Emil Zola

WALKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

WALKA

Kilka epizodów z wojny francusko-pruskiej.

Emil Zola

Tłumaczyła Teresa Jadwiga

I.

W pobliżu Mulhouse, nad brzegami Renu, wpośród urodzajnej równiny rozłożono obóz. Był cichy wieczór sierpniowy; ciężkie chmury pokrywały zachód, a na ciemnem tle tem wyraźnie odbijały się białe namioty, tem wyraźniej błyszczały bagnety karabinów, ustawionych w kozły. Żołnierze, stojący na warcie, przechadzając się miarowym krokiem, czuwali nad obozem; zdala widać było szeroką wstęgę Renu.

Żołnierze, leżąc, siedząc lub stojąc gromadkami, rozmawiali; gwar głuchy panował w obozie. O piątej przyszli tu z Belfortu, i już była ósma wieczorem, a jeszcze nic ciepłego w ustach nie mieli z powodu braku drzewa; posilali się wiec sucharami, rozgrzewali wódką, która po większała jeszcze znużenie, to też większość żołnierzy leżała lub siedziała. Dwaj jednak, mimo znużenia, szablami ścinali z poblizkich krzaków młode gałęzie, a ułożywszy z nich stos, napróżno usiłowali ogień rozniecić, gdyż mokre gałęzie wydawały tylko mnóstwo dymu, a zająć się płomieniem nie chciały.

W obozie znajdowało się około 2,000 ludzi, cząstka wielkiej armii, jaką Napoleon III, cesarz Francuzów, wystawił w r. 1871 przeciw wojsku Fryderyka Wilhelma, króla pruskiego. Jenerał Feliks Dounay był wodzem tej garstki; prowadził on swój oddział już od kilku dni, napróżno poszukując nieprzyjaciela. Znudzone bezcelowym marszem, zmęczone i głodne wojsko potrzebowało spoczynku, więc dotarłszy do równiny, rozciągającej się pod Mulhouse, jenerał kazał rozbić namioty. Jan Macquart, stary kapral, który walczył jeszcze podczas kampanii włoskiej, umacniał w ziemi kołki do rozpięcia namiotów, a jednocześnie uważnem okiem rozglądał się po obozie, strzegąc porządku.

— Loubet, Lapoulle! dajcież pokój, dym was zadusi! — krzyknął donośnym głosem i zbliżył się ku rozdmuchującym ogień żołnierzom.

Loubet, szczupły, pełen życia żołnierz, o spojrzeniu wesołem, zwrócił się ku niemu.

— Już się tli — odrzekł, — spójrz, panie kapralu. No, dmuchajże — dodał, trącając towarzysza, pochylonego nad stosem.

Towarzysz ten wydawał się olbrzymem w porównaniu z nim, jednakże posłusznie dmuchać na nowo zaczął; dym rzucił mu się w twarz gęstym kłębem, olbrzym zakrztusił się, oczy jego łzami zaszły; Loubet się rozśmiał.

— Przejdź na drugą stronę, wiatr będzie dym od ciebie odpędzał — zakomenderował Lapoulle.

Kapral popatrzył chwilę na nich, poczem, oddalił się, ruszywszy ramionami.

— Duście się, kiedy chcecie — mruknął, odchodząc.

O kilka kroków od ogniska, które Loubet i Lapoulle usiłowali rozniecić, stał młody żołnierz o twarzy białej, delikatnej, jak u dziewczyny; miał on jasne, pełne wyrazu, niebieskie oczy i blond włosy, rozmawiał z wielkiem ożywieniem z jakimś mężczyzną, ubranym po cywilnemu; drugi zaś żołnierz, przystojny brunet, przysłuchiwał się tej rozmowie z zajęciem. Kapral spojrzał niechętnie na tego, który cywilne ubranie miał na sobie, i rzekł:

— Radzę panu oddalić się; gdy kapitan was zobaczy, będzie niezadowolony.

Ten, do którego owe słowa były zwrócone, chciał zaraz odejść, lecz żołnierz o niebieskich oczach zatrzymał go.

— Zostań, Weiss — rzekł, a obróciwszy się. do kaprala, dodał tonem wyniosłym: — to mój szwagier, ma pozwolenie od kapitana, kapitan go zna.

Maurycy Levasseur, który, gdy wojna wybuchnęła, wstąpił jako ochotnik do wojska, jako młodzieniec z wykształceniem uniwersyteckiem i przyszły adwokat, uważał się za coś wyższego od kaprala, który może nawet i czytać nic umiał, a wydawał rozkazy tonem wodza.

— Róbcie, co chcecie — odparł Jan, — niech go rozstrzelają, kiedy ma ochotę.

Odwrócił się od nich, lecz nic odszedł daleko; usiadł w pobliżu i słuchał rozmowy. Maurycy i Weiss ciągnęli ją dalej w obecności Honoryusza, kuzyna Maurycego. Pierwszy z zapałem ochotnika dowodził, że wojna jest potrzebną., że jeśli w istocie, jak Weiss utrzymuje, cesarz zmusił Prusy do jej wypowiedzenia, to dobrze uczynił, bo nową sławą okryje Francyę i potęgi jej przysporzy. Weiss przeczył, w jego przekonaniu Prusy były silne, a zatem zwycięstwo wątpliwe.

— Więc ty przypuszczasz, że oni mogą nas pokonać? — zapytał tonem zdziwienia Maurycy.

— Nie tylko przypuszczam, ale prawie pewny tego jestem — odparł Weiss.

— Co? Niemcy mają nas pokonać! — wrzasnął kapral i z zaciśniętemi pięściami do Weissa przyskoczył — nie pleć pan głupstw, to nie ma sensu, co pan mówisz... Ja syn żołnierza, ja wiem, co oni warci... Ojciec mój był pod Jeną, pod Eylau, pod Friedland; on mi mówił, jak Francuzi bić umieją. Opowiadał mi nieraz, jak było w Egipcie; słowa jego wam powtórzę: "123 ludzi było nas tylko, Arabów 12 tysięcy, a pobiliśmy ich... Gdybyście widzieli, jak broń rzucali i dalejże w nogi! Było na co patrzeć,"— Rozśmiał się stary kapral na całe gardło, a potem nagle spoważniał, brwi zmarszczył: — Francya pobita, Francya — rzekł — te podłe szwaby miałyby nas pobić? Niesłychane rzeczy... Gdy Prusacy przyjdą, damy im dopiero!

Maurycy wyciągnął rękę do starego wojaka i uścisnął mu dłoń serdecznie. Ten prosty chłop ujął go za serce swoją wiarą silną w potęgę Francyi; zachwycił go.

— Damy im! — powtórzył i śmiał się głośno, a stary Jan, zadowolony z siebie, oddalił się od nich.

Maurycy zwrócił się do Weissa:

— Bądź dobrej myśli — rzekł, — zwyciężymy; uściskaj Henrykę i powiedz jej, że sławą okryty powitam ją wkrótce.

— Daj to Boże! — odparł Weiss, całując go, i chciał już odejść, lecz Maurycy zatrzymał go jeszcze, by pomówić o Henryce. Kochał tę siostrę jedyną bardzo; jednego dnia światło dzienne ujrzeli; sierotami wcześnie zostali. Ona dziewczynka poważna, lubo równa mu wiekiem, była dla niesfornego chłopca dobrą mateczką w latach dziecięcych. Na myśl, że nie tak prędko może ją zobaczy, przykro mu się zrobiło; chciał chociaż pomówić trochę o niej ze szwagrem.

Tymczasem sierżant Sapin, mały, szczupły człowieczek, zaczął zwoływać żołnierzy, aby się przekonać, czy nikogo nie brak w obozie. Głos jego donośny rzucał w powietrze szybko, miarowo jedno nazwisko za drugiem; żołnierze odpowiadali najrozmaitszymi tonami. Naraz nastąpiła przerwa.

— Lapoulle! — zawołał sierżant powtórnie.

Wezwany nie odpowiedział. Każdy szukał wzrokiem brakującego, stary kapral pierwszy go dostrzegł; jeszcze klęczał nad stosem, pobiegł do niego i trącił go energicznie.

— Rzućże to do dyabła! — krzyknął — odpowiedz na apel.

Okopcony dymem, czerwony i spotniały, olbrzym podniósł na niego wzrok zdziwiony. Nie słyszał wołania sierżanta, nic rozumiał, czego chce od niego kapral. Jan musiał po raz wtóry powiedzieć mu:

— Odpowiedz na apel.

Teraz dopiero zrozumiał, zwrócił się do sierżanta, wyprostował jak struna i głosem ochrypłym krzyknął:

— Lapoulle!

Śmiechem mu odpowiedziano; on zaś, nie zwracając na to uwagi, wrócił do ogniska i dmuchał znowu.

Umilkł wreszcie sierżant. Maurycy zwrócił się do Weissa, by tym razem już naprawdę go pożegnać, gdy tentent konia dał się słyszeć. Wśród namiotów ruch powstał; wyrazy: "depesza od jenerała Mac Mahona," przebiegały z ust do ust. Ciekawy, co zawiera depesza, Weiss zatrzymał się jeszcze; żołnierze dopominali się, by im oficerowie powiedzieli, jakie są wieści z głównego korpusu; nareszcie dowiedzieli się. Jenerał Dounay kazał oznajmić wojsku, że Mac Mahon odniósł zwycięstwo, że następca tronu pruskiego dostał się do niewoli, a z nim 25,000 żołnierzy, że Prusacy uciekli haniebnie z pola bitwy, pozostawiwszy armaty i bagaże.

— Niech żyje Francya! — krzyknęli żołnierze.

— A co! a co! nie mówiłem? Tak biją Francuzi!

Z temi słowami pobiegł Jan do Weissa. Weiss rozśmiał się i podał mu rękę.

— Daj to Boże — rzekł, ściskając dłoń kaprala, potem zwrócił się z pożegnaniem do Maurycego i oddalił się do domu.

— Ucałuj Henrykę — zawołał za nim Maurycy i ująwszy kaprala pod ramię, poszedł z nim do namiotu.

Położyli się obok siebie, chwilę gawędzili o depeszy pomyślnej, roili o spotkaniu z wrogiem, potem drzemać zaczęli; lecz, rzecz szczególna, teraz jakieś mary niepokojące obiegły ich; to jeden, to drugi budził się bez przyczyny; czarna, cicha noc nie dawała im spokoju. Naraz zdało się kapralowi, że widzi jakąś jasność krwawą, zerwał się i wybiegł przed namiot. W istocie ognisko, rozpalone przez Loubeta i Lapoulla, buchnęło wreszcie płomieniem. Niezadługo potem obudził się Maurycy. Ten usłyszał jakiś szmer; zdało mu się, że słyszy rozmowę, siadł przeto na posłaniu i zaczął słuchać uważnie. Nie mylił się — rozmawiano; poznał nawet głos. To kapitan Vineuil rozmawiał z majorem Bouroche. Z oderwanych słów, które do niego dobiegały, pochwycił treść rozmowy: jenerał Dounay wprowadził w błąd żołnierzy. Nie Prusacy zostali pokonani, ale Mac Mahon; rozbito go pod Troeschvillem, rozbito haniebnie. —

Łzy błysnęły w oczach młodego żołnierza, ukrył twarz w dłoniach, łokcie o kolana oparł i siedział zgnębiony. Wtem uczuł rękę Jana na ramieniu; stary kapral również słyszał rozmowę,

— Więc twój szwagier miał słuszność — rzekł — oni są silni; ale to nic, nie damy się, zobaczysz.

— Czemu nas oszukują — odparł Maurycy z gniewem — czemu nam prawdy nie powiedzieli?

— Nie nasza rzecz ich sądzić, oni wiedzą, co robią, i radzę ci milczeć o tem, coś usłyszał przypadkiem.

Maurycy oparł znowu głowę na dłoniach i patrzył przed siebie ponuro. Tymczasem ruch powstał w obozie, ozwały się sygnały; podnieśli się przeto obaj i wyszli przed namiot. Prócz nich dwóch, zapewne żaden żołnierz nie wiedział o porażce Mac Mahona. Dostarczono drzewa i można było rozniecić ogień naprawdę. Ustawiano też kotły i przygotowywano śniadanie. Żołnierze byli głodni jak psy; myśl ich cała była zaprzątnięta tem, że jeść będą. Coraz więcej ognisk się pojawiało; woda zaczynała wrzeć w kotłach. Z Mulhouse dochodziły poważne dźwięki dzwonów kościelnych.

Naraz jakieś zamieszanie powstało w obozie; żołnierze ujrzeli śpiesznie ku nim idącego kapitana Plochas, który wychodził z namiotu jenerała. Kapitan zatrzymał się. wśród ognisk, otoczonych przez żołnierzy.

— Zwijać namioty, bagaże na wozy — rzekł krótko.

— A śniadanie? — ozwało się kilku posępnie.

— Później, gdzieindziej — odparł kapitan.

Jednocześnie sygnał się rozległ.

— Jakto! mamy ruszać w drogę, nie zjadłszy nic ciepłego? Rosół już wrzeć zaczyna...

Ten i ów zanurzył łyżkę w kotle i poniósł ją do ust, lecz kapral odpędzał od kotłów i krzyczał:

— Żywo! śpieszyć się!

Ruszali ramionami, sarkali, lecz nie śmieli być nieposłuszni. Kwadrans nie upłynął, a namioty były zwinięte i bagaże na wozach, na równinie zostały tylko dogasające ogniska.

Ważny powód zmusił jenerała Dounay do tak nagłego zwinięcia obozu: otrzymał on depeszę; data wskazywała, że jest spóźniona, że była wysłana przed trzema dniami. Depesza ta zawiadamiała, iż zwycięskie wojska pruskie przechodzą Ren, można się było ich spodziewać lada chwila pod Mulhouse. Wobec przeważającej liczby nieprzyjaciela trzeba się było cofać. Więc, zamiast naprzód, ruszono w tył; gdy wojska weszły do Mulhouse, mieszkańcy, dowiedziawszy się, że zostaną cofnięte, zaczęli głośno sarkać.

— Jakto — mówili, — zamiast zostać i bronić nas, armia odchodzi? Prusacy nadciągają, a Francuzi uchodzą przed nimi bez walki, a zatem prawdą być musi, co mówią, że Mac Mahon pobity, że lada dzień wrogowie zaleją Francyę, jak wezbrana rzeka.

Trwoga ogarnęła mieszczan; zdawało im się, że słyszą już huk armat, tentent koni, radosne okrzyki zwycięskiego nieprzyjaciela. Zrobił się popłoch, mieszkańcy zaczęli pakować swoje rzeczy; "uciekać" było jedyną myślą każdego. A wojsko szło ponure przez ulice pełne zgiełku. Głód żołnierzom dokuczał, w pamięci ich stały wywrócone kotły, wylana strawa; nie wiedząc, dlaczego jenerał taki rozkaz wydał, burzyli się. Maurycy szedł posępny, z głową zwieszoną; worek z chlebem ciężył mu na plecach, karabin gniótł ramię.

— Kiedy jeść nie pozwalają, to nie myślę dźwigać ciężaru — ozwał się żołnierz, idący tuż przed nim, i rzucił worek na ulicę. Loubet i Lapoulle, którzy szli z nim w jednym szeregu, to samo natychmiast uczynili.

— Macie słuszność — rzekł Maurycy, — ani myślę dźwigać worka i karabina, na co nam broń, gdy uciekamy?

Trzej inni za nimi cisnęli karabiny Szeregi zatrzymały się; wtem nadbiegł kapral.

— Natychmiast podnieście broń i worki! — krzykną! — natychmiast!

Gniew straszny świecił z jego łagodnych zwykle oczów.

— Podnieście broń, bo inaczej we łby wam strzelać będę, bez sądu!

Żołnierze takim go jeszcze nigdy nie widzieli; mrucząc, podnieśli karabiny i poszli dalej. —

— Chłop! — sarknął Maurycy.

Kapral przysunął się do niego

— Tak — rzekł, — jestem prostym chłopem, ty zaś paniczem uczonym i dlatego zapewne jesteś nikczemnym, dlatego psujesz drugich, do złego głupich namawiasz.

— Milcz! — szepnął przez zaciśnięte zęby Maurycy, lecz Jan nie przestał.

— Ja sądziłem — mówił dalej, — że naukę dają po to ludziom, by lepsi byli od prostaków, widzę, żem się omylił. Ja chłop, a nie uczyniłbym tego, coś ty uczynił; ja prostak, a jednak rozumiem, że nieporządek nas zgubić może! Pocóż byłeś w szkołach, gdy się nawet tego nie nauczyłeś?

Łzy gniewu i upokorzenia zasłaniały oczy Maurycemu; chwiejnym krokiem szedł, jak pijany; nienawidził w tej chwili starego żołdaka, a jednak czuł, że on prawdę mówi.

Ruch w mieście nie ustawał; mieszkańcy wynosili śpiesznie sprzęty z mieszkań, zabierali co mogli. Przed każdym niemal domem stały wozy, na które ładowano ruchomości. Kobiety z górnych piętr dla pośpiechu wyrzucały przez okna pościel; ówdzie stawiano na wozie kołyskę z niemowlęciem, tam znów szafę ciężką, komodę lub kufer okuty. Pomagano siadać na wozy chorym i starcom, zabierano dzieci. Ci, co wozów nie mieli, składali ubogie swoje sprzęty na taczki; inni z małymi tylko tłomoczkami na plecach uchodzili z miasta. Ulice się wyludniały, domy pustoszały — i wszędzie, gdzie tylko przechodzili, żołnierze widzieli sceny podobne. Mijali wioski tak puste, jakby zaraza przez nie przeszła. Wieść o zbliżaniu się Prusaków i o ucieczce Francuzów uprzedziła ich tutaj; mieszkańcy ich umknęli do lasów.

Na końcu jednej wioski ujrzeli chatę, której mieszkańcy nie opuścili. Stała ona samotna wśród pola; właściciel jej, ubogi wieśniak, nie chciał porzucić ziemi, która żywiła całą rodzinę; ostrzegano go, że niebezpieczeństwo grozi; radzono, by uciekał jak inni, on jednak pozostał i, siedząc na ławie przed domem, ponurem spojrzeniem przypatrywał się wojsku, które przechodziło.

Obok tego biedaka stała jego żona, młoda kobieta; trzymała ona na ręku niemowlę, a drugie dziecko, dwuletnie może, czepiało się jej sukni. Dzieci płakały i matka skarżyła się na los; wieśniak milczał. Naraz w drzwiach chaty ukazała się kobieta stara, wysoka, z twarzą pomarszczoną, z siwymi włosami, rozrzuconymi w nieładzie; wyciągnęła pięść ku żołnierzom i złorzeczyć im zaczęła.

— Podli, podli! — krzyczała głosem ochrypłym — tchórze! tchórze! uciekają, boją się kul pruskich. Ren nie tam, Ren za wami — chrapała, — a za Renem wróg, przed którym uciekacie, nikczemni' Tchórze, tchórze!

Gniew kipiał w sercu Maurycego.

— Dlaczego mam znosić te obelgi niesprawiedliwe? — pomyślał. — Rzucę broń, wypowiem posłuszeństwo tym, co mnie na takie upokorzenie narażają.

Wtem spostrzegł Jana. Kapral szedł z podniesioną głową, lecz oczy jego były pełne łez. Ten prosty chłop miał także ambicyę, czuł upokorzenie, jakiego doznawał, a jednak nie burzył się, lecz, jak na żołnierza przystało, spełniał rozkazy w milczeniu. Po. raz drugi uczuł Maurycy szacunek dla tego starego służbisty — nie rzucił broni: szedł dalej posłuszny.

II.

Wielkie było zdziwienie Maurycego, gdy się dowiedział, że oddział otrzymał rozkaz rozłożenia się obozem na dłuższe leże, a mieli przecież dążyć do Châlons, połączyć się z wojskiem tam się znajdującem i ruszyć razem na nieprzyjaciela. Dlaczego ta zmiana nagła? Zdziwienie jego wzrosło bardziej jeszcze, gdy, rozbiwszy namioty na wielkiej równinie, ciągnącej się wzdłuż kanału, który łączył rzeki Aisne i Marne, żołnierze opowiadać zaczęli, że wojsko, znajdujące się w Châlons, ma do nich przybyć. Jakoż przybyło w istocie i rozsypało się szeroko po równinie.

Było to po południu. Maurycy wałęsał się pomiędzy namiotami, zbierając świeże wieści. Karność wojskowa rozluźniła się; nikt nie pilnował porządku, każdy robił, co mu się podobało: kapral Jan gdzieś się ukrył, żołnierze porozchodzili się z obozu do poblizkiego miasta Reims. Jan zrobił to samo; poszedł do kawiarni, gdyż głodny był, chciał się pożywić. Kawiarnia pełna była wojskowych; wszyscy mówili o cesarzu, o Prusakach, o Mac Mahonie. Niżsi rangą sarkali na jenerałów. Pomiędzy dwoma mieszczanami toczyła się żywa sprzeczka o liczbę wojska, jaką Mac Mahon miał z sobą. Oficerowie wmieszali się do sporu — powstał gwar ogłuszający. Maurycy, zmęczony, wziął kilka dzienników i wyszedł.

Siadł przed kawiarnią i począł przeglądać dzienniki, aby się z nich dowiedzieć, gdzie są obecnie Prusacy, lecz pod tym względem nie zaspokoił ciekawości, ale natomiast dowiedział się o strasznych rzeczach.

Klęska Mac Mahona, jak piorun, spadła na Paryżan. Oburzeni, odebrali cesarzowi tytuł naczelnego wodza i powierzyli dowództwo Bazainowi.

Maurycy przestał czytać i zamyślony wpatrzył się w przestrzeń, na której bielały namioty. Widok ich drażnił go; przypominały mu one ciężkie dni pochodu, jakie przebył i jakie czekały go niezawodnie; odwrócił spojrzenie od obozu. Po prawej stronie wznosiły się murowane domy Reimsu — tam wzrok skierował. Dzieci bawiły się spokojnie na trawnikach, ludzie śpieszyli do codziennych zajęć, jak gdyby nic w kraju ważnego się nie działo, ale z okien kawiarni biegł gwar rozmów i sprzeczek; te przypominały Maurycemu smutną rzeczywistość. Wrócił do obozu zgnębiony i udał się na spoczynek. Śniły mu się bitwy przegrane, pochody wojsk, znękanych głodem i niewywczasem; cesarz, który był tylko obecnie cieniem monarchy, dla którego nie było miejsca ani w armii, ani w stolicy.

Zbudziwszy się rano, Maurycy dowiedział się z radością, że w nocy rada wojenna postanowiła cofnąć wojsko pod Paryż i tam, zebrawszy większe siły, oczekiwać nieprzyjaciela.

Wojsko miało ruszyć dopiero o 10-ej; postanowił korzystać z czasu i posilić się dobrze przed podróżą. Pamiętał, iż wczoraj, gdy wchodzili na równinę, na której miano rozbić namioty, widział oberżę, i że koledzy mówili. mu, iż w tej wsi cesarz zatrzymał się na noc. Tam więc udał się Maurycy w nadziei, że może zobaczy cesarza. Siadłszy przed stołem czysto nakrytym, kazał sobie podać wino i kotlet, jadł i rozglądał się po zielonej równinie, po za którą rysowały się mury miasta Reims i wieżyce sławnej katedry. W tej świątyni niegdyś koronowali się królowie Francyi, do niej też Joanna d'Arc wprowadziła w tryumfie Karola VI. Przeszłość Francyi stanęła mu żywo w pamięci, przeszłość pełna chwały; uczuł nadzieję, budzącą się w sercu. Wspomnienia te inne obrazy przywiodły mu przed oczy. Przypomniał sobie starego dziadka, który go wychował. Dziadek, dawny wojskowy z wielkiej armii, po śmierci rodziców Maurycego przygarnął sieroty do siebie — wnuka i siostrę jego Henrykę. Na całą pociechę starości miał te wnuki. Nieraz, posadziwszy Maurycego na jednem kolanie, Henrykę na drugiem, całemi godzinami opowiadał im o wojnach, w których brał udział, i o wielkim cesarzu. Anglicy, Prusacy, Austryacy przesuwali się ustawicznie w tych opowiadaniach, jak obrazy w kalejdoskopie, a zawsze wobec wielkiego cesarza, wobec bohaterów z pod Eylau, Friedland, Wagram i t. d. wyglądali niby lilipuci, zawsze bywali pobici.

Dawne wspomnienia rozproszyły smutne myśli Maurycego, nadzieja wstąpiła w jego serce, zapalił cygaro i puszczając gęste kłęby dymu, spoglądał w dal; a tymczasem wszystkie stoliki, stojące przed oberżą, otoczone zostały; zjawili się tutaj i Loubet i Lapoulle, Honoryusz i Jan i Rochos, oraz wielu innych. Każdy wołał, by mu jeść podano, każdy żądał czegoś innego; gwar był wielki. Naraz ktoś krzyknął:

— Cesarz!

Wszyscy porwali się z krzeseł i wyprostowali jakby podczas mustry. W alei lipowej, która wiodła do oberży, widać było gromadkę wojskowych wyższej rangi w paradnych mundurach, na koniach; za nimi, o kilka kroków, jechał Napoleon III, synowiec wielkiego bohatera.

— Niech żyje cesarz! — odezwało się kilka głosów.

Napoleon podniósł głowę; twarz jego była blada, oczy zamyślone, lecz gdy okrzyki rozległy się, źrenice jego zaświeciły blaskiem niespokojnym, uśmiech przymuszony wystąpił na usta, skinął głową zebranym pod oberżą i minął ją śpiesznie. Niejedno ciche przekleństwo pobiegło za nim — Maurycy słyszał to wyraźnie. Żarty, które dobiegały od innych stolików, drażniły go; powstał i wrócił do obozu. Tu dowiedział się, iż wojsko otrzymało nowy rozkaz; już nie do Paryża miało dążyć, ale na spotkanie nieprzyjaciela. Żołnierze, czynili przygotowania do marszu: zbierali bagaże i ładowali je na wozy. Domyślał się Maurycy, czemu zmieniono poprzednie postanowienie. Po klęsce cesarz nie miał odwagi pokazać się w Paryżu; widok jego mógłby wywołać rewolucyę w stolicy, mógłby go pozbawić tronu, a syna jego dziedzictwa korony. Nie wierzył Maurycy, aby wojsko zwrócono wprost na nieprzyjaciela. Uchodzić będą Francuzi, jak to czynili dotąd, cesarz bowiem boi się swoich i lęka się wroga; woli tułać się, aniżeli spojrzeć w oczy silniejszemu wrogowi. Jakże małym i nędznym wydał mu się w porównaniu z wielkim cesarzem! Napoleon I i Napoleon III, co za ogromna różnica!

Zmrok zapadł; żołnierze udali się na spoczynek, Maurycy również. Nazajutrz, zaledwie wojska ruszyły w drogę, wybuchła straszna burza; strumienie wody lały się z chmur, droga zamieniła się w istny potok; żołnierze byli zmoczeni do nitki, musieli zatrzymać się i schronić pod drzewa... Nareszcie deszcz ustał; ruszyli dalej zmoczeni i zziębnięci, błoto utrudniało im pochód, na plecach ciążyły tornistry przesiąkłe wilgocią, ale to jakoś przeszło. Słońce osuszyło zmoczonych, a gdy zatrzymali się na dłuższy spoczynek, gdy się posilili do statecznie i odpoczęli, humor im powrócił, Maurycy, zjadłszy suchar i pokrzepiwszy się wódką, zdjął but z prawej nogi, gdyż czuł w niej jakiś ból dotkliwy.

— A tobie co? — zapytał stary Jan, który polubił młodego żołnierza i ciągle zwracał na niego uwagę.

— Bagatela — odparł Maurycy, — starłem sobie nogę, spuchła i boli.

Jan ukląkł przy nim, obejrzał nogę, głową pokiwał.

— Bagatela — mruknął — piękna mi bagatela! Owiń starannie nogę, bo może być źle; co wart żołnierz bez nogi? Pamiętani, we Włoszech, nasz kapitan mawiał zawsze: "Szanujcie, chłopcy, nogi, bo wygrywamy bitwy nogami."

To powiedziawszy, stary kapral kazał przynieść wody ze strumienia, płynącego w pobliżu, obmył starannie skaleczoną nogę i obwinął bandażem.

— Tylko nie kładź buta, póki w drogę nie ruszymy — rzekł do Maurycego.

Na czas uwinął się z opatrunkiem, w obozie bowiem rozległo się wołanie:

— Na obiad!

To Loubet wzywał towarzyszy na posiłek, który sam sporządził i do którego dostarczył potrzebnych produktów. Żołnierze tłumnie otoczyli wielki kocieł; Jan ujął warząchew do ręki i porcye zaczął rozdzielać; był to zwykły jego obowiązek, a rozdzielał sprawiedliwie. Stary wojak dobrze o tem wiedział, że gdyby jedną łyżkę strawy dał któremu więcej, wszystkich oczy zabłysłyby gniewem. Na widok smacznej zupy Maurycy zapomniał o bólu i zasiadł razem z innymi do obiadu. Oswoił się on już z. rubasznymi towarzyszami i jadł z nimi z jednego kociołka. Nikt nic zapytał nawet, zkąd Loubet dostał mięsa i jarzyn na ową wyśmienitą zupę. Nareszcie zmietli wszystko i zabrali się do rozbijania namiotów, bo tutaj mieli noc spędzić. Jan uczył nowicyuszów, jak kołki trzeba wbijać w ziemię, by mocno siedziały, jak płótna rowkiem otaczać, by w razie deszczu woda miała gdzie ściekać. Z powodu chorej nogi Maurycy przypatrywał się bezczynnie krzątaninie towarzyszy i podziwiał czynność i zręczność starego kaprala.

Wreszcie namioty rozbito; żołnierze zajęli się przygotowaniem wieczerzy, błysnęły ogniska, na których umieszczono kotły. Starszyzna posilała się także; jenerał Bourgain Desfeuilles kazał kupić we wsi kurczę i upiec. Przynieśli mu je do namiotu, gdzie obmyślał plan dalszego działania. Zasiadł wygodnie do wieczerzy i opowiadał pułkownikowi, jaką drogą zamierza poprowadzić wojsko nazajutrz, lecz widocznie geografia była jego słabą stroną gdyż co chwila zadawał pytania pułkownikowi. Vineuil pochodzi. ł z tych stron, znał przeto doskonale miejscowość, dawał potrzebne wskazówki, lecz wydziwić się nie mógł, że ten, który podjął się prowadzić wojsko, tak słabo zna geografię własnego kraju. Słyszał on, iż w wojsku pruskiem każdy oficer posiada kartę geograficzną nie tylko Niemiec, lecz i Francyi; w wojsku francuskiem nic mieli jej nawet jenerałowie.

Bourgain nie zgadywał, o czem myśli pułkownik i zdradzał się coraz bardziej ze swojem nieuctwem, a pułkownik uczył go cierpliwie; wtem po za namiotem dały się słyszeć krzyki.

— Co to? — zapytał jenerał.

Do namiotu wszedł wieśniak spłakany, giestykulując żywo. Począł opowiadać, iż żołnierze, wpadłszy do jego domu, rabują mu wszystko zboże, jarzyny, owoce, drób...

— Czemuż nie pochowałeś wszystkiego do piwnic, jak inni? — odparł obojętnie Bourgain, — czy nie wiesz, co to wojna? Gdybym chciał karać moich żołnierzy za takie sprawki, kilkudziesięciu dziennie musiałbym kazać rozstrzelać i w końcu nie byłoby komu walczyć.

— Myślałem, że radzi będą, gdy im co do jedzenia sprzedam... toć głodni bywają — rzekł, ocierając łzy kułakiem; — rano przyszedł do mnie jakiś żołnierz, Loubet podobno się nazywa, wziął cały wór jarzyn, parę królików i powiedział, że zapłaci, że wojsko nocować tu będzie; tymczasem, zamiast pieniędzy, przyprowadził całą hordę żołnierzy i rabują teraz mój dom i ogród...

— Nie nudź mnie! — ofuknął Bourgain — nic na to nie poradzę; pocóżeś był chciwy i sprzedawać chciałeś?

Wieśniak wyszedł, przeklinając wojnę i żołnierzy. Gdy się oddalił, jenerał kazał przywołać jednego z oficerów i zaczął mu czynić wymówki, że nie pilnują porządku w obozie, iż pozwalają na swawolę, lecz oficer wytłómaczył się z tego zarzutu.

— Żołnierze byli zgłodniali — rzekł, — furgony z żywnością nie przybyły, wojsko rzuciło się więc do rabunku; gdyby oficerowie nie pozwolili, byłby bunt.

Na takie tłómaczenie nie było odpowiedzi. Bourgain zwrócił się do pułkownika Vineuil i rozpytywał go znowu o drogę, jaką iść mieli nazajutrz, a oficer powrócił do żołnierzy. Wieczerza, przemocą zdobyta, już była gotowa; żołnierze jedli, a pomiędzy ogniskami, na których stały kotły, przechadzał się kapitan Beaudoin; chmurny był i głodny. Żołnierze spoglądali na niego szyderczo i szeptali do siebie:

— Patrzcie, jak węszy; dałby nie wiem co za łyżkę naszej zupy, a wyśmienita doprawdy.

Nie lubili go oni, bo surowym był dla nich i nieprzystępnym. Beaudoin słyszał szepty, lecz oddalił się z głową podniesioną; za nic nie zniżyłby się do prośby — wolał głód. Wtem ukazał się kapitan Rochos, surowy, rubaszny ale przyjacielski; każdy żołnierz był mu bratem. I ten był głodny; żołnierze wyczytali to z jego miny, poczęli szeptać między sobą i po chwili podniósł się jeden z nich i nieśmiało przystąpił z kociołkiem.

— Jest tu trochę kartofli i udko gęsie — rzekł. — Panie kapitanie, proszę się nie obrazić; doprawy niezłe...

Rochos rozśmiał się i przyjął posiłek.

Nazajutrz o świcie ruszono w pochód przez dolinę rzeki Aisne. Droga prowadziła wśród płaszczyzn pustych, na których ani domów, ani drzew nie było; żołnierze odpoczywali pod gołem niebem, głodni i znużeni. Maurycemu rana w nodze dokuczała. Gdy wieczorem zatrzymali się na dłuższy odpoczynek, zdjął but natychmiast i bandaże odwinął, lecz, niecierpliwy, szarpnął zbyt prędko i świeża krew popłynęła; ból wydarł mu mimowolny krzyk z piersi; Jan był opodal.

— Boli, jak widzę — rzeki; — trzeba świeżo opatrzyć. Pozwól pan, zrobię to sam.

Z troskliwością matki obmył ranę starannie i owinął czysto. Maurycy był zdumiony; ten prosty człowiek czynił to tak delikatnie. Wyciągnął rękę do kaprala z podziękowaniem.

— Nie mów mi "pan" — rzekł, — wszakże jesteśmy towarzyszami.

Jan uśmiechnął się, podał rękę Maurycemu i uścisnęli sobie dłonie.

— Zapalmy papierosa — rzekł kapral, — mam dobry tytuń.

To mówiąc, podał młodemu żołnierzowi papierośnicę. Maurycy nie odmówił. Zapalili obaj i puszczając kłęby dymu, gawędzili.

* * *

Rana pogorszyła się przez noc, gdyż wydano rozkaz, aby żołnierze spali w obuwiu; Maurycy rad nierad musiał włożyć buty, noga spuchła mu przez noc, rana piekła straszliwie.

— Jeśli każą nam iść dalej — rzekł Jan, — dobrze zrobisz, chłopcze, gdy się do majora udasz i powiesz mu, że iść nie możesz.

Lecz Maurycy nie posłuchał życzliwej rady, ruszył razem z innymi pieszo; kulał, ale szedł. Szczęściem, po kilkogodzinnym marszu oddział, w którym znajdował się Maurycy, otrzymał rozkaz zatrzymania się na miejscu i oczekiwania nowych dyspozycyj. Maurycy był uszczęśliwiony z tej przerwy; rzucił się na miękką trawę i drzemał w cieniu drzew. Niżej, w dali, warczały młyny, a za nimi jeszcze dalej widać było skromne domki miasteczka, które przypominały mu jego miasto rodzinne. Zapomniał gdzie jest, zapomniał co w kraju się dzieje, cofnął się myślą w lata dziecięce i nawpół drzemiąc marzył o nich.

Gwar, jaki około godziny drugiej powstał w obozie, obudził go z tych miłych marzeń. Oficerowie wydawali rozkazy: "do broni!" Maurycy stanął w szeregu. Już cały oddział uszykowany był w porządku, gdy pułkownik Vineuil stanął przed wojskiem i rzekł:

— Zapewne dziś przed nocą spotkamy nieprzyjaciela; ufam, że powitacie go, jak na Francuzów przystało.

Okrzykami radości odpowiedzieli żołnierze, woleli bój choćby z dziesięć razy liczniejszym nieprzyjacielem, niż te ciągłe nużące, bezcelowe pochody.

— A twoja noga? — zapytał Jan Maurycego.

— Nie boli — odparł młody człowiek.

Nadzieja spotkania nieprzyjaciela zagłuszyła w nim wszelkie inne uczucia.

Ruszono w pochód. Maurycy kroczył raźno w szeregu. Gdy wieczór zapadł, zatrzymali się znowu i do wieczerzy się zabrali. Maurycy otrzymał rozkaz pójść na pikietę; kazano mu stanąć na skraju lasu i czuwać, dopóki inny żołnierz go nie zwolni. Czarna noc go otoczyła, a z nią głuche milczenie; tchórzem nie był nigdy, lecz gdy sam zupełnie pozostał, strach zajrzał do jego duszy. Za najlżejszym szelestem serce jego uderzało mocniej, rozglądał się dokoła, nadstawiał ucha, wytężał wzrok.

W miasteczku widać było światła, migocące w oknach domów. Mieszkańcy, uwiadomieni o zbliżaniu się Prusaków, czuwali, drżąc na myśl bitwy, która tak blizko nich toczyć się miała. Od rzeki dobiegał szum toczących się fal, od lasu szept liści, poruszanych przez wiatr, a w ciszy nocy słabe te szmery głośnymi się wydawały; co chwila wrażeń nowych doznawał i co chwila zdawało mu się, że wróg nadchodzi... Męcząca to była pozycya stać kilka godzin nieruchomo, stać i nadsłuchiwać, a tyle różnych głosów odzywało się ustawicznie. Raz chwycił już za broń i kurek nacisnął; chciał wystrzelić, przekonany, że słyszy nieprzyjaciela. Lękał się, że zrobi fałszywy alarm; lękał się, iż może nie dostrzeże nieprzyjaciela i zgubi swoich. Godzina na pikiecie zdawała mu się wiekiem, zaczął przypuszczać, iż zapomnieli o nim, że pójdą dalej, a jego zostawią samego; była chwila, iż sądził, że nie wytrwa na stanowisku. Wtem zdało mu się, że słyszy kroki i szepty; zdjął z ramienia karabin, odwiódł kurek, słuch wytężył. Tymczasem nie było to złudzenie; kroki coraz wyraźniej się rozlegają, rozróżnia już głosy ludzkie.

— Kto idzie? — krzyknął

— Swój! — odpowiadają.

Tak, to swoi idą, poznał głosy, przyszli go zluzować; odetchnął całą piersią i powitał towarzyszy.

— Więc to dopiero godzina? — rzekł — myślałem, że dzień już niedaleko.

Wróciwszy do obozu, zastał wszystkich zebranych wokoło wielkiego ogniska; czuwali, by wróg ich śpiących nie zastał, ale to czuwanie niejednego znudziło; żołnierze szemrali na dowódców.

— Pewno cień Prusaka zobaczyli i zlękli się — szeptali, — będzie to samo, co było pod Mulhouse: będziemy czekali na wroga i nie doczekamy się go, potem pójdziemy go szukać i nie znajdziemy; nakoniec dadzą znać, że nadciąga, a wtedy uciekniemy walecznie.

Kilku rozśmiało się. z tego konceptu, lecz Maurycego żart ten podrażnił; w pamięci jego stanęło owo sromotne cofanie się przed nieprzyjacielem, obelgi, jakiemi obrzucała ich stara wieśniaczka. Na samo przypuszczenie, iż to samo miałoby się powtórzyć, gniew zakipiał w jego sercu.

Gdy dzień zaświtał, oficerowie oznajmili żołnierzom rozkaz do wymarszu; większość przyjęła tę wiadomość z radością. Maurycy powstał żwawo, by stanąć w szeregu, lecz jęknął przy pierwszym kroku. Ból w nodze się odezwał, ciężyła mu ona jak ołowiana.

— Znowu boli — ozwał się Jan, który jęk Maurycego usłyszał, — wiesz co, idź do majora i proś, by ci pozwolił pojechać do Chêne, tam wyśpisz się wygodnie i na nas zaczekasz; mamy przechodzić tamtędy, jeśli lepiej ci będzie, jutro złączysz się z nami.

Maurycy usłuchał i udał się do majora Bouroche.

— Nogę mam skaleczoną, panie majorze — rzekł, stając przed stołem, przy którym Bouroche pił właśnie kawę.

Bouroche był w złym humorze, nie spojrzał nawet na niego.

— Nie jestem majorem, tylko doktorem, głupcze jakiś — odburknął.

Maurycy poczerwieniał, chciał się wytłómaczyć, lecz major nie dał mu przyjść do słowa.

— Noga skaleczona, wielka mi rzecz! najmij sobie pojazd i wróć do mamusi, albo wsiądź do balonu, prędzej jeszcze do niej się dostaniesz; nie potrzeba w obozie pieszczochów.

Maurycy odszedł wzburzony; swoją drogą zaczął rozpytywać się, czy kto do Chêne nie jedzie, piechotą bowiem iść nie mógł w żaden sposób. Nareszcie dowiedział się, że w wiosce Talaise, koło której stał obóz, mieszka niejaki pan Lewi i że ten, obawiając się Prusaków, odwozi swoją jedynaczkę do Chêne do ciotki, że powóz zaprzęgnięty stoi już przed dworem. Nazwisko to nie było mu obce, przypomniało mu starego przyjaciela ojca; udał się przeto natychmiast do Talaise i odszukał dawnego znajomego.

Stary powitał go serdecznie i chętnie zgodził się, aby z nim jechał; wsiedli we troje do pojazdu i ruszyli do Chene. Przez drogę Lewi uskarżał się ustawicznie na ciężkie czasy; córka jego, szczupła, blada blondynka, cicho płakała, Maurycy drzemał znużony.

Tymczasem w obozie rozpalono ogniska, aby nieprzyjaciel sądził, że wojsko nie rusza się z miejsca, poczem wczesnym, ciemnym jeszcze rankiem pomaszerowano w tę samą stronę, w którą potoczył się powóz pana Lewi.

Siódmą godzinę wydzwaniał ratuszowy zegar miasta, gdy powóz zatrzymał się przed domem, w którym Maurycy się urodził i wychował.

Podziękowawszy uprzejmie za przysługę mu oddaną, młody żołnierz wysiadł, a namyśliwszy się chwilkę, skierował się w ulicę, na której mieszkaią dobra jego znajoma, pani Deroche. Szedł kulejąc, zamyślony, gdy naraz zastąpiła mu drogę średnich lat kobieta.

— Czy to być może?! Pan Lavasseur! — wykrzyknęła — ranny, mój Boże!

Maurycy zatrzymał się.

— Pani Cambette — odparł uprzejmie, poznał bowiem dawną swoją znajomą, żonę aptekarza z Chene; więc opowiedział jej zaraz, po co przybył i do kogo dąży.

Aptekarzowa ujęła go pod ramię.

— Nie puszczę pana — rzekła, — u nas spoczniesz i basta; mój mąż opatrzy ranę.. U pani Deroche stoi cesarz, tam miejsca niema, a u nas go nie brak. Biedna pani Deroche na strych wynieść się musiała, sztab cesarski zajął cały jej dom. Spojrzyj, widzisz te wozy, beczki, skrzynie, tłomoki? to wszystko ich bagaż. A ile butelek wina mają z sobą, a co różnych specyałów, a co bielizny! — paplała gadatliwa kobieta — ciekawa jestem, gdzie pani Deroche to wszystko pomieściła?

Maurycemu stanął w pamięci ów dzień, w którym żołnierze z głodu zrabowali ubogiego wieśniaka, zasępiło się jego czoło szlachetne.

Doszli do apteki. Właściciel jej, pan Cambette, mały, suchy człowieczek, poznał Maurycego od pierwszego wejrzenia i powitał serdecznie, prosząc, by spoczął w pokoju przyległym do apteki. Gdy żona zajęła się przygotowaniem wieczerzy, rozpoczął z gościem rozmowę. O czemże mogli mówić, jak nie o wojnie; był to w owym czasie jedyny przedmiot, zajmujący wszystkich. Niepomyślnych nowin dowiedział się Maurycy. Prusacy już wkroczyli do Chalons i coraz bardziej rozpościerali się we Francyi; przypuszczano, że Paryż może być oblężony. Maurycy postanowił odwiedzić jeszcze tego dnia panią Deroche.

— Może od niej coś pomyślniejszego się dowiem — pomyślał i powiedział aptekarzowi, że wyjdzie na parę godzin, lecz przed wieczorem powróci niezawodnie.

Śpiesznym krokiem udał się. do staruszki. Pani Cambette nie przesadziła, dom pani Deroche był przepełniony przez wojskowych. Minąwszy wielką sień, do bocznej się skierował, a z tej na schody, prowadzące na poddasze. Zapukał do drzwi, staruszka je uchyliła, lecz zobaczywszy żołnierza, cofnęła się, nie poznała Maurycego; dopiero gdy się do niej odezwał, powitała go i wprowadziła do maleńkiej izdebki.

— Dziecko moję, czego ja doczekałam, co to za ludzie! Wszystko mi zabrali, jeszcze dom podpalą. — Usiadła na zwyczajnym stołku drewnianym, drugi wskazała gościowi.

— Widziałeś go? — spytała.

— Kogo?

— Cesarza; istna mumia, prawdziwy trup żyjący, ale co dziwnego? Tylu ludzi zmarnował. Choć mi zabrali wszystko, nie chciałabym być na jego miejscu.

Opowiadała o czem mówią w Chene; wszystko, co słyszał Maurycy u aptekarza, potwierdziła; to też wyszedł od niej bardziej jeszcze przybity, niż przedtem. Przechodząc pod oknami parterowego mieszkania, mimowoli zajrzał w jedno i stanął, jak wryty.

Ujrzał duży pokój, na środku stół zastawiony wspaniale, przy tym stole siedział cesarz i jego adjutanci; oni jedli i pili, on siedział nieruchomy i milczący. Po chwili wziął do ręki kieliszek, napełniony czerwonem winem, i wychylił go; talerz czysty odsunął, nic nie jadł; nareszcie wstał i niespokojnym krokiem zaczął chodzić po sali. Na twarzy jego malowało się wielkie cierpienie.

Smutny powrócił Maurycy do Cambettów. Aptekarz opatrzył mu nogę, aptekarzowa zaprosiła na kolacye; zjadł i udał się na spoczynek, ale spać nie mógł; zdawało mu się, że jego oddział minie Chêne i on sam zostanie.

Nie mógł doczekać ranka, zerwał się przed świtem i wyszedł z mieszkania, nie pożegnawszy gospodarzy i śpiesznie podążył do obozu. Przeczucie nie omyliło go: spotkał swoich.

Jan spostrzegł go pierwszy.

— Maurycy! — zawołał radośnie — myślałem właśnie, jakim sposobem dać ci znać, że do Chêne już nie idziemy.

Poszli razem.

— Nowe rozkazy — rzekł Jan, — jakie, nie pytam; jako żołnierz wykonywam je ślepo.

Między wojskiem słychać było szmery niezadowolenia.

— Rano rozkaz wydadzą — mówili — wieczorem go odwołają; idą niby na wroga, a gdy go zobaczą, uciekają.

Maurycy słuchał tych sarkań i przypominał sobie cesarza; rozumiał dobrze jego niepokój... to wojsko, skazane na ciągłe tułactwo, na śmierć nie od kuli wroga, lecz z głodu i niewywczasu, mogło być dla niego strasznym wyrzutem sumienia.

III.

Do licha! Jeść mi się chce, jak psu, wypiłbym cały kocieł kawy i zjadł kilka funtów mięsa.

Z temi słowami na ustach podniósł się rano z niewygodnej swojej pościeli żołnierz Chouton i ziewnął na cały głos.

Oddział jenerała Dounay znajdował się teraz pod Boule aux Boix. Żołnierze przyszli dnia poprzedniego, wieczorem dostali zaledwie trochę kartofli, więc głodni byli i wyrzekali.

— Ruszyć się nie mogę — odezwał się Loubet, z trudnością podnosząc się z ziemi; — nie pociągnę długo, jeśli mnie tak będą żywili.

Inni także mruczeli.

— Jeść nie dadzą, lecz każą maszerować bez końca.

Jeden żołnierz, pokorniejszy od towarzyszy, ukląkł i modlił się pobożnie. Chouton przystąpił do niego.

— Westchnij i za mnie — rzekł, — a może aniołowie przyślą mi kawałek kiełbasy.

— Gdyby choć chleba kromkę — rzekł Loubet.

— Czy nie wstyd tak narzekać? Walczycie za kraj, a wciąż o żołądkach myślicie — odezwał się kapitan Rochos. — I ja wczoraj nic nie jadłem, a nie utyskuję.

Żołnierze umilkli zawstydzeni, wtem ukazał się Beaudoin i posępny przystąpił do kapitana Rochos.

— Wyobraź sobie, kolego, zagubili mi w pochodzie tłumok — rzekł z kwaśną miną, — nic mogę zmienić bielizny; to okropność.

Rochos machnął ręką.

— Bywają większe nieszczęścia — odparł, poczem zwrócił się do żołnierzy.

— Głowy do góry! — rzekł — nie mieliśmy śniadania, za to obiad lepiej będzie smakował.

Zbudził się i Maurycy; płaszcz, którym był okryty podczas nocy, ociężał od wilgoci, a nie tylko płaszcz, ale i koszula i kości jego i całe ciało zdawały się być napojone deszczem, jaki mżył całą noc. Wstał, bo mu kazano iść po wodę; towarzysze naglili, by śpieszył, błysnęła im bowiem nadzieja, że dostaną śniadanie.

Ruszył żwawo, gdyż rana w nodze była prawie zagojona; idąc, rozglądał się po szerokiej równinie: z jednej strony widać było zabudowania poblizkiego miasteczka, z drugiej las, z trzeciej wioskę Belleville, z czwartej ciągnęły się obszerne równiny.

— Tędy nadciągnie pewno nieprzyjaciel — rzekł sam do siebie Maurycy.

Gdy powrócił z wodą, zastał już porozpalane ogniska. Żołnierze, nalawszy do kotłów wody, ustawili je nad ogniskami; niebawem woda zawrzała, lecz mięsa nie mieli, a rabować im zabroniono — szczęściem znaleźli trochę kawy, ale tylko kawy; ani cukru, ani mleka nie było.

Zaczęły się znowu narzekania.

— Włóż wielki palec do kociołka, a osłodzi kawę — radził Loubet, lecz nikt się nic rozśmiał z tego konceptu.

— Gdybym był wiedział, że tak będzie, byłbym w Chêne trochę cukru i chleba kupił — odezwał się Maurycy.

Jan udawał, że nie słyszy narzekań; rozumiał on dobrze, że w podobnem położeniu trzeba wiele rzeczy nie widzieć i nie słyszeć.

— Co dziwnego, że sarkają — pomyślał, — głodni są.

Zamiast więc łajać i grozić, sypał żartami, dodawał nadziei, że jutro lepsze będzie. Skarga Maurycego wzruszyła go więcej, niż inne; miał dla niego współczucie, delikatny paniczyk budził w sercu jego litość. Wstał i zniknął na chwilę z pomiędzy gromadki żołnierzy; poszedł do namiotu, coś długo w nim szperał, nareszcie dobył jakieś zawiniątko i pośpieszył z niem do Maurycego.

— Weź to i zjedz tak, żeby nikt nie widział — rzekł, wtykając mu w rękę paczkę.

— A ty? — spytał wzruszony Maurycy.

— Nie troszcz się o mnie, mam kilka sucharów — odparł Jan.

O dziesiątej godzinie ruszyło wojsko w dalszy pochód, niebo pokryło się znowu chmurami, posępnie było dokoła, jak gdyby natura przywdziała żałobę, żołnierze szli milcząc, powoli, gdyż trudno im było wyciągać nogi z błota; uginali się pod ciężkimi od wilgoci workami i płaszczami. Szli bez wiary w wodzów bez nadziei zwycięstwa.

Nagle twarz Maurycego ożywiła się, wzrok wlepił w czarny, w dali rosnący wielki las.

— Prusacy — szepnął sam do siebie.

Z pomiędzy wyniosłych sosen, rosnących po lewej stronie, wysunął się w istocie jakiś kawalerzysta, niebawem pojawił się drugi, potem jeszcze jeden. Trzeba było mieć wzrok bardzo bystry, aby poznać, że to ludzie zbrojni na koniach. Maurycy trącił w łokieć Jana.

— Patrz, tam pod lasem, ułani — rzekł.

Kapral zwrócił wzrok we wskazanym kierunku.

— Widzę, mamy ich wreszcie — odparł wesoło.

Byli to w istocie ułani, pierwsi Prusacy, jakich zobaczył oddział jenerała Dounay. Od sześciu tygodni wojsko już było w pochodzie, a nie wystrzeliło jeszcze ani jednego ładunku, to też widok tych trzech Prusaków wzbudził ogólne zajęcie: wszystkie głowy zwróciły się w kierunku lasu.

— Jeden tłusty jak wieprz — rzekł Loubet — dobry byłby na pieczeń.

Śmiechem przyjęto ten żart, wesołość powróciła wojsku.

Niebawem cały oddział Prusaków wyłonił się z lasu, jenerał Dounay kazał żołnierzom stanąć i przygotować się do bitwy. Wszystkim serca nadzieją zabiły. Jazda zajęła poblizkie wzgórze, piechota ustawiła się niedaleko. Czekali ataku... Minął kwadrans, jeden i drugi bezczynnie, minęła wreszcie godzina.. Prusacy zajęli pozycyę naprzeciw i również nie ruszali się z miejsca; może też i oni czekali zaczepki.

Jenerał Dounay nie miał wszakże tyle odwagi, aby uderzył pierwszy na nieprzyjaciela, nie wiedział albowiem dokładnie, jakie są siły strony przeciwnej.

Prusacy nie opuścili stanowiska, Dounay stracił cierpliwość i wydał rozkaz ruszenia dalej w pochód.

— Więc jeszcze i nie teraz? — westchnął Jan.

— Kiedyż więc? — rzekł z gniewem Maurycy, któremu w żyłach krew wrzała. Wszyscy sarkali. Ruszyli jednak w drogę, przygnębieni. Prusacy zdawali się z nich naigrawać, gdyż za ich przykładem opuścili także stanowiska, a potem posuwali się w tym samym kierunku, co Francuzi i to wysuwali się z pomiędzy drzew, to ginęli w gąszczu, by zjawić się znowu... Bawili się w chowanego.

— Ależ to nareszcie może ogłupić człowieka — mruknął Lapoulle; — gdyby choć parę nabojów pozwolono wystrzelić.

Nie pozwolono; kazano iść wciąż po błocie i przestrzegano surowo subordynacyi; gdy który żołnierz opóźniał się w pochodzie, grożono mu rozstrzelaniem. Powoli deszcz ustał, słońce przedarło się przez chmury, zrobiło się gorąco nieznośne, głód i pragnienie dokuczały wszystkim. Nareszcie Saint Pierremont ukazało się w dali, żołnierze mieli nadzieję, że tam się zatrzymają, lecz znowu ukazali się Prusacy. Dounay kazał iść do Berace i tam obiecywał dać spoczynek.

— Jeszcze trzy mile do celu — szepnął Maurycy do Jana, gdy rozkaz usłyszał, — czyż dojdziemy, ja już nóg nie czuję.

Żołnierzy opanowywało coraz większe znużenie, idąc, chwiali się na nogach; niejeden, wyczerpawszy siły, padał na ziemię zemdlony i nieprzytomny. Zostawiano go na drodze, na pastwę losu.

Jan spostrzegł, że i Maurycy blednie, że chwiać się zaczyna, chciał go więc otrzeźwić rozmową.

— Twoja siostra mieszka w Sedanie, wszak prawda? — zapytał — my tam dążymy.

— Przecież nie idziemy do Sedanu, tylko do Berace — opryskliwie odparł Maurycy.

— Z Berace bardzo blizko do Sedanu. Musisz bardzo kochać twoją siostrę?

Tym razem Jan dopiął celu; oczy Maurycego ożywiły się.

— O, bardzo — odparł.

Jan nie wiedział, co powiedzieć więcej, zamilkli przeto obaj. Maurycy znowu zbladł i chwiać się zaczął, stary kapral ujął go pod ramię.

— Biedny chłopcze, opuszczają cię siły, daj mi twój karabin — rzekł łagodnie.

Młody żołnierz przyjął przysługę; szli razem, starszy wspierał młodszego.

— Boże wielki! toż połowę ludzi zostawimy za sobą, niepodobna iść dalej — sarknął po raz pierwszy Jan.

Maurycy nic mu nie odpowiadał, słabo mu się zrobiło.

Nareszcie ukazała się wysoka żółta wieża kościoła miasta Oches.

— Tam pewno się zatrzymamy — odezwał się Jan, chcąc dodać otuchy przyjacielowi.

Tak się stało. Jenerał, widząc, że nie doprowadzi wojska do Berace, że połowę ludzi straci, jeżeli zechce iść dalej, postanowił pod Oches zatrzymać się. Najbardziej skłoniło go do tego kroku to, że cesarz nadciągnął ze swoim licznym konwojem, pojazdami, bagażami, adjutantami i że cały ten obóz obalonego monarchy przeciął mu drogę.

Noc zapadała; żołnierze byli tak znużeni i wyczerpani, że nie myśląc już nawet o pożywieniu, kładli się, jak który stał, na ziemi i zasypiali snem kamiennym.

Gdy Jan z sucharem w ręku przyszedł do Maurycego, zastał go już śpiącym; zrazu chciał go obudzić, lecz rozmyślił się, schował suchary do worka, a worek ukrył tak troskliwie, jak gdyby złoto zawierał.

Ci, co spać nie poszli, puścili się na wędrówkę po okolicy, by zdobyć zapas żywności, której w obozie brakło. Przynieśli trochę marchwi i rzepy, lecz ponieważ nie pozwolono ognisk rozniecać, by nieprzyjacielowi drogi do obozu nie wskazać, zjedli więc na surowo; kilku rozchorowało się po takiej wieczerzy, nie zraziło to wszakże innych: jedli, bo głodni byli.

Naraz wystrzał obudził śpiących żołnierzy. To Loubet, który poszedł wieczorem do lasu, aby schwytać kilka królików, ujrzał cienie ludzi między drzewami. Sądząc, że to Prusacy, dał ognia, lecz szczęściem chybił, byłby swoich zabił... Strzał zaniepokoił obóz, Jan i Maurycy pośpieszyli do lasu przekonać się, co to znaczy; spotkali Loubeta, który rozmawiał z jakimiś wieśniakami. Było ich trzech, wszyscy mieli bluzy robotnicze na sobie. Ludzie ci mówili, że pochodzą z sąsiedniej wioski i że chcą się widzieć z jenerałem, gdyż mają ważne rzeczy do zakomunikowania.

Jan i Maurycy wahali się, co czynić.

— Nazywam się Cabas — rzekł jeden z wieśniaków — a to są moi przyjaciele; ten krępy nazywa się Ducat, ten czarny z wielkim nosem, Sambac; jeśli nam nie dowierzacie, chodźcie do wsi, a ludzie potwierdzą, że tak jest.

Jan zdecydował się zaprowadzić ich do obozu, lecz ponieważ jenerał Dounay spał w mieście, przeto udał się z nimi do pułkownika Vineuil; ten chciał sam ich wybadać, lecz oświadczyli, iż tylko z jenerałem mówić będą, odesłał ich przeto do jenerała Bourgain. Ten zły, bo strzał, dany przez Loubeta, zbudził go ze snu smacznego, zwymyślał na wstępie przybyszów. Cabas jednak, wysłuchawszy łajań i krzyków, rzekł śmiało:

— Przyszliśmy ostrzedz was, jenerale, że las poblizki pełen jest Prusaków, 60,000 tych łotrów znajduje się o parę mil drogi od tego obozu.

Jenerał ruszył ramionami.

— Śni ci się chyba — rzekł, — strach potroił liczbę w twych oczach.

— Możesz pan nic wierzyć, to już nie nasza rzecz — odparł Cabas, — spełniliśmy obowiązek.

Powiedziawszy te słowa, chciał odejść, lecz Bourgain nie pozwolił; kazał zwinąć namioty, a Cabasowi i jego towarzyszom pozostać z wojskiem, by, jako znający miejscowość, wskazywali drogę. Gdy dano znak do pochodu, Maurycy westchnął ciężko.

— Czyś głodny, czy zmęczony? — zapytał go Jan.

— Głodny okropnie.

Kapral sięgnął do worka, dobył z niego dwa suchary i podał je towarzyszowi.

— Masz, schowałem dla ciebie, ja już jadłem — rzekł.

Tym razem kłamał, nic nie miał w ustach tego dnia.

I znowu ruszyli, by oddalić się od nieprzyjaciela. Do samego południa szli prawie bez odpoczynku. Naraz doleciał ich huk armat, nie ulegało wątpliwości, że bój w pobliżu się toczy...

Wojsko zatrzymało się., Maurycy zacisnął zęby, żeby nie krzyknąć:

— Prowadźcie nas nareszcie tam, gdzie wróg.

Nigdy jeszcze nie był tak podniecony, każdy wystrzał targał mu nerwy; inni takich samych wrażeń doznawali, Cabas i jego towarzysze tryumfowali, wojsko wrzało, oficerowie obiegali oddział i uspokajali żołnierzy. Jenerał siedział na koniu i chmurny wsłuchiwał się w strzały. Wtem zagrzmiał rozkaz, aby iść dalej.

Tym razem nawet starsi rangą zaczęli sarkać.

— Tam naszych mordują, a my oddalamy się w inną stronę — rzekł kapitan Rochos do jenerała Vineuil.

Ruszyli jednak...

Znużeni i głodni dotarli wieczorem do miasteczka Roucourt; nie mieli w obozie nic, czemby głód zaspokoić. Miasto było ludne i bogate, mieszkańcy przynieśli żołnierzom chleba, wina, owoców i wędlin różnych. Niełatwo było jednakże nakarmić wszystkich; kto się nie cisnął, nie żebrał, rąk nie wyciągał, ten nic nie dostał. Do takich należał Maurycy, to też naraz zachwiał się i padł na bruk; Jan pochylił się nad nim, chciał go podnieść, lecz Maurycy go odsunął.

— Zostaw mnie — rzekł, — niech się to już raz skończy; gdy umrę, to przynajmniej ostatecznej sromoty Francyi nie zobaczę.

Stary kapral nie odszedł wszakże, choć już wojsko się oddaliło.

— Czy chcesz, by cię Prusacy podnieśli i do niewoli wzięli! — krzyknął, gniew udając — wstawaj natychmiast!

Słowa te szorstkie otrzeźwiły zemdlonego; wstał i powlókł się. Jan wydobył z worka ostatni suchar.

— Jedz — rzekł.

— A ty? — spytał Maurycy — jadłeś co?

— Jadłem — odparł kapral, — o mnie się nie troszcz; stary żołnierz jestem, przyzwyczajony do głodu i chłodu.

Maurycy chciwie jeść począł.

— Wesprzyj się na mojem ramieniu — rzekł Jan — łatwiej ci iść będzie.

Poszli razem. Suchar niewiele pokrzepił Maurycego, niedługo znów się zachwiał; tym razem Jan nie miał już czem pokrzepić, wziął go przeto na ręce i niósł przez jakiś czas. Maurycy tak byt bezsilny, że oporu nie stawiał: oplótł ramiona koło szyi przyjaciela i przytulił się do jego szerokiej piersi; przypomniały mu się lata dziecięce; zdawało mu się, że to stary dziadek tuli go w swem objęciu. Odpoczynek powrócił mu siły.

— Pójdę znowu — rzekł i oparłszy się na ramieniu kaprala, wlókł się za wojskiem.

Tymczasem wieczór nadszedł, horyzont przybierał barwę fioletową, ukazały się gwiazdy. Każdy myślał o spoczynku, gdy znowu rozległy się strzały. Tym razem znajdowali się jeszcze bliżej pola bitwy, tak dalece bliżej, że jakaś zabłąkana kula obiła się o kask kapitana Rochos i zrzuciła mu go z głowy.

Żołnierze zatrzymali się.

— Na wroga! na wroga! — wołać poczęli.

Rochos zwrócił się do nich.

— Dzieci! cierpliwości — rzekł; — jenerał wysłał rokonesans; jeżeli będzie można, poprowadzi was na bój.

Słowa te wszystkim otuchy dodały; Maurycy puścił ramię Jana, wyprostował się, karabin wziął na ramię.

Po za rzeką światła błyszczały, był to Sedan.

— A tam Remilli — rzekł Jan. — Tam odpoczniemy pewno, jeśli na bój nas nic poprowadzą.

Kazano im iść do Remilli, lecz dlaczego nie na bój, nie tłómaczono im tego; żołnierze tak byli znużeni, iż tym razem nie sarkali, tylko ożywienie opuściło ich i szli chmurni i milczący.

Gdy rozłożyli się pod miastem obozem. Jan, siadłszy obok Maurycego, rzekł:

— Ziemię gryzłbym, tak mi się jeść chce.

— Wiesz co? w Remilli mieszka mój daleki krewny, stary Fouchard, ojciec Honoryusza — rzekł Maurycy — znam go, pójdźmy do niego, może nas pożywi; a jeśli nie on, to Sylwia, żona Honoryusza, ugości nas napewno, to dobra kobieta.

Jan się zgodził na projekt i poszli do miasta, lecz gdy doszli do domu Foucharda, zastali go oblężonym przez żołnierzy, dobijających się do drzwi, które Fouchard zaryglował, lękając się rabunku.

— Dawajcie pić i jeść! — krzyczeli żołnierze — otwórzcie natychmiast!

Bili z całej siły pięściami, drzwi drżały pod temi uderzeniami, ale nie ustępowały. Wtem nagle okienko, znajdujące się w dachu, otworzyło się i ukazała się w niem czerwona, pełna gniewu twarz papy Foucharda.

Precz, rabusie — krzyczał, pięścią żołnierzom grożąc — precz natychmiast!

Żołnierze nie cofnęli się, tylko przestali dobijać się do drzwi.

— Zdychamy z głodu! — prosili — daj nam choć chleba, panie Fouchard.

— Nie mam ani kawałeczka — odparł stary, — przed wami byli tu inni i wyjedli wszystko.

— Chleba! chleba! — wołali żołnierze.

Hałas był piekielny.

— Jeśli nie odejdziecie, strzelać będę! — krzyknął Fouchard i przy tych słowach wysunął strzelbę przez okno.

Maurycy usłyszał groźbę.

— Odejdźcie, proszę — rzekł do żołnierzy łagodnie, — to mój krewny; pójdę do niego i przyniosę wam chleba.

Żołnierze odstąpili, Maurycy zbliżył się do drzwi.

— Ojcze Fouchard! — zawołał — to ja, Maurycy Lavasseur — wszak mnie poznajecie?

Strzelba zniknęła z okna, została w niem tylko czerwona twarz papy Fouchard.

— Niech tamci odejdą do obozu, a otworzę — rzeki.

Jan nakłonił żołnierzy, by odeszli; Fouchard ścigał ich wzrokiem, poczem poszedł otworzyć Maurycemu; ujrzawszy za nim kaprala, nachmurzył się znowu.

— A ten czego tu chce? — mruknął.

— To mój przyjaciel serdeczny — odparł Maurycy i nie zważając na niezadowolenie krewnego, wprowadził Jana do pokoju.

— Czy Sylwia w domu? — zapytał.

— Niema jej, poszła na ulicę — odparł papa Fouchard — wysłał ją po coś Honoryusz.

— Więc Honoryusz jest tu? — wykrzyknęli jednocześnie przybyli.

W odpowiedzi na to pytanie Honoryusz ukazał się w progu drzwi; trzymał on w ręku dwa bochenki chleba i zbliżył się z nimi do towarzyszy.

— Z głodu umieramy, ojcze — rzekł, — mógłbyś dać nam co więcej.

Stary, mrucząc, powiódł gości do jadalni, gdzie ujrzeli stół zastawiony obficie.

— Sylwia zaniosła do obozu pełen kosz żywności — szepnął Honoryusz do Maurycego.

Gdy się posilili, Honoryusz zaprowadził ich do pokoju, w którym stały dwa łóżka; rzucili się na nie i zasnęli natychmiast. Zaledwie upłynęło pół godziny, Fouchard zbudził ich wieścią, że wojsko rusza dalej. Porwali się i pożegnawszy śpiesznie gospodarza, powrócili do swoich.

Omal się nie spóźnili; wojsko w porządku postępowało ku Meurie. Dogonili oddział i stanęli w szeregu. Z początku szli razem, lecz wkrótce rozdzieleni zostali. Od Beaumont, gdzie wojska francuskie poniosły klęskę, napłynęło mnóstwo żołnierzy, których ucieczka zbawiła od niewoli. Odarci, okryci kurzem i błotem, powalani krwią, straszny przedstawiali obraz. W korpusie, skutkiem napływu obcych żołnierzy, powstało zamieszanie; Jan i Maurycy zostali rozdzieleni. Byli jednak pewni, że gdy się zatrzymają dla odpoczynku, to się odnajdą. O siódmej godzinie wieczorem oddział wkroczył do Sedanu, gdzie miał mieć dłuższy spoczynek. Jan zaczął szukać Maurycego, lecz znaleźć go nie mógł; przypuszcza!, że poszedł do siostry, która w Sedanie mieszkała. Najprostszą było rzeczą dowiedzieć się, gdzie Henryka mieszkała, lecz Jan zapomniał nazwiska jej męża, nie wiedział więc, co począć; wtem zbliżyli się do niego Pache i Lapoulle.

— Niech Bóg zlituje się nad nami — rzeki pierwszy, a oczy jego były pełne łez — za wiele cierpimy.

Lapoulle patrzył ponuro przed siebie.

— Do dyabła! czy i tu ciepłej strawy nam nie dadzą — mruknął.

Jan nie wiedział, co im powiedzieć.

— Kapralu! — usłyszał za sobą wołanie. Obrócił się: to kapitan Rochos przyszedł do niego; chciał dać mu jakiś rozkaz, gdyż poruszył ustami, lecz nie miał siły głosu wydobyć, siadł obok żołnierzy, powalił się na ziemię i usnął.

Jan opuścił towarzyszy i udał się do miasta w celu wyszukania Henryki, a raczej Maurycego. Liczył na Opatrzność i ta pomogła mu: przypomniał sobie nazwisko Delaroche.

Mąż Henryki pracował u pana Delaroche. Jan zatrzymał jakiegoś przechodnia i zapytał, czy nie wie, gdzie mieszka pan Delaroche.

— Na ulicy Maqua, na rogu ulicy Beurre — odpowiedział przechodzień. — piękny, duży dom, poznasz go pan zaraz.

Delaroche znany był w mieście; fabryka, jaką posiadał w Sedanie, już od 160 lat tę samą firmę nosiła, trzy pokolenia zrobiły na niej majątek; nie było w Sedanie człowieka, któryby nie wiedział, gdzie mieszka Delaroche.

Tego samego dnia, w którym korpus jenerała Dounay dotarł do Sedanu, Delaroche, dowiedziawszy się o przybyciu wojsk francuskich, wezwał swego pomocnika Weissa, szwagra Maurycego, i zapytał go, czy nie ma ochoty powitać przybyłych. Weiss zgodził się na to bardzo chętnie i wybrali się kabryoletem do obozu. Pan Delaroche znał osobiście kapitana Beaudoina, wiedział, że służy w oddziale jenerała Dounay i Weiss miał nadzieję, iż spotka szwagra i obaj znaleźli tych, których widzieć chcieli. Zbiedzone miny wojaków wzruszyły ich, zabrali ich natychmiast do siebie. Właśnie Delaroche siedział ze swoim gościem przy śniadaniu, kapitanem Beaudoin, który już był wystrojony, ufryzowany i wyperfumowany, zajadał befsztyk i popijał go porterem; nie mógł jednak jeszcze zapomnieć przeszłości i opowiadał o tem, co przebył.

— Wyobraź sobie pan — mówił głosem pełnym oburzenia — zagubiono mi w drodze walizkę, gdzie miałem bieliznę, i z tego powodu przez cały tydzień musiałem się obywać bez chustki do nosa, koszuli zmienić nie mogłem; myślałem, że oszaleję.

Delaroche rozśmiał się z niedoli kapitana, gdy weszła do pokoju służąca i rzekła:

— Proszę pana, na schodach czeka jakiś żołnierz i pyta o adres pana Weissa.

— O adres Weissa? — zdziwionym tonem powtórzył Delaroche — ciekawa rzecz, co chce od niego; przyprowadź go tutaj.

Dziewczyna wyszła i niebawem wróciła, wiodąc z sobą kaprala. Jan chwiał się jak pijany, mimo to, ujrzawszy kapitana, wyprostował się i salutował po wojskowemu, a zapytany przez Delaroche, co za interes ma do Weissa, odpowiedział jasno, iż ma nadzieję, że tam znajdzie towarzysza swojego, Maurycego Lavasseura.

Beaudoin opowiedział Delarochowi, jak ścisła przyjaźń łączy starego żołnierza z Maurycym. Delaroche dał mu przeto żądany adres.

Weiss mieszkał przy ulicy Vogards. Zajmował na trzeciem piętrze trzy czyste i duże pokoje, starannie przez Henrykę utrzymywane.

Jan odnalazł dom wskazany z łatwością; gdy zapukał do mieszkania i zapytał służącą, która mu drzwi otworzyła: "czy pan Lavasseur jest tutaj?"

— Jest, jest — odpowiedział mu z drugiego pokoju głos miły i dźwięczny.

Z temi słowami wbiegła do przedpokoju młoda, ładna blondynka, podała mu rękę i przedstawiwszy się sama, jako siostra Maurycego, wprowadziła go do przyległego pokoju.

— Czekaliśmy pana i niecierpliwiliśmy się — mówiła, — nie wątpiliśmy, że pan przyjdzie, że nas odnajdziesz; wszystko gotowe na przyjęcie pana.

I wprowadziła gościa do jadalni, gdzie był stół nakryty; pod jedną zaś ze ścian stało łóżko czysto usłane, a na niem spał Maurycy i chrapał na cały głos. Weiss podniósł się na powitanie kaprala, zaprosił go do stołu i częstował, a Henryka kazała tymczasem posłać drugie łóżko. Kapral jadł niewiele, mniej jeszcze rozmawia!; tak był znużony, iż chwilami nie rozumiał, co mówi do niego Weiss, oczy się mu kleiły, wciąż zazdrosnem okiem spoglądając na Maurycego. Zrozumiał wreszcie Weiss, iż żołnierzowi więcej odpoczynek, niż posiłek i rozmowa potrzebne, skinął na żonę i oddalili się. Pół dnia i noc całą spali snem nieprzerwanym strudzeni żołnierze. Pierwszy przebudził się Jan.

— Trzeba wracać do obozu — rzekł budząc Maurycego, — może każą iść dalej.

Maurycy otworzył zaspane oczy i zaczął gderać, że mu dano tak długo spać. Słysząc rozmowę, Weiss wszedł do pokoju.

— Wyjrzyjcie przez okno, a zobaczycie coś ciekawego — rzekł.

Naprzeciw jego mieszkania wznosił się nizki, parterowy domek, więc widok z okna był rozległy: od południa widać było Meusę, toczącą zwolna srebrne fale, z przeciwnej strony Remilli, z prawej długi łańcuch wzgórzy niewielkich.

— Czy widzisz te czarne pasy na szczytach wzgórz? — zapytał Weiss kaprala, który do okna przystąpił.

— Prawda! — zawołali obaj — jeden, dwa, trzy szeregi, czwarty... kiedyż będzie koniec?

— To Prusacy — rzekł ponuro Weiss; — od rana ich obserwuję, przybywa ich coraz więcej, z ziemi zdają się wyrastać.

Na te słowa Maurycy rzucił się na poduszki i łkać zaczął. Weszła Henryka.

— Co ci jest? — spytała troskliwie, chyląc się do niego z pocałunkiem.

Lecz on odsunął ją.

— Byłem zawsze powodem twych zmartwień — rzekł — i widocznie nim będę: w szkołach źle się uczyłem, teraz doczekasz się, iż zmarnieję w wojsku.

— Nie zmarniejesz, lecz sławą się okryjesz — odparła łagodnie Henryka — ja jestem dumna z ciebie.

— Dumna? — powtórzył z goryczą — czy z tego, że od miesiąca uciekamy przed Prusakami?... Ludzie nam od podłych tchórzów wymyślają, czy ty wiesz o tem?...

— Robiliśmy co nam kazano — odezwał się Jan surowo; — żołnierz ma największą zasługę, gdy spełnia rozkazy.

— Nie wrócę już do obozu — mówił Maurycy — po cóż, na co wracać? by znowu uchodzić i kryć się przed nieprzyjacielem? Nie wrócę stanowczo.

Henryka spojrzała na niego z wymówką i wyszła z pokoju, by ukryć łzy, które jej do oczu nabiegły.

— Chcesz dezerterować w chwili, gdy nam takie niebezpieczeństwo grozi? — z wymówką odezwał się Jan.

Maurycy wyskoczył z łóżka.

— Gdzie moja broń! — krzyknął — palnę sobie w łeb i skończę raz te męki.

— Naturalnie, uciekaj, gdy chwila trudna się zbliża — mruknął Jan.

Maurycy rzucił na niego pełne wyrzutu spojrzenie, siadł na łóżku i rzekł do Weissa:

— Ty jeden prawdę mówiłeś: niedorzecznością jest ta wojna, ściągnie tylko hańbę na Francyę.

Weiss westchnął.

— Tak mówiłem, nie przeczę, a jednak kto wie, czy sam do walki nie stanę — odparł po chwili namysłu — nie zatrzymamy już wypadków, wojna toczyć się musi, a im więcej nas stanie w szeregach, tem więcej zginie Prusaków...

I odwrócił się do okna, wzrok posępny utkwił w pagórki, na których szczytach wciąż snuły się czarne pasma.

— Gdybym był wolny, nie wahałbym się jednej chwili — rzekł z przekonaniem.

Oczy jego świeciły w tej chwili blaskiem szlachetnego zapału; spokojny mieszczanin w bohatera się przeistoczył.

Maurycy zawstydził się swych słów, a gdy Henryka powróciła, gotowy już był do wyjścia.

— Nie gniewaj się na mnie, siostro — rzeki —

wracam do obozu.

W jej oczach znowu pokazały się łzy.

— Ach ta wojna, ta wojna!... — szepnęła.

— A jednak chcesz, bym się bił — rzekł Maurycy.

— Bo to twój obowiązek — rzekła powabnie — uważam wojnę za rzecz okropną i wstrętną, lecz w tej chwili musimy się bić..

Jan poda! rękę Weissowi na pożegnanie, a potem Henryce; Maurycy ucałował siostrę i szwagra i wyszli obaj. Henryka odprowadziła ich na schody.

— Powierzam panu brata mego — rzekła głosem wzruszonym, raz jeszcze dłoń starego żołnierza ścisnąwszy — bądź mu dalej przyjacielem.

Jan zmieszany białą jej rączkę do ust przycisnął.

W milczeniu doszli do obozu.

— Otóż i nasz kapral! — takim wykrzyknikiem powitali ich towarzysze — pewno nam co przyniósł, to dobry człek.

Jan usiadł na ziemi, worek zdjął z pleców i rozwiązał go; Henryka zaopatrzyła ich obu w różne prowianty; miał w worku i chleb, i ser, i mięso, i łakocie nawet. Podzielił się ze zgłodniałą rzeszą.

Maurycy to samo uczynił.

Na wspólnej gawędzie upłynęło im popołudnie. Gdy noc zapadła, Jan i Maurycy położyli się w jednym namiocie. Maurycy usnął, trzymając rękę kaprala w swojej dłoni, coraz więcej kochał go i szanował... Ogniska obozowe pogasły, cisza nocna otoczyła obóz.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Dziwny widok przedstawiała stolica Francyi w czasie oblężenia: na ulicach spotkać było można tylko uzbrojonych mężczyzn, wszyscy przerwali zajęcia codzienne, mieszczanie utworzyli straż narodową, która wspierać wojsko francuskie postanowiła. Jak w wielkim zegarze, w którym pęknie sprężyna, zatrzymują się naraz wszystkie koła, tak w Paryżu, gdy Prusaków ujrzano, całe życie zatrzymało się w jednym dniu, sklepy były pozamykane, warsztaty bezczynne, fabryki również; jedna myśl, jedno uczucie owładnęło ludnością: walczyć, zginąć lub zwyciężyć. Z nadziei wpadali w rozpacz, z rozpaczy do nadziei wracali, żyli życiem nienaturalnem, gorączkowem; dwa świa ty się wytworzyły: wojsko i miasto, jeden i drugi pragnął walki, lecz miasto goręcej.

Oddział, w którym znajdował się Maurycy, leżał obozem w stronie południowej miasta; bezczynnośrą denerwowała Maurycego do najwyższego stopnia, to też za lada sposobnością wymykał się z obozu i biegł do środka stolicy, by wieści świeżych zaczerpnąć. Różne przychodziły i dobre i złe, lecz ważnych nie było; wojsko, tu i owdzie staczało drobne potyczki, które losów stolicy rozstrzygnąć nie mogły. Maurycy niecierpliwił się, nie rozumiał dlaczego tak wolno działano, marzył o wielkiej bitwie, a nic jej nie zwiastowało. Pospólstwo Paryża było tych samych, co i on, przekonań, lubił też bratać się z tłumem, gdyż rozumiał go. Nareszcie oddział jego otrzymał rozkaz, aby przeszedł rzekę, ruszono przeto; pod najstraszliwszym ogniem pruskim dostali się do wioski Champigny, stamtąd poszli dalej, mieli spotkać się z innymi oddziałami, a potem razem uderzyć na Niemców, lecz pierwej trzeba im było ominąć mur ogradzający park de Villier, poza którym korpus Prusaków urządził sobie fortecę; dotarłszy do owego muru, stracili odwagę, by iść dalej: strzały nieprzyjacielskie tak gęsto padały, iż kapitan wydał rozkaz, ażeby się cofnąć

Wojsko wróciło zgnębione i zmęczone śmiertelnie; Maurycy, padłszy na ziemię, płakał nad rozwianemi marzeniami i żałował, że do pospólstwa nie należy, bo tam na upokorzenia nie byłby narażony. Na drugi dzień przyszły do obozu wieści, które go jeszcze bardziej zgnębiły: pod Orleanem Francuzi zostali rozbici, Prusacy zbliżyli się do Paryża; stolicy głód zaczął grozić, mięsa' wołowego już dostać nie było można, nawet baraniny zbrakło, bito konie, by ludzie mieli co jeść, chleb tylko czarny wypiekano; miasto zaczęło przybierać charakter ponury: od świtu do nocy stały przed piekarniami szeregi ludzi, czekając niespokojnie, czy chleba dostaną. Gdy dzień uchodził, mrok zalegał ulice, bo gazu nie było, kilka lamp naftowych paliło się gdzieniegdzie.

Maurycy postanowił jednego dnia wybrać się do stolicy, by naocznie przekonać się, czy wszystko, co mu o niej opowiadano, jest prawdą; tak w istocie było, jednak o ile wojsko było zgnębione, o tyle mieszczaństwo podniesione na duchu; tutaj o poddaniu nikt nie śmiał wspomnieć, bo ludność rozszarpałaby go, gdyby z podobnem słowem się odezwał; tutaj ufano w przyszłość.

Maurycy wrócił orzeźwiony na duszy do obozu, lecz niebawem stracił humor; bezczynność demoralizowała codzień bardziej wojsko, pragnąć ono zaczęło pokoju; niewielka tylko liczba, do której należał Maurycy, innych była przekonań; ci wymykali się, o ile mogli najczęściej, z obozu do stolicy, by wśród ludu odzyskać otuchę. Maurycy widział nieraz odjeżdżających śmiałków balonami, by zbadać położenie wroga, widział odlatujące gołębie z depeszami i przynoszące odpowiedź. Tu działano, a czyn ducha podtrzymywał.

Słyszał huk dział pruskich, widział zniszczenie, jakie one rozpościerały po ulicach, śmierć, jaką rozsiewały; raz, w jego oczach, bomby zabiły dwie małe dziewczynki, ale nie siały tu strachu, tylko nienawiść krzewiły dla wroga; coraz więcej Maurycy zniechęcał się do wojska, a sercem garnął do mieszczaństwa. Gdy wrócił do obozu, wymyślał na wodzów, podburzał do nieposłuszeństwa towarzyszy, kłócił się z tymi, którzy utrzymywali, że niema innej drogi dla Francyi, jak zgodzić się na pokój, chociażby pod najbardziej upokarzającymi warunkami.

Ciężkie dni nastały dla Paryża: tyfus głodowy szerzył śmierć wśród ludności uboższej razem z bombami pruskiemi, w szpitalach miejsca dla chorych i rannych nie było, zamieniono teatr na szpital; w głuchej, ponurej ciszy, która zaległa zgnębione miasto, tylko huk pękających granatów było słychać. Mówiono, że chleba starczy już tylko na dni dziesięć; mówiono, że Prusacy przecięli miastu wszelką komunikacyę z prowincyą, i że ani mięsa, ani mąki Paryż więcej nie dostanie; nareszcie dnia jednego rozeszła się pogłoska, że wodzowie prowadzą układy z Prusakami i że wojsko znowu zwycięzcy w niewolę oddane będzie. Maurycy był w mieście, gdy dowiedział się o tej pogłosce.

— A zatem nie wrócę do obozu! — zawołał oburzony.

Zrzucił mundur i wstąpił do gwardyi narodowej, lecz ponieważ przed siostrą tajemnic żadnych nie miał, napisał przeto zaraz do niej o tem. Nazajutrz otrzymał list od Henryki, nie mogła to być jeszcze odpowiedź. Henryka posyłała mu dobrą wiadomość, że Jan już zdrów zupełnie, że wrócił do szeregów, cieszyła się, iż może wkrótce się spotkają i będą znowu razem.

— Będziemy znowu razem — powtórzył z goryczą, przeczytawszy ten ustęp listu — za późno już, gdyby wcześniej przybył, może byłbym w wojsku pozostał.

Znał przekonania starego przyjaciela, po raz pierwszy zastanowił się dziś nad tem, co powie, gdy się dowie o wszystkiem; pewnym był, że go potępi i przykrą była mu ta myśl.

Maurycy nie wiedział nic o tem, że Jan od kilku dni jest już pod Paryżem, że dopytuje się każdego o niego i dziwi, iż spotkać się z nim nie może. Stary kapral ustroił się napowrót w mundur i choć osłabiony stanął w szeregach. Wojsko otrzymało rozkaz skoncentrowania się w jednem miejscu; szedł, gdzie mu kazano. Zdecydowano ostatecznie, iż trzeba się poddać, a ponieważ pospólstwo broniło zawzięcie Paryża, kazano wojsku francuskiemu zdobyć miasto; tłum był oburzony na wojsko, widok żołnierza doprowadzał go do wściekłości.

Pewnego dnia, idąc bulwarem Saint Martin, zobaczył, że kilkudziesięciu z pospólstwa otoczyło mały oddział wojska i że jakaś żywa sprzeczka tam się toczy; jeden z żołnierzy spokojnie tłómaczył rozdrażnionemu pospólstwu, że nie powinni ich napadać, bo idą spokojnie i spełniają swój obowiązek; Maurycemu zdawało się, że poznaje w mówiącym głos Jana, podążył przeto do nich; słuch go nie mylił, zobaczył starego kaprala, uradowany rozepchnął tłum i z okrzykiem: "To ty!?" rzucił się mu na szyję. v

Jan poznał go natychmiast.

— Mój mały! — wykrzyknął — jakem rad, że cię znalazłem.

I nawzajem objął go za szyję i całować zaczął.

Tłum zrazu się rozstąpił, lecz potem otoczył ich i mruczeć zaczął. Maurycy obrócił się do tłumu.

— Obywatele, pozwolicie mi porozmawiać z nim — rzekł — to poczciwi ludzie, ręczę za nich.

Poczem oparł rękę na ramieniu Jana i spojrzał mu w oczy.

— Ty z nami zostaniesz, prawda? — zapytał.

Jan podniósł na niego zdziwiony wzrok.

— Jakto z wami? — powtórzył.

Maurycy wylał przed nim całą gorycz serca na wodzów, mówił z zapałem, gdzie jedynie widzi zbawienie Francyi: nie w poddaniu, o nie, nie tam, gdzie oni idą.

— Macie się skoncentrować, by potem na nas uderzyć, wydrzeć nam Paryż i oddać go Prusakom, ależ to zbrodnia! — mówił z zapałem — ty nie pójdziesz do nich, ty z nami zostaniesz.

Jan słuchał go w milczeniu, marszczył czoło, brew ściągał, nie rozumiał go zrazu; nareszcie stały mu się jasnemi jego słowa i smutek głęboki wystąpił na poczciwą jego twarz.

— Nie, chłopcze, nie zostanę z tobą — odparł; — znasz moje przekonania: nieporządek w wojsku, niezgoda w narodzie, to zguba Francyi; mój kapitan powiedział mi: "Mamy się zcentralizować, bierz oddział i poprowadź go do Vaugirard." Pójdę tam, chociażby pioruny padały.

To powiedziawszy, ujął Maurycego za rękę i uśmiechnął się do niego.

— Ty pójdziesz z nami — dodał — wszak prawda, że pójdziesz; nie było mnie przy tobie, oszołomili cię, zrzuciłeś mundur, ale ty go włożysz napowrót.

Maurycy wyrwał mu rękę, odstąpił od kaprala parę kroków, kilka chwil w oczy sobie, milcząc, patrzyli badawczo, jeden i drugi nie chciał uwierzyć, by przekonania mogły ich rozdzielić, badali siebie, który któremu ustąpi; nareszcie Jan rzekł smutnym głosem:

— Do widzenia zatem.

Wyczytał w oczach młodego przyjaciela, iż tym razem nie ustąpi.

— Do widzenia! — odparł posępnie Maurycy.

Obudwom żal było rozdzielać się, obydwa cierpieli, jednakże każdy poszedł tam, gdzie przekonanie go pchało, gdzie widział zbawienie Francyi, bo ze wszystkich uczuć, jakie w piersi mieli, przywiązanie do swej ziemi było najsilniejsze. Rozeszli się, dłoni sobie nie podawszy, skinęli tylko głowami.

— Do widzenia! — krzyknęli razem, zwracając się każdy w inną stronę, a w głosie ich łzy drżały.

Pospólstwo popatrzyło na nich w milczeniu i oddaliło się, krzywdy żołnierzom nie uczyniwszy.

— Czy też spotkamy się jeszcze kiedy w życiu? — pytał siebie Maurycy, idąc zamyślony.

Niebawem dobiegły do Paryża wieści, iż układy z Prusakami skończone zostały, zawarto pokój, odstąpiono im Alzacyę i Lotaryngię i przyrzeczono zapłacić koszta wojny; zwycięskie wojsko miało wkroczyć w tryumfie do Paryża, a w razie, gdyby ludność stolicy opór temu stawiała, wojsko francuskie miało im torować drogę.

Jeden krzyk oburzenia podniósł się w Paryżu, pospólstwo zaczęło stawiać barykady na ulicach.

— Niech spróbują wejść w nasze ulice, a wymordujemy ich co do jednego! — wołały tłumy — wymordujemy razem z nimi swoich, jeśli torować będą im drogę.

— Spalimy miasto pierwej, nim ich tutaj zobaczymy; nie znieważą ich stopy naszych kamieni, nie ujrzą ich oczy naszych świątyń! — wołali drudzy.

I w istocie tu i owdzie zaczęły płonąć domy, gwardya narodowa strzegła bram miasta, by nieprzyjaciel nie dostał się do środka. Wojsko francuskie otrzymało rozkaz zmuszenia ludności Paryża do posłuszeństwa; rozpoczęła się walka bratnia.

Maurycy był jednym z czynniejszych, wszędzie go było pełno: staczał utarczki z wojskiem francuskiem przy bramach miasta, stawiał barykady na ulicach, zachęcał wymową opieszalszych do działania, zapomniał całkiem o starym przyjacielu, nie istniał on już obecnie dla niego. Jan, przeciwnie, wciąż myślał o Maurycym, za każdem spotkaniem z szeregiem gwardyi narodowej drżał, by wśród przeciwników jego nie ujrzał; nie był pewnym, co uczyniłby w takim razie.

Wojsko zdobyło bramy miasta i weszło w ulice Paryża, za niem lada dzień zjawić się mieli Prusacy; lud z płonącemi pochodniami obiegał stolicę i pożar szerzył wszędzie; inni, ukrywszy się za barykady, walczyli jeszcze z wojskiem. Nierozsądny opór tłumu oburzał Jana; spotkawszy na jednej z ulic barykadę, sam pierwszy z wzniesionym bagnetem rzucił się na nią i sięgnąwszy przez deski, zaczął kłuć ukrytych za nią; czuł, że w kogoś trafił; jęk, który dobył się z za ściany, potwierdził to; podniecony powodzeniem pchnął silniej karabinem, ściana barykady runęła, spojrzał i stanął jak wryty, źrenice jego rozszerzyły się, usta rozwarły: pomiędzy tymi, których kryła barykada, ujrzał Maurycego; blady był i krwią zbroczony, jego to ranił; spojrzeli sobie w oczy.

— To ty?! — szepnął Maurycy, zachwiał się i upadł.

Towarzysze jego, nie myśląc go ratować, rozpierzchli się w różne strony; żołnierze, którymi kapral dowodził, pogonili za nimi; stary sam pozostał, blady, nieprzytomny patrzył na powalonego u nóg jego Maurycego, potem naraz wydarł się z piersi jego krzyk do wycia podobny; padł na kolana.

— Mój drogi, mój kochany chłopiec — szeptał i usiłował dźwignąć z ziemi przyjaciela.

* * *

Gdy pociąg, który przybywał z Sedanu po niezliczonych przeszkodach, około 9-ej wieczorem dotarł do stacyi St. Denis, czerwona łuna oświetlała cały horyzont od południa. Henryka pierwsza wyskoczyła z wagonu, więc pierwsza ją spostrzegła; zdumiona i przerażona, zatrzymawszy się na platformie, wpatrzyła się w zaczerwienione niebiosa, czyniąc sobie w duszy pytanie: co to znaczy? Niebawem się dowiedziała: Prusacy, którzy zajęli stacyę i obowiązki służby kolejowej francuskiej spełniając, naglili pasażerów, by śpiesznie z wagonów wysiadali, jednocześnie łamaną francuzcżyzną wołali:

— Paryż się pali! Paryż się pali!

Henryka zbladła.

— Paryż się pali! — powtórzyła machinalnie i postawiła walizkę na ziemi.

Ręce jej opadły, przybyła zatem za późno... Ostatni list Maurycego nabawił ją śmiertelnej trwogi; zrazu namyślała się, co czynić, napisała do niego list obszerny, w którym błagała go, by w wojsku pozostał, lecz odpowiedzi na niego nie otrzymała, postanowiła przeto udać się do Paryża, by pomówić z nim i wpłynąć na niego; niestety, za późno się zdecydowała.

— Wszyscy wysiadają... nie można dalej jechać... Paryż się pali! — wołali monotonnym głosem Prusacy.

Ona stała nieruchoma, zgnębiona, nie wiedząc, co czynić; nareszcie się zdecydowała.

— Muszę się dostać do Paryża, muszę go zobaczyć — szepnęła sama do siebie.

Z tem postanowieniem podjęła napowrót walizkę i rozejrzała się w około, jak gdyby kogoś szukała. Wśród żołnierzy pruskich, zalegających platformę, dojrzała jednego starszego rangą i zbliżyła się do niego.

— Chcę koniecznie dostać się do stolicy, mam tam brata, o którego niespokojną jestem — rzekła drżącym głosem — proszę, niech mi pan powie, jaką drogą się mam udać.

I podniosła wzrok nieśmiały na stojącego przed nią i wykrzyknęła naraz radośnie:

— To pan, panie kapitanie!

Poznała w nim bowiem jednego z rannych, którego niedawno pielęgnowała w ambulansie w Remilly.

— O, bądź pan tak dobry, daj mi przewodnika, któryby mnie przeprowadził pomiędzy wojskiem — śmielej prosić zaczęła; — pan wiesz, mój brat jest żołnierzem, nie miałam tak dawno listu od niego, może ranny, może mojej pomocy potrzebuje.

Kapitan przypatrywał się jej badawczo, nie mógł widocznie przypomnieć jej sobie, nareszcie poznał ją, podał jej rękę na powitanie.

— Daję słowo honoru pani, że nic zrobić nie mogę — odparł tonem grzecznym, — szyny zdjęte, pociągi nie kursują, a powozu ani koni nie mam wcale; co do przewodnika, dać nie mogę, ludzie mi potrzebni.

Henryka popatrzyła na niego z wymówką:

— Więc nic nie zechcesz pan zrobić dla mnie? — szepnęła. — Boże mój, do kogo ja się udam?

Żal stłumił jej głos, zapanowała jednak nad nim.

— Więc powiedz mi pan chociaż, co się dzieje w Paryżu, musisz przecież wiedzieć — rzekła na pozór spokojnie.

Kapitan uśmiechnął się złośliwie.

— Paryż się pali, chodź pani, pokażę ci — odparł prawie wesoło.

I poszedł przodem, a ona za nim.

— Z wału widać doskonale — mówił, mijając platformę — wspaniały obraz!

Wspięli się oboje na wał, kolej otaczający; kapitan zatrzymał się na nim i palec wskazujący ku południowi wyciągnął.

— Patrz, pani, wasza stolica cała w ogniu — rzekł prawie z tryumfem.

Henryka podniosła wzrok we wskazanym jej kierunku: niebo było tam czarne, jak gdyby smołą zalane, a na tem tle posępnem widać było zdala rosnące zwolna w górę krwawe słupy, jedne były czerwieńsze, drugie bledsze, jedne wysokie, drugie nizkie; z każdego wybiegały gęste kłęby dymu, które rozlatywały się na wszystkie strony. Coraz nowe zjawiały się ogniska: tam kamienica stanęła naraz cała w płomieniach, tu wioska, gdzieindziej kościół; zdawało się, iż ów olbrzymi płonący stos, ów Paryż gorejący ogarnie powoli swymi płomieniami całą ziemię.

Henryka oniemiała z przerażenia; nieruchoma, jak posąg kamienny, stała milcząca i patrzyła na dzieło zniszczenia, zdrętwiała po prostu. Kapitan przypatrywał się obojętnie, z pewnem zadowoleniem dawał jej potrzebne objaśnienia.

— To Montmartre — mówił spokojnie — a tam, na lewo, Villette; Belleville jeszcze nie w płomieniach, lecz pewno lada chwila gorzeć zacznie. Spojrz pani na prawo: w tej chwili wybuchł tam nowy płomień, i tam znowu, i tam jeszcze...

I wskazywał palcem wciąż w innym kierunku i głosem, obwieszczającym tryumf, oznajmiał jej coraz nowe nieszczęście.

Z sercem, ściśniętem bólem niewysłowionym, patrzyła na zniszczenie drogiego miasta.

Kapitan przybrał wyraz twarzy surowy, wyciągnął rękę ku Paryżowi, chciał coś powiedzieć, lecz spojrzawszy na bladą twarz kobiety, zamilkł; zrozumiała go jednak: giest, jaki uczynił ręką, nadto wymownie wypowiedział jego myśl: Bóg chłostał lud występny i zepsuty, Paryż się palił za karę wiekowych grzechów...

Według jego przekonania, oni, Prusacy, byli biczem Bożym, byli sprawiedliwością Bożą.

Lecz słowami nie wyraził swej myśli, żal mu się zrobiło tej bladej kobiety.

— Koniec świata! — rzekł głośno — nowe słupy ognia się podnoszą; spojrz pani, doprawdy to wspaniały widok; zdaje się, jak gdyby ognista rzeka płynęła.

W istocie potoki ognia rozlewały się z zadziwiającą szybkością, z każdą sekundą to morze ogniste zwiększało się; gęste kłęby dymu aż do nich swąd przynosiły. Henryka podniosła zamglone źrenice na kapitana.

— Więc pan nie możesz nic dla mnie zrobić? — zapytała.

On ruszył ramionami.

— Nic zupełnie — odparł; — po co pani chcesz tam jechać? — dodał po chwili — jutro będą tam tylko gruzy i popioły.

Nie odpowiedziała mu nic na to, dźwignęła walizkę i wzdłuż szyn się skierowała, smutnym wzrokiem patrząc przed siebie; on pozostał na wale wpatrzony w obraz zniszczenia, który mu upadek Babilonu przypominał.

Idąc wśród ciemnej nocy zgnębiona, lecz zdecydowana bądź co bądź dostać się do Paryża, spotkała jakiś pojazd, dążący w tę samą co i ona stronę; w powozie siedziała tłusta jejmość o twarzy, na której dobroć była rozlaną. Henryka krzyknęła na woźnicę, który zatrzymał się natychmiast, a jadąca w powozie wychyliła się do niej i wzrokiem zdawała się ją zachęcać, by przystąpiła do niej; więc zbliżyła się do powozu i zapytała nieznajomą, czy jedzie do Paryża, a gdy otrzymała twierdzącą odpowiedź, prosiła,. by ją zabrała z sobą. Otyła dama zgodziła się uprzejmie i pojechały razem. Całą drogę bawiła nieznajoma Henrykę opowiadaniem, jak jest niespokojną o sklep, który w Paryżu posiada: zostawiła w skrytej szafie pieniądze i różne kosztowności, jeśli pożar sklep objął, będzie zrujnowana zupełnie.

Henryka słuchała cierpliwie wynurzeń, od czasu do czasu rzucała jej słowo pociechy, lecz najwięcej myślała o Maurycym; czyniła najrozmaitsze przypuszczenia, lecz ani razu rzeczywistość nie stanęła przed jej oczyma.

Jan otoczył przyjaciela jak najtroskliwszą opieką, otrzeźwił go, opatrzył mu ranę, potem na jego własne żądanie odprowadził go do jego mieszkania. Szli bardzo wolno i bardzo ostrożnie, niebezpieczna to była bowiem przeprawa: wojsko francuskie pilnie poszukiwało żołnierzy z gwardyi narodowej, mnóstwo ich snuło się po ulicach. Jan ustroił Maurycego we własny mundur, oglądali się za nim, lecz nie zaczepiali go, pewni byli, że prowadzi rannego towarzysza; szli bocznemi ulicami, gdzie mało ruchu było, i bez przeszkód dotarli do celu. Gdy wdarli się z wielką trudnością na szóste piętro, Maurycy, przestąpiwszy próg swej izdebki, zbliżył się do okna i objął miasto jednem spojrzeniem; straszny obraz przedstawiało ono, zewsząd wspinały się ogniste słupy.

— Wspaniała iluminacya na cześć zwycięzców — rzekł z goryczą — tańczcie teraz, wy, coście im ułatwili wejście do stolicy, tylko ich patrzeć.

Jan spojrzał na niego z wymówką; przykre mu były te słowa w ustach chłopca, którego tak kochał, lecz nie śmiał go tajać, zawinił względem niego tak ciężko. Wtem Maurycy zachwiał się, stary kapral podbiegł do niego, ujął pod ramię i do łóżka poprowadził. Ranny nie opierał się, był blizkim omdlenia; Jan rozebrał go i położył do łóżka, poczem pobiegł po doktora. Zaraz w drugim domu mieszkał jeden z lekarzy miejskich; w pół godziny był z powrotem, wrócił z doktorem, który zbadawszy ranę oświadczył, że jest niebezpieczną.

— Jeśli zapalenie dojdzie do płuc, ranny umrze niezawodnie — rzekł do Jana, gdy ten, odprowadziwszy go na schody, zapytał o stan chorego.

Zgnębiony tem, co usłyszał, stary kapral nie umiał ukryć smutku: siadł milczący obok łóżka Maurycego i ponurym wzrokiem patrzył przed siebie, zapomniał nawet drzwi od sieni na klucz zamknąć.

— Jesteś zabójcą tego młodego chłopca — powtarzał sobie w duszy.

O niczem innem nie umiał pomyśleć, byłby szlochał, byłby ryczał, rwał włosy, ulżyłoby mu to, lecz wstrzymywał się przez wzgląd na chorego. Maurycy, zmęczony drogą i wrażeniami, nie patrzył na starego, czasami pić zażądał, wtedy podnosił zwolna powieki, zatrzymywał wzrok głęboko smutny na dawnym towarzyszu broni, lecz gdy mu szklankę z wodą podał, niósł ją chciwie do ust i zawsze zamykał oczy.

Pod wieczór objawiła się silna gorączka, chory zaczął majaczyć: rzucał się na posłaniu, bredził, to zdawało mu się, że jest znowu w wojsku, że do marszu się gotuje, lub stacza potyczki, to krzyczał: "Palcie, niszczcie starą stolicę, niech gruzy zobaczą, niech nie zobaczą naszych arcydzieł."

Jan siedział zgnębiony, ponury i milczący, wtem drzwi od sieni skrzypnęły, czyjeś kroki się rozległy; teraz dopiero przypomniał sobie, iż drzwi nie zamknął, serce zabiło mu gwałtownie w piersiach, porwał się z krzesła.

— Pewno wydał nas ktoś, pewno żandarmi idą — rzekł w duszy i pobiegł naprzeciw.

W progu sieni jakaś kobieta zastąpiła mu drogę, spojrzał: była to Henryka z walizką w ręku, w ubraniu podróżnem; uśmiechnęła się do niego słodko, walizkę na ziemi postawiła i obie ręce ku niemu wyciągnęła; on cofnął się o kilka kroków, zbladł śmiertelnie, mniejby się przeraził żandarma, niż tej pełnej poświęcenia kobiety, która tak cierpliwie tyle dni i nocy nad nim czuwała.

Henryka sądziła, że jej nie poznaje, postąpiła ku niemu z dłonią wyciągniętą, z uśmiechniętą twarzą, Jan nie cofnął się dalej, lecz i jej nie ujął.

— To ja go raniłem — rzekł głuchym głosem.

Ona go nie zrozumiała, patrzyła na niego zdziwiona.

— To ja go raniłem — powtórzył dobitniej — byliśmy nieprzytomni, opętani, nie wiedzieliśmy, co robimy, brat godził na brata, spotkałem go za barykadą i raniłem śmiertelnie.

Teraz zrozumiała całą okropność słów, jakie jej na samym wstępie powiedział; cofnęła się od niego ze zgrozą i wzrokiem pełnym przerażenia na niego spojrzała.

Więc tegoż jeszcze doczekała, zabito jej brata i kto go zabił? przyjaciel jego, ten, dla którego ona siostrą tak długo była!

Z piersi jej wydarł się jęk, zwróciła się do Maurycego, padła na kolana przed jego łóżkiem.

— Ja cię uleczę, ja cię muszę uleczyć! — załkała.

Maurycy otworzył oczy.

— Henryka! — zawołał słabym głosem, lecz w głosie tym radość brzmiała — jakżem rad, że cię przed śmiercią zobaczyłem.

Ona dłonią zasłoniła mu usta, pocałowała go w czoło.

— Ty nie umrzesz — rzekła — ty umrzeć nie możesz, to byłoby zbyt straszne.

I twarz ukrywszy w dłonie, znowu się rozpłakała.

Jan zdala przypatrywał się blady tej scenie, okropne męki przechodzi!, nareszcie nie mógł dłużej wytrzymać, zbliżył się do łóżka chorego.

— Masz teraz opiekę, wrócę do pułku — odezwał się nieśmiałym głosem.

Maurycy podniósł na niego wzrok pełen prośby.

— Zostań — odparł cicho — chccię cię mieć przy sobie.

Stary kapral zwiesił głowę, jak skazany na tortury, lecz słowa nie rzekł, pozostał; usiadł od nich zdala i czekał rozkazów. Noc, która niebawem nastała, okropną była: z ulicy dolatywały głuche hałasy, krwawa łuna, świecąca na horyzoncie, odbijała się na ścianach izdebki; Maurycy majaczył znowu.

— Czy wszystko się pali, czy się już spaliło? — pytał — ach, jak to długo trwa.

Henryka siedziała tuż przy nim, oczy jej były pełne łez, Jan widział to, lecz zbliżyć się do niej ze słowem pociechy nie śmiał; gdy ranek zaświtał, wstał, skłonił się jej z daleka.

— Do widzenia — rzekł.

I wyszedł i nie wrócił aż wieczorem; przyszedłszy powiedział, że oddział jego otrzymał rozkaz pozostania w mieście i strzeżenia porządku, że codzień wieczorem będzie przychodził dowiadywać się, co chory porabia; że jeśli Henryka pozwoli, sprowadzi doktora wojskowego. Zgodziła się na to, poszedł przeto zaraz i wrócił niebawem, lecz gdy doktor zbliżył się do Maurycego, zamiast ranę obejrzeć, odsunął się gwałtownie.

— Cóż to, kpisz czy co? — - rzekł tonem mocno podrażnionym, zwróciwszy się do Jana — sprowadzać mnie do rozbójnika, tego ratować nie będę przecie.

Z temi słowami skierował się ku drzwiom sieni; w progu zastąpiła mu drogę Henryka.

— To mój brat — szepnęła — walczył pod Sedanem.

On spojrzał na nią i litość zbudziła się w jego sercu, była tak bladą i smutną.

Mrucząc powrócił do łóżka, opatrzył ranę i zdanie swego kolegi potwierdził.

— Jutro go odwiedzę — rzekł, podając rękę Henryce na pożegnanie.

Ona podziękowała, ścisnąwszy mu dłoń w milczeniu, potem wróciła do łóżka chorego i znowu całą noc nad nim czuwała, a on majaczył i zrywał się z pościeli.

Tak upłynął tydzień; Jan tylko wieczorami się zjawiał, przychodził dowiedzieć się, co chory porabia i nowin z miasta Henryce udzielić. Maurycy jednego dnia miał się lepiej, drugiego gorzej, doktor wciąż jedno powtarzał, że nic jeszcze stanowczego powiedzieć nie może, nie robił nadziei, nie odejmował jej też zupełnie; z nadziei do rozpaczy, z rozpaczy do nadziei przechodzili Jan i Henryka, a Paryż płonął ciągle, codzień inny gmach podpalała jakaś tajemnicza ręka, codzień smutną nowinę przynosił stary kapral.

— Ratusz w gruzach — mówił jednego dnia; — trzydzieści domów dziś spalili — oznajmił drugiego.

— Teatr liryczny w płomieniach. Panteon runął — wygłosił innego dnia.

A Henryka bladła słuchając go i szeptała:

— Straszna, potworna wojna.

— Przeklętą niechaj będzie! — wybuchnął raz Jan.

Maurycy go usłyszał.

— Nie przeklinaj — rzekł łagodnym głosem — snać była potrzebną, kiedy była.

Lecz Jan zapomniał, że chorych drażnić nie należy.

— Przeklinam ją i przeklinać będę! — rzekł z morą; — gdy patrzę na ciebie, gdy myślę, że to ja cię raniłem, to czuję w sobie taki gniew, taki żal do tych, którzy ją wywołali, iż z trudnością panuję nad sobą.

Maurycy ręką ruszył.

— Nie ty, inny byłby to samo zrobił — odparł, — tak miało być i tak się stało, byłeś tylko narzędziem wyższej siły. Czego ty się martwisz, kiedy ja życia nie żałuję, po tem wszystkiem nie chciałbym żyć.

To powiedziawszy, zamknął oczy; zmęczyła go rozmowa, pragnął spoczynku. Jan oddalił się cicho.

Henryka lękała się, czy ta rozmowa nie rozdrażniła nadto brata, lecz próżne były jej obawy, nazajutrz obudził się rzeźwiejszy o wiele; nagle polepszenie nastąpiło, był spokojny, gorączka spadła, rozmawiał przytomnie. Henryka nie posiadała się z radości, gdy wieczorem zjawił się Jan, powitała go po dawnemu: szczerze, serdecznie.

— Lepiej się ma — rzekła zaraz na wstępie — Bóg zlituje się może nad nami; chodź, zobacz go pan.

Jan pośpieszył do łóżka przyjaciela, Maurycy uśmiechnął się i rękę mu podał, ucałowali się w oba policzki.

— No, widzisz, lepiej ci — rzekł Jan, patrząc z uśmiechem szczęścia na przyjaciela.

— Może się wygrzebie — odparł Maurycy.

I zaczęli rozmawiać o wypadkach bieżących; stary kapral, podniecony nadzieją wy zdrowienia Maurycego, wpadł w humor wyśmienity; zapomniawszy zupełnie o tem, że przekonania rannego inne są zupełnie od jego przekonań, z zapałem opowiadał o tem, co słyszały i widział.

— Lada dzień skończy się wszystko; tłum broni się coraz słabiej — mówił — widziałem dziś mnóstwo jeńców, prowadzonych do Wersalu, między nimi wiele kobiet i dzieci. Szli pokorni i cisi, już nie wymyślają nam i nie napadają na nas, spuścili z tonu.

Maurycy słuchał go w milczeniu, nie wyrażał wcale, jakie wrażenie sprawiają na nim te słowa, marszczył tylko czoło i brew ściągał, jak gdyby go coś bolało, lecz Jan tego nie widział i z coraz większym zapałem opowiadał o tryumfie wojska. Henryka widziała, lecz przypuszczając, że ból fizyczny wywołuje te zmarszczki na czole brata, rada była, że stary kapral opowiada z werwą, myślała: "Rozerwie go, zapomni o ranie."

Rozstali się wszyscy troje serdecznie, Jan uścisnął obojgu dłonie.

— Za tydzień przewieziemy go na świeże powietrze — rzekł wesoło, — zabiorę was do siebie na wieś, mam chatę dużą i jasną, będzie mu w niej przestrono i wygodnie.

— Kto wie, gdzie ja za tydzień będę — odparł Maurycy.

Nazajutrz, była to niedziela, wcześniej, niż zwykle, udał się stary kapral na ulicę Orties, szedł z dobrą myślą; wczoraj było lepiej Maurycemu, może w fotelu go dziś zastanie. Wszedłszy na schody mieszkania, zatrzymał się na ostatniem piętrze, wsłuchując się, czy go głosy przyjaciół nie dobiegną.

— Pewno rozmawiają wesoło z sobą — rzekł sam do siebie; — drogi, kochany chłopiec, więc zdrów będzie znowu.

Lecz za drzwiami cisza panowała, zaniepokoiło go to. Nacisnął klamkę, drzwi na klucz nie były zamknięte, rozwarły się, wszedł; przytłumione łkanie go dobiegło.

Przed łóżkiem chorego klęczała Henryka z twarzą w dłoniach ukrytą i płakała cicho. Maurycy jej nie pocieszał, nie mówił do niej, nie patrzył na nią, leżał sztywny, blady, nieruchomy, spokojny zupełnie: Maurycy nie żył już.

Stary kapral zachwiał się, potem z ust jego wyrwał się krzyk.

— Mój drogi, mój kochany chłopiec! — i padł na kolana obok Henryki — to ja cię zabiłem, ja nieszczęsny — jęczał.

Ona drgnęła, obejrzała się na niego, a w spojrzeniu jej malowało się przerażenie, wstała i odsunęła się na stronę. Spostrzegł to Jan; ból ścisnął jego sercem, podniósł się zwolna i z głową zwieszoną ku drzwiom postąpił. W progu zatrzymał się jednak, zwrócił na Henrykę wzrok pełen prośby pokornej.

— Czy przebaczysz mi kiedy, pani? — zapytał.

Spojrzenia ich spotkały się, chwilę patrzyli na siebie milcząc, ona nie mogła zdobyć się na słowa.

— Żegnam panią — rzekł — nie spotkamy się pewno więcej.

Łkanie przerwało mu mowę.

— Niech Bóg ci przebaczy — odparła Henryka.

Poczem wróciła do łóżka brata; leżał on taki cichy i pogodny, jakby zadowolony, że to się już skończyło. Łzy wielkie potoczyły się po jej twarzy, pochyliła się nad nim i pocałowała zimne jego czoło.

— Oboje mu przebaczamy — szepnęła, a słowa te dziwną ulgę przyniosły jej sercu.

Jan spojrzał na nią z wdzięcznością, poczem wysunął się cicho z pokoju z głową zwieszoną, minął gwarne miasto i podążył do swej chaty, w której trud i praca miały dać mu osłodę w cierpieniu, zapomnienie przeszłości.

A z Francyą co się stało? Francya wróciła również do cichej i wytrwałej pracy, która miała ją dźwignąć i zagoić wszystkie jej bóle, wszystkie straty.