Konstanty Gaszyński

WACŁAWA DZIEJE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

CZĘŚĆ PIERWSZA. WACŁAWA MŁODOŚĆ

I. WIELKI PIĄTEK

II. POWRÓT Z KOŚCIOŁA

III. SNY PROROCZE

ODA NA CZELE DZIENNIKA WACŁAWA UMIESZCZONA

IV. NAUKI

V. OBCY CZŁOWIEK

VI. ODMIANA

CZĘŚĆ DRUGA. STOLICA

I. BAL W ZAMKU

II. ZWIĄZEK

III. OBRAZY

IV. ODKRYCIE TAJEMNE

V. WYJAZD ZE STOLICY

VI. SCENA ZAMKOWA

ZAKOŃCZENIE

WACŁAWA DZIEJE

Poema

Gaszyński Konstanty

The time is out of joint. — O cursed spite
That ever I was born to set all right!

SHAKESPEARE, Hamlet

PRZEDMOWA

Stefan Garczyński, poeta filozof, wprowadzi nas w historię filozoficzną epoki ostatniej. Urodził on się w Księstwie Poznańskim w roku 1805 czy 1806, w chwili wejścia Legionów do Księstwa. Mając lat jedenaście patrzał na triumfalny powrót Prusaków po ustąpieniu wojsk francuskich i polskich. Wypadek ten polityczny wyrył się na zawsze w jego pamięci: z kilku rówieśnikami swymi zaprzysiągł wieczną nienawiść ku Niemcom. Jednak Opatrzność tak chciała, aby długo przebywał w kraju niemieckim i znaczną część życia przepędził między Niemcami.

Wielki ten poeta nie przeczuwał swego powołania, oddał się filozofii, słuchał wszystkich sławnych filozofów niemieckich i szczególniej przywiązał się do Hegla. Po kilku leciech pilnej nauki, zgłębiwszy wszystkie teorie filozoficzne, powziął zamiar ufundowania filozofii polskiej. Był on wtenczas bardzo nieszczęśliwy. Przybywszy do Niemiec z resztkami zabytków religijnych, stracił je wkrótce, stał się niedowiarkiem, w filozofii Hegla upatrywał najwyższy i najpiękniejszy wykład chrystianizmu, bo, jak wiadomo, Hegel i zwolennicy jego szkoły ciągle występują z formułami chrześcijańskimi, prawiąc o Słowie, które było na początku, i o grzechu pierworodnym, chociaż to u nich wcale co innego znaczy niż u chrześcijan prawowiernych. Ale zbadawszy myśl główną filozofii Heglowskiej, Garczyński poznał, że była nieprzyjazną Polsce.

Filozofia ta, ubóstwiając człowieka, ubóstwiając rozum człowieczy i dowód tego rozumu wskazując tylko w robocie ludzkiej, w robocie zewnętrznej i widomej, oddawała hołd powodzeniu, i w Niemczech, a mianowicie w królestwie pruskim, upatrywała najwznioślejszy wyraz rozumu i siły człowieka, czyli tym samym najwznioślejszy wyraz bóstwa.

Przypomnijmy bowiem sobie, że podług tego systemu Bóg wciela się w człowieka, nie działa, nie myśli inaczej, jak tylko przez człowieka, tak dalece, iż można powiedzieć, każdy wynalazek ludzki zbogaca niejako wiedzę boską. Szczególniejsza ta filozofia mniema, że Bóg, stworzywszy kulę słoneczną, nie mógł bez pośrednictwa człowieka wymyślić zegaru. Niektórzy adepci tej szkoły powiadają wyraźnie, że wynalazek machin parowych przyczynił się do postępu bóstwa; gdyż bóstwo to uważają oni w sposób panteistyczny, jako jestestwo rozległe i powszechne, które nie ma pewnego sumienia swojej osobistości i potrzebuje rozdrobić się na wiele duchów, wcielić się w ludzi, żeby przyszło do uczucia nie tylko swojej mądrości, ale nawet swojego bytu.

Zdaje się, że w owym czasie, kiedy Garczyński odbywał nauki w Berlinie, nie było nikogo prócz niego, co by obejmował całość idei Heglowskiej. To nie powinno dziwić, bo już dowiedziono, że w Francji, gdzie mało i nie ślęcząc czytają Hegla, filozofia jego lepiej została zrozumiana niż w Niemczech, to jest, lepiej odgadnięto jego myśl zasadniczą, jej dążność i następstwa, jakie by w zastosowaniu sprawiła. Ponieważ jest ona niczym więcej jak tylko logiką rozległą, spotkała we Francji umysły nielitościwie logiczne, które idąc prosto do celu, zaraz samą jej rdzeń wydobyły; a że Polacy pod tym względem mają wielkie podobieństwo z Francuzami, Garczyński przeniknął ją bardzo dobrze i nawet niektórym profesorom niemieckim wytłumaczył. Sławny Gans oddawał mu tę sprawiedliwość.

Rewolucja polska 1830 roku oderwała Garczyńskiego od nauki. Po upadku powstania udał się za granicę i umarł w Awenionie mając lat 27. Ale przed śmiercią wydał dwie części poematu, który jest najrozleglejszym utworem filozoficznym pomiędzy wszystkimi, jakie są w językach słowiańskich.

Poemat ten ma tytuł: Wacława dzieje. Życie pojedyńczego człowieka w różnych zmianach mających wpływ na jego stan moralny składa cały przedmiot. Bohater Garczyńskiego przypomina poniekąd bohaterów Byrona: jest to nieszczęśliwy młodzieniec, dla którego nic już na tym świecie nie ma ponęty, który, wśród bogactw i wszelkich przyjemności umierając z rozpaczy, w naukach szuka rozrywki. Widzimy w nim coś na kształt Fausta, coś na kształt Manfreda, ale nie żądza nieograniczona wiedzy ani namiętność go pożera; nie zgrzeszył on tym co Faust — nie goni po świecie jak
Lara albo Korsarz za pastwą dla swoich chuci: jest on nieszczęśliwym, bo jest Polakiem; jest nieszczęśliwym, bo nie widzi moralnej przyczyny bytu swojej ojczyzny; bo w filozofii znalazł tylko apoteozę sił, które kraj jego zgubiły. Taka myśl miała odkryć się zupełnie dopiero na końcu poematu, ale przebija się ona już od początku.

Wacław, żyjąc samotnie na wsi, rzadko daje się widzieć, przestrasza tylko swoich włościan, kiedy w czarnym ubiorze konno przebiega okolice. Jednego razu, w dzień posępny i uroczysty Wielkiego Piątku, zaszedł on do kościoła. Wszyscy na koniec powychodzili i zdawało się, że już nie było nikogo w kościele, przecież ktoś jeszcze westchnął, może grzesznik jaki z żalu i kłopotu został jeden, by dłużej opłakiwać mękę. Wtem nadszedł ksiądz, ukląkł, otworzył książkę i śpiewał odrętwiałym głosem.

Młody człowiek, blady na twarzy, w czarny płaszcz owinięty, zbliża się do księdza; następna między nimi rozmowa jest z jednej strony gwałtownym nastawaniem na religię, z drugiej egzortą. Ale trzeba uważać, skąd pochodzi ta zawziętość młodzieńca przeciw religii chrześcijańskiej, czyli raczej przeciw katolicyzmowi, przeciw księżom. Zapytuje on, co zrobili ze słowem wcielonym. Trzeba przy tym pamiętać, że ilekroć poeci i filozofowie polscy, a mianowicie Garczyński, używają wyrazów: duch, dusza, geniusz, wyrazy te mają u nich znaczenie słowiańskie; ducha, duszę, geniusz należy uważać nie za co innego tylko za człowieka niewidomego, który mieszka w ciele, nie dzieląc go na osobne władze, ale tak rozumiejąc jak lud, kiedy mówi o duchach pokazujących się ludziom.

Oto jest założenie całego poematu: w imię uczuć szlachetnych i wzniosłych, w imię miłości rodu ludzkiego, młody Polak powstaje przeciw obróceniu chrystianizmu w to, czym go duchowieństwo uczyniło; narzeka na suchy, martwy, logiczny wykład nauki Chrystusa; woła o jej rozwinięcie, zastosowanie; tym chce zbawić swój naród i ludzkość, a znajdując opór w księżach ciska na nich klątwę.

Zobaczymy poniżej, jaką drogą ten geniusz wróci do chrystianizmu i kościoła. Ten nieszczęśliwy młodzieniec, obmierziwszy świat, czując wstręt do religii, której tłumaczenie widzi być kłamliwym, i do filozofii, która nie zaspokaja potrzeb jego duchowych, zmuszony jest wejść w siebie samego, znaleźć punkt oparcia się w sobie samym.
Odzywa się więc do swojego jestestwa tajemnego, które jako wypływ Boga powinno wiedzieć coś o przeznaczeniu ludzkim, powiada, że to jestestwo, ten człowiek wewnętrzny poruszony, wywołany, nauczy, jak rozwiązać zagadkę losów ludzkości i gdzie znaleźć siłę.

Ta myśl jest zasadą poematu Garczyńskiego i razem kamieniem węgielnym filozofii słowiańskiej.

Niedawno w jednej ze sławnych szkół paryskich wymowny nauczyciel poświęcił wiele godzin na opisanie geniuszu, rozumu, dowcipu i wytknięcie, jak częstokroć ludzie tych wielkich władz nadużywają. Książki filozoficzne pełne są definicji tego rodzaju: połowa dzieł Hegla na przykład jest niczym więcej tylko ciągiem określeń władz umysłowych człowieka. Nie prościejże byłoby przyjąć teorię albo raczej naczelną prawdę filozofii słowiańskiej. Jak nawet wytłumaczyć sobie inaczej zjawisko ludzi genialnych? Krzyczą na tych ludzi, starają się zapobiegać, żeby ludzkość nie dała się im uwieść w zboczenia, w które tyle razy ją powiedli; ale obok tego zapytują, skąd się oni biorą, dlaczego są obdarzeni geniuszem, czemu insi go nie mają, jakim sposobem można go nabyć lub mając utracić? Nikt nie może odpowiedzieć na to, a tymczasem wszyscy wielbią ludzi genialnych, pomiatają niegenialnymi, i to jest cały sens moralny filozofii. Pojęcie Słowian w tej mierze zgadza się z tradycjami rodu ludzkiego. Przypuszczają oni, co i starożytni utrzymywali, że każdy człowiek ma swój geniusz uwięziony w organizacji, a całą różnicę między ludźmi stanowi różny stopień wyrobienia się tego geniuszu.

Weźmy za przykład liszkę jakiego owada, gąsienicę motyla, do której wszyscy filozofowie, wszyscy poeci starożytności porównywali duszę ludzką. Jedne z tych gąsienic szukają jeszcze liścia, żeby się na nim zasklepić, drugie śpią w poczwarce obumarłej, u innych można dojrzeć drganie skrzydeł, a niektóre już stają się motylami, wzlatują ku niebu. Podobnież duchy człowiecze, jedne, że się jeszcze nie wyrobiły, nie doszły do umiejętności najpotrzebniejszej ze wszystkich, do umiejętności wyzwolenia się od ciała, są w stanie zwierzęcym, nie mogą wyrwać się z powłoki i lecieć; drugie już swobodne, prawdziwe motyle, przemykają wpośród nas jak meteory dziwiąc słowami i czynem. Tę prawdę starożytni wyrażali kładąc na czole Psychy, to jest duszy najzupełniej wyzwolonej, motyla jako emblemat jej wolności. W tej myśli także trzeba rozumieć poemat Garczyńskiego; powiada on, że gdybyśmy wyzwolili naszego ducha, znaleźlibyśmy siłę, mądrość i potęgę.

W odzie, którą niby bohater poematu do swego geniusza napisał, Garczyński powiada, że serca wzniosłego dowodem jest myśl wysoka, że ta myśl, co ma serce wzniosłe za podstawę, tworzy czyny otężne, że prorocy łącząc wiedzę z przeczuciem dają świadectwo myśli, a nawzajem czas im przyświadcza.

Wszystko więc ma początek w sercu. Dawno już jeden autor francuski napisał, że wielkie myśli z serca pochodzą, ale tu cały system filozoficzny jest oparty na sercu. Serce nie znaczy nic innego, jak tylko siedlisko ducha, pokrywę człowieka wewnętrznego. Poeci słowiańscy ciągle mówią o sercu, a unikają w ten sposób mówić o głowie, bo głowa powszechnie uważaną jest za siedlisko inteligencji, inteligencja zaś i duch nie są dla nich tą samą rzeczą. Z ducha tedy wynika myśl, z tego ducha przez usta proroków płynie prawda, która opanuje wieczność.

Widzieliśmy bohatera poematu Garczyńskiego w otwartej wojnie z Kościołem reprezentowanym przez duchowieństwo. Pragnął on gorąco, aby słowo, które ciałem się stało, panowało na ziemi, a to pragnienie zawiedzione obudziło w jego duszy nienawiść ku wszystkim formom religijnym. Później filozof ten z tąż samą odwagą, z jaką rozdarł zasłonę świątyni, poczyna zgłębiać tajemnice umiejętności i spostrzegłszy czczość nauk, nicość systemów filozoficznych cofa się z przestrachem. Porwany zapędem własnej głowy, widzi, że wpadł w zamęt, w prawdziwe obłąkanie, i nie może powstrzy-
mać rozbujanego rozumu, aż na koniec poznaje, że rozum i inteligencja nie jest dusza; wtenczas, zgodnie z poezją i filozofią narodową, władzy tej naznacza właściwe miejsce i nikt lepiej nie wyraził, jakim niebezpieczeństwem grozi przewaga rozumu. Podług niego szatan to rozum potężny, który pożera duszę, a gdy jej nieśmiertelność zostanie w drobnej tylko iskierce, wtedy przygasła i nieszczęśliwa, sama napada na wszystko, co ma życie, i niszczy stworzenie.

Do takiego tedy przyszedłszy wypadku, kiedy w naukach nie znajduje rozwiązania tajemnicy przyczyny i celu bytu człowieka, odtrąca precz nauki i książki. Ale nie dość na tym, uniesiony gniewem brnie dalej, puszcza się we wszystkie sofizma, ma zerwać węzeł rodziny, kocha się w rodzonej siostrze, usprawiedliwienie tej miłości kazirodzkiej pokazuje w Biblii, z rzadkim talentem tłumaczy ją podług historii naturalnej roślin, słowem idzie już prosto do występku, wypowiada wojnę społeczeństwu, staje się ofiarą złego.

Cóż go teraz uratuje? Czy umiejętność, która zdaniem niektórych filozofów prowadzi człowieka do religii? Uczył się on wszystkiego, zwiedził najsławniejsze szkoły filozofii i stracił tam resztę wiary. Czy praktyka religijna? Odrzucił ją, powziął ku niej gwałtowną nienawiść, że oddając cześć dobremu, cały świat zostawuje w ręku złego. Będzież więc taki jego koniec jak Manfreda albo Fausta? Nie. — Oto z zimnych i czczych wysokości rozumowych wpadłszy niespodzianie pomiędzy lud polski, raz pierwszy dopiero trafił na prawdę.

W charakterze, w uczuciach ojczystych swego narodu postrzegł znak istotnego życia, a życie nie może mieć istotnego źródła jak prawdę. Siedźmy to życie, przyjdziemy do prawdy, przez prawdę do Boga.

Scena, w której poeta opisuje pierwsze znalezienie się młodego filozofa wśród ludu, jest jedną z najpiękniejszych i najoryginalniejszych w poemacie.

Właśnie kiedy pasował się z sobą w swoim gabinecie, doleciał go z pola daleki śpiew włościan, wieczorem w święto Wielkiej Nocy idących do karczmy. Śpiew ten sprawił na nim dziwne rozdrażnienie. Zatrzasnął okno, wybiegł z dworu i uboczną drogą poszedł za wesołą drużyną. Karczma będzie teraz dla niego przysionkiem do nowej szkoły filozoficznej. W izbie hałas, śmiech, muzyka, tańce, zwady i zabawy; stojąc pod oknem słuchał i naprzód to gniewał się, to zazdrościł, potem chciał sobie wytłumaczyć szczęście prostaczków.
„Oni się bawią, mówił, acz szczęśliwi i spokojni, bo świat w ich duszy ciasny jak ich codzienne potrzeby." Wtem zawołano na skrzypka, żeby zagrał tańca: „Kościuszki! " — odezwał się jeden, „Dąbrowskiego! " — krzyknęli i inni; wszyscy nareszcie powtórzyli: „Kościuszki".

Filozof nasz widział dotąd tylko niesforną kupę ludzi zgromadzonych dla zabawy, dla przepędzenia czasu; ale teraz nagle jedna myśl cały tłum ogarnęła, myśl wspólna wszystkim i pewnie mająca w sobie żywioł mocny, bo od razu przecięła wszystkie popędy żywości pojedyńczych. Muzyka ta, jednym wspomnieniem uderzając duszę Wacława jakby laską czarodziejską obudziła ją z letargu, myślom, uczuciom dała ciało i życie. Podobny do tańczącego chwycił się tej wiotkiej nici, co mu teraz była sznurem podanym z brzegu, promykiem nadziei rzuconym z przeszłości. Ożył na nowo.

Tak słowo w dobrej ludziom powiedziane chwili,
Jak trąba archanioła, stworzy ich, czym byli.

Te dwa wierszyki są przecudne. Żeby je zrozumieć, przypomnijmy sobie, cośmy powiedzieli o moralnym rozwijaniu się ludzi. Co jest stworzyć człowieka, rozwinąć jego zdolności, jego geniusz? Jest to dopomóc mu do zerwania więzów organizacji. Ma on zawsze stopień rozwinięcia się, do którego przyszedł, ale częstokroć temu motylowi w poczwarce nie staje sił skruszyć swoją skorupę. Natenczas drugi, bardziej rozwinięty geniusz przychodzi mu w pomoc: wpływem swoim, ciepłem ze swego ogniska dodaje siły duchowi uwięzianemu, dopomaga mu do wyzwolenia się z powłoki i tym sposobem wykonywa czyn twórczy.

Temu człowiekowi, co już na koniec w nic nie wierzył, prawie zaparł się Boga, odrzucił wszystkie prawdy moralne, Bóg ukazuje się znowu w największym z dzieł swoich, w narodowości. Myśl, że jedna narodowość pośród Słowiaństwa nosi na sobie znamię szczególne, posłannictwo osobne, i przeto ma dla dusz lepiej rozwiniętych jakiś urok, jakiś pociąg prawdy, bóstwa, tę myśl, albo raczej to uczucie, nieraz już wyrazili poeci i prorocy.

Oddziaływanie ziemi przeciw duchowi, to jest oddziaływanie wszystkich interesów, wszystkich dążeń przeszłości i egoizmu przeciw myśli mającej w sobie przyszłość, nazwaliśmy apostazją. Była ona przepowiedziana przez wielu poetów polskich, mianowicie przez Garczyńskiego, pierwej, nim filozofowie pojęli ją jako warunek logiczny rozwijania się życia narodowego.

Przypomnijmy sobie tę scenę gminną, gdzie Garczyński wprowadził bohatera swego poematu, aby służyła za naukę moralną filozofowi. Widzieliśmy, jak koło jednej nuty, koło jednej pieśni narodowej zgromadził się rozmaity zbiór ludu. Na chwilę lud ten, połączony uczuciem, sercem, duchem, był gotów powstać jak jeden człowiek. Młody filozof, zadumany pod oknem, cieszył się, że znalazł tajemnicę przyszłości, że trafił na źródło, skąd może wypłynąć ta siła, co jednoczy, co ożywia. Scena kończy się apostazją, oddziaływaniem.

Wszedł do karczmy jakiś człowiek obcy i żądał gospody. Był to Polak wynarodowiony. Widząc w towarzystwie natchnienie świętego zapału, nie śmie stawić się wprost przeciw niemu, ale nieznacznie miesza się do zabawy, rzuca od czasu do czasu żartobliwe słówka, zdobywa się na dowcip, ducha swego przybiera w tę najniższą i najpospolitszą formę, która obudzą podziwienie gawiedzi. Tym sposobem umorzywszy wzruszenie wzrosłe, rozdziela gromadę na dwie połowy, stara się oderwać młodzież od starców, prawi jednym smalone duby, śmieje się ze zbytecznej roztropności drugich, zachęca
do hulanki i picia. Wszyscy cisną się do niego, otaczają go, radzi, że się znalazł między nimi, pytają, skąd przybył. On im na to odpowiada, że tam ojczyzna, gdzie dobrze, i w jednej zwrotce streszcza filozofią materializmu. Chłopcy, uderzeni skreślonym obrazem, zapytują, czy jest gdzie na świecie kraj taki.

Dla rozwinięcia swej myśli opowiada bajkę o szczurze, który przebrawszy się za proboszcza, kazał swoim współtowarzyszom bić ogonami w dzwony, zwołał katolików na mszę i lud naznosił mu ofiar. Powieść ta zrazu narobiła śmiechu, ale wkrótce tknęło wszystkich, że jest w tym jakiś podstęp. Obudziła się nieufność, bo każde wyrażenie tej poezji, chociaż gminne, było obmyślone, dobrane: poznano przychodnia z Brandenburgii, ze Zgorzelicy, jak ją zwią Polacy, z ziemi spalonej. Starcy postrzegli się naprzód, że godząc na religią ich kraju, chciał wysuszyć ostatnie źródło narodowości, poczęli krzyczeć zwyczajnie jak starcy — po czasie. Natychmiast jednak cała gromada oburzyła się na cudzoziemca i zmusiła go do ucieczki.

Scena ta najmocniej ze wszystkich uderzyła młodego filozofa. Zobaczył on w rozprawiającym bałamucie istotną karykaturę samego siebie, poznał, że ten chłop przestrojony zupełnie to samo robił w niskim zakresie swojego działania, co on w sferze metafizyki i filozofii, zaprzeczając wszystkiemu, tłumacząc wszystko przez formuły filozoficzne. Postrzegł więc, nad jaką stał przepaścią, i przejęty wstydem, boleścią i zgrozą chciał się rzucić na zwodziciela, ale już go nie było.

Apostazja i materializm ukazują się tu pod postacią gminną; poeta nasz spotka je i przedstawi później we wszystkich kształtach. Scena w karczmie, bez wątpienia piękniejsza i głębsza od podobnej karczemnej sceny w Fauście, daje do myślenia młodemu filozofowi, odmienia go zupełnie. Odstępuje on swoich teorii niemoralnych, porzuca książki, przedsiębierze poprawę; ale postrzega, że dotąd tylko marzył i rozprawiał, a widzi, że trzeba działać, że w czynie tylko można znaleźć rozwiązanie problemu: udaje się więc do Warszawy, poczyna konspirować i wchodzi do związku, który podczas koronacji Mikołaja w 1829 roku zamyślał całą rodzinę carską zgładzić.

Dopiero wśród narad w kole spiskowych po raz drugi spotyka się z dziwnym nieznajomym, który już jako polityk i statysta zabiera głos, żeby sparaliżować popęd patriotyczny. Sposobem historyka roztrząsając bieg dziejów narodowych, wykłada naturalne i konieczne przyczyny osłabienia Polski, stara się przekonać, że niepodobna chcieć naprawić od razu, co się psuło przez wiele wieków, z powagą męża stanu kreśli stan Europy, tłumaczy, dlaczego Polacy nie powinni liczyć na pomoc obcą, to jest na pomoc Francji; na koniec, jak stłumił zapał kmiotków, tak tutaj gasi entuzjazm spiskowych.

Po raz trzeci gdzie indziej tajemniczy ten człowiek występuje w charakterze teozofa i badacza skrytości świata duchowego. Tu usiłuje on zniszczyć źródło pojęć religijnych, wymierza cios na wiarę i nadzieję w przyszłość Polski. Jak niegdyś Kusiciel ukazywał Zbawicielowi królestwa i powaby ziemi, tak teraz ów nieznajomy odbywa z Wacławem podróż fantastyczną i odsłania mu różne obrazy.

Przeniósłszy go naprzód do pałacu jednego z panów polskich, dobrego patrioty, ale dumnego, daje go widzieć nieubłaganym ojcem przy łożu śmiertelnym córki, której nie pozwolił pójść za ubogiego kochanka, i wystawiwszy tę scenę w okropnych a prawdziwych kolorach, zapytuje, czy taki człowiek może walczyć dla zaprowadzenia równości, W innym obrazie odkrywa świetną biesiadę, gdzie dygnitarze polscy łamią sobie głowy nad subtelnościami artykułów konstytucji, a jenerałowie ściśle starają się odcieniować punkt honoru wojskowego. Ci ludzie tak zajęci rozbieraniem trupa, to jest formuły martwej, będąż zdolni do zapału dla sprawy, która daje się pojąć tylko uczuciem? Słowem, podobny do szczura grobowego, jak poeta
mówi o nim, stara się on wdrążyć się w piersi młodego entuzjasty, żeby mu wydrzeć ducha. Ma on na celu przeszkodzić mu nie dumać, nie rozumować i nie działać.

Otóż jest myśl stanowiąca zadanie całego poematu, o której namieniliśmy: zależy ona na tym, że sam tylko czyn może rozwiązać problema. Wielki i piękny ten poemat został nie dokończony; na dalszych kartach autor miał ukazać nieprzyjaciela entuzjazmu uciekającego się przeciw niemu do ostatniego sposobu, do gwałtu.

Garczyński, pierwszy z poetów polskich, obwieszcza się być powołanym do przeznaczenia otrzymanego z nieba. Nie pisze on jako artysta rymotwórca, literat, ale jako rozpoczynający walkę. Dlatego to opowiada obszernie koleje swego życia, sny swojej matki. Bynajmniej nie idzie mu o zajęcie publiczności swoją osobą, znika sam zupełnie ze sceny, chce tylko okazać, że jedynie ludzie naznaczeni szczególnym posłannictwem mogą pracować dla wielkiej sprawy.

Poeta zniszczyłby cały urok, całą poezją, zrobiłby tylko zimną alegorią, gdyby obszernie ten sens wykładał; poemat jego służy za komentarz. Filozofia hołdująca materializmowi i sile ziemskiej jest tym orłem, którego także wzięli sobie za godło nieprzyjaciele Polski.
Poezja i zapał powołane do walki z nim własną bronią mają mu zadać cios śmiertelny. Stefan Garczyński przepowiedział razem i swoją przyszłość: umarł on walcząc, mordując się nad zagadką, której rozwiązania nikt nie miał. Zagadką tą było pogodzić entuzjazm z rozumem; ten entuzjazm, co tworzy nadzieje, co goni za przyszłością, z tym rozumem, co wiecznie te nadzieje roztrąca, co wszystko krępuje w obecność; którego źrenica, kiedy zwróci się na ognisko uczuć, żeby je zbadać, ściemnia się i łzą zabiega jako oko patrzące na słońce.

Za warunek tej zgody położył on rozwinięcie wielkiej narodowości; bo narodowość jest czymś rzeczywistym, materialnym, bytem swoim odpowiada nawet wymaganiom filozofii, a że razem nie może żyć i działać bez entuzjazmu, więc skoroby taka narodowość ustalona stała się pojętą i zrozumianą, rozstrzygnęłaby spór między uczuciem a myślą. Jest to ostatnie słowo Garczyńskiego; ze wszystkich poetów, o których mówiliśmy, Garczyński
jest najbardziej polskim.

ADAM MICKIEWICZ

CZĘŚĆ PIERWSZA. WACŁAWA MŁODOŚĆ

Młodości! ty nad poziomy
Wylatuj, a okiem słońca
Ludzkości całe ogromy
Przeniknij z końca do końca! 

Adam Mickiewicz

I. WIELKI PIĄTEK

Milczą dzwony pobożne wieżycy wysokiej,

Jak usta skąpe w słowa, gdy myśl śród pamiątek.

W strojny grób już złożono Zbawiciela zwłoki;

Lud bieży grób odwiedzić — święcić Wielki Piątek.

Smutno w kościele było — okna kirem czarnym

I ściany, i obrazy zasłoniono kirem;

Ciche modły dokoła — ten westchnieniem szczerem,

Łzą skruchy albo datkiem kupuje ofiarnym

Przebaczenie za grzechy u świętego grobu;

Ten ufny, że Bóg wznosi, kiedy się uniżem,

Ustami proch całując, rozpostarł się krzyżem:

Kiedy krzyż dźwigać w życiu nie widział sposobu.

U ołtarza w zakonne odziani kapice,

W dwóch rzędach, zasępionych mnichów stoją chóry,

Przed nimi świec dwanaście, i palą się świece,

Słychać hymny żałobne za zwykłe nieszpory.

Z hymnami nikną światła — w kościele mniej jasno -

Świece, jedna za drugą, po kolei gasną,

Lud czeka — już zgaszono — już ciemno się stało —

Jedyna lampa błyszczy na grobowe ciało.

Zapukano — czas wyjścia — lud tłumnie wychodzi —

I księża się ruszyli — i w komżach dwaj młodzi

Przodem księgi wynoszą — a rzędem za niemi

Sandały mnichów słychać, jak biją po ziemi.

Wyszli wszyscy — w kościele samotnie i głucho.

Czasem tylko u góry świergocące ptaki

Uderzą skrzydłem w okna, szukając wylotu;

Cicho i ciemno — przecież bardzo czułe ucho

Mogłoby więcej przejąć — ktoś westchnął — kto taki?

Nie wiedzieć — może grzesznik z żalu i kłopotu

Został jeden, by dłużej opłakiwać mękę;

Może — ktoś idzie — to ksiądz — on jego dostrzeże —

Ale cóż mu westchnienie — uklęknął przy grobie,

Głowę schylił, pod ramię kładzie prawą rękę.

Wydobył książkę — rozwarł — przemówił pacierze —

Znów się schylił, nabożnie składa ręce obie

I odrętwiałym głosem tak śpiewa przy grobie:

A gdy na krzyż przybili — sługi wszystkie w tej chwili

Suknie Pana porwali z pośpiechem,

I dział każdy chce stroju — czy przez zgodę, czy w boju,

Bo to u nich zabijać nie grzechem.

Ale płaszcz tam był Pana, jakby chusta utkana,

Bo nie tknięty ni igłą, ni nożem;

Więc mówili do siebie: by go nie psuć w potrzebie

Losy w koło na niego rozłożem.

I co rzekli, to było — bo tak Pismo mówiło:

Suknie łotrów rozszarpią mi zgraje,

Ale na płaszcz los padnie, jeden tylko płaszcz skradnie.

A tak dzisiaj to wszystko się staje.

Śmiech jakiś niespodziany — gwałtowny i dziki —

Przerwał śpiewy pobożne — ksiądz schwycił krzyżyki

U różańca wiszące przy habita sznurze,

Schwycił i głowę swoją zasłonił w kapturze.

Aż w końcu śmielszy w myśli, jak dowódca, który,

Nim bój zacznie, szkłem zmierzy szyki nieprzyjaciół,

Spojrzał — i w znaku krzyża dłoń wznosząc do góry,

Już mówić jakieś słowa tajemnicze zaczął,

Gdy widzi — gdy poznaje człowieka, w kształt głazu

Stojącego opodal jak marmur smętarzy;

Czarny płaszcz wisiał na nim — blady był na twarzy,

Zdawał się być bez ruchu — czucia — i wyrazu.

„Kto jesteś — mnich zawołał — czy cię złe obsiadło,

Człowieku! że chcesz wichrzyć spokojność klasztoru?

Milczysz — jeśliś nieżywy — jeżeliś widziadło

Jest przede mną i w ciele tajny duch potworu,

Mam sposób — bicz na ciebie — czy znasz godło krzyża?"

"Znam — krzyknął nieznajomy — wielka to obrona!"

Rozśmiał się i tym śmiechem, jak głaz Pigmaliona

Całowaniem ożywion — do księdza się zbliża —

Czarny płaszcz swój zarzucił z ramienia na ramię,

Spod brwi, choć jasne oko, wypadł wzrok ponury,

I rumieniec gwałtowny, chorych myśli znamię,

Błysnął w twarzy, jak wstęga piorunu w mgle chmury.

KSIĄDZ poznając nieznajomego
To ty, młodzieńcze, tutaj?

MŁODZIENIEC

Krzycz — żegnaj — przeklinaj,

Duch stoi — jako waszych kościołów wieżyce,

Choć deszcz leje — grzmią nieba - — palą błyskawice,

One stoją — nuż śmiało egzorcyzm zaczynaj.

Tylko pomnij, że płaszcz mnie słów więcej nie mami,

Że choćbyś drgał językiem jak wicher potokiem,

Jam zawczasu ten potok zbadał myśli okiem

I płaszcz twój czarodziejski zdarł myśli zębami.

Że żartuję —

KSIĄDZ

Młodzieńcze! nie bluźń nadaremnie.

Takież to odebrałeś nauki ode mnie,

Na tożem cię wychował, ażebyś w kościele

W dzień dzisiejszy, przy grobie Zbawiciela świata,

Bluźnił wiarę najświętszą?

MŁODZIENIEC

Poznaj się w twym dziele!

z ironią

Tyś mój mistrz!

KSIĄDZ

Słuchaj tedy — burzliwe są lata

Młodości — wiele ludzi na zawsze w nich ginie.

Jam to wiedział — jam ciebie chcąc zbawić jedynie,

Chcąc ratować —

MŁODZIENIEC przerywając z zapałem
Na zawsze zgubił bez ochyby.

Tlało we mnie przeczucie wolności szlachetnej

I mocne miałem ramię, i do czynów dzielność;

Tyś mi odgadł mą duszę — miałem w myślach szyby

Do przejrzenia — tyś przejrzał i jak dąb stuletni

Upadkiem strzaska drzewka — Bogaś, nieśmiertelność

Spuścił na mnie, na duszę, myśl strzaskał ogromem:

Wzgardziłem tym, co dawniej w oczach stało bóstwem,

Ojczyzną i miłością, przyjaźnią i domem,

Otoczyłem się waszą pokorą, ubóstwem;

Jam wiarą waszą świętą jak tarczą się składał —

I cóż stąd? jam nareszcie wiarę i was zbadał.

Chcecie, pokory suknie zawdziawszy na pychę,

Zamieniając pałace na ustronia ciche,

W duszy gmachach zarządzać — i chatą, i tronem;

Mieszkańców ich jak ptaków łapiąc w szpon sokoli,

Sami zimni — bez serca — męczyć, gryźć do woli?

Chcecie, martwi — spokojni jak klasztoru ściany,

Na czas nieczuli jako na pył śmierci wianek,

Patrzyć zimnawo na łzy, gdy kto łzami zlany

Albo gdy ginie człowiek — wolny lud — kochanek? —

Warn wolność, miłość niczym — płakać nie myślicie.

Ileż razy wam w duszy złorzeczyłem skrycie!

Wyrwałem się na koniec! — lecz czarowne słowo

Wiary waszej i klątwy, i modlitw, i sztuki

Wisiało, jak na włosie miecz, nad moją głową.

Drżałem, żeby nie upadł! — dziś czas — dziś nauki —

O! dzisiaj już inaczej — rozumiem was, mnichy —

Dzisiaj — żarty to, żarty — wszystkich was zbadałem.

W głos pytam: gdzie jest Słowo, co się stało Ciałem?

W głos krzyczę: wiara wasza jest to dziecko pychy.

KSIĄDZ

Panie, odpuść mu, bo on sam nie wie, co robi.

MŁODZIENIEC

Tyś rzekł, tylko za mało? Panie, serce dobij,

Którem tak ciężko zranił: oto treść modlitwy.

Wy, mnichy, wy myślicie, że choroby, bitwy

Tylko człowieka gubią!

KSIĄDZ

Na krzyżu rozpięty,

Natchnij go mocą swoją, i przywróć mu zmysły!

MŁODZIENIEC patrząc na grób

Jezus Chrystus — znak krzyża — znak ofiar — znak święty!

z uniesieniem

Czemuż krwi Twojej krople na ludzi nie prysły

I mózgów im nie spalą wieczystym zarzewiem?

Ot Twój sługa — tyś cierpiał jak żaden z śmiertelnych,

A ten śmierć Twoją święci w kantyczkach kościelnych

I żyje, i szczęśliwy — spokojny — jak nie wiem

Żadnego szczęśliwszego!

KSIĄDZ

Grzesznicy my, prawda,

I bardzo grzeszni ludzie — lecz za to pokora —

MŁODZIENIEC

Jutrem odkupujecie grzechy wasze z wczora.

udając głos księdza
A dziś do was należy: grzesznicy my, prawda!

KSIĄDZ

Nie bluźń, nie bluźń, młodzieńcze — któż ogród potępi

Dlatego, że w nim drzewo spróchniałe lub chore?

MŁODZIENIEC

Kto dom przeklnie, ja pytam, gdy dom z wszystkim zgore,

Albo sępów, gdy z głodu siebie pożrą sępi?

Ot słuchaj — dom ten dusza — tyś podłożył ognie;

Ot słuchaj — sępem człowiek — kiedy w duszy świta!

A obca przemoc — wiara — myśli jak jelita

Wydzierając mu z głowy, głowę w proch mu dognie.

Cóż za dziw, jeśli biedny człowiek przy upadku,

Widząc i sił zniszczenie, i niemoc swych chęci —

Jeśli cierpiąc, tysiące w koło męczeństw wkręci

Albo wzniósłszy kark nad was, plunie na ostatku.

KSIĄDZ

Szalony, milcz na Boga!

MŁODZIENIEC

Milczyć? toć milczałem

Długo i bardzo długo — dziś mówić przychodzi.

Dziś krzyczeć będę, słyszysz, krzyczeć gardłem całem!

Chciałbym po słów mych fali, na myśli mych łodzi,

Z duszą moją żeglować i wpędzać się w dusze.

Niechajby moja mowa jako bystra rzeka

Wszystkie strumienie myśli korytem swym zlała!

I zleje — bo ja myśleć — bo ja mówić muszę.

Słuchaj, z duszą mą wpadnę w głąb serca człowieka

I jak szkło młota gromem, wiara pryśnie cała.

Mówić mu chcę wolności świętymi słowami,

Mówić mu chcę niemowląt nieszczęśliwych łzami,

Krzyczeć nad nim jak matka nad śmiercią dziecięcia,

Gdy je spod piersi matce wyrwie ptak straszliwy;

Zaklnę go na najświętsze uczucia zaklęcia,

Na śmierć ojca, na przodków szereg nieszczęśliwy.

Niech wszystkiemu zawierzy — wam jednym nie wierzy!

Bo wy słudzy nikczemni, zamiast Boga słudzy,

Wy, kiedy ludzie giną, męczeni są drudzy —

Wy, jakby to nie ludzkie trafiało przygody,

Choćbyście jednym słowem krwi wstrzymali strugi,

Patrzycie zimnym okiem, jak giną narody,

Ledwie trupom oddając ostatnie przysługi.

Toż więc jest wiara wasza? na to macie władzę,

Aby cnót się wyrzekłszy, dawać przykład zbrodni?

Nikczemni ludzie! boskich przydomków niegodni!

Od mleka matki waszej ziemi was odsądzę,

Kiedy litości ziemskiej, cnót w sercu nie macie.

Wyprą się was rodzice, jak wy się wyparli,

I siostry, przyjaciele, i brat was po bracie

Kląć będzie, i tam z grobu powstaną umarli,

I kląć będą, i wołać o zemstę wszechwładną —

I głowy wasze w końcu pod żelazem padną,

A wiara...

KSIĄDZ

Stój! nic więcej! ! —

Zegar bił w tej chwili

I na hymny wieczorne księża nadchodzili.

Twarz swoją nieznajomy płaszczem więc osłonił,

Coś jeszcze prędko wyrzekł, zwrócił się z pośpiechem,

Idzie — krok nagli — śpieszy — nim zegar wydzwonił,

Trzask drzwi mocnym się odbił o sklepienie echem.

II. POWRÓT Z KOŚCIOŁA

Zachód się blaskiem purpurowym pali

Jako żar węgli, chmury błyszczą w dali,

Już słońca nie ma — po dziennych mozołach

Wieśniak znużony powraca do domu;

Jest co zastawić, jest usłużyć komu,

W chatce ma żonę, dostatek w stodołach.

Szczęśliwi ludzie zagrody ubogiej!

Macie skarb wielki, nie żądając więcej.

Cóż, że na palcu błyszczy kamień drogi,

Że skrzynie ciężkie krociami tysięcy,

Kiedy myśl, dusza w ustawicznej wojnie?

Warn dni i nocy mijają spokojnie:

Nie chciwi sławy, nauk nieżądliwi,

Z dala od świata żyjecie szczęśliwi!

Lecz co za tętent — patrz — krzyknęły dzieci,

Że jakiś czarny jeździec przez wieś leci.

To on .— pan młody — wybiegają z chaty

Widzieć go; bo on rzadko jest widziany.

Na czarnym koniu, sam czarno ubrany,

W cwał leciał, dziko rozpuściwszy szaty —

Płaszcz jego czarny jako skrzydło ptaka

Wiatr pod się chwytał — a piana rumaka,

Pęd jego nagły, nozdrza rozognione

I jeźdźca oczy na dół pochylone,

Że wracał gniewny i śpiesznie, świadczyły.

Przeleciał wioskę — drogą tylko pyły,

W kłęby się wznosząc z piasku ciemnej chmury,

Długo wisiały jak orle pazury,

Nim ptak drapieżny ciała swego brzemię,

Znużony wiatrem, opuści na ziemię.

Tak uczą gminnych poetów ballady,

Że w dzień zaduszny o północnej porze

Duch świeżo zmarłych z wysoka zejść może

I dzielić z ludem zastawne biesiady.

W chmurnym on, mówią, z nieba ciągnie dymie,

Z gęby żar ognia płomieniem wybłyska,

A czyje najprzód wywoła on imię

I czyje najprzód wywoła nazwiska,

Tym lub przekleństwo, albo śmierć jest bliska.

III. SNY PROROCZE

Śpią wszyscy — w całej wiosce milczenie grobowe —

Jeden jest tylko człowiek, który spać nie może.

Oczy jego biegają niby czujne stróże

Dzikich marzeń, które mu zawichrzyły głowę.

Myśli jako na wieki potępione więźnie!

Gdy wioska cała w miękkim spoczynku zagręźnie

I sen, jak chmury niebo, zasuwa powieki,

Podróżny go spotyka u spienionej rzeki

Leżącego na brzegu; albo też u wzgórza,

Gdzie rozpadlin bez liku, bystrej wody ścieki,

On się w bystrzejszych myślach — dumaniach zanurza.

Wacław jest imię jego — lecz ojców nazwisko

I herbów rzędy zwykłe milczeniem pominę.

Z przodków wsławionych może od trzech wieków blisko

Niejeden za brzeg Elby, za Dniepr i za Dźwinę,

Dosięgając orężem, obcym był znajomy;

Niejeden w radzie siedział i sławnym był w radach.

Wiele mówić o jego dziadach i pradziadach;

Jednym słowem: Wacława wielkie rodzą domy.

Czyny z ducha wynikną — ale i krwi związki

Pokoleniem tajemnie zarzekają ducha.

I jako kiedy dębu spadnie gałąź sucha,

Z niej pewno nie wyrosną zielone gałązki;

Jak z nocy, choćby trwała czasy nieskończone,

Światło nie błyśnie ani gwiazda się zapali;

Jak z strony, choćbyś długo w jedną brząkał stronę,

Głos nie wyjdzie dźwięczący harmonijnej skali;

Talk człowieka duch, myśli, czyny, przewinienia

Są dźwiękiem różnych śpiewów, pieśni tajemniczej,

Którą długo tworzyły całe pokolenia,

Którą echem tajemnym późny wnuk dziedziczy.

O syna dziwnych losach sny prorocze wcześnie

Ostrzegały Wacława matkę przed połogiem.

Widziała chmury niby czarne byki we śnie,

Co rycząc jako gromy, błysk ciskając rogiem,

Uderzały na siebie — i jak morze w burzy

To raz, piętrząc swe wody, okręt w niebo miecie,

To znowu przyczajone, na spłaszczonym grzbiecie,

Okręt aż do mielizny w piasku dna zanurzy,

Tak one rogi swoje raz wspięły wysoko,

Aby ich żadne ludzkie nie mogło dojść oko;

To znowu, karki niżąc, ostrym zębem roga

Z dołu sieką, prą, gonią ryczącego wroga;

I nie tak błysk za błyskiem leci w pędzie dzikiem,

Jak rogiem najeżonym ścigał byk za bykiem.

Tak jej się we śnie zdało; wtem z góry czy z dołu

Nie wiedzieć jakiś nowy olbrzym w szranki bieży;

On jeden pragnie walczyć; zbyć wszystkich pospołu.

Był to człowiek jej znany z twarzy i odzieży;

Młody, miły, powabny; wielki miecz miał w dłoni,

Jasną zbroję na piersiach, przyłbicę na skroni.

Zaczęła płakać matka, wyciągnęła dłonie

Ku niemu, lecz na próżno — on nie widział matki —

Wyciągnęła ku niebu. — Bóg przyszłe wypadki

Skrył w zasłonie.

Drugi raz sen był inny — śniła się jej łąka,

Którą zdobiły kwiaty i ptaki, i trzody,

Wszystko piękne, piękniejszy jednak pasterz młody,

Siedzi obok kochanki i na lutni brząka.

Chłodem tchnęło powietrze, słońce błyszczy mile,

Ptaki śpiewem pasterza powtarzały tony;

Aż nagle wicher zawył — przeciągły motyle

Z wschodu w zachód i było ich jak myśli tyle,

Różne, kraśne i w wstęgach jak pawie ogony.

Spojrzała na dół matka — gdzieś znikła kochanka,

Pasterz tylko sam jeden błądził po tym polu

I plótł wieniec, lecz zamiast kwiaty brać do wianka,

Brał pokrzywy — chwast — oset — i liście kąkolu.

Gdy skończył, wieniec włożył sobie sam na czoło,

W ręku strzelbę ognistą piastował za lutnię

I spoglądał ku niebu dziko i okrutnie,

I na głos śmiać się zaczął — ale niewesoło,

Rozpaczy jednej tylko takie jest rozśmianie.

Długo czekał — noc przyszła — znów błysło zaranie,

A z nim z chmur jakiś orzeł wyleciał straszliwy,

Szpony nad nim zawiesił, okiem mu bił w oko,

Pióra jego groźniejsze były od lwa grzywy,

I olbrzymem się zdawał, choć wisiał wysoko.

Widziała matka walkę — zwarli się zarazem,

Jeden groził szponami, a drugi żelazem,

Młodzieniec pierwszy strzelił i krew z orła boku

Prysnęła nawałnicą jako deszcz z obłoku;

I orzeł na dół zleciał, ale swoje pióra

Jak wachlarz roztoczywszy przed obliczem słońca,

Skrył ziemię czarnym puchem od końca do końca,

A w głowę dumną wroga wcisnął ostrz pazura.

Takie były sny matki, Wacława proroki.

W sny nie wierzym; lecz często i znaczą niemało:

Gdy oczy noc zasunie, martwe leży ciało,

A duch, zbywszy zmysłowej, ćmiącej go powłoki,

Na granice przyszłości lekkim skrzydłem wzięci,

Okiem twórcy na wszystkie spojrzy swoje dzieci

I w zmysłów chmurę znowu obleczony wcześnie,

Tym okiem i w te chmury tęcze rzuca we śnie.

Dzień Boga narodzenia był i dniem Wacława.

Później gdy wyrósł chłopiec, czy jego chęć dzika,

Czy myśli religijne, matki snów obawa,

Dały powód — to mniejsza — habit zakonnika

Włożono Wacławowi, zamknięto w klasztorze.

Śród murów rosło dziecię i piękne, i hoże,

Jako owa roślina, co w cieniu dojrzewa,

Gdy inne w słońcu tylko kwitnąć mogą drzewa;

Opuścił klasztor z czasem, nie wiem, w jaki sposób,

Chociaż znajomych jemu wiele znałem osób.

On często — później jeszcze — zwyczajnym nałogiem

Samotny lubił jeździć do klasztoru swego.

Dlaczego? Nie powiadał nikomu dlaczego.

Może lubił samotnie mówić z Panem Bogiem,

Może Bóg go natchnieniem czasami obdarza;

Może głośniej przemawia grobowiec cmentarza,

Kościół pusty, szmer liści lub strumienia mruki

Do serca czującego, duszy skołatanej,

Nad świat pełny — trzask ludzi — książki i nauki.

Bez tchu — blady — w noc późną — i łzami zalany,

Wracał z klasztoru zwykle — wtenczas pióro chwyta,

W oczach jego myśl jakaś dnieć zaczyna skryta —

Były to chwile wieszcza, zachwycenia chwile.

Mnie dziennik podpadł jego — na czele dziennika

Czytam wiersz — myśli dumne — pieśń, melodia dzika,

Ale silna, zaświadcza o wewnętrznej sile.

ODA NA CZELE DZIENNIKA WACŁAWA UMIESZCZONA

Geniuszu! ty jeden nie opuść mnie w życiu!

Skrzydłem twym boskim obwiewaj mą duszę,

A śpiewać będę i śpiewem poruszę

Siły tajemne, choć w piekła ukryciu!

Kiedy chmury jak duchy powietrznego gmachu,

W olbrzymich kształtach, odzieniem ciemnoty

Niebo zakryją — zadrży świat w przestrachu,

Niechaj mnie wzniosą skrzydeł twych poloty

Tam w chmury czarne —

Pieśń i tam zadźwięczy;

A okiem tęczy

Chmury w krąg ogarnę!

Geniuszu! gdy burza ześle wiatry mściwe

I niebo morzem ognia się zapali,

Chcę jak rumaka schwycić fali grzywę

I twoim skrzydłem popędzić na fali!

Niechaj nadpowietrzne żagle

Serce moje, duszę wzmogą;

Wiatry zdepcę moją nogą,

I do jarzma wiatry znaglę!

Geniuszu! gdy ludzie uśpieni bezwładnie

Od burzy legną, co zmysły ich głuszy,

Śpiew ty mój natchnij, a z duszy do duszy,

Jak słońce w oko, śpiew mój błyszcząc wpadnie.

Wszystkie siły wstrząśnie na dnie,

Wstrząśnie cały świat uśpiony,

Jako lutni mojej strony,

Kiedy nimi ręka władnie!

Geniuszu! ty i piersi natchniesz zemsty pieśnią,

I śpiew mój będzie czuły jak płacz matki,

Mściwy, jak w piekle zemsty sobie nie śnią,

I ludzie — niebo — staną mu na świadki:

Jako sercu — myśl wysoka,

Jako myśli — czynów dzielność,

Jako czas — pieśniom proroka,

Jako prawdzie — nieśmiertelność!

A gdy przyjdzie godzina, wieszcz słaby zaginie,

Geniuszu! ty i w śmierci bądź moim aniołem,

Niech życie kończę, jak życie zacząłem,

Życie i śpiew mój, ach, w jednej godzinie!

Niech ostatnie głosy moje,

Jak dźwięk lutni w echa brzmieniu,

We śnie miłym tam dostroję,

Tam dosłyszę — w przypomnieniu?

IV. NAUKI

Przyjemną była wioska rodzinna Wacława.

Dworzec ojca mieszkalny, wspaniała wystawa,

Budową staroświecką przedrzeźniając wieki,

Stał na górze opodal wielkiej spławnej rzeki.

Dwa skrzydła i dwie wieże wyrastały z dworca,

Z obydwóch wiewał przez dzień biały znak proporca,

Godło bytności pańskiej — a gdy po zachodzie

Wiatr, chmury rozpędzając, zatlił blask wieczorny,

Z obydwóch widzieć było na obłoków spodzie

Meteorem błyszczący — krzyż wieży klasztornej.

Klasztor to był fundacji Wacława pradziada.

Grono ojców wielebnych świętego Bernarda

Liczne cele wypełnia i zakon ten składa:

Znane jest ich ubóstwo i świata pogarda.

Tam to w dziecinnych latach Wacława zamknięto;

Tam — choć kościół daleki — pobożna gromada

Ze wsi spieszy obchodzić każde wielkie święto.

Trzeci dzień Wielkanocy przemijał z wieczorem

W tysiącznym osiemsetnym dziewiętnastym roku,

Chłopi drogą wracali w posuwistym kroku

Z nieszporów dnia świętego — a w rzece — za dworem

Prócz trzciny wiatrem kwietnia lekko kołysanej

Albo jaskółki rychłej, co wodę przelata,

Cicho. — Inaczej w dworcu — krzyk wypadł zza ściany,

Przytłumiony, lecz mocny — to jego komnata,

Jego głos — przecież nikt mu na pomoc nie bieży.

On pracuje — bo dawno światło w oknie mruga,

Słychać, ilekroć nogą w posadzkę uderzy,

Widać przez okno — z dala — jakaś postać długa,

To cień Wacława — widny w szybach zwierciadlanych

Jak w przezroczystym niebie słup tumanów rannych.

Znów głos — woła służących — wierny wchodzi sługa:

„Ciemno! nie dosyć światła — czyż na ogniu zbywa?

Zapalić drugą świecę, trzecią świecę, czwartą!"

Uciął — ale wzrok podniósł — ową broń wypartą

Z duszy — która jak gwiazda błyska nieszczęśliwa.

Zadrżał przelękły sługa, bo choć pan łaskawy,

Takiego coś ma w mowie, takiego coś w oku,

Że gdy spojrzy, nikt nie śmie dotrzymać mu kroku,

Że gdy mówi, drży sługa jako liść z obawy.

Już w trzech lichtarzach światła zabłysły na stole:

Jemu ciemno. — "Niech ogień zagrzmi całą siłą

Tam" — na komin pokazał — i w gardle komina

Świeci — dym się ulatnia w czarnych kłębów kole,

Ogień buchnął, skier tysiąc powietrze rozcina:

I w pokoju się wszystko razem wyiskrzyło.

Z rozwartych ksiąg na stole czarnych liter pułki

Wyjrzały jak spod śniegu pnie zgorzałych borów,

A z szaf liczne narzędzia, machiny, ampułki,

Służące do fizycznych, chemicznych rozbiorów,

Raz pierwszy z pleśni kurzu krwawą świecą łuną,

Dwa tylko twory inne — czaszka martwa trupa,

Blada, między księgami, jakby kawał słupa,

Który z marmuru cięty wznosi się nad truną,

I twarz blada Wacława — ona, jak śnieg góry,

Światłem się nie maluje, dymem się nie plami:

I kiedy myśli czasem w kształt przechodniej chmury,

Zawichrzone ze sobą w wewnętrznej niezgodzie,

Po twarzy się przesuną jako wiatr po lodzie,

Nikną na niej. — Dziś jednak — widać w jego chodzie

(Bo gwałtownymi mierzy komnatę krokami

I pot z czoła mu spada gwałtownymi łzami),

Że ta bladość jest czucia gwałtownego świadek.

Włos spadał mu na czoło w dzikim nieporządku,

A wzrok jego? — tak czasem okiem dziko strzeli,

Że gdybyś chciał aniołów malować upadek,

Owych przed światem jeszcze nieba wichrzycieli,

W jego oku szatańskich myśli badaj wątku.

„Ciemno jeszcze — daleko ciemniej niż z początku,

Okna wszystkie otworzyć! " — i okna otwarte —

I chustkę z szyi zrywa — duszno — suknie zrywa,

Znów stanął — nagle księgę przed sobą rozłoży,

Ciekawie okiem śledzi rozpostartą kartę,

I jakby wyrok jego, na niej odpoczywa;

"Eritis sicut Deus" — przeczytał, znów czyta —

Milczy — ale myśl jego jak magnes żelazem

Rozdrażniona słowami — jak strumień Alpowy

Pędzi, gdy go raz wypchnie z góry moc ukryta;

Jak koń spięty ostrogą mknie na wiatr kopyta;

Tak myśl jego, wzbudzona tym jednym wyrazem,

Na skrzydłach oka rwie się z zadumanej głowy,

Pewna swojego lotu, jak orlica z gniazda.

Zaiskrzyły się oczy — widzi ogrom świata,

Przeszłość — przyszłość! — z trzech liter wybija się gwiazda,

Pędzi za nią — wzrok podniósł — do góry ulata —

Zadrżała — on ją okiem dogonił na niebie —

W niebie — w ziemi — on jeden — on Bóg — on zna siebie,

Wstaje — myśli, że głową obłoków dostanie,

Że wielki! ! — Kiedy nagle z rąk mu pada księga,

W duszy coraz to mniejsza przestrzeń widokręga,

Przed okiem znowu tylko pokój — księgi — banie!

Wszystko tak jak przed chwilą; sługa przy drzwiach czeka;

Na stole świece — ogień skry dokoła ciska —

A dusza! — dusza, która Boga była bliska,

Jako pielgrzym do domu, wraca w kraj człowieka! !

"Precz mi z oczu" — drzwi wskazał — sługa na znak idzie.

On nie zniesie, ażeby człek go jaki w wstydzie,

I to przed sobą samym, przydybał znienacka.

Gdy wyszedł, znów krokami zadrżała posadzka,

Wacław samotny chodzi: "Niechaj gmin zwyczajny

Serce swoje jak papier na jaw pokazuje! "

Wacław inny — im większą boleść w sercu czuje,

Tym bardziej w słowach skąpy, w myślach swoich tajny:

Przejrzeć go jednak można! spojrzyj mu w oblicze,

W oczy, na usta jego — i choć świadkiem gardzi

Myśli swoich — wyśledzisz myśli tajemnicze;

Wyśledzisz, że od ludzi cierpi, czuje bardziej.

Oczy ma jasne, przecież jakaś mgła, powłoka,

Jakoby w żalu ciągłym wieczna łza stopiona,

Spojrzenie mu łagodzi, żar mu studzi oka.

Na usta śmiech nie zbłądzi — ale nieraz z łona,

Dawniej może z potrzeby, dziś zwyczajem częstym,

Westchnienie się wyrywa i na ustach kona.

Czoło jego ściemnione spadkiem włosa gęstym,

Krok wolny — twarz bladawa — i zwyczajne szaty

Czarne i zaniedbane dodają żałoby.

A kto słyszał głos jego, gdy mówi — i kto by

Ludzkie serce rozumiał, ten zrozumie postać.

Lecz myśli jego tajnię daremnie kto bada;

Jak z przepaści nic z niego nie można wydostać;

Gdy kto mówi do niego, krótko odpowiada,

Sam nigdy nie zaczepi — dlaczego? — nikt nie wie.

Czasem słów kilka, znanych z pism lub ojców świętych,

Z dumą rozumnym ludziom prędko rzeknie w gniewie

I zamilknie — czasami nie skończy zaczętych,

Jakoby słów żałował — może być, że z dumy

Albo że głupstwem mieni zwyczajne rozumy.

Był czas i on pracował — nieraz zorze ranne

Bezsennego zdybały przy książek czytaniu,

A gdy późno w noc usnął, wstawał o świtaniu.

Znękały go zapewne prace nieustanne,

Bo później długo w rękę żadnej książki nie brał.

Dziś znów szał przyszedł dawny — nad stołem od rana

Zasiadł i tysiąc książek prędką dłonią przebrał,

Czytał i składał znowu — do skąpca podobny,

Któremu choć na rozkaz skrzynia złotem tkana,

On się z tym złotem zamknie jak pająk osobny

I liczy, i przelicza, lecz chleb suchy gryzie.

Jedna przecież w Wacławie wielka jest odmiana:

Dawniej — myśli powagą ksiąg trzymane w ryzie

Nie wznosiły rokoszu, chociaż jarzmo czuły;

Dziś inaczej — sam siebie w odmiar nauk kładzie,

I jak śmiało rozdarłszy ornaty i stuły,

W serce, w czyny religii posłanników wgląda,

Tak dziś nauk zdarł formę i w myśli osadzie

Nie sentencji, nie zabaw — prawdę znaleźć żąda.

Żąda, lecz nie dostrzeże, chyba cień za ciało,

Kreski planów za gmachu węgielne kamienie;

Osobno mur do niego — dach — ściany, sklepienie,

A gmach? — na powiązanie gmachu rąk nie stało.

Czuł to Wacław — czuł więcej — bo dumne nauki,

Jako w białość papieru nasadzone druki,

Splamiły mu niewinność — serce mu wykradły.

Tak mówią, że na ludzką krew upiór zajadły

Gdy ofiarę wybierze, z której soki pije,

Ofiara umrzeć musi — lecz zmarła ożyje

I mordercy swojego postępując torem,

Znów niewinnych krew chłepcąc, staje się upiorem.

Tym jest rozum nabyty, alboli też raczej

Tym przez rozum z krwi dusza wyssana człowieka;

Jaka śmierci opieka, taka jej opieka;

Komu serce drga w piersiach, temu nie przebaczy:

Czujesz świata cudowność i myśl w świecie bożą?

Nauki ci świat, Boga na części rozłożą;

I poznasz błąd twój dawny — kiedy niebo gromy

Ręką rzuca olbrzymią, błysk świeci po błysku,

To chmury trą się z sobą — a co chmury, niebo,

Fizycy wytłumaczą, wiedzą astronomy,

Kochasz się — patrz, czy miłość przyniesie co w zysku,

Gdy nie — miłość jest głupstwem, bo pieniądz potrzebą.

Masz przyjaciół, ojczyznę? jeśli kraj cię wzywa,

Rozpatrz się, jakie cele, korzyści i skutki;

Czy co zaczną, dokończą, czy pora szczęśliwa;

Czy po nagłej rozkoszy nie nadejdą smutki;

Inaczej — niechaj inni krew swą marnie leją,

Tobie lepszej przyszłości cieszyć się nadzieją!

Wacław przecież za dumny, aby na kształt węża

Zatruwał jadem złego niewinności serce:

Toć on sam w pomoc książki nie wziął lekkomyślnie!

Kiedy blask wiary dawnej ściemnili mu księża,

Myślił tedy, że z nauk iskrę po iskierce

Zsypując znowu światłem jasnym duch zabłyśnie.

Oszukał się okropnie! — rozumowań słowa

Słyszał ciągle — w nich jakaś treść — ziarno — osnowa,

A duszy ani śladu. — Czasem niecierpliwie

Rzucając książkę z ręki wołał na głos cały:

„Gdzież jest bóstwo, które ja w piersiach moich żywię?

Przyjaźni zapał — miłość — wolności zapały

I myśl, co człeka tworzy i różni od zwierza?

Gdzie jest Bóg, stwórca świata? " — Książki nie wiedziały!

One jak taktyk stary, gdy wojnę zaczyna,

Zwycięstwo liczbą kreśli — ustawi żołnierza,

Ale mu wiara wyższa nie staje jedyna.

Wiedzą, ile jest zwierząt, skąd która roślina,

Tylko, czym zwierzę, kwiatek, czym człowiek — nie doszli,

Byli i tacy, prawda, co innych przerośli

Myślą o rzeczach wyższych, lecz w ich nauk szkole

Kto wytrzyma? gdy w słowa myśl — jak w nurt potoku

Ziarno zboża rzucone, tonie — a na dole,

Na dnie choćby i rosło — nie dojrzeć je oku!

"Rozbrat więc z nimi wieczny" — pomyślił — wykona.

Wacław czucia i myśli na frymarkę nie ma;

Raz jeszcze w świat ów martwy zatoczył oczyma

Dzisiaj — i nic nie znalazł — dusza przesilona,

Kurzem już żyć nie może, głupcom ku podziwie.

Z pogardą więc pchnął stolik ręką niecierpliwie,

Słowa na wpół ucięte, niewyraźne zrazu,

Chwilowo usta miecą, aż w głosie pomału

Wyraz się coraz bardziej łączy do wyrazu,

Z dumań wypada mowa — jak deszcz śród upału:

"Niechaj mól życie nędzne w starych księgach pędzi,

Niech się w kartę zbutwiałą z ciekawością wżera,

Moja ręka na próżno tysiąc ksiąg otwiera

I warzy doświadczenia z tysiącznych narzędzi.

Któż jak ja z potem czoła męczył się i czytał?

Dziś gdym na równi z wami, gdybym się zapytał,

Czegoście nauczyli i co sami znacie,

Wstyd by wam czoło, serca i rozum wypalił,

Jeśli wstyd znacie jeszcze — wam, gdybym się żalił!

Zamknijcie księgi dumne i w nauk warsztacie

Na każdej ścianie, każdej książkowej okładce,

Zapiszcie jedną prawdę — wypadek zagadce;

I ja z wami zapiszę: że człowiek zrodzony,

By wszystkiego dociekał, sam niedocieczony!"

CHÓR MŁODZIEŃCÓW w oddaleniu
Hulajmy, hulajmy — póki w worku grosze

I dziewczyna jak malina,

Młodości po trosze — młodości po trosze.

Tańcujmy, tańcujmy — póki noga skoczy;

Toć jest śpiewka — toć jest dziewka,

I skrzypek ochoczy — i skrzypek ochoczy!

Dziś pijmy, dziś pijmy — kiedy gardziel sucha;

Dobry miodek i dzban wódek

U naszego druha — u naszego druha.

Bo potem, bo potem — starość nas opęta,

Młodość zniknie — człek odwyknie,

Odwykną dziewczęta, odwykną dziewczęta.

CHÓR STARCÓW

Bodaj to czasy dawne — człowiek miał pieniążki,

Piękne śpiewki, hoże dziewki,

Od nich cacka, wstążki — od nich cacka, wstążki.

Każda się uśmiechała — każda była rada,

Dziewka, wdówka — z mego słówka,

Dziś żartują z dziada — dziś żartują z dziada.

Nawet przyjaźń inną była — dobrzy przyjaciele

Wsparli ciebie w twej potrzebie,

Dziś niewarci wiele — dziś niewarci wiele.

Piję więc zdrowie dawnych — starcze, w ręce twoje!

Choć w pamięci, niechaj święci

Człowiek szczęście swoje — człowiek szczęście swoje.

Śpiew ustał — przepadł drogą — w mętnym tonów zlewie;

Tylko echa dalekie zawrzasły po śpiewie

Coś o szczęściu i znikły — przy rozbiegłym chórze

Ciekawych gwiazd tysięcy księżyc na lazurze,

Twarz swoją bladą chyląc z błękitnego łoża,

Na którym zadumany żegluje w przestrzeni,

Włosy swe w kształcie srebrnych rozwiesił promieni;

Rzekłbyś, że czołem bije u niebos podnóża.

I z okna dworca widać — czy muru kobierce?

Nie, to postać Wacława po murze się łamie

I ku ziemi roztacza coraz większe ramię,

I rośnie jako płomień zawarty w iskierce,

Gdy wiatr zarzew rozdmucha, rozprzestrzeni gwałtem;

Aż w końcu cień olbrzymim ziemię dopadł kształtem

I zniknął — słyszeć tylko, jak się okno zwarło;

Szyby brzękły z łoskotem, a ganek głęboki

Głucho odbił — znajome — prędkie — mocne kroki,

Cicho — tylko po chwili dozorcze psa garło,

Szczekaniem kilkakrotnym wiejskie strzegąc domy,

Dało znak, że ktoś po wsi przeszedł nieznajomy.

V. OBCY CZŁOWIEK

Za wioską stała karczma — przy karczmie trzy drogi

W różne ciągnęły strony — jedna szła ku miastu,

Druga w lewo — a trzecia pełna głogu, chwastu,

Dawno, widać, nie tknięta od człowieka nogi;

Do zamku pono wiodła za dawnego czasu

Rycerzów tych okolic — dziś bujna w pokrzywy,

Przerzynając wężykiem urodzajne niwy,

W gęstwinę wchodzi leśną i ginie śród lasu.

Słup drewniany przy drodze i krzyż nad mogiłą,

Oto wszystko, co widzieć na rzut oka było.

Tylko gdy pies zaszczekał przeraźliwym głosem,

A na hasło zbudzone kondle wioski całej

Długim, przeciągłym wrzaskiem nagle zaszczekały,

Z krzyża wrony przelękłe rwały się ukosem

I śladem drogi starej gdzieś lecąc na prawo,

Odciągały z łoskotem i szumem, i wrzawą;

A ze wsi jakaś postać, niewyraźna zrazu,

Coraz to prędszym krokiem, gwałtowniejszym bieży,

I im bliżej podchodzi, tym oddycha szerzej,

Aż w końcu u starego staje drogoskazu

I spoczywa — tu zmiana całego obrazu:

W karczmie jakby spod ziemi śpiew, tańce, kapela

Słychać: grzmią śmiechy, krzyki, hulanka, zabawa.

Wędrowiec okiem gniewu naokoło strzela

I opuścił drogoskaz — idzie bliżej — stawa:

"Oni się bawią — słudzy — a pan wasz majętny!

Napiętnowany pracy i rozpaczy godłem,

Na świat cały — rozkosze — wszystko obojętny.

Marzyłem — ach, okropnie duszę mą zawiodłem!

Oni się bawią — słyszę ich śpiewy, ich tańce.

A pan wasz! — panu gdyby świat rozwiódł swe krańce,

Ciasno by jeszcze było! — gdyby Rzym, trzy Rzymy,

Dla niego ogniem buchnął, roztoczył się w dymy,

Nudno by jeszcze było! — gdyby nektar boski

Anieli w złotych czarach przynieśli mu z nieba,

Gorzko by jeszcze było — gdy oni — bez troski,

Mając zaledwie co dzień kęs suchego chleba,

Świat w duszy ciasny jak ich codzienne potrzeby,

Szczęśliwi i spokojni. — A nam — a mnie, żeby

Bóg się w płomiennym krzaku pokazał Mojżesza

I morzem wszystkie świata wylały się skarby,

Mnie by Bóg nie pocieszył — mnie jednego dar by

Żaden świata nie zajął — jak dziś nie pociesza!"

ŚPIEWY W KARCZMIE

Hulajmy, hulajmy, póki w worku grosze!

I dziewczyna jak malina,

Młodości po trosze — młodości po trosze.

JEDEN Z MŁODZIEŃCÓW

Pisz pałkę, krysek nie chcę — wódki tu! pół kwarty!

STARY ŻOŁNIERZ

W mariasza? — kiksa! ćwika? — karty! kto chce w karty!

śpiewa sobie:
Hej! tam na górze

Stoją rycerze!

Puku, puku w okieneczko,

Otwórz, otwórz, panieneczko,

Bo ułan jedzie!

MŁODZIENIEC

Jakież nudy przeklęte! siedzicie jak mruki.

Bodaj was kaduk porwał! — lepiej zbijać bruki

Niż w takim żyć barłogu —

DRUGI NA PÓŁ PIJANY

A w jakim barłogu?

Ej, z nami nie zaczynać!

PIERWSZY

Patrzcie — daj go Bogu!

Zuch, frant, tego mi trzeba!

DRUGI

Milcz, ty darmojedzie!

PIERWSZY porywając się

Co? mnie? ty kręciwąsie, moczymordo, trzpiocie,

Ja cię gwizdać nauczę!

JEDEN ZE STARYCH

Sąsiedzie, sąsiedzie!

Po co te swarki głupie przy naszej ochocie?

Toć Cygan się obwiesił dla dobrej kompanii.

Hej, wódki, czyż to od nas lepsi są Cygani?

W ręce wasze!

MŁODZIK do dziewczyny

Tam miejsce — u tamtego stołu

Przy miodu szklance sporej siądziemy pospołu.

NAUCZYCIEL SZKÓŁKI do mieszczanina

Ależ ja wam tak mówię. Ksiądz dziś na ambonie

Me o tym prawił — mówił o Chrystusa zgonie,

O jego śmierci za nas.

JEDEN Z MŁODZIEŻY podając szklankę bakałarzowi
W ręce, panie kumie!

NAUCZYCIEL

Dziękuję — człowiek niby czasem zarozumie

Słówko jakieś i zaraz chce kazanie prawić.

MŁODZIK pokazuje na szklankę
To mi to jest kazanie, lepiej się zabawić!

MIESZCZANIN

Ależ przecie jam myślił...

NAUCZYCIEL przerywając mu
W waszej mózgownicy

Wygląda jako w pustej odludnej dzwonnicy:

Jeśli człowiek nie przyjdzie, serca nie poruszy,

Cicho — rozkołysz serce — brzęk ciebie zagłuszy.

GOSPODARZ

Prawdę mówi pan Józef — co tam gadać o tym!

Mamci ja innym głowę nabitą kłopotem,

Pokupu nie ma w mieście — robotników mnóstwo,

Dzieci huk — żona krzyczy — wszyscy krzyczą chleba;

O tym to raczej myślić i mówić potrzeba,

Jakby powiększyć zakup, a zmniejszyć ubóstwo,

Niźli bajać wokoło, co tam ksiądz zapowie.

Nad wszystko, panie bracie, milsze życie, zdrowie!

NAUCZYCIEL

E, bo wy też znów tylko myślicie o grdyce.

MŁODZIK

Cóż to znaczy, czy ducha nie ma już w muzyce?

Rżnąć od ucha — niech skrzypek odwrotnego utnie.

JEDEN ZE STARSZYCH

Kościuszki!

DRUGI

Dąbrowskiego!

WSZYSCY

Kościuszki — hej, zgoda,

Tylko żwawo i ostro!

— Rozmowy i kłótnie

Ustały jak deszcz, kiedy zaświeci pogoda,

Albo gdy kur zapieje, złych upiorów harce.

Na jednej stronie w myślach zatopione starce,

Słuchając znanej nuty w milczeniu głębokiem,

Spoglądali na młodzież smutnym, łzawym okiem,

Dalej chór śpiewał nutę — lecz w tej nucie słowo

Tak dziwnie w ustach brzmiało młodzi śpiewającej,

Tak każdy ton był czuły i wolny, i drżący,

Że wziąłbyś hymn wesela za pieśń pogrzebową

Albo za pieśń rozstania i zimnej rozpaczy,

Wacławowi jednemu inaczej się zdało;

Wacławowi jednemu zabrzmiała inaczej,

Bo w myślach, w duszy jego obudziła ciało,

Ciało z letargu wspomnień wywołała znakiem,

Uczuł, że ma ojczyznę — wspomniał, że Polakiem.

Tak często tonącemu w bezdennej topieli

Rzuć z brzegu nitkę słabą rwącej się kądzieli,

On za nić jak kotwica za grunt morski chwyci;

Ale patrz — ledwo sięgnie — wiotkie rwą się nici.

Tak słowo w dobrej ludziom powiedziane chwili,

Jak trąba archanioła, stworzy ich, czym byli.

„Ojczyzna! — krzyknął Wacław — o dzięki wam, dzięki

Za znak życia nowego! — póki stanie ręki,

Ręka do niej należy — póki myśli stanie,

Myśli jej niechaj będą! — Zabłysło zaranie

Świateł nowych — Bóg w nowej zabłysnął postaci,

Nie w księgach go wynaleźć: On w żywocie braci

Mieszka jak w swym kościele, jak w arce przymierza!

Niebo rodzinne — oto świątyń jego wieża;

Ziemia rodzinna — oto budowa kościoła;

A w piersiach tron jest jego — w piersiach głos anioła!

Posłyszałem — uczułem — rozumiem cię, Boże!

Chcesz ofiar — ja mój żywot w ofierze położę,

Przyszły i teraźniejszy — chcę jak lud na puszczy

Łaknąć, byle ojczyźnie tym dopomóc można;

Każda myśl moja będzie jako hymn pobożna,

Język mój ustom, słowa samej czci poduszczy,

W modłach noce przepłaczę, dni przemęczę w trudzie,

Tylko niech kraj mój wolnym — wolni będą ludzie! "

Tak Wacław rzekł ze łzami i padł na kolana.

Lecz i śpiew nagle ustał — czyby okna ściana

Mowę jego w głąb wniosła? — i słuchacz ciekawy

Chciał śledzić jego myśli i mowy, i sprawy!

Wacław z obawą, trwogą porwał się z pośpiechem.

Inaczej przecież było — płacz się mija z śmiechem

Na tej ziemi jak orszak weselny z pogrzebem

Albo słońca blask czysty z zachmurzonym niebem.

W karczmie, kędy przed chwilą zadumani wszyscy

Śpiewając piosnkę dawną płaczu byli bliscy,

Zapomniano o smutku, śmiano się z kolei:

Bo jakiś nieznajomy, krzepki, rzeźwy, młody,

Wszedłszy nagle do karczmy, zażądał gospody

I zdumionym młokosom plótł smalone duby.

To w dowcipnym słów zwrocie wspomniał o nadziei,

To śmiał się z zbytniej, starcom właściwej, rachuby

I przepijał niezgorzej do gromady całej.

Z ubioru zdał się Polak — z wzrostu nie był mały,

Wytartą miał bekieszę, pas u niej wytarty,

Przecie śmiech wiecznie prawie do twarzy przyrosły,

Oczy bystre — włos rudy — nos w górę zadarty

Nie najlepsze świadectwo duszy jego niosły.

W ręku kij i tłumoczek na plecach zwieszony

Świadczyły podróżnego — jakoż gdy pytano,

Skąd idzie, rzekł z uśmiechem, że dziś wyszedł rano

Z miasta o pięć mil drogi — że rodzinne strony

Chce zwiedzić, bo tam pieniądz ma do podniesienia,

Właściwie z Zgorzelskiego Księstwa prosto idzie.

Dodał w końcu twarz niby zapuściwszy w wstydzie:

"Co się zaś tycze mego nazwiska, imienia,

To ukrywam, bo z resztą komuż chodzi o to,

Kto tam teraz ciekawy, jak się kto nazywa?

Jan, Paweł — Niemiec, Polak — czyż to daje złoto?

Imię spasłym nie czyni — więc lepiej z ochotą

Wypić jeszcze! "

śpiewając przytłumionym głosem jak gdyby dla siebie, tak jednak, żaby go wszyscy słyszeli:

"Gdzie dobrze urodzajna niwa,

Pop ma litość, król z ludem przyjaźń zobopólną,

Gdzie wszystko myśleć wolno, wszystko mówić wolno,

A sędzia ubogiemu sprawiedliwość przyzna;

Tam kraj mój — moje imię — rodzina — ojczyzna! "

„A czyż jest kraj gdzie taki? " — zawołali młodzi,

Dziwnie kręcąc głowami. — „Czy jest? — odrzekł na to —

Zapewne kiedy człowiek nigdzie nie wychodzi

I życie spędzi między stodołą i chatą,

Trudno, żeby go znalazł, i wy nie znajdziecie,

Ale świat jest obszerny, dziwy różne w świecie!

Wódki tylko, hej, wódki, cuda wam opowiem.

Tylko pijcie, jakimże rozpoczniemy zdrowiem?

Dziewcząt ładnych! nieprawda? — niech żyją dziewczęta!

Co mają piersi pulchne i lubieżne oczy.

piją wszyscy powtarzając zdrowia
Drugie zdrowie młodzieży! młodzieży ochoczej!

Lepszy młodzik pijany niż osoba święta.

Niech żyje, jak przystoi!

piją

Hej — na trzecie wódki!

Wesołości i śmiechom — niech przepadną smutki.

Więc śpiewać! — Kto zaśpiewa? — Ha — pieśń na myśl wpada.

Słuchajcie tylko pilnie" — to rzekłszy usiada,

A cała koło niego kupi się gromada.

Na pewnego króla dworze

Żyła wielka, piękna pchła

I kąsała, była zła.

A cóż pyszczkiem pchła nie może!

Król, piękności każdej znawca,

Kochał ją jak dziecko swe,

Dlatego że dobrze ssie,

Toć dla niej zawołał krawca.

Krawcze, rzecze, weź mu miarę,

Paniczowi zrobisz frak

I wykroisz sukno tak,

Żeby miał i spodni parę.

Pchła się stroi w aksamity,

Na ramieniu duży pęk

Orderowych wiesza wstęg,

Na piersiach ma krzyż wyszyty.

A że i wykręty w głowie,

Skoczne nogi koło łba,

Pieczęć państwa, władzę ma.

Pchłami wszyscy są panowie.

Była ich ogromna mszyca,

Cały był kąsany dwór,

Król, królowa, dwoje cór,

Babka, ciotka, siostrzenica.

I nikt nie mógł się podrapać,

Bo nie drapał pan i król.

Co za męka, co za ból,

Kiedy pchły nie można złapać.

WSZYSCY śmiejąc się na głos

Ha, ha, ha, to komedia!

MIESZCZANIN poważnie do nieznajomego

Ale gdzież podobna,

Ażeby pchła tak mała, gadzina tak drobna,

Miała mieć frak i spodnie, pęk orderów przy tym.

Toć by trzeba, ażeby frak był dla niej szytym

Chyba łapkami mrówki i tkanką pajęczą,

Dlatego niech mi wszyscy ludzie za to ręczą,

Ja wierzyć w to nie mogę.

WIELU

Jaki on też głupi!

OBCY CZŁOWIEK

Dobrze mówi — któż kota w worze ślepo kupi.

Na tym świecie wątpienie do mądrości drogą.

Lecz do rzeczy — widziałżeś drzewa liść, co wiewa?

Nieprawda, że ma szewki — a krawiec skąd? z drzewa.

Gdy więc drzewo tak szyje, cóż ludzie nie mogą!

JEDEN Z MŁODZIEŻY do drugiego
A to mu jak kotowi utarł z pyska mleko.

DRUGI

Widać, że się gdzieś w świecie wycierał daleko.

OBCY CZŁOWIEK wciąż dalej mówiąc

Wszak dziś już po powietrzu latają nad ptaki,

Owym worem dymami skądsiś wydmuchanym,

Mierzą słońce i księżyc — wiedzą gwiazd przechody,

I jeszcze czas nadejdzie, dziwaczny czas jaki,

W którym człowiek niekontent, że jest ziemi panem,

Węborkiem czerpać zechce w chmurach czystej wody.

Wszyscy milczą. —

Nieznajomy znowu po niejakim czasie dalej mówi:

Wy, prawda, biedni ludzie — wy nie wiecie o tem.

Dla panów waszych z czoła pracujecie potem,

Dla drugich! — a ci drudzy! — wściekłość mnie pożera!

Każdy z nich próżniak, skąpiec, obłudnik, kostera,

Robi z wami jak z młynkiem, co mu się podoba —

Ależ prawda — was święta uczyła osoba,

Choć świętość więcej grzeszy niż wy wszyscy razem,

Że panów słuchać — wiecznym religii rozkazem —

Że —

JEDEN Z MŁODYCH przerywając

Co tam gadać o tym — nie zmienić wszelako,

Lepiej więc waszmość powieść kredensuj nam jaką!

WIELU

Powieść! coś o pchle znowu!

KILKU

Nuże — wódki żwawo!

OBCY CZŁOWIEK

Nie mogę — pilno mi jest — zbyt późna dziś pora,

Gdzie jutro stanę ledwie — miałem już być wczora,

A i jutro uciecze z dzisiejszą zabawą.

No! — zresztą — jedną jeszcze — ale pod warunkiem,

Że potem ni pytaniem, ni mocą, ni trunkiem,

Niczym mnie nie wstrzymacie.

KILKU

Śpiesznie mu za kąty!

OBCY CZŁOWIEK

Przed stu, dwustu może laty,

Kościelne wychudłe szczury,

Widząc co dzień msze — ornaty,

Wszystkie razem wyszły z dziury,

Bo im bardzo w gust przypadło

Naprzód białe prześcieradło,

Dalej pasek, a za paskiem

Ornat ze złotym obrazkiem.

Lecz krom tego, co nie lada,

To, co ksiądz codziennie zjada.

Więc na radzie jeden rzecze:

Do pomysłu dobra pora,

Proboszcz gdzieś wyjechał wczora —

A zwodne zmysły człowiecze,

Jutro więc niech na dzwonicy

Kilku w spiż wali ogonem;

Ręczę, wszyscy katolicy

Na mszę przyjdą za tym dzwonem,

A ja w ornat się ubierę,

I zaśpiewam miserere.

Jak uradził, tak się stało:

By czym przykryć szczurze ciało,

Strzygli ornat przez noc całą.

Gdy się na niebie dzień bieli,

Był to właśnie dzień niedzieli,

Koło siódmej zadzwoniono.

Cóż? — zaledwie w dzwon urznięto,

Katolików na mszę świętą

Jedno, drugie wali grono.

Szczur na ołtarz wlazł w gałganie,

Inni grali na organie.

Próżna praca — modlitw, płaczu

I krząkania, dzieci krzyku

Było wprawdzie aż bez liku,

Lecz któż myślił o kołaczu?

Próżno szczurek okiem strzyże,

Rychło która pani matka

Przyniesie choć kęs opłatka;

W ręku same książki, krzyże,

Więc z ołtarza prędkim szustem.

A i kościół stanął pustem.

Śród odludnej, chudej fary

Szczury więc na radę znowu.

W ten czas ojciec siwy, stary

(Wszystkie były jego chowu)

Tak im rzecze: głodni, chudzi,

Cóż nam zwodzić ludzi potem;

Głupstwo, prawda, w sercu ludzi,

Ale w myślach człowiek kotem,

Nuż nas zdybie! — lepiej zatem

Będąc szczurem, przestać na tem!

Wacław z całej powieści nie stracił sylaby,

Odgadł ją — wyrozumiał — i zdradą ocenił,

Chciał wołać — lecz głos jego przesilony, słaby

Skonał w ustach. — Wzniósł rękę — ręka mdła upadła;

Spojrzał — źreniczne oba ciemnią się zwierciadła,

A twarz jego żar jakiś rozpalał, rumienił,

To znowu jak z zapału ostudzona bladła.

I Wacław był podobnym do owych zbrodniarzy,

Którym sędzia gdy wyrok z dziejów czyta zbrodni,

Czucie winy, występku jako strach przechodni

Siły zniszczy — wzrok stępi — i siądzie na twarzy,

Słuch jeden zimny został — słuch — ów świadek skryty

Tysiąca grzesznych myśli — jak Tantal niesyty,

Jako skąpiec łakomy, bystry jak sumienie,

Podobny do Charona, co przewozi cienie,

Na powodzi zdań własnych żeglarz myśli innych

Sto razy potępionych, raz może niewinnych!

On umie wszak i zdania dla wiecznej katuszy

Podobieństwem złowionym — śpiewem — słowem — rysem

Wpędzać w duszę lub raczej wywoływać z duszy,

Jak mistrz z księgi, gdy karty obciążył zapisem,

On śpiew przejął — już ucichł — drzwi skrzypły w zawiasie.

I szmer jakiś — i większy — coraz większy — głosy!

Byli to starcy, którzy krzyczeli po czasie

Językiem prawdy wiecznej: „Nieszczęsne młokosy!

Miecz boskiej zemsty na was z nieba ciężko spada.

Słuchacie głosów kłamstwa pożądliwym uchem,

Opętam jesteście nieczystości duchem,

Poprawcie się, bo biada, stokroć na was biada!"

Ledwie zmilkli, ktoś przeszedł jak kłąb liści z szumem

I w kształt ognia, co z dymem wlecze się po ziemi,

Zgniłym pniem lub drewnami wzbudzony mokremi,

Schylona jakaś długa przeciągła się postać.

„Stój, nędzny — krzyknął Wacław, jakby wspomnień tłumem

Do życia przywołany. — Stój! — krzyknął raz drugi —

Choćbyś był i szatanem, musisz kroku dostać!

Kto ci dał moc kupczenia twym nędznym rozumem?

Trujesz ludzi pod barwą zabawy, usługi;

Plamisz im czystość duszy, obudzając chęci,

Których nigdy dopędzić, uiścić nie mogą,

Jak złodziej drzesz się w serca — wyrywasz z pamięci

Wszystko, co świętym mieli — świętość depczesz nogą!

Szatanie czy człowieku! jeśliś twarz człowieka

Oblekł, by zbrodnie szczepić, jeśli... " — tu powieka

Odsłoniła źrenicę — nie było nikogo.

Wiatr tylko gałęź drzewa przeginał z daleka,

Słup głuchawo przy drodze skrzypił drogoskazu,

A cień, do wytartego podobny obrazu,

Mknął się nagle przed okiem i przepadł gdzieś drogą,

Lecz wrażenie zostało — bo kiedy po chwili

Zamyślony do domu krok Wacław obrócił,

Pozór go jeszcze w myślach uwodzi i myli,

Stawał często i słuchał, jakby pieśń kto nucił.

VI. ODMIANA

Młodym był Wacław jeszcze — ledwie rok dwudziesty

I wiosen może kilka liczył w paśmie życia.

Młody i smutny ciągle — od ludzi pożycia

Jak od węża uciekał — z tej przyczyny? nie z tej?

Różnie twierdzą, bo trudna duszy jest zagadka.

Mówią tylko, że kiedyś umarła mu matka,

Ale ją ledwie zaznać mogło chłopcze młode.

Przyjaciół nie miał żadnych i kochanki żadnej.

Wacław, choć sam z postaci przyjemny i ładny,

Zimnym okiem spoglądał na dziewcząt urodę.

Z nikim serca swojego, czucia nie podzielał

I nigdy myśli swoich nie zwierzał innemu.

Gdy czasem z śmielszych który zapytał się, czemu

Tak samotny — pytanie dowcipem rozstrzelał

Albo gorzko się rozśmiał — milcząc po dawnemu.

Jedna mu przecież droższa istota nad inne,

Siostra jego Helena — twarz — oczy niewinne

Często go zająć mogły — westchnął nieraz przy niej,

Czulej rękę uścisnął, łzę uronił w oku.

Tak Pan Bóg się zakocha w ołtarzu świątyni,

Tak potok kroplę ściśnie, tak w szumnym potoku

Kropla rosy uwięźnie! —

Kiedy czasami błądząc w odludnym ustroniu

Albo na rozhukanym, na zdziczonym koniu,

Jakby ciała sileniem, smutek cieńczał w sile,

Pędził chciwie za czymsiś, z wiatrem się uganiał

I cios jakiś wymierzał, i piersi odsłaniał:

Gdy powrócił — przy siostrze wypoczął na chwilę,

Bladość nikła mu z twarzy — pierś mu wolniej biła,

Dusza jeszcze czasami o szczęściu zaśniła.

Co knuje w samotności? na próżno byś badał.

Powiadają, że jakieś stare miewa księgi,

Z których moc dziwną czerpie — zaklęcia — przysięgi.

Słyszeli go, jak nieraz sam ze sobą gadał,

Pozawieszał na siebie różnofarbne wstęgi

I znów książki brał do rąk, i karty rozkładał.

Druga wieść przebąkuje o smutku, rozpaczy;

Inna mówi — świadkowie zazwyczaj niezgodni —

Że nie duchy zwołuje, lecz przekleństwa zbrodni,

Jakiej? czemu? nie wiedzieć, co to wszystko znaczy.

Upływały tygodnie, miesiące i lata.

Wacław jak dawniej dziwny — gruchnęły posłuchy,

Że choruje, a nawet język jakiś głuchy

Więcej dodał — że jasna jego zmysłów strata;

Że nie po ziemi chodzi, po niebiosach lata.

Jedni radzą spokojność, drudzy miękkie puchy,

Inni znowu rozrywkę dla myśli otuchy,

A biedna siostra płacze — przyjaciela — brata!

Lecz słuchajcie! odmiana wszystkiemu zagraża,

Odmiana, choć nie zmiana — bo człowiek nie zmienia

Głosu wiecznego — prawdy — głosu przeznaczenia!

Tak się roślina każda na wiosnę przetwarza,

Tak potok zmienia wody, a przecież potokiem,

Tak upływa dzień za dniem, ginie rok za rokiem,

A czas jak świat odwieczny!

Wacław przestał być dzikim — nawet i oszczercę

Jego rozumu widzą odmianę w Wacławie;

Dawniej żył tylko we snach, dziś żyje na jawie.

Każdy chwali poprawę, nikt nie spojrzał w serce!

„Podajcie kielich rozkosz, młodzi przyjaciele,

Wacław spełni go z nami — dawniej — ale na co

Przypominać co było? niech myśli i dumy

W nabożnych pieśniach zabrzmią w parafii kościele,

Niech starzy głową żują, gdy siły utracą.

Nam młodym niepotrzebne książkowe rozumy,

My — kiedy tryskać zacznie płyn czystego wina,

Kiedy w gronie przyjaciół pieśń zabrzmi dokolna,

Kiedy wdzięków użyczy lubieżna dziewczyna,

Dusza podobna wiatrom, swobodna i wolna."

Takie i tym podobne dziecinne łakocie

Rzucali Wacławowi młodzieńcy radośni;

Tymczasem wieść gruchnęła — głośniej, coraz głośniej,

o jego nagłej zmianie — o zmysłów powrocie,

Stąd mnogie zapraszania, powinszowań krocie;

Wacław wszystkie przyjmował zimno, lecz uprzejmie,

Jak zręczny wódz przyjmuje wroga przy rozejmie,

Zanim skutków pewniejszy nowe bitwy zacznie.

Wesołym nie był przecież — chociaż go zabawa

Na pozór zająć może — weseli — rozśmieszy.

Smutek się mocny ściera jako rdza — nieznacznie,

Choć żelazo trzesz, plama długo świeci krwawa!

Często więc śród biesiady i krzyczącej rzeszy

On jakby obcy wszystkim w milczenie zapadnie.

i że duma o czymsiś, dostrzec z oka snadnie.

Zrywa się postrzeżony — coś mówić zaczyna,

Uśmiecha się zmieszany — sięga do kielicha,

Nieprzytomnie nalewa w kielich pełno wina,

Spełnia go nieprzytomnie lub znowu odpycha

I patrzy wzrokiem dzikim — czasem w jego stroju

Coś widać dziwacznego — czasem w jego mowie

Jakby wszystkich pięć zmysłów razem nie miał w głowie,

Obłąkanie wyraźne — na środku pokoju

Stanie i patrzy — milczy — nic nie odpowiada,

A przy tym oko smutne, twarz jak dawniej blada.

Ale dlaczegoż Wacław odmienił swe życie?

Czemu, jeżeli myśli niezgodne ze światem,

Własnego serca zostać zaprzysięgłym katem?

Ciemne wieści i jakieś mistyczne zakrycie

Na wszystkie kroki jego zwieszone szeroko.

Czy może chciał badawcze w świat zatopić oko,

Aby lepiej zdrożności i błędy ocenić?

Szuka ludzi, jak dawniej uciekał od ludzi,

Najmniejsze słówko często ciekawość mu wzbudzi,

Ale zimną ciekawość. — Dawniej bez powodu

Zwykł się był gniewać, lica wybladłe płomienie,

Dziś serce i myśl jego podobna do lodu

Zwierciedli wszystko, aleć i wszystko odbija!

Jedno go wzruszyć może — jeśli mowa czyja

Wspomni czasem o kraju.

Jak rosa spada, słońca wypłakana okiem,

I ta, co we mgle ćmiła, ożywia naturę

Albo lotna w tumanach rozkłębi się w górę,

Aby mdłe części z złotym połączyć obłokiem,

Tak myśl jego na kraju, na wolności wzmiankę

Nowym życiem oddycha — oko się rozżarzy,

Usta drgają od czucia — mieni się na twarzy;

Powiedziałbyś, że śmierć mu zabrała kochankę

I że z nią w niebie mówi, anioł odpowiada.

Czasem w gronie znajomych dawną pieśń zanuci

Albo przodków waleczne przypomina dzieje,

Lecz gdy skończy, zaledwie warga pieśń wyleje,

Znów się nagle zasmuci, w milczenie zapada,

Z nim wszyscy — jako ludzie z nadziei wyzuci,

Gdy serce czasem stworzy, myśl strzaska nadzieję!

— Szczęśliwy! ty przynajmniej miałeś komu śpiewać!

Moich uczuć i pieśni nikt ze mną nie dzieli,

Ty masz przed kim zapłakać, ulgi się spodziewać,

Ja daleki od moich — nie mam przyjacieli!

Nie mam rady skąd czerpnąć — trudno wyżyć z niemi;

Jeśli łza czasem spłynie, upływa samotnie,

Szczęśliwy, kto świat zwiedził, szczęśliwy stokrotnie,

Kto nigdy nie opuścił rodzicielskiej ziemi.

Sam jeden pośród tylu wichrzę się po świecie,

Może nawet powieki obca dłoń mi stuli —

O bracia! czym kraj własny, jeśli nie czujecie,

Opuśćcie go na chwilę, a będziecie czuli.

Ileż razy myśl moja w wasze grono leci

I goni miłe duszy przeszłości obrazy,

I do śnieżystych, zimnych ojczystych zamieci

Wzdycha z raju natury aż po tysiąc razy!

U nas ziemia zmrożona, ale serce w wiośnie;

U nas mgła często niebo zachmurzone trzyma,

Ale przyjaźń ma błękit — ścisną dłoń radośnie;

A tutaj słońce grzeje, ale w sercu zima.

Gdy o kraju przemówię, żaden nie rozumie,

Gdy westchnę, ledwie echo westchnienie powtórzy.

Sam jeden ginę w obcym, nie znanym mi tłumie,

Jak listek wiatrem zdjęty od wiosennej róży.

Pierś tylko jeszcze kiedyś czucie z myślą żeni

I co dusza w ukryciu stworzy i wymyśli,

Łaknącym kradnie uchem, w słabą pieśń zamieni

Albo służebna ręka w martwy papier kryśli.

Życie nasze upływa jako chwile gończe,

Które, ledwie zabłysną, znikają na wieki.

Kto wie, czy nie zapadną i moje powieki

Albo wasza nie skona, nim śpiewu dokończę!

Obcy, nieznani ludzie spotwarzą me chęci,

Zelżą przyjaźni tylko poświęcony datek —

Rzucą wzdychania czułe w otchłań niepamięci

I zniknę, jako we mgle konający kwiatek!

„Precz, precz z mego oblicza — co chcecie ode mnie?

Zimny księże, dlaczego zbliżasz się do łóżka,

Chcesz mi myśli wysączyć i serce tajemnie?

Mylisz się — to nie twoja okoliczna duszka —

Cudzoziemiec umiera — uciekaj od niego!

Ty jeszcze stoisz — patrzysz — czekasz niby czego —

Kto jest ten drugi z tobą? — nie znane mi twarze —

Wasze oczy ciekawie śledzą na zegarze

Każdy popęd skazówki jak gwiazdy obrotów,

Dlaczegoś tak utopił we mnie wzrok ponury;

Rękę twoje podnosisz, wskazujesz do góry —

Ja śmierci się nie boję — umrzeć jestem gotów!

Otwierasz puszkę, księże? — czy lekarskie zioła?

Mnie Bóg nie chciał dopomóc — czymże kwiatek polny!

Schowaj pokarm dla ciała, co pokarmu woła,

Schowaj trunek dla duszy nędznej, nieudolnej,

Kto mógł żyć pośród burzy nieugięcie wolny,

Ten bez cudzej pomocy i umierać zdoła!

Światło błysło — ha, noc już — myśli krążą ciemno —

Zimno mi — twardo w puchach i miękkiej bieliźnie —

Słyszę głosy — anioły śpiewają nade mną —

Ta myśl — wam, przyjaciele — rodacy — ojczyźnie!"

Lata przejdą niejedne i kamień grobowca

Mech okryje, i zielskiem mogiła porośnie;

Zamilkną wszystkie dawne o życiu krajowca

W kraju własnym — w rodzinie — nowiny donośne.

Nie widać go, nie widać — nawet nic nie pisze —

Jeden westchnie, zapłacze może dusza czuła,

Czasem jeszcze ktoś wspomni — i znów ciągłe cisze —

Grób ci drugi, młodzieńcze, pamięć już usuła.

Wieść jedna tylko czasem w dalekiej krainie,

Jak strumyka szmer zimny, w ustach zimnych płynie,

Że kiedyś — przybył z dala — samotny młodzieniec. —

Pokażą, gdzie spoczywa — i śmiertelny wieniec

W kościele wisi dotąd — u wstążek zawiązki.

Tam na wschodzie grób jego i ta na wschód rzeka —

Mawiał on, że daleko gdzieś pędem ucieka,

I dlatego w nią wrzucał zerwane gałązki,

Ze łzami na nie patrzał — i tam spoczął przy niej.

Na twoich brzegach może wyrośnie sitowie

I z liścia tego wianek kochanka uczyni;

Rybka może niejedna spląta się w połowie,

Która łzę wędrownika w obcym kraju piła.

Gdzie serce — tam przeczucia niezgadnięta siła!

Gdy Usteczek sitowia w rączce białej wiewnie,

Wszyscy zapłaczą rzewnie;

Gdy rybka uwięziona w mętnej wodzie pluśnie

I kropelka na siostry czułe lica pryśnie,

Jej myśl młoda w marzeniu o przeszłości uśnie

I na starym obrazie pamięci zawiśnie.

W jego strony popłyń, rzeko,

Tam daleko — tam daleko!

Nielitościwy, łzami wykarmiony duchu!

Więc i po śmierci jeszcze pragniesz łzy za datek!

Łzami ma być żywiony grobu twego kwiatek?

Wzdychaniami twa pamięć? i cóż masz z pamięci?

Już ci się kark twój pyszny dzisiaj nie łabęci,

Lica zsiniały zsiadłej krwi twojej sinością.

Ręka się już nie ruszy, by wydać rozkazy!

Jedna pamięć, podobna do błędnej oazy,

Będzie pływać, gdzie wszystko znikomym — nicością!

Może zawsze? niestety, nazbyt, nazbyt krótko!

Gdy kochanka — przyjaciel — jak ty żyć przestaną,

Co będzie twych przypomnień u innych pobudką?

Jak pył z wiatrem, z ich śmiercią pamięć twoja zwianą —

Z ich śmiercią? — nie — za życia zapomina cię jeszcze,

Za miesiąc — rok najdalej — skoro od ich szyi

Odczepisz się — alboż to pamięć w sile czyjej!

Ta ręka, którą dzisiaj w ręku moim pieszczę,

Te usta, które wierność przysięgły ci nieraz,

Wiesz, czym były — czym dzisiaj — najlepiej, czym teraz

Ależ o jutro tylko nie pytaj się próżno,

Świat postaci ma różne — ludzie duszę różną.

Więc żartować z pamiątek! — z owych mar i cieni!

Gdy umrę, nie chcę modlitw i ciężkich kamieni —

Mniejsza, że obcy prochów moich nie odgadnie;

Niech każda pamięć o mnie wieczyście przepadnie,

Niech się wiatr z trupem bawi — a drapieżne zwierzę,

Zbierając rozniesione po przestrzeni szczątki,

Niech ostatnie istnienie, ostatnie pamiątki

Spokojności grobowej, paszczęką odbierze! !

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA. STOLICA

I. BAL W ZAMKU

II. ZWIĄZEK

III. OBRAZY

IV. ODKRYCIE TAJEMNE

V. WYJAZD ZE STOLICY

VI. SCENA ZAMKOWA

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej