczy, o której gród olbrzymi nic nie wiedział, zajęty cały dziejowemi sprawami, albo zabawą, która teraz nawet nie usypiała w świetnym Paryżu. Różne projekta przesuwały mu się przez głową, ale przy żadnym nie ujrzał nawet iskierki nadziei.

Przez chwilę tylko zatrzymała się jego myśl przy Ciarskich. Dalekie pokrewieństwo i dawna osobista zażyłość wiązały go z tą rodziną, a ojciec przywrócił właśnie w ostatnich czasach dawne stosunki z panem Eugenjuszem. Ale nie! o tych ludziach nie można było myśleć ani przez chwilę. Pani Eliza dzierżyła berło w tej rodzinie, a przy niej niepodobna nawet wspomnieć takiej sprawy, jak sprawa Pierety.

Ale Ciarscy przypomnieli Anatolowi Wronowskiego. Był to obcy, cudzoziemiec, jednak obudził w Anatola wielkie względem siebie zaufanie; a prócz tego był wiele winien jego ojca, który sprowadził swoją interwencją jego zaręczyny. Przecież nie odmówi podobnej przysługi Anatolowi, kiedy ten przyjdzie prosić o pomoc w nagłej potrzebie? Wyjedzie niezawodnie niezadługo z żoną do Polski. Niechże na ten czas Pieretę weźmie z sobą, choćby jako sługę a tymczasem niech zamieni swoje pomieszkanie w hotelu, za dawne mieszkanie Hektora Moriau, mech trzyma przy sobie do usług Pieretę. Pomieszkanie wypadnie mu darmo jeszcze przez dwa miesiące z góry i tak będzie żył wygodniej i taniej, jak w hotelu. Zresztą Anatol wstąpił do wojska tylko na czas wojny, a wojna powinna się przecież skończyć. przed ubiegłem tych dwu miesięcy. Po wojnie będzie mógł Anatol wziąć ślub z Pieretą, a z żoną ślubną pójdzie przecie jakoś łatwiej. Teraz dopiero widział Anatol wyraźnie, że stosunki takie, jak jego stosunek z Pteretą, były lekkomyślnemi, że ludzie nie bez przyczyny winowali tych, którzy takie stosunki zawiązują. Gdyby Piereta była jego żoną, szedłby całkiem śmiało do Kornela, pewny, że mu Kornel przysługi nie odmówi, na ten nawet wypadek, jeśli zamierza Paryż opuścić w czasie wojny; a teraz wiedział, że trudno mu będzie brać z żoną swoją kochankę Anatola i jej dziecko. Jeśli na to przystanie nawet, będzie musiał rzecz upozorować jakiemś kłamstwem, a kłamstwa były dla Anatola wstrętnemi, będą równia wstrętnemi dla Wronowskiego, upokarzającemi dla Pierety.

A jednak stosunek Anatola z Pieretą różnił się od małżeństwa tem tylko, że nie dopilnowano pewnych form prawnych. Miłość była większa, od tej, która bywa w małżeństwie, a oboje postanowili, że związek ich potrwa aż do śmierci. A właśnie brak tych czczych formalności gotów był teraz związek rozerwać, wspólne dziecko zgubić, a Pieretę pchnąć w otchłań nędzy, w kał hańby, nie wiedzieć na jakie losy. Anatol miał większy od Le Bala powód do wyrzekania na formy społeczne, na urządzenia głupie ludzkich praw. Przecież Piereta nie była dotychczas jego żona, dlatego, że prawo żądało rozmaitych formalności i straty czasu przed ślubem. A jednak należało się mieć tę odwagę i dawniej jeszcze pomówić otwarcie z ojcem.

Anatol nie umiał sobie tego dowieść, żeby był bez winy, nie umiał sobie wmówić, aby społeczeństwo mogło obyć się bez form uświęcających małżeństwo i sprowadzających jego prawne i społeczne skutki. Anarchiczne myśli nie powstały w jego głowie, tylko wielki smutek i wielka trwoga zaległy jego pierś.

Szedł do hotelu, w którym Wronowski mieszkał, bez wielkiej nadziei, naprzód już upokorzony, zawstydzony, ale szedł, bo nie mógł w sobie wzniecić innej, jakkolwiek wątłej nadziei, oprócz tej, którą pokładał we Wronowskim.

Doszedłszy do hotelu dowiedział się, że Wronowskiego nie było w domu; że przeszłej nocy przyszedł dopiero nad ranem, a wyszedł na miasto mimo to dość wcześnie następnego rana. Nikt nie mógł powiedzieć, kiedy wróci ?

Anatol postanowił czekać w bawialni hotelowej. Czekał godzinami. Było już całkiem ciemno, a jednak dość wcześnie, kiedy ujrzał Kornela, przez drzwi otwarte, w przyległej jadalni. Był bladym, nadzwyczaj znużonym. Cały dzień szukał Celiny i nigdzie nie mógł znaleźć je] śladu. Władze paryskie jeszcze nie przyszły do równowagi. Republikańscy naczelnicy urzędów zastępywali dawnych imperjalistycznych, a podrzędne organa nie mogły użyczyć należytej uwagi pytaniom i prośbom Kornela i Ciarskich. Odkładano rzecz na później; powiadano, ża można się pędzie dopiero za  dni kilka zająć odszukaniem śladów tej, co przepadła! Kornel był okropnie smutny, prawie beznadziejny, ale taki znużony i głodny, że musiał wypocząć. Padł prawie na krzesło i kazał sobie podać wieczerzę, aby sił nabrać na dzień jutrzejszy.

Anatol wstał i poszedł do niego. Słowa, które miał wymówić, dławiły go, wychodziły z jego ust z trudnością. Przemówił jednak:

— Dobry wieczór, panie Wronowski! Czekałam na pana długo, bo mam do niego wielką, bardzo wielką prośbę, prośbę, od której spełnienia zależy moje szczęście, a szczęście i życie może, najdroższych dla mnie istot.

Kornel spojrzał na Anatola zdziwiony. Rzekł:

— Jakto? Pan do mnie masz prośbę?

— Tak, panie Wronowski. Musze, się przyznać do stosunku, o którym nie łatwo jest mówić, bo świadczy o mojej lekkomyślności, jeśli nie użyję ostrzejszego i słuszniejszego może wyrazu. A muszę o tem mówić, bo nie mam nikogo, do którego mógłbym się udać, a pan mnie może nie odmówisz wielkiej przysługi, przez pamięć dla mojego ojca świętej pamięci?

— Jakto ? Dla pańskiego ojca świętej pamięci?

— Tak jest. Mój ojciec już nie żyje. Przed kilkoma dniami umaił, w sam dzień bitwy pod Sedanem, rano, został zamordowany...

— Został zamordowany. Czyż zbrodnie się w Paryżu mnożą, jakby pośród dziczy?

— Jest moje przekonanie, że został zamordowany. Dowiedzieliśmy się z niezawodnego źródła, że La Bel ma zawsze przy sobie te moja nieszczęsna wiersze, które były przedmiotem zakładu i że chce je wydać pod swojem imieniem, ale dopiero po śmierci mojege ojca, aby uniknąć wykrycia swojego szpetnego potępku. Biedny i chciał je koniecznie odebrać, a to tem bardziej, że jak pan o tem najlepiej wiesz, Le Bal przegrał zakład. Ojciec wybrał się zatem rano do Le Bela, zastał go w domu, ale stamtąd nie wrócił. W kilka godzin potem dostawszy kartkę od lekarza, otrzymałem urlop, który jutro w południe dobiega do końca i zastałem ojca umarłego, pokrwawionego w pokoju Le Bela. Lekarz stwierdził, że silne uderzenie w pierś sprowadziło śmierć starca, a La Bel opowiadał o zgonie w sposób w najwyższym stopniu nieprawdopodobny. Co więcej, znikł tego samego dnia bez śladu. Albo wyjechał z Paryżu, albo ukrywa się w mieście pod obcem nazwiskiem..

Kornel mimo nieszczęścia, które jego samego przytłaczało, nie mógł dziwnego opowiadania Anatola nie słuchać z największą uwagą. Teraz chwycił się oburącz za czoło i zawołał;

— Le Bel jest w Paryżu, był przynajmniej w Paryżu wczoraj popołudniu?

— A skądże to pan wiesz ?. Czy pan go widziałeś?

— Nie, nie widziadłem, ale Le Bel popełnił wczoraj drugą zbrodnią. Bóg pana przyprowadził do mnie, bo wytropimy go wspólnemi siłami. Słuchaj pan! Ja pana teraz opowiem historję równie dziwną, równie straszną, która mnie się tym razem tyczy. Streszcza się w kilku słowach Rodzina Ciarskich i służba wyszła wczoraj na miasto, aby się przypatrywać rewolucji i nieszczęsna ciekawość skosiła mnie, abym im towarzyszył. Jedna panna Celina nie chciała wyjść z pomieszkania. Wróciwszy do domu nie zastaliśmy jej; dotąd nie wróciła. Wszystkie nasze poszukiwania nie naprowadziły nas dotąd na jej ślad. V. tej chwili jest tak, jak gdyby policji nie było w Paryżu. Ale jestem już teraz pewny, że to Le Bel porwał pannę Celinę.

— Tak i ja jestem tego pewny — zawołał Anatel:

— Nie dla tego się ukrył, aby uniknąć śledztwa po dokonanem morderstwie, bo toby było niezręcznem, i niezgodnem z jego zuchwałym temperamentem, tylko na to, aby sobie przygotować norę, do którejby mógł zanieść porwaną pannę.

— To jest straszne, ale tak jest Nasza odsiecz przyjdzie zapóźno, ale naszym obowiązkiem tropić, śledzić.

— Dla tego tylko nie wracał już do Ciarskich, nie przeszkadzał pańskim zaręczynom. Gotował już pokryjomu swój samach, i z pewnością jest gdzieś w Paryża, pod przybranem nazwiskiem. Są tu labirynty ulic i zaułków, w których można się ukryć bezpieczniej, jak gdziekolwiek na  prowincji, albo gdziekolwiek nawet zagranicą. A potem, można panną powieść przemocą do innej dzielnicy Paryża. Wywieźć ją daleko, niepodobna. On  jest ta i my go wytropimy. Zaprzęgnę do tych łowów mnóstwo znajomej mi młodzieży. Wydostaniemy go, choćby się ukrył pod ziemię.

— Tak, wydobędziemy go z pod ziemi odrzekł Kornel, z największą goryczą w głosie — Ale w Jakimże stania znajdę moją narzeczoną? Czy jej Le Bal już nie zhańbił? Czy można ją będzie odbierać? Czy nie przepadła już wiecznie dla szczęścia i dla mnie?

Po słowach słowach umilkli obaj, Słychać było dokoła obojętny szmer jadalnej sali.

— Chodźmy na górę, do mojego pomieszkania — rzekł znowu Kornel. — Ta niepodobna o takich rzeczach rozmawiać.

I poszli na górę, i siedli naprzeciw siebie, w ciasnej izdebce paryskiego hotelu, i milczeli, aż Anatol przerwał milczenie, mówiąc:

— Pan jesteś równie nieszczęśliwy jak ja — a mimo to będę pana prosił o pomoc, o wielką łaskę ?

— O cóż takiego?

— Panie Wronowski, ja jestem także narzeczony, i drżę także o los mojej narzeczonej, a pan możesz mi ją wyratować, tak, jak, da Bóg, pana oddam nietkniętą pannę Celinę.

I opowiedział, nie bez wielkigo samoprzezwyciężenia, to wszystko, poco był pierwotnie przyszedł do Kornela, a rzecz zakończył takiemi oto słowy:

— Nie wtem, jak się pan zapatrujesz na mój zamiar. Ale mnie się wydaje, że jest moim obowiązkiem wobec Boga i Pierety. abym ją poślubił, jak będę tylko mógł, i abym ją jaz teraz strzegł przed nędzą, i przed hańbą, i przed niebezpieczeństwami o których mówić trudno, w które popadnie niezawodnie, jeśli pozostanie bez dachu i bez chleba.

W położeniu w którem się Kornel znajdował niepodobna było odmówić prośbie człowieka, na którego pomoc sam liczył, bez którego pomocy nie mógł się, obejść, nie znając Paryża, a znając niedołęstwo Ciarskiego i obojętne usposobienie jego synów. Zresztą trudno powiedzieć, co byłby zrobił w innem położeniu.

Odpowiedział jednak powoli, i nie baz wewnętrznej trudności:

— Dobrze, zrobię tak, jak pan chcesz; będzie mi nawet teraz koniecznie potrzeba prywatnego pomieszczenia. Z hotelu nie będę prowadził polowania za zbrodniarzem. Tylko przyznam się, że nie wiem jak się mam obchodzić z ta osobą o której pan mówisz?

Anatol zarumienił się i odrzekł:

— Niestety, nie jest dotąd moją żoną. Będzie pańską służącą.

— Ba, widział pan, ja nie jestem Francuzem, a jestem w dodatku szlachcicem — człowiekiem zacofanym, jak pan powiesz zapewne, i nie znam jeszcze dobrze różnicy jaka we Francji istnieje między żoną a nie żoną. Dla mnie ślub cywilny małżeństwa nie stanowi, bo zdaje mi się zawsze, że Bóg, a nie ladzie powinni ustanawiać i uświęcać takie związki.

Anatol odpowiedział tylko:

— Cokolwiekby było, nie przyjąłbym od pana jałmużny, i Piereta może pański chleb jeść tylko pod tym warunkiem, aby była pańską sługą.

— A zatem — zakończył Kornel — jutro się przeniosę do pomieszkania pańskiego ojca. Dziękuję pana za delikatna zaufanie, które pokładasz we mnie. A jutro zaczniesz tropić Le Bek.

XXVIII.

Kiedy się Kornel znalazł w dawnem pomieszkaniu Hektora Moriau, razem z Pieretą i jej dzieckiem, zrobiło ma się bardzo dziwnie Ba sercu. W jakiemże to był niesłychanem położeniu ów turysta, który przyjechał do Paryża na rozrywkę, który się dał w Paryżu omotać jakiemuś niezwykłemu przeznaczeniu, który się zaręczył z panną, poznaną przypadkiem i któremu teraz zbrodniarz, zabójca, tę panną porwał ? Szukał jej jej z obowiązku, i bolał nad tem, że ją utracił; zdawało mu się, że coś pękło w jego życiu, tak, jak gdyby kto był silnie w stół uderzył młotem, zostawiając na nim wielki rys. Życie jego nie było zniszczone, powróciło do tego stanu, w którem było pierwej i miało być dalej, takie same, jak dotąd, tylko jakieś zeszpecone. Odmieni się chyba, jeśli Celinę, odnajdzie wolną. To mu się wydawało nieprawdopodobnem myśl odwracał od chwili, w którejby ujrzał Le Bela pokonanego przez siebie, wleczonego przed sąd za morderstwo i gwałt, bo nie wiedział, czyją będzie wtedy Celina wobec Boga, nawet jeśli nie będzie związana formalnem węzłem małżeństwa? A na każdy sposób będzie pokalana tem, co zobaczy, co pozna w tym poczwarnym stosunku z mordercą, który ją porwał, choćby samemi tylko namiętnemi zamachami bezwstydnego La Bela, których pewno nie braknie. A cudem będzie, jeśli się oprze jego przemocy i podstępowi. O tem myślał Kornel ustawicznie i przeto szukał Celiny bez zapału i bez nadziei szczęścia. Choć tę myśl odganiał od siebie, zdawało mu się nieraz, że byłoby najlepiej, gdyby jej nie znalazł żywej, że byłby najspokoniejszym, gdyby tylko jej ciało odnalazł. Postawiłby wtedy dla jej postaci osobny przybytek w swojej pamięci i tam czciłby umarłą Ale szukał z obowiązku, żarliwie, żadnych nie pomijając środków, z pomocą Anatola, który istotnie umiał wielu z młodzieży zająć tą sprawą.

I nie prywatnemi tylko środkami szukano Le Bela i Celiny. Rewolucje francuskie przez to tylko nie stały się ze wszystkiem zgubnemi dla kraju, że tyczą się tylko zewnętrzne) etykiety, formy rządu, a nie wstrząsają wcale, ani ustawami, ani administracją. Jedna rewolucja wieka obaliła wszystko, co przedtem istniało, ale urządzenia, które Napoleon I. później utworzył, zostały uszanowano wśród wszystkich następnych przewrotów i nikt, oprócz jednych komunistów, nie myśli ich naruszać. Nawet legitymiści, choć przeklinają rewolucję, szanują dzieło stworzone przez jej najwiękasego syna i pragną jedynie tego, aby stara dynastja stała na czele nowożytnej, z  gruntu zmienionej Francji.

Pomiędzy stałemi instytucjami Francji zajmuje tak zwana magistrat ara, to jest sądownictwo, jedno z miejsc najpocześniejszych, a jeśli zawiesi swoją działalność w czasie jakiejś rewolucyjnej burzy, czyni to na chwilę tylko. Francuska Temida zasiada zaraz na swojej stolicy i ujmuje w ręce miecz i wagę. To też sędziowie zebrali się napowrół do roboty w parę dni po obwołaniu rzeczypospolitej, kończąc spokojnie sprawy, rozpoczęte za cesarstwa i rozpatrując nowe, a uważając to za rzecz honoru i obowiązku, aby groza wojny nie  wstrzymywała toku spraw sądowych. Adwokaci, już znowu poważni i bystrzy podjęli się procesów, prowadzonych przez Kornela i Anatola przeciw Le Balowi o morderstwo i gwałt publiczny, a prokuratowie o wszystkiem zawiadomieni, uznali, że jest rzecz godna badania. Obejrzano miejsce zabójstwa domniemanego, przeczytana akta dawniejsza, popisano nowe i osądzono, ze trzeba ścigać La Bela sądownie. Nato trzeba go było najpierw chwycić: postanowione za tem nie rozgłaszać zbrodni i utrzymać rzecz całą w tajemnicy i udano się do policji z prośbą aby zbrodniarza wytropiła.

Policja podjęła się sprawy. Najbieglejsi tajni policjanci byli wszyscy tego zdania, że La Bel ukrywał się z pewnością gdzież w Paryżu i szukano wszędzie, czy gdzieś nie mieszkają razem ludzie, podobni do fototografij Le Bela i Celiny. Ale poszukiwania prywatne i publiczne pozostały zarówno bez skutku może przecie nie z innego powodu, jak dla tego, że wszystkie najlepsze siły policyjne, tak, jak wszystkie siły nowego rządu w ogóle, były zaprzątnięto innemi wcale sprawami.

Rząd obrony narodowej dawał nieustannie dowody całkiem niezwyczajnej energji. Mężowi, którzy stali teraz na czele rzeczy pospolitej, ani na chwilę nie łudzili się tem, aby Prusacy dobrowolnie ustąpili z  Francji. I owszem byli przygotowani na to, że się podsuną pod sam Paryż. Wydawało się oblężenie ogromnego miasta rzeczą prawie niemożliwą, ale patrjotyzm i przezorność nakazywały, aby się przygotowano i na ten niesłychany wypadek. Na każdy sposób było świętym obowiązkiem stolicy powstrzymywać sobą najazd aż do chwili, w której Francja utworzy nowe wojska, gotowe do boju. I zdołano nadzwyczaj prędko wdrożyć w ludność Paryża przekonanie, że się będzie biła i postanowienie, że zniesie w razie potrzeby wszystkie cierpienia oblężenia. Dziw było się patrzyć na to miasto, przed chwilą tak lekkomyślne, a teras tak poważne, tak gotowe znieść każdą ostateczność. I usposobienie Paryża stało się lusposobieniem całej Francji. Gdyby rząd Napolena III. był umiał wywołać zaraz na początku wojny, taki nastrój w narodzie, nie można wątpić o tam, ze Francja byłaby zwyciężyła.

Więc nowoutworzone ochotnicze pułki napływały zewsząd do stolicy, W mieście samem tworzone gwardję narodową, do której wstępowała cała młodzież, ćwiczy się nieustannie na polu Marsowem. Nawet spory stronnictw ucichły; wszyscy myśleli tylko o obronie ojczyzny. Był cgromny kret pod miastem. Organizacja potężna rewolucji socjalnej istniała i miała swoje własne cele. Ale przewódcy komunistów kazali swoim podwładnym wstępować do gwardji narodowej, tak, ze tylko wprawne oko męża stanu, lub tajnego policjanta, mogło wiedzieć o wewnętrznem niebezpieczeństwie, jakie się ukryło pod świetną szatą powszechnego patrjotyzmu i powszechnej ofiarności.

Zadanie tajnej policji było jednak ogromne, niezmierne; trzeba jej było walczyć z dwoma publicznymi nieprzyjaciółmi, posiadającymi swoją, równie dobrze zorganizowaną policję tajną. Rzeszą ajentów w niemieckich napełniała Paryż, przenikała wszystkie warstwy społeczeństwa, zaglądała do robót natajniejszycli i nietylko donosiła o wszystkiem Bismarkowi i Moltkemu, ale wprost przeszkadzała każdej robocie, rozsiewając najpotworniejsze wieści i rozbudzając w ludzie najszkodliwsze namiętności; a nie na wiele się przydało, że wydalono Niemców z Paryża; mnóstwo ajentów praskich pozostało w mieście i rozprowadzało dalej swoją zgubną robotę. Trudno nieraz było odróżnić akcję niemiecka od akcji komunistycznej i niejeden ajent niemiecki, był także przewódcą spiskowców. Prócz tego spisek sam miał także rój swoich szpiegów i nie każdy policjant rządowy był wolny od związków a komunistami. By to koniecznością mieć na oku całą akcją spiskową, dążącą do przewrócenia saroych mych posad społeczeństwa a choć rząd teraźniejszy znał przewódców komunistycznego rucha z którymi działał do niedawna wspólnie na szkodę naród a, obalając w czasie wojny rząd napoleoński i paraliżując jego ruchy, nie śmiał ich więzić, potrzebował teraz ich pobłażania i poprzestawał na tem, że ich śledził. To mnóstwo zajęć sprawiało, ze słynna policja paryska była teraz nierównio mniej sprężystą i mniej przenikliwą, jak w czasie zwyczajnym i dlatego może była nie w stanie wyśledzić ani Le Bila, ani Celiny.

Kornel był tedy pozostawiony na pastwą własnych swoich niewesołych myśli, Honor mu kazał wytrwaó w Paryżu, aż do chwili, kiedy zniknie ostatnia nadzieja wyśledzenia zbrodniarza i jego ofiary, a jakieś ułudne wieści o tem. że ktoś widział niby Le Bela, wynurzały się od czasu do czasu Czem dłużej trwał pościg, tem głośniej odzywała się  w Kornelu myśl, że może lepiej aby się ten pościg okazał daremnym. Myśl była nie wesoła, w najwyższym stopniu dręcząca, ale uporczywa. Przypomniały ma się opowiadania o rycerzach, którzy gdzieś aż w Krymie odbijali swoje narzeczone, wzięte de jasyru ale którzy mogli je już tylko potem oddać do klasztoru, bo były splamione sprośną pieszczotą bisurmańskiego pana. Jednak ci rycerze, narażali się na Śmierć w pościgu. choć żadnej już nie mieli nadziei szczęścia. Tak samo Kornel postanowił przetrwać w Paryżu, choćby długie oblężenie. Sprowadzał tedy z domu pieniądza i patrzał z pewną smętną obojętnością na to, jak wielkie miasto zaopatrywano w prowiant, na sześć miesięcy i jak wojska pruskie zbliżały się z dniem każdym do Paryża. Nareszcie dowiedział się, że silny rekonesans francuski spotkał Prusaków u samych bram Paryża i stoczył z nimi zaszczytną, choć bezużyteczną walkę pod Villejui, w której Anatol nie brał jednak udziału. A cały Paryż i z nim Kornel usłyszeli wnet potem, że miasto zostało oblężone, że miało odtąd jedynie możność komunikowania się ze światem na pomocą gołębi, albo balonów, drogą nadpowietrzną. Stała się rzecz tak nieprawdopodobna, że była aż fantastyczną, a najnieprawdopodobniejszą rzeczą w tem wszystkiem było to, że Kornel Wronowski, wielki domator i spokojny rolnik z Karpackiego podgórza znajdował się w oblężonym Paryżu.

Że pan Eugenjusz Ciarski nie otrzymał w gwardji narodowej szarży, do której uprawniały go jego wiek i jego zasługi, przeto wyjechał z żoną i córką z miasta, zanim przyszło jeszcze do oblężenia, zostawiając w mieście tylko synów, przebranych w mundur gwardji. A czyi Le Bela mógł być jeszcze w mieńcie? Czy nie wywiózł gdzieś Celiny, która się tymczasem stała już naprawdę jego własnością? Któż mógł odpowiedzieć na to pytanie? Ale ono było płonnem. Kornel musiał teraz przetrwać oblężenie w Paryżu, a przez ten czas prowadził dalej swoje poszukiwania, prawie bez nadziei skutku.

Przy sobie miał Pieretę i jej dziecko, niby jako sługi. Było  to zrazu sąsiedztwo bardzo żenujące, które się Kornelowi wydawało przymusowem. Nie miał nawet tej satysfakcji, aby mu się mogło zdawać, że robił dobry uczynek, albo swobodną przysługę. Co zrobił, zrobił dlatego, że inaczej zrobić nie mógł, a nie bardzo wiedział, jak się miał obchodzić z tą niby sługą, a niby żoną przyjaciela. Zrazu nie żądał od niej żadnych posług i mówił do niej „pani" Ale ona potrafiła stać się bardz użyteczną i statecznie żądała, aby ją wołał po prosta: Piereto.

Mówiła: — Jestem dziewczyną z ludu. Anatol chce się ze mną ożenić, ale jeszcze się nie ożenił i niewiadomo, czy będzie mógł swój zamiar uskutecznić. Teraz, że muszę a pana służyć, byłoby niedorzecznie, gdybym została panią Moriau. Zresztą położenie w którem się znajduję i to, co zrobiłem, daje się tem tylko tłumaczyć, że jestem dziewczyną z ludu i że byłam nieświadomą praw ludzkich, że dopiero Anatol Morian nauczał mnie tego o czem dziewczęta innych klas wiedzą od kolebki prawie. Nie rób mi pan tej hańby, żebyś mnie nazywał panią, bo to znaczy, że pan mnie uważasz za osobę występną nietylko przez niewiadomości za osobę, której trudno przebaczyć błąd popełniony.

Takie powiedzenia wzruszały Kornela. Myślał  sobie nieraz, że nie można potępiać tej kobiety, że nie można jej nawet lekceważyć — a przed a wszywstkiem — zrobił to, o co go prosiła. Nazywał ją Pieretą. W tem imieniu było zawarte, że miał do czynienia z poganką i że trzeba się było na nią zapatrywać, jak na pogankę, a stawało się to dla niego tem konieczniejszem, że przekonywał się, iż była teraz do pewnego sto pnia wykształconą i że Anatol wyrobił w niej delikatne uczucia, choć zawsze jeszcze nie te, którychby się był spodziewał u wykształconej Polki, u której wszystko jest przesiąknięte wiarą w chrześcijańskiego Boga. Piereta była zawsze poganką, tylko, że stała się poganką oświeceńszą, wstydzącą się swojego położenia instynktowo, głównie ze względu na jego skutki społeczne. Toby było nie do przebaczenia u chrześcianki — ale tu? Czyż można ją było za to winić?

To słowo: poganka, miało u Pierety najzupełniejsze zastosowanie. Czy była kiedy chrzczoną o tem nie wiedział Kornel i o to się nie pytał. Ale wiedział, że nie była podobną do tylu ludzi nowożytnych, którzy otrzymawszy chrześciańskie wychowanie, popadli potem dopiero w sceptycyzm, albo odrzucili ze wszystkiem wiarę dzieciństwa, Tacy ladzie nie są poganami; zostaje w niech zawsze głęboki ślad, chrześcijańskiej etyki, podług której trzeba ich sądzić. Ot, sam Kornel nie wiedział na pewne czy jest w stanie wierzyć w dogmata katolickie, alba choćby tylko ogólnie chrześciańskie ale jak tylu mężczyzn w Polsce, nie śmiał sobie samemu powiedzieć, aby był przestał być chrześcianem, albo nawet katolikiem. Modlił się zawsze co rano i wieczora, odmawiając Ojcze nasz, Zdrowaś i Wierzę; lubiał zachodzić do kościoła, choć nie koniecznie w niedzielę; na wsi nie jadał mięsa w piątki; większą część swoich uczynków mierzył miarą moralności chrześciańskiej i tą miarą zwykł by ł bezwzględnie mierzyć wszystkie uczynki wykształconych, albo w pół wykształconych kobiet. Zgoła niepodobna było tej miary przyłożyć do Pierety. W dzieciństwie wyrosła w nienawiści do kościoła i nie słyszała nigdy żadnej wzmianki o idealnej treści jego nauki, o Bogu, o nieśmiertelności duszy, o czegokolwiek podobnem. Religję zastępowała wtedy u niej  pewna ilość niezrozumianych rewolucyjnych frazesów, błąkających się po bruku paryskim. Potem dopiero nauczyła się myśleć u czemś wznioślejszem i rozumniejszem od młodego poganina, z którym żyła  naprzekór prawom nietylko kościoła, ale także państwa, nie pomyślawszy nawet o tem, że tak żyjąc, robi źle. Wiedziała teraz o Boga i nieśmiertelności duszy, o pięknie i o miłości rodzaju ludzkiego, ale dowiadując się o tem słyszała równocześnie, że chrześciaństwo było zastarzałą, umarłą religją, mającą dziś tylko poetyczną wartość.

Skoro Kornel wyfilozofował, że tak, nie inaczej powinien się zapatrywać na Pieretę, stała się dla niego istotą bardzo wdzięczną, bardzo godną politowania. Zbliżył się także do Anatola i zaczął go nazywać po imienia. Nabywał powoli uczucia, że żyje z jakąś rodziną bardzo bliską, bardzo zaprzyjaźnioną, omal że nie z krewnymi, a to tembardziej, ze Anatol i Piereta nabrali nawzajem szacunku i szczerej przyjaźni dla Kornala, choć się dziwili czasem temu, że jego idealne wyobrażenia łączyły się z systematem przekonań szlacheckich i prawie katolickich. Nie pojmowali tego, jak takie połączenie mogło istnieć.

Anatol spytał się raz Kornela wprost o to przy Pierecie:

— Piereta mnie mówi, że modlisz się rano i wieczór na kolanach i że nosisz na piersi medalion z Matką Boską. Wytłumacz mnie, jak to być może? Powiedz mi, czy jesteś katolikiem?

Kornel nie lubiał prowadzić religijnej dyskusji, choćby sam z sobą. Odrzekł tedy wymijające i

— Czy tobie nie są drogiemi pamiątki pa ojcu? Matka zawiesiła ten medal na mojej piersi, ona nauczyła mnie modlić się, odmawiając raco i wieczór pacierz. Z tem mi dobrze. Zdawałoby mi się że byłoby i Francji lepiej, gdyby jeszcze odmawiała pacierz.

Anatol zamyślił się chwilę i podniósłszy głowę, odparł: — O tyle masz zapewne słuszność, ze Francja modli się zamało, że ducha nie wznosi do Boga, w krainę ideału i że owszem zajmuje się sprawami drobnemi, samolubnemi. Ale na to się nie mogę zgodzić, aby Odstępstwo od starych zużytych form religii miało był) sprowadzić dzisiejsze próby na Francję. Nie! jej zasługą, jej wielkością jest to, że chwyciwszy w ręce pochodnią postępu, prowadzi ludzkość do nowej wyższej religji, w której odwieczne prawdy zjawią się, bez osłony jakiegokolwiek mitologicznego symbolu.

— Czytałem teraz dawniejsze pisma twojego ojca. One są przecie chrześcjańskiemi?

— Zdawało się ludziom za młodości mojego ojca, że mogą ludzkość powieść naprzód zapomocą chrześcijaństwa.

— A dla czegoż się tobie teras wydaje inaczej?

— Bo ci, którzy stoją koło ołtarza, byli zawsze we Francji obrońcami przemocy i bojownikami reakcyi.

— Może to było winą duchowieństwa, ludzi, nie winą religii, której ci ladzie służyli?

— Nie, tak nie jest. Romantyka tem zbłądziła, że wierzyła, iż zmyślenia stare można wywiesić jako sztander nowej prawdy. Romantycy chcieli głosić ortodoksję chrześcjańską taką aby mogła służyć postępowi. Ale księża rozumieli ją taką, jaką jest w istocie i bronili jej, takiej, jaką jest. A że to nauka stworzona dla wieków minionych, że to nauka, która wypielęgnowała ład społeczny wieków ubiegłych, przeto musi patrzeć ze wstrętem na postęp społeczny i potęp naukowy, które ją przerastają, musi z konieczności być reakcyjną. To leży w naturze rzeczy.

— A jakąż to nauką myślicie zastąpić naukę Chrystusową? Gdzież jej dogmata? Gdzież są prawdy, w któreby cała Francja wierzyła?

— Nauka nowa jeszcze nie jest gotową; moje nigdy nie będzie zupełnie gotową. Jej istotą jest powstawanie, rozwój, dociekanie.

— A zatem chcecie, aby wieczny znak zapytana był Bogiem, aby wieczna dyskusja była religją? A mnie się zdaje, że znak zapytania nikomu nie da pociechy, że dyskusja sama nikomu nie wskaże drogi. Dla mnie lepszą jest pewność podana przez tradycję.

— Tak, przyjąłbym pewność, przyjąłbym wiarę, gdyby można było mieć pewność albo. wiarę. Pewność i wiara są to rzeczy niedostępne dla dzisiejszych pokoleń.

— A jednak wiem, że wierzysz w Boga, w cnotę, w ideał, w piękno. Skądże nabrałeś tej pewności, tej wiary?

— To są rzeczy, które czaję bezpośrednio, bez których nie mógłbym się obejść.

— Otóż tak samo, kiedy odmawiam katolicki pacierz i kiedy czczę wiarą moich przodków, czuję bezpośrednio że mi z tem dobrze, żebym się bez tego obejść nie mógł zwłaszcza teraz, odkąd przechodzę przez ciężkie próby. Rozumować o tem nie chcę i nie umiem. Nie walczą i tędy rozumowaniem przekonań, która są dla mnie potrzebnemi.

I na tem skończyła się dyskusji jeżeli taką rozmowę mci a nazwać dyskusją.

XXIX.

Paryż już był oblężonym, kiedy Fany się wybrała w pogodny dzień jesienny do mieszkania Hektora Moriau, Nie wiedziała nic o jego śmierci, a mając chwilę wolną, chciała się widzieć Pieretą, chociaż zgoła nie śmiała jej powiedzieć, co się działo z Celiną, lękając się wszechwiedzy i wszechmocy Gargasse'a, o których nabrała przesadnego wyobrażenia od mieszkańców przedmieścia, Świętego Antoniego. Gargasee sam bowiem utrzymywał starannie przesadne wieści o swejej mocy, które potem istotnie tę moc wzmagały. Ale Fany chciała się popatrzyć na dawnych znajomych.

Zastała sama, tylko Pieretę w domu.

— Jakże się masz? — zawołała. — Mów, jakżeż ci się powodzi?

— Mnie się wiedzie dobrze, dzięki zacnym ludziom. Ale ciebie bardzo dawno nie widziałam. Nie wiem nawet, gdzie się obracasz?

— Widzisz, przyjęłam służbę u bardzo wielkiego człowieka, o którym Paryż niezadługo bardzo wiele usłyszy. Nazywa się Gargasse, jest tajemniczym królem robotników i przygotowuje wielkie wypadki. Boję się jego; mam uczucie, że to mój pan i nie śmiałam nawet przyjść do ciebie. Ale mów! co się dzieje z Anatolem i z jego ojcem, starym panem Hektorem Moriau?

— Anatol jest zdrów, pełni wojskową służbę i codzień mnie odwiedza dotąd. Ale stary pan Moriau już nie żyje.

— Jakto? umarł?

— Umarł? Został zamordowany przez La Bela!

— Przez Le Bela? czy to być może? Ja Le Bela widuję bardzo często; mieszka na przedmieściu świętego Antoniego, przebrał się, przezwał, nazywa się teraz Egparcette, należy do komunistów i stoi pod rozkazami tego Gargasse'a, u którego służę. Mogłabym wam bardzo wiele o nim powiedzieć, palą mnie usta abym mówiła, ale nie śmiem, boję się Gargassa'a.

— Zatem jest w Paryżu? Wiesz o tem na pewne?

— Wiem na pewne, widuję go nieraz, wiem, gdzie mieszka, ale nie śmiem o tem powiedzieć. Ja nie powinnam nawet mówić, że go widuję i jak się przezwał, bo i aa to mogę odpowiadać.

— Nie bój się, nikt nie dowie się odemnie, skąd wiem o Le Bela. Powiedz mi wszystko, powiedz gdzie mieszka, bo my go szukamy, bo my musimy go znaleźć, nie tylko dla tego, aby go powołać do odpowiedzialności na popełnione morderstwo, ale przedewszystkiem dla tego, ponieważ porwał pannę Celinę (Cieszanowską. Mówże, Fany i to jedno powiedz przynajmniej, czy Celina mieszka z nią ? Powiedz, co się z nią dzieje? Musisz o tem wiedzieć.

Rzecz dziwna, Fany idąc do Pierety, nie pomyślała o tem, że będą jej z pewnością mówić o losie Celiny- Teraz wygadała się do tyla, że pytano się o Celinę. Jeśli odpowie wyraźnie, sprowadzi interwencję rządu, prawdopodobnie bezskuteczną, a na siebie sprowadzi gniew nieubłagany Gargesse'a i pewną zgubę, jaka z tego gniewu wyniknie. Knuła plany celem uwolnienia

Celiny, ale to były plany wcale innego rodzaju. Gdyby się teraz wygadała, stałaby się zdrajczynią wobec całej organizacji robotniczej. Zbladła tedy, zacięła usta i rzekła:

— Nie mogę nie powiedzieć; jakbym powiedziała, naraziłabym moje życie!

— Ależ Fany, powiem ci, że jesteś samolubną. Powiadasz, że mówiąc, naraziłabyś swoje życie, a ja ci powiadam, że milcząc, gubisz z pewnością nie jednego tylko człowieka, ale ludzi dwoje: Celinę i jej narzeczonego. To zacny człowiek, to Dasz dobrodziej, mój i Anatola. Po śmierci starego pana Moriau znaleźliśmy się bez grosza, nie wiedziałam, co robić z mojem dzieckiem. Anatol rozpaczał na myśl o tem, co się stanie ze mną, a ten pan Wronowski wybawił nas oboje, najął pomieszkanie, które pan Moriau zajmował i przyjął mnie tu jako sługę.

— Nie darmo mówiłam, żeś się pod dobrą gwiazdą urodziła, żeś dzieckiem szczęścia!

— Teraz nie czas mówić o mnie, trzeba mówić  o moim dobroczyńcy, o panu Wronowskim. Patrzę co dzień na jego udręczanie. Przeszukuje cały Paryż za swoją narzeczoną i nie wie, zupełnie nic nie wie, co się z nią stało? To sprawia mu najstraszniejsze męki. Pomyśł Fany tylko przez chwilę, jaka to niepewność okropna! Ty jednem słowem możesz zniszczyć tę niepewność, możesz mu oddać szczęście, możesz mu wrócić narzeczoną. I ty byś tego nie zrobiła przez jakieś osobiste, urojone może, z pewnością przesadzone obawy? To by było nie po ludzku, Fany!

— Moje obawy nie są ani urojonemi, ani przesadzonemi. Znam Gargasse'a i drżę na samo wspomnienie tego, co o nim opowiadają.

— To zaklinam cię, powiedz przynajmniej, esy panna Cieszanowska żyje? Czy jest przy Le Bela? Czy jemu się opiera dotąd? Czy nie jest zbyt nieszczęśliwą? Bo to są pytania, które pana Wronowskiego dręczą dniem i nocą.

— A zatem powiem, że żyje, że ani pół gadziny nie mieszkała z Le Belem, że jest dotąd niepokalaną, i że Le Bela nienawidzi całem sercem, a za swoim narzeczonym tęskni. Powiedz Wronowskiemu więcej! Powiedz, aby pod żadnym warunkiem narzeczonej nie szukał, aby nawet nie usiłował jej odnaleść i odzyskać. To jej nic nie pomoże, to może ją zgubić, a mnie zgubi z pewnością. Jak ja zginę, zginą także jego nadzieje, bo uknułam plan, aby Celinę oddać Wronowskiemu, i ten plan się uda, jeśli mi zostawicie czas wolny po temu I twój narzeczony Anatol, niech nie ściga Le Bela. Ja go zgubię, ja go wydam w wasze ręce. Zawierzcie mnie, a przysięgam wam, stanę za tajną policję, najlepszą na świecie!

— Dobrze, powtórzę to wszystko Anatolowi i pana Wronowskiemu.

— Powtórz i zaklnij ich na wszystko, aby nic nie robili, aby się na mnie spuścili. Ja ich. pomszczę, ja wybawię pannę Celinę, znam jedyne dogi, które do tego celu prowadzić mogą. Tylko powiedz mi szczegóły o zamordowania pana Moriau, bo jeśli Le Bel jest winowajcą, może ta rzecz przyspieszyć skutek moich zamiarów i do kilku dni sprowadzić oswobodzenie panny Celiny i upadek Le Bela.

Piereta patrzała na Fany zdziwionym, ale badawczym wzrokiem. Uczyniła zaraz zadość jej żądaniu i opowiedziała szczegółowo wszystko co wiedziała o zgonie Hektora Moriau i o okolicznościach, jakie mu towarzyszyły.

Fany zawołała po skończonem opowiadania: — To dość! Dla mnie i dla każdego, który ma oczy, jest jawnem, że  Le Bel zabił pana Moriau. A co jest gorzej, a co jest źle, to to. że ja w tej sprawie nie jestem bez winy, bo mówiłam wam, że  jestem pewną, iż Le Bel nie palił rękopisu, a ja wcale tego nie jestem pewną Mówiąc tak, chciałam tylko was bardziej rozjątrzyć na Le Bela, którego nienawidzę z całego serca, I sprowadziłam ten małem kłamstwem takie okropne nieszczęście!

Obie niewiasty stały czas jakiś pogrążone w głębokiem milczeniu, a Fany uderzona skutkami swojego kłamstwa, załamała ręce Piereta pierwsza przemówią: — Nie chciałaś robić źle. Nas nikt nie uczył tego,  jakie są już na niemi skutki każdego złego uczynku, a są ludzie rozumni, którzy wierzą, że są gorsze jeszcze skutki później po śmierci. Skłamałaś i myślałaś że kłamstwo jest rzeczą niewinną, a ono sprowadziło śmieró człowieka.

— Tak, — zawołała Fany, — ja sprowadziłem tę  śmierć; tem bardziej powinnam ją pomścić. Ja zawiniłam wobec was wszystkich; tem bardziej powinnam tę winą odkupić. Spuśćcie się na mnie. Powiedz, co wiesz, Anatolowi i panu Wronowskiemu i niech nie nie robią, Sama zrobię wszystko!

To rzekłszy, pogoniła napowrót do pomiszkania swojego na przedmieściu Świętego Antoniego i tam wpadła do pokoi, bardzo porządnych, zajętych obecnie przez Celinę, która tyle dni biernie i smętnie przemarzyła w swojem więzieniu, pożerając łakomie książki, poważniejsze) głównie treści, których jej Gargasae dostarczył. Dawno nie miała ani książek, ani wolności, a zatem dzisiejsze więzienie nie było dla niej tak bardzo nieznośnem, a książki były dla niej tak wielką pociechą, że czas mijał dość szybko. Dziwne jej było. Z drżeniern myślała o tem, że Kornel jej może nigdy do Polski nie powiezie; ale te książki, które czytała, budziły w niej istną burzę nowych, a ważnych myśli, o Boga i społeczeństwie, nie dających jej się zagłębić we własnym smutku. Gargasse'a widywała rzadko i krótko, a patrzyła na niego z niemym podziwem i zabobonnym prawie postrachem, nie ćmiąc się już o nie zapytać tajemniczego człowieka. Zresztą widywała tylko Fany, a wolała czytać, jak z nią rozmawiać Czytała właśnie coś dla niej bardzo zajmującego i była dość nierada z tego, że jej Fany czytanie przerwała.

— Pani, — zawołała Fany, — mam ważne dla pani wiadomości.

— Jakież być mogą? — rzekła Celina, odkładając książkę. — Czy znowu coś o wojnie? O tem dowiaduję się wszystko z gazet.

— Nie, nie o wojnie — rzekła Fany, siadając. — Mam wiadomości, które panią osobiście obchodzą. A najpierw, zaczynając od początku, powiem, że pan Wronowski bawi dotąd w Paryżu, mimo oblężenia, a potem dodam i to, że Le Bel zamordował człowieka, starego pana Hektora Moriau, na dwa dni przed uprowadzeniem pani.

Celina osłupiała na tę drugą wieść. To, że Kornel ją szukał, ucieszyło ją nie mało, bo było dowodem jego miłości, jego zacności; ale tego spodziewała się wreszcie. To natomiast, że Le Beli zamordował Hektora Moriau, przejęło ją dreszczem. Przecie dwa razy, o mało że się nie stała pastwą tego człowieka! I teraz niebezpieczeństwo to nie przeminęło jeszcze. Wszak Gargasse obiecał był Le Belowi, że ją odda w jego ręce, jeśli jego będzie słuchał wiernie.

Fany opowiedziała Celinie przebieg swoich odwiedzin u Pierety, a zakończyła rzecz swoją temi słowy:

— Nie mogłam powiedzieć, gdzie pani mieszkasz; bo każdy krok, któryby uczynili, aby panią uwolnić, sprowadziłby tylko nieszczęście. Ale jestem teraz dobrej myśli. Dziś  wieczór,

kiedy Gargasse wróci, powiem mu o tem, co Le Bel zrobił, o tem, że jest mordercą. Gargasse jest to człowiek sprawiedliwy; a zatem odda mordercę w ręce sprawiedliwości, a panią wróci narzeczonemu. Jestem tego pewna.

I Celinie tak się wydało. Klękła tedy koło łóżka swojego i dziękowała Bogu za pociechę, którą otrzymała, za nadzieję, pewność niemal, te zostanie niebawem oddana w ręce człowieka, z którym mogła być szczęśliwą i cnotliwą zarazem i który będzie jej mężem.

Kiedy Fany poszła wieczorem nakarmić Villefranche'a leżącego na swojem posłaniu, w wiecznej bezczynności, zastała Gargasse'a zaczytanego przy lampie. Spełniwszy swoją służbę, całą odwagę przywołała na pomoc i przemówiła do Gargaase'a:

— Obywatela Gargasse!

— Cóż takiego? — rzekł Grargasse, nie odwracając oczu od książki.

— Mam ci coś ważnego powiedzieć.

— Mów prędko, jeśli to jest rzecz istotnie ważna, jeśli nie — milcz.

— La Bel przystał do komunistów dlatego, że popełnił morderstwo w mieście.

— Skąd to wiesz?

Na to pytanie opowiedziała Fany to, co słyszała od Pierety, zamilczając zgoła tę okoliczność, że Piereta mieszkała u Wronowskiego, narzeczonego Celiny.

Gargasse wysłuchał opowiadanie z uwagą, a potem patrząc bystro w Fany, spytał jej się nawzajem:

— A czy tam czego nie wypaplałaś o mnie o Le Belu, o pannie Cieszanowskiej?

— Nie.. Nic nie mówiłam,..

— Nie bardo ci wierzę... A pamiętaj, że będziesz odpowiadała aa każde niebaczne słowo.

— Wiem o tem.

— Ja się dowiem, czy ta cała historja just prawdą...

— A jak się dowiesz, że to prawda, oddasz Le Bela w ręce sprawiedliwości, a pannę Cieszanowską wypuścisz na wolność ?... Nie prawdaż?...

— Wiem już, co zrobię... Twoich rad nie potrzebuję, a  na twoje pytania nie myślę odpowiadać.

Na tam się skończyło. Fany odeszła z   drżeniem trwogi do Celiny, której nie przyniosła wielkiej otuchy; na pytanie Celiny odrzekła, że swoje powiedziała, ale że nikt nigdy nie mógł wiedzieć, co Gargasse zrobi. Trzeba było budować na jego zmyśle nieubłaganym sprawiedliwości.

Ala czyż można kiedykolwiek na tem budować u czynnego polityka, choćby to był miłośnik najzagorzalszy ideału! Gargasse poświęcił wszystko, co ludzie zwykli zwać szczęściem sprawiedliwości społecznej, której rychłe zwycięstwo przygotowywał. Miłość dla rodzaju ludzkiego górowała u niego nad miłością dla pojedynczych ludzi. Siebie poświęcił dla swojego Boga i gotów był każdego i wszystko dla tegoż Boga poświęcić. Wszystkie najważniejsze, prywatne i nawet narodowe sprawy ludzkie wydawały mu się drobnostką, w porównaniu z calem, który sobie obrał. Był jednem słowem fanatykiem, o silnej woli, potężnym rozumie i zupełnem prawie panowania nad własne mi uczuciami. To panowanie nie zawiodło go przynajmniej dotąd.

Od niejakiegoś czasu, a mianowicie od chwili obwołania rzeczypospolitej, trapiła go wielka troska o powodzenie sprawy, której się poświęcił. Felicja liberałów okazywała się lepszą od jego policji i wykryła nie jedno tajny zamiar; mogła co chwila uchwycić w swoja ręce nić główną spisku i tem samem udaremnić wszelkie dalsze działanie. Był pewnym tego. kto był głównym ajentem liberałów, wśród obozu komunistów, ale to był człowiek bardzo wpływowy, prawie tak potężny pośród robotników, jak on sam. Posiadał zupełne zaufanie nietylko proletarjatu, ale także jego przewódców; jeden Gargasse przejrzał jego knowania, a nie mógł ich nawet wykryć przed innymi przewódcami spisku, nie obudzając podejrzenie, że rywala oskarża, aby się jego pozbyć. A jednak trzeba było koniecznie znaleźć desperackie narzędzie, biernego a zuchwałego niewolnik, któryby tego człowieka zgładził. Gargasse urabiał dla siebie zawsze takie narzędzia, które spełniwszy kilka czynów tajemniczych, ginęły potem, nie zostawiając po sobie najmniejszego żalu w jego spiżowej duszy. Od czasu, jak poznał bliżej Le Bela i jak nabył pewności, że ten człowiek nie wyrządzi nigdy samodzielnych usług sprawie ludu, chciał z niego uczynić takie narzędzie. W tym celu zrobił był z Celiny zakładnika. Nie był jednak dotąd pewnym, czy Le Bel spoczywał już  dostatecznie w jego ręku. Teraz dopiero nabył tej pewności.

Poszedł tedy natychmiast do pomieszkania Le Bela, którego zastał samego, siedzącego na łóżku, gryzącego palce i toczącego w swoim mózgu bezsilne projekta pomsty nad Gargassem i ponownego porwania Celiny. Le Bel nienawidził Gargasse'a całą siłą dzikiej nienawiści, ale trwoga przed tym człowiekiem przeważała nad nienawiścią; wstał tedy, kiedy go ujrzał u siebie i przybrał postawę żołnierza, oczekującego rozkazów od przełożonego. Gargasse także nie siadł, stanął spokojnie naprzeciw niego, przy niedostatecznym świetle mniej lampy, rozświecającej pokój, i przemówił spokojnym głosom władzy, nie wątpiącej o sobie:

— Obywatela Eaparcette, mam pewne wiadomości o tobie i dowiedziałem się, dlaczego schroniłeś się ostatecznie między komunistów. Zawiązałeś z nami stosunki jedynie w tym celu, abyś mógł porwać panną Cieszanowską. Ale zmieniłeś strój i nazwisko, przesiedliłeś się, a zapewne przyspieszyłeś tak niedorzecznie twój zamach, dlatego jedynie, że zamordowałeś sędziwego poetę Hektora Moriau, i że chciałeś ujść przed pościgem sprawiedliwości.

Tak mówił Gargasse. A Le Belowi zdawało się, że ziemia się rozwarła pod nim. Lękał się zanadto Gargasse'a, aby próbował przeczyć jego słowem; był w zupełności przez niego poskromiony. Chwilę stał, drżąc na całem ciele, a potem upadł na kolana i zaryczał głosem płaczliwym:

— Zlituj się nademną, nie wydawaj mnie w ręce rządu i nie każ mnie zabić przez swoich ludzi! Będę ci zato służył, jak niewolnik; spełnię każdy rozkaz, jak zechcesz; będę jednym z twoich katów, tylko nie gub mnie i... i oddaj w moje ręce Celinę, bo bess niej żyć nie mogę.

— Wstawaj z kolan! — rozkazał Gargasse sucho, a kiedy Le Bel usłuchał rozkazu, mówił dalej: — Przyjmuje twoją ofiarę i nie zgubię ciebie! Ale Celiny Cieszanowskiej także nie oddam w twoje ręce wpierw, aż się nie skończy rewolucyjna akcja, którą przygotowujemy. Chcę mieć dwie pewności, że mnie będziesz słuchał: trwogę przed wykryciem twojej zbrodni i przed haniebną śmiercią i nienasyconą żądzą posiadania kobiety. Bo charakterowi twojemu, twojemu słowu, twoim przysięgom nic nie wierzę; wierzę tylko mocy, którą mam nad tobą. Więc teraz powiem ci, jaką pierwszą rzecz masz zrobić. Widywałeś na zebraniach u mnie Włocha Marzetti'ego. Pamiętasz go, czy nie?

— Pamiętam go.

— Opisz, jak wygląda i w jakim duchu mówi?

— Słuszny, szczupły, z twarzy i z porostu, byłby zupełnie podobny do Chrystusa, gdyby nie byl brunetem i gdyby nie nosił złotych okularów. Chodzi w eleganckim czarnym stroju, a ma złoty zegarek na grubym złotym łańcuchu, U którego przywieszona pieczęć. Zapatruje się na sprawę lada nieco odmiennie od ciebie. Mówi, że potrzeba tylko jednego wielkiego powstania proletarjatu w Paryżu, aby obalić wszystkie dzisiejsze urządzenia społeczne i że wtenczas będzie można urządzić nowe, trwałe a szczęśliwe społeczeństwo, które będzie pozornie demokracją republikańską i federalną, a które będzie istotnie rządzone przez tajne grono spiskowców, przez rodzaj kapłańskiego kolegjum, na. wzór staro egipski i staro chaldejski.

— Tak, to on. Otóż masz tego człowieka zabić. Recz jest trudna, ho on jest bardzo potężnym pośród nas. Jednak masz go zabić.

— W  czernie tobie przeszkadza?

— O to się nie pytaj ! masz go zabić, jednak w taki sposób, aby się nikt nie domyślił, że to zrobiłeś z mojego rozkazu. Zapoznaj się z nim, zaprzyjaźń, okazuj nawet przed nim otwarcie nienawiść, którą płoniesz ku mnie. Po miesiącu, najdalej po sześciu tygodniach, masz go zabić w kłótni o jakąś kobietą, którąbyście niby obydwaj kochali.

— A cóż będzie potem ze mną?

— Dam ci drugie polecenie, które cię ochroni przed pomstą sprzysiężonych i przed pościgiem rządu. Pamiętaj! Nie masz wyboru! Musisz mnie słuchać.

Odszedł, zostawiając unicestwionego. Pomyślał sobie:

— Będzie posłusznym, wiem o ten. Zresztą i na niego będę miał oko. Przyda mi się teraz, ale brzydzę się nim, brzydzę bardzo i byłbym łotrem, gdybym ową biedną Polkę oddał w jego ręce. Rozbiję to narzędzie, skoro niem zabiją Marzettiego, Dotrzymam słowa, wybawię go od pomsty sprzysiężonych tem, że mu dam nowe zadanie do spełnienia. Ale będzie to zadanie tego rodzaju, że zginie, jeśli spróbuje spełnić rozkazy. A jeśli zechce się wykręcić, będzie winien wobec sprzysiężenia i zginie także. Żyć długo nie może, bo gdybym go nie zgubił, musi prędzej albo później nas zdradzić, albo zwichrzyć nasz obóz. Ej to coś tak złego, że zeń nic dobrego wyjść nie może.

A Le Bel? Kiedy Gargasse wyszedł z jego pokoju, zgrzytnął zębami i pogroził mu pięścią, a kiedy był pewnym, że go już nie usłyszy, ulżył gniewowi swojemu wołając:

— Poczekaj, łotrze! Ty mnie złapałeś, ty mnie trzymasz i ciśniesz; ale to może się jeszcze odmienić. Posłucham ciebie, zaprzyjaźnię się z Marzetti'm. Ale co z tego wyniknie zobaczymy! To wróg twój, a wiem, że to człowiek potężny. Będę ostrożny, ale musiałoby być źle, jeśli Marzetti'ego na końcu zabiję. Mogę jego wygrać przeciw tobie, odzyskać Celinę, a ciebie zdeptać. Popróbujemy się jeszcze, obywatelu Gargasse!

XXX.

Zaczął się już pogodny październik. Oblężony Paryż zmienił swoją fizjognomję, ale wyglądał zawsze jeszcze świetnie. Zawsze wystawy sklepowe lśniły świetnością barwnych szat, albo połyskiem ogromnych, drogich kamieni osadzonych kunsztownie w artystyczne oprawy. Ruch wielki, stołeczny roił się zawsze jeszcze po bulwarach, wiele pojazdów krzyżowało się na każdem miejscu, a tylko mnóstwo mundurów, widzinych na ulicach i dalekie nieustanne grzmoty dział świadczyły o tem, że wojna posunęła się pod samą stolice zbytków i rewolucji i że  ją opasała swojemi krwawemi i ognistemi ramionami. Tylko w lasku Buluńskiem rozsiadło się już wojenne zniszczenie, bo tu sami Francuzi wyrąbali starodawne, wspaniałe drzewa, która przeszkadzały działania artylerji i zasłaniały widok. Nawet teatrów nie pozamykano. Rozdawano w prawdzie jedzenie z urzędu rankami, ale kolumny kobiet, przychodzących po urządową rację, dla siebie i dla swoich rodzin, były jeszcze bardzo niewielkie, bo każdy majętniejszy nieco zaopatrzył się w jedzenie, potrzebne na miesiąc przeszło i to samo zrobiły wszyskie, wszelkiego gatunku traktyernie. Jedzenie podrożało, ale życie traktyjerniane i kawiarniane nie ustało wcale. I duch był w mieście wyborny. Wierzono w ostateczne zwyciętwo i pokładano wielkie zaufanie, w bohaterskim a młodym członku rządu obrony narodowej, w Grambecie, który wyleciał balonem z oblężonego miasta aby objąć dyktatury nad krajem i aby poprowadzić odsiecz do

Le Bel należał do tych nie wielu młodych ludzi, którzy nie przyoblekli munduru gwardji narodowej- On miał inną misję do spełnienia. Piękna misja ani słowa, ale także misja w sprawie publicznej i misja, godna obywatela Esparestte. Z wiadomych sobie powodów, pragnął jak najprędzej przystąpić do dzieła i zawiązać poufałe stosunki z Marzetti'm, ale dotąd nie mógł; nie znalazł do tego żadnej sposobności, choć Marzetti był o wiele przystępniejszym od Gargasse'a, z którym współubiegał się o pierwsze miejsce w opinji sfer robotniczych, nadrabiając popularnością brak powagi i grozy.

Sposobność sprowadził wreszcie sam Gargaase, powoławszy Le Bela na jednę z owych teoretycznych narad, które się odbywały w jego pomieszkania. Mógł to robić śmiało, bo nikt z innych przewódców nie wiedział o tem, że Le Bel sprzeniewierzył się w dzień, rewolucji otrzymanym rozkazom, wykonująo zamach prywatny.

Le Bel szedł sam długim kurytarzem, prowadzącym do izby Gargasse'a i zatrzymał się koło zamkniętych drzwi, o których wiedział, że prowadzą do pomieszkania Celiny Cieszanowskiej. Nie widział jej od chwli, w której Gargaase ją jemu a rąk wyrwał, ale wiedział gdzie mieszka i pożądał jej coraz gwałtowniej, coraz namiętniej. Więc pożerał oczyma te drzwi, tak, jak gdyby je chciał przebić rysim wzrokiem. Daremnie; widział tylko żółte drzewo.

Drzwi otworzyły się i niby silne uderzenie elektryczne wstrząsło całą istotą Le Bela. Ale nie Celina wyszła, wyszła tylko Fany, o której nie wiedział, że Celinę obsługuje, której się wcale ta nie spodziewał zastać. Miejsce żądzy której nadawał imię miłości, zajęła u niego teraz gwałtowna nienawiść, bo słusznie sądził, że Fany głównie sprowadziła wypadki, przez które dostał się w położenie bez wyjścia. Gdyby był śmiał, byłby ją zdusił, ale nie śmiał i ruszył tylko dolną szczęką, a paląca myśl przeleciała przez jego mózg, myśl, że to ona musiała Grargase'owi donieść o zabójstwie Hektora Moriau, Trzeba jej się było wystrzegać, nim przyjdzie chwila, w której będzie można ją rozszarpać.

Fany spojrzała na Le Bela spokojnym wzrokiem zimnej nienawiści, bo nienawiść wzajemna tych dwa istot rosła z dniem każdym. Rzekła:

— Po co tu stoisz Le Belu? Po za te drzwi nie wejdziesz. Nie potrzeba na to ani zamków, ani straży. Strach przed Gargassem broni dostatecznie przed tobą Celiny Cieszanowskiej.

Le Bel ani słowa nie odrzekł i poszedł dalej. Zastał w drugiej izbie Gargasse'a, oprócz gospodarza i sparaliżowanego margrabiego, wszystkich już prawie spodziewanych gości i powitawszy ich, zasiadł w swojem zwykłem miejscu i przysłuchiwał się jak zwykle milcząc, ich rozmowie, rozmyślając nad tem, wiele ukrytej a śmiertelnej nienawiści, wiele zabójczych zasadzek, wiele kłamstwa misternego i obłudy mieściło się wśród tych czterech bielonych ścian.

Myślał sobie: — To prawda, że ci komuniści są wyr autkami rodzaju ludzkiego. Zdaje mi się czasem, że jestem tem, co ludzie nazywają zbrodniarzem, i to mi przykro. Unikam wyroków sprawiedliwości ludzkiej, jestem w tej chwili ściganem zwierzem. Ale byłem aniołem światłości w porównaniu z tymi ludźmi, zanim dałem się pokalać ich dotknięciem, zarażonem szkaradą wszelkiej nędzy ludzkiej. Jeśli komu okazywałem przyjaźń, to dlatego, że był mi miłym, jeśli kogo nienawidziłem, nienawidziłem go otwarcie,

A ta, patrzcie jak Gargasse i Marzetti uśmiechają się nawzajem, jak udają. że zwierzają się sobie z jakiemiś górnemi myślami, powziętemi dla dobra ludzkości. Hypokryci, gorsi od najgorszych jezuitów! A o jednym z nich wiem, co do drugiego przypuszczam, że najmują na siebie skrytobójców, najmują za nadzieję życia, przymuszają do zbrodni ostatnią trwogą. Wzięli mnie między siebie i przemocą zrobili zemnie takiego samego nikczemnego kłamcę i obłudnika, jak oni sami. Le Belu! twoim jest obowiązkiem, nie dopuścić, aby tacy ludzie mogli gubić społeczeństwo. Zasłużysz się około Francji i ludzkości, jeśli ich oszukasz, jeśli ich zdradzisz, jeśli ich wydasz w ręce rządu i jeśli okupisz tym sposobem dla siebie przebaczenie za twoją mimowolną winę.

Rozmowa była tym razem mniej wyłącznie teoretyczną; niektórzy, a mianowicie Marzetti i Polak Kudowicz przemawiali za tem, aby komuniści zrobili ruch rewolucyjny w oblężonym Paryżu i władzę wydarli z rąk liberalnych republikanów. Mówili, że cała Francja uzna w czasie wojny rząd, obwołany w stolicy, i że będzie można wojnę międzynarodową zamienić w wojnę socjalistycznej propagandy, mającą nierównie większą szansę powodzenia. Przeciwnego jednak zdania była większość, przekonana głównie silnemi argumentami Gargasse'a.

Mówił: — Ruch w Paryżu, w czasie oblężenia, byłby pozbawiony wszelkiego sensu. Najpierw zostanie zgnieciony w zarodku, bo jest teraz w stolicy mnóstwo wojska z prowincji, do którego idee socjalistyczne nie mają najmniejszego przystępuj powtóre ruch ten pozostanie świata prawie nieznanym, skoro się odbędzie w oblężonem mieście i nie przyczyni się przeto zgoła w niczem do propagandy idei naszych, ledwo zwróci na siebie uwagę. A gdyby się nawet udał w Paryża, gdyby gwardja narodowa poszła z nami i pokonała wojsko wierne liberałom, nie byłoby wcale tych skutków, których się spodziewacie. Wysłaniec komuny, wyjechawszy balonem na prowincję, zostałby natychmiast aresztowany przez Gambetę, a Prusacy spotkaliby się w Paryżu z oporem, osłabionym przez wojnę domową i rychłoby zajęli miasto, kładąc tak konie i wojnie propagandy i wojnie narodowej. Jestem przekonany, że wszystko to musi się prędzej czy później skończyć niekorzystnym pokojem, zawartym przez Francję pod murami Paryża; ale niechaj Francuzi nie powiedzą, że zostali pokonani wskutek wojny domowej, rozpoczętej przez komunistów w czasie oblężenia stolicy. To by obudziło powszechną i niedającą się prędko zatrzeć niechęć dla naszych idei i opóźniłoby ich zwycięstwo. Chwila stosowna do wystąpienia przyjdzie dla nas po pokoju, kiedy Francja, wyczerpana wysileniami nieszczęśliwej wojny, nie znajdzie już dość energji, aby nasz ruch zdławić w samym zarodku.

Nie przyszło do żadnego głosowania, ton dyskusji był nadzwyczaj spokojny, raczej podobny do przyjaznej rozmowy, jak do rozprawy obradującego ciała, ale kiedy się rozchodzono, miano powszechnie wrażenie, że zdanie Gargasse'a przeważyło.

Gargasse zbliżył się do Le Beli, i rzekł do niego szeptem: — A teraz zabierz się do tego, co kazałem zrobić.

— Idę — odrzekł Le Bel.

Na korytarzu zbliżył się do Morzetti'ego, który szedł pod rękę z Kudowiczem.

— Obywatele — rzekł — dotąd milczałem i słuchałem tylko w czasie waszych narad. Nie miałem śmiałości odezwać się, a to tem bardziej, że Gargasse wprowadził mnie do waszego towarzystwa, i że byłem prawie zawsze innego zdania, jak Gargasse. Ale teraz nie mogę się już powstrzymać od tego, abym z wami nie pomówił szczerze i abym wam nie wyznał mojego oburzenia z tego powoda, że ten człowiek, przez małoduszność swoją, naraża sprawę naszą na klęskę prawie niezawodną. Bo cóż się z nami stanie, jeżeli nie chwycimy dzisiejszej, tak wybornej sposobności?

Marzetti spojrzał na Le Bela bystrym i badawczym wzrokiem. Towarzysz jego Kudowiez, młody jeszcze i przystojny szatyn o małym wąsiku i hiszpańskiej bródce, wyciągnął natomiast serdecznie obie ręce ku Le Belowi i zawołał:

— Jak tylko się zobaczyłem, chłopcze, podobałeś mi się i myślałem, że ten ideolog i temporyzator Gargasse nie wielkiej pociechy dochowa się z ciebie. Rad jestem z twojej szczerości, rad jestem, że my, ludzie czynu pozyskamy wspólnika przekonań inteligentnego. Jest to dziwną fatalnościa natury ludzkiej, że ladzie ci nawet, którzy chcą obalić na świecie wszelką niewolę i wszelki despotyzm, sami lezą zaraz pod jarzmo jakiegoś despoty. Ten Gargasse stał się u nas istnym carem, i nim potrafimy oswobodzić społeczeństwo, musimy najpierw samych siebie uwolnić od jego przewagi.

— Tak jest — odparł Le Bel. — Przypatrzyłem się z bliska jego dyktaturze, i środki, których używa dla utrzymania tej dyktatury, oburzają mnie do żywego; przed niczem się nie cofnie, ani nawet przed skrytobójstwem. Ma własne więzienie stano. Kto tego nie widział na własne oczy, tenby temu nie wierzył.

— A czy może wiele obcowałeś z Gargassem? — spytał się Marzetti, mówiąc po francusku bardzo płynnie, ale z silnym akcentem włoskim.

— Dosyć obcowałem z nim, aby go poznać i jego znienawidzić jako istnego tyrana.

— Chodź-że z nami do naszej kawiarni. Tam można sobie dobrze podjeść, mimo oblężenia, i tam opowiesz nam może ciekawe rzeczy o sprawkach tego człowieka, który jak mnie się zdaje, chciałby być Robespierem przyszłej socjalnej rewolucji.

Tak się zawiązała bliższa znajomość, której Le Bel szukał z rozkazu Gargasse'a, a może na Gargasse'a zgubę. Trzej znajomi wyszli szybkim krokiem z labiryntu ubogich ulic, prowadząc z sobą rozmowę o rzeczach obojętnych, i wyszli na mniej wprawdzie świetną, ale zawsze jaz dostatnią część bulwarów paryskich. La Bel od miesiąca nie wychylał się z przedmieścia świętego Antoniego, i teraz zrobiło ma się niemiło. Obawiał się, aby kogoś niepożądanego nie spotkał, aby nie został poznanym i uwięzionym, jako zabójca Hektora Moriau. Było ma jednak fizycznie bardzo przyjemnie, gdy się znalazł na porządnej, świetnej prawie ulicy.

Weszli do dobrej traktyjerni, i tam w osobnym gabinecika zaczęli półgłosem poważniejszą rozmowę. Marzetti wypytywał się bardzo wiele o Gargasse'a. Le Bel mógł o nim powiedzieć to tylko, co się tyczyło swojej własnej osoby; a tego powiedzieć nie śmiał, a to tera bardziej, że nie znał Kudowicza, i że mógł przypuszczać iż Kudowicz był szpiegiem nastawionym przez Gargasse's. Chciał się przytem wydać Morzettiemu szczerym i wylanym. Wykłamywał się tedy jak mógł, wygadując ogólnikowo na tego władcę przedmieścia świętego Antoniego, i opowiadając o tem, jak go poznał.

Rola Le Bela byłaby się jednak stała trudną, wobec nieustannych pytań któremi go Marzetti obsypywał, gdyby zjawienie się czwartej osoby nie było wyratowało Le Bela z kłopotu. Weszła młoda białogłowa, sądząc po wytwornym stroju rzekłbym: dama. Była to jasna, a jednak rudawa, hoża blondynka, o orlim nosie, mniej więcej dwudziestoletnia, w siwej fularowej, spacerowej toalecie. Nie nie było dziwnego w tem, że się zjawiła, bo kawiarnia była bardzo porządna, jedna z tych, do których przyzwoite kobiety także zachodzą. Przywitała się serdecznie z Marzettim, uprzejmie z Kudowiczem, a Marzetti przedstawił jej Le Bela, pod przybranem jego nazwiskiem Esparcette. Strój robotniczy Le Bela odbijał się dziwnie od eleganckiego otoczenia, a strój ten żenował go teraz w dwójnasób, odkąd się znalazł w sąsiedztwie pięknej damy. Wkrótce jednak był przekonanym, że to dama z pół światka, i przyjaciółka Marzettiego. Marzetti nazywał ją bowiem po imieniu; Rozyno, a Kudowicz tytułował ją: panną Rozyną. Rozmawiała migotliwie, świetnie na pozór, a w istocie bez treści, jak to umieją niektóre damy paryskiego półświatka. Mówiono o wszystkiem i o niczem, a zapatrywano się na oblężenie Paryża, jako na ciekawe widowisko. Kudowicz wpadał tylko od czasu do czasu w słowo z jakąś ultrarewolucyjną radomontadą, a Marzetti przesadzał wtedy jeszcze paradoksa Kudowicza w taki sposób, że Le Bel nie mógł się ustrzedz od wrażenia, iż Włoch żartuje sobie nietylko z zapalczywego Polaka, ale niemniej z całej teorji komunistycznej, z całego ruchu socjalistycznego i że tego wszystkiego na serjo nie bierze. Ale pocóż pozostał wtedy w Paryżu pomiędzy zwolennikami społecznego przewrotu, nawet w czasie oblężenia? Takich się rzeczy nie robi dla ekscentryczności, dla politycznego sportu.

Podano szampan; krew się rozgrzała i jakieś różowe obłoczki zaczęły zasłaniać umysły i wyzwalać słowa. Nikt nie był pijanym, ale wszyscy byli rozochoceni. Le Bel nabył zrazu tylko większej świadomości tego, po co tu przyszedł i obserwował. Nie było wątpliwości, że Marzetti kochał się naprawdę w pannie Rozynie, zapewne nie jakąś głębszą miłością, mogącą wpłyńąć na tok jego życia, ale tem uczuciem, które miewa intelektualny i sentymentalny smakosz dla kwiatu, który zrywa. Patrzał na nią z tą rozkoszą, z którą znawca spogląda na pięknego konia, piękny posąg, albo piękny obraz, i prowadził rozmowę na poły czułą, a na poły żartobliwą, drocząc się czasem niby, a wyprowadzając ją czasem na to, że mówiła rzeczy ładniutkie. Jednak Włoch nie przekroczył na chwilę granic dobrego smaku, rozmawiał estetycznie, wcale nic nadobłocznie, ale tak, ze jego rozmowa przypominała odbłyski porannej zorzy na kroplach rosy, przystrajających płatki pełnej róży. Co najwięcej, dotknął czasem ukradkiem drobniutkiej rączki Rozyny, która zresztą nie zdjęła rękawiczek.

Kudowicz zapalał się coraz bardziej dla sprawy uciskanej ludzkości. Różnił się przytem od innych komunistów tem, że przypisywał wielką wagę kwestjom właściwej polityki, zasadzie narodowości i przyszłemu rozgraniczeniu państw Europy.

— Czemużby — wołał — nie mieli robotnicy Paryża chwycić pochodni, mającej przyświecać całej ludzkości? Teraz chwila po temu, kiedy Francja walczy z jednem z tych państw poczwarnych, stworzonych przez dyplomację i przez samowolę dynastów, które niczego nie przedstawiają, nikomu nie są drogie; teraz, albo nigdy można rozpocząć bój, w którym się naprawi wszystkie od razu krzywdy, wszystkie nadużycia!...

— Oczywiście — odpowiadał Marzetti, z ironiczną powagą — jestem twego zdania, przyjacielu, ale dodam, że trzeba, aby socjalna rewolucja postawiła na czele Polaka. Tylko członek tego narodu pojmie od razu całą doniosłość dzieła. Zresztą narody spodziewają się od dawna nowego mesjasza, a tym mesjaszem może być tylko Polak.

— Czy może być mesjaszem pan Kudowicz? — spytała niby naiwnie Rozyna.

— Czemu nie? Posiada wszystkie zalety, które są do tego potrzebne.

— Nie! doprawdy nie! Nosi napoleońską bródkę i lubi szampan, a ja sobie wyobrażam, że mesjasz powinien mieć wielką brodę, aż po pas i powinien chodzić w skórze wielbłądziej i jadać szarańczę.

Kudowicz z odparł poważnie:

— To najmniejsza rzecz, której mi nie do staje. Są w Polsce inni ludzie, którzy stokroć więcej zasługują na role mesjaszów. Nie wiem nawet, czy przyszły mesjasz odegra polityczną, czynną rolę? On poda tylko polityczną naukę; a ja jestem przekonany, że dawno już powstał w Polsce i że dawno już naukę swoją wygłosił. Trzeba tylko, aby ludzkość tę naukę przyjęła.

— To bagatela — zawołała Rozyna — prawda skoczy sama w oczy, skoro ją ludzie poznają. Ale trzeba, aby ją poznali. Więc radzę panu, panie Kudowicz, każ pan naukę polskiego mesjasza rozlepić afiszami po ulicach, a ludzie nawrócą się niezawodnie.

I tak Marzetti i Rozyna żartowali dalej z Kudowicza, z jego mesjasza i jego narodu, rzucając sobie nawzajem dowcipy, które chwytali w locie. Le Bel przypatrywał się tej grze i przypomniał sobie nagle, że miał rozkaz poróżnienia się z Marzetti'm o kobietę. Warto było się poróżnić o tę właśnie kobietę, do której Marzetii miał się z pewnością i która była bardzo miłą. Tego rodzaju namiętności, jak ta, którą Le Bel pałał dla Celiny, nie przeszkadzają wcale temu, aby się inne kobiety nie podobały i owszem, czynią mężczyznę wrażliwszym na wdzięk niewieści w ogóle. A z drugiej strony miłostka poboczna nie pomniejsza siły takiej namiętności, i owszem dolewa oliwy do ognia.

Le Bel był pod dobrą datą i miał nadzwyczaj dobrą opinię o  sobie. Zaczął śmiało mieszać się do żartów Marzettiego i Rozyny; chcąc ich prześcignąć, bywał niezręcznym i niesmacznym. Był mimo to pewnym, że się bardzo podoba Rozynie i odważył się wreszcie na jakiś kompłiment. Ale Rozyna odpowiedziała niby grzecznie, a jednak tak pogardliwie, że zrozumiał, iż trzeba milczeć. Wino wzbudziło w nim coś nakształt tłumionego gniewa i przemilczał już cały czas, aż do końca wieczerzy, którą Arnoldo Marzetti fundował.

Po wieczerzy odszedł z Kudowiczem w kierunku przedmieścia Świętego Antoniego.

Kudowicz mówił: — Prawda, że ten Marzetti jest bardzo miłym i rozumnym człowiekiem?

— Tak — zapewne! — odrzekł Le Bel.

— Sprzyja mnie nadzwyczajnie.

— To widać.

— We wszystkiem podziela moje przekonania. Potrzeba tylko, aby poznał nowe światło, które zeszło dla rodzaju ludzkiego.

— A jakież to światło? Bo ja tego nie rozumiem.

— Nie wątpię, że nawrócę cię niebawem na nową religję. Wydajesz mi się zupełnie przygotowanym do tego. Ale teraz nie  czas o tem dyskutować. Prawda, że Marzetti umie doskonałe układać kolacyjki?

— Prawda.

— To człowiek, który się ma bardzo dobrze. Mógłby był nas zaprowadzić do Freres

Frovenceaux, ale boi się spotkać w pierwszorzędnych traktjerniach ludzi, którzyby nas żenowali. Sprowadza przeto przyjaciół do mniej sławnej restauracji, którą odnalazł z niepospolitym węchem. Bo każdy musi przyznać, że o lepszą kolację chyba trudno. I ten szampan jest doskonały, autentyczny.

Le Bel który był zły, pomyślał sobie, że poznał teraz nowy, a szczególniejszy gatunek komunistów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

L.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej