Edward Lubowski

WALLENSTEIN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. TRAGEDYE VERNULY'CGO, A W SZCZEGÓLNOŚCI JEGO " WALLENSTEIN" SŁÓWKO WSTĘPNE O TRZECH TRAGEDYACH SZYLLERA.

DZIEJE WALLENSTEINA.

WALLENSTEIN

studyum literacko-historyczne

Lubowski Edward

I. TRAGEDYE VERNULY'CGO, A W SZCZEGÓLNOŚCI JEGO " WALLENSTEIN" SŁÓWKO WSTĘPNE O TRZECH TRAGEDYACH SZYLLERA.

Zanim zajmiemy się szczegółowym rozbiorem tragedyi Szyllerowskiej, nie bez zajęcia może dla czytelnika będzie krótka wzmianka o istnieniu już na półtora wieku przed Szyllerem tragedyi " Wallenstein. " Napisał ją" równie jak " Dziewicę orleańską" Mikołaj de Vernuly (Vernulaeus), sławna swego czasu gwiazda uniwersytetu w Lovanium, (Louvain), magnum universitatis Lovanensis fulcrum, którego nazwisko wraz z dziełami dziś już prawie przebrzmiało, nie znajdując się w żadnej historyi literatury. Udało się nam jednak przypadkiem odnaleźć kilka o nim szczegółów, o tyle zajmujących, o ile ciekawość zawsze obudza tożsamość w wyborze przedmiotu z jednym z najznakomitszych poetów świata.

Vernulaeus żył w burzliwej epoce wielkich wojen religijnych, Richelieu'ego i zdobycia Rocheli. Dożył też jeszcze bitwy pod " Białą górą" (zm. 1649). Będąc gorliwym katolikiem, stał po stronie Hiszpanii i Ferdynanda austryackiego. Prócz kilku dzieł uczonych, działalność swą skierował wyłącznie do dramaturgii, pozostawiwszy spory szereg dramatów, jak: " Konradyn, " " Crispus" (syn cesarza Konstantyna), " Teodoryk, "" Henryk VIII angielski, " " Joanna d'Arc, " " Ottokar król czeski, " " Św. Eustachy, " " Męczennicy z Gorkum, "" Maximus, " " Biskup Lambert, '' " Hermenegilda" i nakoniec Wallenstein, ostatnia jego praca, która też nas głównie tutaj obchodzi. Charakterystycznie odznaczają się jego tragedye tem, że wybierał przedmioty z niezbyt odległej epoki i że je rozwijał wyłącznie w duchu katolickim." Wallensteina" napisał natychmiast po świeżym tego wodza upadku, nigdy nie spuszczając z oka głównego swego celu: opiewania chwały zwycięztwa kościoła katolickiego, w walce z heretyckimi lub kacerskimi wrogami.

Dramat " Wallenstein" zaleca się prostotą, budowy i dzielnem prowadzeniem akcyi, zaczyna się zaś w r. 1632 w Pilznie (Szyllera tragedye również w Pilznie), od chwili, w której, po niefortunnej bitwie pod Lipskiem, oddano znowu naczelne dowództwo Wallensteinowi. Istotnie wypędził z Czech Sasów, zwyciężył pod Lützen i rozłożył się na zimowe leże. Rozkaz cesarza, podejrzewającego postępowanie Wallensteina, nakazuje mu wojsko rozdzielić, a mianowicie 6, 000 posłać do Niderlandów, część do Passawy (Passau), a resztę do Austryi. Wallenstein niezdecydowany jest co począć, — doradzca jego Lalgus podżega go do oporu, Seni zaś, astrolog, powstrzymuje. W drugim akcie podkomendni jego przysięgają., że ostatnią zań kroplę krwi przeleją, byle nie składał dowództwa, a Tereki, Kiński, Illo, Neumann postanawiają włożyć na głowę Wallensteina koronę Czech. Z księciem Bernardem wejmarskim (ze strony szwedzkiej) mają się porozumieć, tymczasem zaś przyzywają Piccolomini'ego. Ten przybywa, widzi w tem spisek przeciw cesarzowi, czego się już dawniej domyślał, ostrzegając cesarza, że go Wallenstein w Burgu chce uwięzić. Piccolomini'ego też posłał cesarz z rozkazem uwięzienia buntowniczego wodza. W czwartym akcie usiłuje Wallenstein przeciągnąć na swoję stronę Piccolomini'ego. Przypomina mu dawne serdeczne związki, obiecuje złote góry, lecz ostatecznie popełnia błąd w tem, że mu pozwala oddalić się. Albowiem cesarz obiegł już Pragę, ogłosiwszy Wallensteina zdrajcą stanu. Potem następuje scena w Chebie (Eger). Buttler, wraz z Lesleyem i Gordonem, uknuli plan ubezwładnienia Wallensteina i jego najbliższych: Terekiego, Illa i innych, co też spełniają.

Autor trzyma się wiernie ówczesnych danych historycznych, w szczegółach, a nawet w ogólnym rozwoju intrygi dramatycznej, niewiele rozmijając się z Szyllerem. Przyznać jednak trzeba, że mimo z góry powziętej idei zasadniczej, nie przekrzywia bynajmniej ani nie zohydza charakteru Wallensteina, lecz owszem maluje go kilku pociągami pendzla, znamionującemi niezaprzeczoną wyższość tego wodza, wobec której arcynędzną rolę odgrywają wszyscy otaczający.

Ton tego dramatu jest uroczysty, surowy, naszpikowany sentencyami, przypominającemi Senekę w złagodzonej postaci. Czy Szyller znał dramaty Vernuly'ego? Można twierdzić że znał, a jakkolwiek wartość utworów obydwóch nie nadaje się do porównań, powiedzieć wszakże godzi się, że Vernulaeus był dla Szyllera w pewnej mierze Kolumbem, tym żeglarzem świata, co odkrył w przelocie urocze brzegi, które dopiero następcy jego we wspaniałe przemienili miasta. Dowiemy się wreszcie wnet o procesie poetycznego tworzenia w Szyllerze, który ze wszech miar dla każdego człowieka myślącego ciekawie się przedstawia.

W polskiej literaturze bardzo mało mamy szczegółów, objaśniających równoległe kierunki twórczości naszych poetów, przyczyn tejże i stosunków zewnętrznych, oddziaływających na usposobienie poety, często mimo jego woli.

Jeżeli Mickiewicza życie poznaliśmy bliżej z kilku późniejszych rozprawek, głównie zaś z bardzo ciekawych listów A. E. Odyńca; jeżeli J. Słowacki, tak kapryśny geniusz jak i człowiek, nie jest już nam obcy, dzięki znakomitej pracy krytycznej A. Małeckiego; to o iluż innych niepospolitych poetach naszych nic prawie nie wiemy, a i o tych dwóch jakże wiadomości nasze skąpe są w porównaniu z tomami komentarzy, których się doczekali Szyller i Gete w swej ojczyźnie! Komentarza zwłaszcza do tego ostatniego stanowią sporą bibliotekę, i jakkolwiek często badania tego rodzaju posuwają się do drobiazgowości, roztrząsając każdy wiersz, nadając znaczenie najpospolitszej przygodzie życia autorów, to przecież z drugiej strony dają czytelnikowi doskonały obraz wewnętrznego a stopniowego przetwarzania się idei w ich duszy, aż do chwili, w której ukazała się światu w formie skończonej i artystycznie obrobionej. Z tego powodu nie wahamy się jaknajkrócej przebiedz dzieje tworzenia się trylogii Wallensteinowskiej Szyllera.

Szyller, po skończeniu Don Carlosa, czuł się znużony pracą i zawiedziony w nadziejach, jakie sobie czynił co do powodzenia tej sztuki. Zwrócił się więc całkiem ku pracom dającym łatwiejszy zarobek, zacząwszy razem z Wielandem wydawać pismo p. t. Merkury. W niem umieścił rozprawę " Historya Niderlandów" i swoje " Listy o Don Carlosie, " w których się tłumaczy z braku jedności w tej tragedyi tem, że się z planem jej i ideą zadługo nosił, " dzieło dramatyczne zaś powinno być owocem jednego lata. " Równocześnie skarży się, że go praca dziennikarska zanadto rozrywa, że nie jest w możności skupienia całej swej uwagi około nowego przedmiotu, którym wtedy był " Mizantrop. " W tym czasie przyjąwszy posadę profesora historyi w Jenie, pocieszał się myślą, że przedmioty historyczne dostarczą mu zapasu idei, który mu się wielce przyda w nowych jego zamysłach (zapewne dramatach historycznych: w Wallensteinie i Maryi Stuart). Utrzymując stałą korespondencyą z Körnerem, Humboldtem i Getem, spowiada się z najdrobniejszej pracy literackiej, z powziętego zaledwo zamiaru napisania tego lub owego, a później, gdy już się zabrał do dramatu, z każdej sceny, z najniepozorniejszego szczegółu. Czytając tę szczerą spowiedź, przeplataną troską, wahaniem się i obawą czy to lub owo ma racyą bytu, czy się zgadza z warunkami poezyi i estetyki, podziwiać trzeba prostotę i skromność jednego z najpierwszych poetów niemieckich. Z równą troskliwością, a z niezmiernem spółczuciem, odpowiadają mu wierny jego przyjaciel Körner i ów olimpijski Gete, odczytujący każdą przysłaną sobie scenę, dodający do niej swoje uwagi, słowem czuwający nad płodem swego rówieśnika, jakby nad swoim własnym. W mniejszym stopniu istniała taka zażyłość dwóch duchów między Zygmuntem Krasińskim i Słowackim, aż do wybuchu tego ostatniego w owym sławnym poemacie:

" Tyś się zląkł — syn szlachecki!"

W roku 1790 zaczął Szyller studyować wojnę 30-letnią, z której już poznać można jego usiłowanie zdobycia sobie poglądu jaknajobjektywniejszego, na którym mu dotąd zbywało, lubo i teraz jeszcze mylnie się zapatrywał, uważając tę wojnę jedynie jako religijną. Z samego już badania danej epoki, nasunęła się jego wyobraźni postać Wallensteina, którą też na bohatera jednej z najbliższych swych tragedyj przeznaczał. W roku 1792 pisze: " Ogarnęła mnie niecierpliwość stworzenia czegoś poetycznego; szczególniej łakomię się na Wallensteina. W teoryi biję się zawsze z zasadami, ale krytyka powinna mi wynagrodzić wyrządzoną krzywdę. A krytyka zaszkodziła mi istotnie, bo ów zapał i śmiałość które czułem, nie znając jeszcze reguł, opuściły mnie od lat kilku... Przyglądam się teraz grze zapału, a moja wyobraźnia nie porusza się już tak swobodnie odtąd, odkąd wiem że ma świadków. "

Załatwiwszy się z 30-letnią wojną, pisze do Körnera: " Teraz jestem swobodny i odtąd chcę nim pozostać. Nie podejmę się już nałożonej mi przez kogobądź roboty, tylko tej którą mi wskaże własna ochota. " Nie mógł się wszakże odrazu zabrać do Wallensteina, lękając się zbyt wielkich tego utworu rozmiarów. Dopiero po rozmowie z Getem, z którym rozprawiał wiele o sztuce, zdobytej przez każdego z nich wręcz odrębnemi drogami, zaczął układać plan Wallensteina. Lecz wahał się ustawicznie, mówiąc: " przekonywam się coraz bardziej, że nie zdołam nic innego przedstawić, tylko poetę (siebie samego) i że duch poetyczny ogarnie mnie wtedy, gdy trzeba właśnie będzie być filozofem. Co czynić? Zamiar ten (napisania Wallensteina) może mnie kosztować 7 do 8 miesięcy życia, a narażam się jeszcze na niebezpieczeństwo napisania niezdarnego utworu... " I dodaje te pełne zacnej skromności słowa: " Com kiedykolwiek zdziałał na drodze dramatycznej, nie dodaje mi zbyt wiele odwagi... " Na co Körner mu odpisuje, iżby Wallensteina pozostawił kaprysowi fantazyi, która gdy go raz owładnie, rozbudzi w nim już później zamiłowanie w samym przedmiocie. Na to znowu Szyller: " Plan musi być ułożony z całą bystrością rozumu, a tylko wykonanie powierzyć można wyobraźni i chwilowemu natchnieniu; " i tego się też właśnie boi, iżby go wyobraźnia w danej chwili nie opuściła.

Jeszcze w roku 1796 waha się, przekonany zarazem, że czas pierwotnie zakreślony na napisanie Wallensteina, zbyt lekko obliczył. Pisze do Getego: " Przygotowania do tak zawikłanej całości jaką jest dramat, wprawiają umysł w dziwne poruszenie. II mnie wrażliwość objawia się zrazu niejasno; dopiero później wykwita z niej poetyczna idea. " W trzy dni zaś potem donosi: " Ponotowałem już niektóre szczegóły planu i biorę się do roboty z wielka radością. Dawny mój sposób i dawna moja sztuka nie na wiele mi się tu przydadzą; ale jestem już na dobrej drodze... " A do Humboldta pisze odnośnie do Wallensteina: " Przez pięć dni wertowałem idee dawniej przezemnie ponotowane; niewiele w nich, co prawda, znalazłem, ale zawsze więcej tkwi tam kiełków prawdziwego dramatycznego zajęcia, aniżelim go dotąd jakiejbądź innej sztuce swojej nadać był w możności. Przedtem usiłowałem w Pozie i Carlosie zastąpić brak prawdy pięknym idealizmem; teraz w Wallensteinie chcę popróbować brak idealizmu (właściwie sjentymentalizmu) zastąpić samą prawdą. Zadanie staje się przez to trudniejszem, że prawdziwy realizm wymaga rezultatu, bez którego idealny charakter obejść się może. Nieszczęściem Wallenstein winien być utrzymanym na należytej wyżynie; przedsięwzięcie jego bowiem moralnie jest złem, a fizycznie nie powiodło się. W szczegółach nie jest on nigdy wielkim *), a w całości nie osiągnął celu. Nie umie on, tak jak idealista, wystarczyć sam sobie i wznieść się nad materyą" ale chce tę materyą podbić koniecznie, lubo nadaremnie. Pojąłem przedmiot ten z jedynej strony, z jakiej się nadaje do dramatu. "

Potrzebował jednakże jeszcze trzech miesięcy, ażeby plan swój obmyślić, pewnym będąc że potem samo wykonanie niezmiernie łatwo mu pójdzie. Tymczasem znów po niejakim czasie narzeka przed Körnerem, że nieszczęsny Wallenstein przedstawia mu się bez ostatecznej formy i bez możebnego zakończenia... " przedmiot bowiem nie da się z łatwością nagiąć do celu; w gruncie rzeczy jest-to zamach stanu, zatem, odnośnie do poetycznego użytku, zraża wszystkiemi niewłaściwościami, jakie już sama akcya polityczna w sobie zawiera. Jednem słowem, treść niewiele mi pomoże, bo tylko przez kunsztowne prowadzenie może mi się powieść piękna tragedya... Przecież, mówi dalej, mimo że przedmiot nie rozgrzewa mnie, czuję zapał do tej pracy... Będę wreszcie szukał rady u was (Körnera, Humboldta i Getego)... Humboldt chce abym Wallensteina pisał prozą. Mnie wszystko jest jedno, czy pisać prozą, czy jambami. Przez jamby zyskałbym więcej poetycznej godności, przez prozę więcej swobody; lecz ponieważ sztukę przeznaczam dla teatru, zatem usłucham Humboldta. "

Ileż tu ciekawych szczegółów dla każdego ukształconego umysłu, a zwłaszcza dla autorów, ile przygotowań, cechujących najwyższą poetyczną skrupulatność, a więc i świadomość celu dla którego się pisze! Jeżeli z jednej strony nie każdy mieć może pociechę radzenia się takiej trójcy, to przynajmniej wielu ma sposobność przekonać się, ile mozołu, ile przygotowawczych studyów potrzebował jeden z największych poetów, ażeby stworzyć dzieło zasługujące na nazwę dzieła sztuki.

Udało mu się przecie, mimo ciągłej choroby, obmyślić plan całości, i zaraz też pracę rozpoczął. Ciągle jednakże wahał się, wahania te zowiąc " przesileniem". Raz zdawało mu się, że, wzorem greckich tragedyj, oś sztuki obracać się winna naokoło poetycznej bajki, to znów że wszystko zależy na charakterach, wreszcie że w tragedyi głównie rzecz polega na połączeniu faktów. Po przeczytaniu przyjaciołom Prologu, pisał Gete między innemi do malarza Majera: " W prologu tym armia, niby chór starożytny, przedstawia się wyraziście, boć przecież w końcu sztuki to właściwie ważne, że armia Wallensteina opuszcza... Jest-to bowiem historya Dumouriez'a, wyrażona tylko ze znakomitą sztuką". Niejednokrotnie dziś jeszcze czynią zarzuty Szyllerowi że w wielu swych dramatach jest retorem, a głównie w Don Carlosie. Czuł on to, tłumaczy się bowiem Getemu, że nie mógł oprzeć się pewnej oschłości w wykonaniu Wallensteina, a to z obawy, iżby nie popadł w dawną swoję retoryczną manierę. Starał się jednak utrzymać w ciągłym nastroju poetycznym, a równocześnie zmienił swój zamiar pisania prozą i zaczął pisać jambami. Zdawało mu się bowiem, i słusznie, że: " płytkość nigdzie jaskrawiej nie wychodzi na wierzch, jak w mowie wiązanej". Rytm zaś ma i to za sobą, że podciągając wszystkie sytuacye pod jedno prawo, w jednej też je formie, mimo różnicy charakterów, wyraża.

Lecz teraz znów urosła trudność innego rodzaju. Przewidywał ją Gete, zapytując się Szyllera, czy się nie obawia że będzie zmuszony przedstawiać cały cykl utworów, dotyczących jednego bohatera? Obawa ta nie była próżną, jak się później okazało.

Tymczasem prace mającą być tak rychło. ukończoną, zaszedł rok 1798. Dopytywano się już zewsząd o sztukę. Szreder (Schröder), sławny swego czasu artysta, chciał grać Wallensteina. Teatr berliński oświadczył się z gotowością zapłacenia honoraryum, jakiegoby poeta zażądał, byle mu sztukę tylko przed wydrukowaniem przysłano. Gete, usłyszawszy trzy pierwsze akty " Śmierci Wallensteina, " bardzo je pochwalił, lubo oświadczył, że odpowiednio do małych niemieckich teatrów, trzeba będzie całość obciąć niemiłosiernie. Wszakże, mimo że sztuka była już na ukończeniu, poeta znosił prawdziwe męki, skarżąc się ustawicznie na niewdzięczny przedmiot, dla którego darmo nieraz wysila cały swój poetyczny animusz. Co gorzej, dodaje: " im bliżej jestem ukończenia, tem jaśniej dostrzegam luki, których nie mogłem wprzód przewidzieć. " To też cieszy się jak dziecko, gdy i ostatnie akty " Śmierci Wallensteina" podobały się Getemu.

Dziesiątego września Szyller, odwiedziwszy Getego w Wejmarze, przeczytał mu całość, przerobiwszy za jego radą " Prolog" i " Obóz Wallensteina" na sztukę samodzielną. (Prologiem miały się rozpocząć przedstawienia teatru wejmarskiego). Całość zaś podzielił na dwie sztuki; inaczej, jak sam autor przyznaje, Wallenstein. byłby potwornym co do długości. Wobec wybranej liczby słuchaczy, przedstawiono nareszcie na scenie wejmarskiej "Prolog" i "Obóz Wallensteina, " z ogromnem powodzeniem. Nie chciał jednak autor sztuk swoich żadnej innej scenie naprzód oddawać, dopókiby wszystkich nie widział odegranych w Wejmarze. I rzeczywiście posłał rękopisy dopiero z końcem 1798 r. Ifflandowi, od którego za te dwie sztuki (z prologiem) 60 frydrychsdorów (około 300 rubli nominalnej wartości) jako honoraryum otrzymał. Gete recenzyą o tych utworach, przesłaną do "Allgemeine Zeitung" berlińskiej, temi kończy słowy: "Masa publiczności gapiła się na to dramatyczne monstrum, pojedynczy zaś widzowie mimowoli byli porwani. " Nie trzeba źle słów tych rozumieć; Gete chciał tylko wskazać niezmierną rozciągłość dramatu (w dwóch już pierwszych częściach: "Prologu" i "Obozie Wallensteina"), czego poeta nie mógł zamknąć w jednej pięcioaktowej całości, a co, nie uprzedzając dalszego tragedyi rozbioru, niemałym jest błędem.

Nie myśląc iść krok w krok za poetą, mającym jeszcze dołożyć Horacyuszowskie ultima manus do dwóch sztuk ostatnich, jakkolwiek śledzenie takie z wielu względów byłoby pouczającem, dokończmy w krótkich już słowach wewnętrznych dziejów tej trylogii.

Przedstawienie" Piccolomini'ch" było prawdziwym tryumfem nietylko dla poety, jako dla autora dramatycznego, ale i dla ówczesnej sztuki scenicznej niemieckiej, która po raz pierwszy wprowadziła tu znowu na deski wiersz rytmiczny, oddawna wygnany. Sztuka nie podobała się jedynie przeciwnikom Szyllera, do których należeli Herder i Jan Paweł Rychter, sławny estetyk-filozof, którzy nie bez słuszności twierdzili, iż "Piccolomini'm" brak końca, a więc że sztuki tej bez połączenia ze "Śmiercią Wallensteina" przedstawiać niepodobna. Gete radził również obie sztuki ostatnie znacznie skrócić. Szyller, ukończywszy zupełnie "Śmierć Wallensteina, " doczekał się nareszcie przedstawień sztuk swoich, w ciągu trzech dni po sobie następujących. Zabrzmiał jeden ogólny głos pochwały. Poeta w najwyższej radości powtarzał przyjaciołom, że teraz przekonany już jest o swem powołaniu, jako autora dramatycznego. Teraz też zamyślał wziąć się do drugiego dramatu historycznego, nauczywszy się "rzemiosła" przy tak trudnej próbie, jaka był Wallenstein. Tak-to uznanie i powodzenie dodają, skrzydeł, wlewają wiarę i tę otuchę, że ciężki trud ducha przyda się na cóś współbliźnim. Następującą, też pracą jego była: Marya Stuart.

Wyszła również z druku trylogia w 4000 egzemplarzach, a zaraz potem broszura prof. filologa Süwerna, p. t. "O Wallensteinie Szyllera, odnośnie do tragedyi greckiej, " w której nie bez trafności powiada tenże między innemi: "W przedstawieniu potęgi wszystko miażdżącego przeznaczenia, podobien jest Wallenstein bohaterom starej greckiej tragedyi, ale brak mu siły oparcia się i walczenia z niem... Poeta zawiele każe bohaterowi swemu rozumować o tem przeznaczeniu"... My zaś dodamy: "a zamało działać. " Dalej słusznie Süwern zarzuca, że gdy w greckiej trylogii każda ze sztuk zawiera skończony czyn, w Wallensteinie, przeciwnie, pierwsza jest jakby przypadkową, druga przygotowawczą, a dopiero trzecia staje się ważną i rzeczywistą. Na to Szyller odpowiedział: że sofoklesowska tragedya była zjawiskiem odpowiedniem swej epoce; teraźniejszości zaś wybitnie indywidualnej i oznaczonej narzucać wzór całkiem odmienny, byłoby to raczej zabiciem sztuki, aniżeli jej ocuceniem, bo sztuka powinna działać żywo zawsze i dynamicznie.

Pisząc na innem miejscu o" Maryi Stuart" Szyllera, położyliśmy nacisk na zasadę historyczności w dramacie, przy której, jako przy niezbędnym warunku dzieła poetycznego, nie upieramy się bynajmniej. Tu jednak, gdzie sam poeta, trudząc się niemało nad źródłami historycznemi, na nich oparł swój pogląd objektywny (wręcz przeciwnie do poprzedniej swojej maniery), względu tego pomijać milczeniem nie można. O ile Szyller wówczas dostatecznych dokumentów mieć nie mógł, o tyle zapewne za zboczenia w pojęciu głównego charakteru nie jest odpowiedzialny. Ale w tem odstąpił świadomie od prawdziwej historyczności, że gdy Wallenstein rzeczywiście przez zawarcie pokoju z elektorami saskim i brandeburskim chciał ojczyznę swą uspokoić, w dramacie zaledwie lekko cel ten zaznaczony został. Tymczasem fakt ten istotny, podniesiony jako główne zadanie bohatera w dramacie, byłby mu nadał wielkość, jakiej się od bohatera wymaga, i byłby oszczędził poecie niezbyt szczęśliwego środka obdarzenia Wallensteina jedynie niezmierna próżnością, jakoteż samolubnemi marzeniami zdobycia potęgi i korony.

Nareszcie co do formy, poeta posłużył się, podobnie jak w Don-Carlosie i w przekładach z Eurypidesa, pięciostopowym jambem, z jedną zgłoską przybyszową, lubo zdarzają się sześcio, cztero, a nawet trzy i dwu-stopowe. Artystycznie biorąc, dadzą, się usprawiedliwić jamby pięciostopowe; najpiękniejsze jednak wrażenie sprawiają, wiersze rymowane, głównie w lirycznych monologach Maksa, Tekli i Wallensteina.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

We wstępnem słowie przekonaliśmy się, że Szyller zatrzymywał się często w tej olbrzymiej pracy, która miała być niejako owocem in concreto wpływu Getego na niego, a była zarazem owocem nowego zwrotu zapatrywania się samego poety na sztukę. Same już przedstawienia w Wejmarze były w owym czasie historycznemi faktami w Niemczech, w których rewolucya 89 r. prześlizgnęła się bez śladu, nie wyrugowawszy bynajmniej militaryzmu i ciasnych pojęć mieszczuchowskich, panujących z tą samą siłą, co wprzódy. Odegrany w Wejmarze, a później w Berlinie, cykl tragedyj Wallensteinowskich oddziałał potężnie na armią pruską, w Berlinie, co tak charakterystycznie opisuje pani de Staël **).

Dla Szyllera, jak o tem sam często mówi, skończył się teraz okres przedmiotowości. Wybawiły go z niej i z dotychczasowej absfrakcyi filozofia i historya; dlatego też, jakeśmy o tem wspomnieli, wybrał materyał osobiście wcale mu obojętny, wstrętny prawie, dla swej nieużyteczności do dramatu — "eine trockene Staatsaction. " Różnica jego z Getem jest ta, że gdy ten był z urodzenia nietylko wielkim poetą, ale i wielkim artystą ,Szyller, co mu za zasługę poczytać trzeba, pracował, i to gorliwie, nad tem, ażeby stać się artystą i to coraz doskonalszym. Sam pisze o tem do Körnera, w czasie gdy nie był jeszcze przyjacielem Getego, ale gdy, przeciwnie, mimo woli mu zazdrościł.

"Nie będę się porównywał z Getem, osobliwie wtedy, kiedy przyłoży do czego całą swą moc... Ma on daleko więcej odemnie geniuszu, daleko większe bogactwo wiedzy, dokładniejsze poczucie zmysłowości, a do tego wszystkiego jeszcze łączy smak artystyczny, wykształcony i zaostrzony znajomością, wszelkich dzieł kunsztu... " I nieco dalej dodaje z nietajoną goryczą:... "Odkryję ci serce moje: — człowiek ten, ten Gete, zawsze stać musi na mojej drodze, aby mi przypominać, że przeznaczenie surowo postąpiło sobie ze mną. Jakże łatwo szło mu z jego geniuszem, a jakże ja ciężko muszę bojować do dziś dnia z losem!"

A jednak Gete pisze do niego później te szlachetną szczerością nacechowane słowa: "...Szczęśliwe zetknięcie dwóch naszych usposobień było dla nas z niejedną już korzyścią, a mam nadzieję że tak zawsze będzie. Jeżelim zwrócił twą uwagę na niektóre poglądy świata, tyś zato odwrócił mnie od zaciekania się zbyt wyłącznego w przedmiotach zewnętrznych, przez co wniknąłem sam w siebie. Nauczyłeś mnie zwracać baczną uwagę na rozmaite objawy istoty ludzkiej, natchnąłeś mnie drugą młodością i przez ciebie stałem się znowu poetą, wtedy kiedym zwolna już nim być przestawał. "

Już z poprzedniego opisu roboty Wallensteina i z tych słów jego widziemy, jak Szyller łamał się sam ze sobą, jak naginał ducha do wymagań sztuki, które wybornie odczuwał, i jakie czynniki zawezwać musiał na pomoc, ażeby uzupełnić jednostronność dotychczasową, nietylko swego ducha, ale i swoich artystycznych środków działania.

W tem miejscu przypomina się nam trafne porównanie o różnicy talentu wrodzonego, a samej pracy bez talentu. Maksymy poeta nascitur, non fit nie trzeba tak rozumieć, iż poeta płodzi w podobny sposób jak drzewo, wydające taką a taką, liczbę owoców, lubo zarówno twierdzić nie można, iż Newton lub Laplace przez największą choćby pracę dojść byliby mogli do tego, do czego doszli. Prawdziwy bowiem talent czy geniusz nie da się sztucznie wytworzyć, ani wyhodować najstaranniejszą nawet uprawą, najkunsztowniejszem trzymaniem w umysłowej cieplarni, bo już doświadczenia stwierdziły, że owoce tropikalnych krajów, szczepione na północy, albo się wcale nie udają, albo wyglądają karłowato.

Szyller był takim urodzonym poetą, czyli obdarzony był z natury darem, niedąjącym się nabyć samą mozolną pracą. Ale i to pewna, że gdyby był na darach wrodzonych poprzestał, gdyby uznawszy czego mu jeszcze brakło, czego wreszcie dążność wewnętrzna jego ducha wymagała, pracą nieustanną nie był się doskonalił, dary te jego wrodzone poszłyby na marne, albo też nie podniosłyby go nad mierność. W tem jednak zrozumieniu swych artystycznych niedostatków, w tem zawezwaniu ku pomocy dwóch dlań najniezbędniejszych czynników, historyi i filozofii, tkwi poprawka, dająca się temi uskutecznić słowy: Poeta fieri potest.

Nieinaczej. Szyller w historyi szukał oparcia dla swych poetycznych utworów; historya bowiem sprawiła, że myśli poety przystroiły się w jakąś realną szatę ( której brak tak nas razi w markizie Poza w Don Carlosie), że mógł je teraz przedstawić w rzeczywistem, od idealnego życia nie zbaczającem świetle. Pisał przecież do Getego: "Strzedz się będę abstrakcyjnych utworów, gdyż byłyby one dla mnie skałą, o którąbym się rozbił. " I odtąd też ani na chwilę o tem nie zapomina. W gruncie swej istoty był on dramatopisarzem historycznym, bo z usposobienia swego pragnął innych budować i nauczać, co stanowi ostateczne zadanie historyi: ale aż dotąd w dramatach swych nie opierał się na niej. Uznawszy zaś raz jej konieczność jako podstawę swego tworzenia, znalazł odrazu to, czego gdzieindziej znaleźć nie mógł, to jest punkt połączenia między rozumem i sercem, między czystym a praktycznym rozumem.

Hinrichs, komentator Szyllera, tak daleko się nawet posuwa, że w pięknem porównaniu Bajrona z nim twierdzi: "Szyllera nazwaćby można niemieckim Bajronem. Bajrona zrobił poetą charakter, Szyllera tęsknota za historyą (za objektywnością) rozwoju ludzkości. Obaj zdobyli raj poezyi, pierwszy przez pozyskanie cheruba z mieczem ognistym, przez nigdy nieustające dążenie naprzód; drugi przez zamordowanie tego anioła. Bajron stwarza najlepsze poezye tam, gdzie jest sam suflerem, gdzie opowiada swoję historyą; Szyller tam gdzie opowiada historyą ludzkości. " Krócej mówiąc, Bajron przestaje być wielkim poetą, gdy staje się poetą dramatycznym.

Gete tam tylko umiał korzystać z historyi, gdzie ta stawała się indywidualną — z biografij mianowicie; Szyller, przeciwnie, jakkolwiek niezawsze był szczęśliwy w portretowaniu swych bohaterów, umiał wszakże przeniknąć historyą ideą filozoficzną, obejmując wspaniałym poglądem całość, myśl prze

Wallenstein. wodnią, krzyżujące się ze sobą drogi i rozmaite epoki; słowem rozumiał przyczynę i cel wypadków w historyi. Drugi przeto czynnik, filozofia, przyłączył się do pierwszego, stanowiąc podstawę poetycznego, a właściwie artystycznego jego udoskonalenia. Czy to jednak wystarczyło zupełnie w Wallensteinie?

Wspomnieliśmy że przedmiotem samym nie czuł się bynajmniej porwany, przeciwnie, zimno się w nim rozpatrywał i, jak sam powiada, większość charakterów tworzył z zamiłowaniem artystycznem, lecz bez tuj wewnętrznej miłości, jaką twórca uczuwa często dla swojej kreacyi. "Jedynie dla Maksa Piccolomini'ego żywię serdeczne uczucie, " powiada. Takie trzymanie się apriorystyczne i uparte na gruncie rzeczywistości, popierał studyami niemal drobiazgowemi i z żywego zaczerpanemi przykładu. Tak na przykład z ciekawością przypatrywał się w Karlsbadzie austryackiemu wojsku, a w Eger ratuszowi, portretowi Wallensteina, domowi w którym go zamordowano i wszelkiego rodzaju zewnętrznym szczegółom, odnoszącym się do tej pamiętnej epoki. Nie wytrwał jednak do końca na tej drodze, bo postępując od idealizmu do realizmu, wyskoczył z tym ostatnim zbyt wcześnie. Straciła na tem sama postać bohatera, który, lubo przez poetę historycznie pomyślany, w wykonaniu okazał się takim tylko, jakim go sobie Szyller wymarzył: straciła i całość budowy, zbyt rozrzucona i rozprzęgnięta. Usiłowanie poety przeobrażenia suchej "akcyi politycznej" w "czyn ludzki, " popchnęło go mimowoli na dawne tory. Oczyszczając swego bohatera ile możności z wyłącznie politycznego charakteru, przez rozegranie kolizyi dramatycznej w jego piersi, w wewnętrznem jego usposobieniu, nacechowanem przepotężną ambicya i chęcią zemsty, chciał jeszcze przedmiot ożywić przeciwstawieniem ponurej tej postaci obrazu miłości i wierności w Maksie Piccolomini i Tekli. Ale takie odskoczenie od głównej akcyi zepsuło całość, przedłużywszy niezmiernie ekspozycyą. Jedno zboczenie pociągnęło za sobą drugie. W ślad bowiem za tem, musiał poeta przedstawić szczegółowo owę ucztę i posłuchanie dane Questenbergowi. z czego się wytworzył dramat dziesięcio-aktowy z przedgrywką (Vorspiel), która sama przez się dłuższą jest od całego Don Carlosa. Dając w scenach miłosnych między Maksem a Teklą niejako folgę własnemu sercu, poburzył jedność, obciążywszy zanadto akcya główna.

Również, ciągle skutkiem głównego błędu, niepotrzebnie ponawiał sceny wojskowe, a za usprawiedliwienie nie może tu służyć forma grecka trylogii, ponieważ żadna ze sztuk jego, osobno wziętych, nie polega na wewnętrznej konieczności, ani nie stanowi czynu zamkniętego, skończonego, jak w tragedyach greckich. Zawiodły go więc dwa nowe czynniki, tak jak przy Fiesku, bo lubo wiele charakterów przyszło mu łatwo, w innych w, wszakże popadł w epicką szerokość i rozciągłość. Istotnie, jedenaście aktów idących po sobie wypowiada to, coby Szekspir wyraził w pięciu zwięzłych, energicznie i najdoskonalej ze sobą spojonych. Uczucie miłości, rodzinne, sceny obozowe i astrologiczne, które u Szyllera stanowią osobne niemal obrazy, byłby Szekspir złączył przedziwnie i bez natężenia genialną swą siłą dramatyczną. Czy możebnem jest utrzymać w jedenastu aktach owo artystyczne crescendo, na którem polega cały efekt tragiczny? Niepodobna; uwaga widza znużyć się musi. To też słusznie powiedział Borne, że "pięć aktów jest potężnem prawem, którego jeszcze żaden geniusz nie obalił. " Dając znów jednę, z tych sztuk Szyllera bez drugiej, nie osiąga się żadnego celu, ani nie sprawia żadnego wrażenia. ( W krakowskim teatrze spróbowano podobno przedstawić "Obóz Wallensteina. " Było to chwalebnem pokuszeniem się. ale właściwie bezcelowem).

Czemże naprzykład będą" Piccolomini'owie " bez "Śmierci Wallensteina, " i czy znowu "Śmierć Wallensteina" zrozumiałą być może bez "Piccolomini'ch, '' a nawet sam "Obóz" co znaczy bez sztuk następnych? "Obóz" jak słusznie twierdzi Gervinus, jest "ciałem, " "Śmierć Wallensteina" zaś "duszą." A wtedy tylko staje się organizm niezwyciężonym, gdy dusza i ciało razem są połączone.

O tym braku jedności, uderzającym każdego, nieznawcę nawet, pisze między innemi Carlyle: "W Piccolomini'ch duch wojskowy ożywia sztukę. Żołnierze, w chwili gdy Wallenstein chce być czem innem aniżeli cesarskim wodzem, rozdzielają, się namiętnie w opiniach, i właśnie ta walka i chwiejność trwać muszą dopóty, dopóki wódz naczelny nie poweźmie postanowienia. Tem postanowieniem i jego następstwami zajmuje się dalsza sztuka (Śmierć Wallensteina), lecz z tego rozwoju treści widać już, że przyczyna rozdzielenia sztuk była raczej zewnętrzna, spowodowana masą szczegółów. "

Umyślnie przytoczymy zdania kilku sławniejszych krytyków tej tragedyi, dla dania czytelnikowi wyobrażenia o zajęciu, jakie wywołało dzieło poety. Otóż ten sam Carlyle, zarzucający Wallensteinowi brak jedności idealnej, dlatego że poeta zbyt wiele poświęcił realizmowi, unosi się wszakże w ogólnym sądzie pochwałą jaskrawą i przesadzoną, bo mówi:

"Ani Francya za Kornela, ani Anglia od czasów Elżbiety ( a więc przynajmniej po Szekspirze ) nie wzniosły się nigdy tak niezwyczajnie, nic mogąc popisać się dramatycznym poetą, któryby dorównał Szyllerowi siłą ducha, uczucia i zupełnego wykształcenia. " Poczem, porównywając Fausta z Wallensteinem, zwie pierwszego "lekkim tylko poetycznym wybuchem. "Suwern, o którym mówiliśmy poprzednio, a który napisał całą książkę o Walleusteinie, powiada: "Temat tragedyi stanowi żelazna siła przeznaczenia, oplatająca Wallensteina, igrającego z nią póty, póki nie spadła druzgocąco na tych, którzy sile tej służyli. Hegel oburza się, mówiąc:" Śmierć zwycięża życie obrzydłe. Nie jest. - to tragicznem, ale szkaradnym, bo zasmuca ducha i rozdziera go. " Hinrichs znowu: "Trzydziestoletnia wojna była polityczną wojną za wiarę, walką starego i nowego kościoła, starego i nowego państwa. Człowiek winien mieć swobodę sumienia i myśli, wolno mu zupełnie na sobie polegać. Ażeby jednak dojść do czegoś w świecie, musi się kształcić i coraz bardziej uzdolniać, musi się przez świat przebijać i w tem szukać swego zadowolenia. Ale w tem zadowoleniu może się zdarzyć, że mu więcej chodzić będzie o siebie samego, niż o ogół, o państwo, i wtedy ten ogół, to państwo stanie się zamiast celem, tylko jego środkiem, tak że zadowalać go będzie nie już strona moralna, ale potęga i bogactwo. Im więcej umić się wzbić w górę, im wyżej się wznosi, tem więcej zdobywa sobie tych środków. I dojdzie do tego, że już tylko siebie za cel zacząwszy uważać, obojętnieje dla ogółu, któremu teraz, z takiemi środkami w ręku, istnem grozi niebezpieczeństwem. Takiem właśnie było stanowisko Wallensteina w życiu i w świecie. Ogół jest dla niego środkiem, mającym mu posłużyć do zadowolenia celów osobistych. "

W tem jednak myli się komentator, bo jakkolwiek Wallenstein chciał cesarzowi dyktować prawa i zdobyć dla siebie koronę, jednak pragnął także uspokojenia swojej ojczyzny, ' przez wypędzenie Szwedów i doprowadzenie jej do jedności i zgody. Inaczej byłby gorszym od Franciszka Moora.

Wilh. Hnmboldt znowu pisze: "W tragedyj tej panuje, jak wszędzie u Szyllera, konieczność ideału. " Raumer zaś, odnośnie do czynów zuchwałych Wallensteina, nie bez słuszności twierdzi:" Wśród namiętnych, obcych i domowych stronnictw owego czasu, wystąpienie Wallensteina w charakterze potęgi porządkującej i samodzielnej, nie było ani tak nienaturalnym, ani tak zgubnem, jakby się to wydać mogło w innych czasach; tembardziej że nieprzyjaciółmi jego byli ludzie zawistni i pogardy godni. "

Szyller wręcz tej uwadze postąpił, wprowadziwszy władzę cesarską, jako żywioł najwyższej harmonii społecznej, z której wyłamujący się Wallenstein wydaje się czasem jakby nie był niczem więcej, tylko zdrajcą stanu, jak o tem przekonywa w Piccolomini'ch akcie V cała I scena, między Piccolomini'ma jego synem, zwłaszcza słowa tego pierwszego:

... "Zostaję w rękach Opatrzności: ona
Pobożny dom cesarski swoją tarczą
Osłoni i ciemności gmach zgruchocze"... it. d.

Jeśli teraz zbierzemy w jedno uwagi nasze i obce, musi nas przedewszystkiem w ogólnej ocenie tragedyi zastanowić główny, zdaniem naszem, błąd w pojęciu, a raczej zastosowaniu przeznaczenia do praw woli i rozumu. Przeznaczenie bowiem w tych tragedyach działa zaślepo, nie zostając, jakby należało, w zupełnej harmonii z naturą człowieka. Jest-to fatum wprawdzie nowożytne, ale i w tem daleko niżej stojące od starożytnego, że tam człowiek, lubo z góry skazany na spełnienie swego przeznaczenia, przecież temu przeznaczeniu opiera się i broni mężnie, nie szczędząc danych sobie wszystkich sił fizycznych i moralnych. Przeznaczenia ujawnionego sobie wyrocznią stara się uniknąć, ucieka od miejsc i ludzi którzy się mieli stać przyczyną jego nieszczęścia, a jeżeli mimo to popełni zbrodnię, za którą ma być ukarany. lub jeżeli nie uchroni się od śmiertelnego ciosu, dzieje się to zawsze bezwiednie. Tak np. Edyp znał wyrocznię co do swej przyszłości i wiedział że leży w jego przeznaczeniu zabić ojca i poślubić własną matkę, i dlatego uciekł z rodzinnego miejsca. A jeżeli mimo to zbrodni tych dokonał, to dokonał ich bezwiednie, bez własnej woli i winy. Ślepe fatum greckiej tragedyi, odbierające woli jednostki wszelką moc, nie powinno mieć zastosowania w nowszej tragedyi, w której indywidualność człowieka ma tak szerokie pole do okazania się w całej potędze. Tymczasem Szyller stworzył Wallensteina igraszka fatalnych okoliczności, któremi nietylko nigdy zawładnąć nie umie, ale którym się wprost poddaje, popychany zbyt ślepo wierzeniami swemi astrologicznemu Jeżeli w historyi okoliczności a raczuj nieubłagany zwrot polityki, zaskoczyły, istotnie Wallensteina tak niespodziewanie, że już walczyć było mu niepodobna, to jednak, jak się poniżej przekonamy, okoliczności te nie wpływały na niego tyle, iżby nie zdołał dowieść silnej, a co więcej, nieugiętej woli; i jeżeli upada, upadek jego da się wytłumaczyć tylko koniecznością materyalna, naciskiem z zewnątrz, którego nikt nigdy napewno usunąć nie jest w stanie. Lecz w dramacie chcemy znać rzeczywisty charakter, najtajniejsze pobudki działania, o które dopiero wypadki obijać się powinny jak o brzeg skalisty; chcemy znać cały dramat wewnętrzny, rozgrywający się w piersi bohatera, ale zawsze zgodny i odpowiedni czynom jego, znanym nnm już historycznie.

Tego właśnie w Wallensteinie dopatrzyć się trudno. Los działa tu ciągle na ślepo, miotając nim jak wicher wiotką, trzcina, a przecież charakteru Wallensteina wiotkim i miękkim nazwać nie można. Od pierwszej chwili do ostatniej, waha się on w tragedyi, niepewny co począć, niepewny czy wytrwać w wierności dla cesarza, czy zdradzić go i sobie nałożyć koronę; niepewny gdy już fala wypadków grozi mu zalaniem, gdy go najbliżsi błagają, ażeby się ratował; niepewny jeszcze co począć wtedy, gdy już ratunek stał się potrzebą instynktu. Nie kieruje on innymi, ale wszyscy, kobieta ( hr. Tercka ) najbardziej, kierują nim. Hr. Tercka wprost mu zarzzuca tchórzostwo, mówiąc:

W zamiarach mężnyś, lecz tchórzliwy w czynach.

Toż samo mówią mu ona i Illo w akcie I scenie 6 "Śmierci Wallensteina, " i w akcie V scenie 3, wtedy gdy już ziemia z pod stóp mu się usuwa. Wallenstein ciągle się waha, ciągle nieświadomy jakichby się jąć środków, ciągle uległy wpływom rozumu, ostrożności, zuchwalstwa, egoizmu i ambicyi. Traci nareszcie zaufanie swych podkomendnych i własną równowagę, a stanąwszy pośrodku, pomiędzy czystą cnotą i zuchwałą zbrodnią, rozumuje jak Hamlet, — bo też jest wbrew woli poety politycznym Hamletem.

Zdaje się że poeta niepewność historyczną co do Wallensteina, którą wyraził w znanym wierszu z Prologu:

"Von der Parteien Gunst und Hass vervirrt, Schwankt sein Charakterbild in der Geschichte.. ".

przeniósł i na kreacyą dramatyczną, bo czy widz raz chociaż wie dokładnie, czego właściwie Wallenstein chce? ***) Nie można się dziwić że odpadają od niego generałowie jeden po drugim, bo on sam nigdy jasno celu swego nie postawił. Igra z myślami, prawie dosłownie wzorem Hamleta, pytając się sam siebie: to he, ot not to be... ani na krok nie postępując naprzód. W tragedyi chcielibyśmy sobie Wallensteina. wyobrazić dumnym, zuchwałym, zabobonnym, ale mimo to stanowczym, posługującym się ludźmi, jak prostemi narzędziami; chcielibyśmy iżby ambicya jego miała zawsze przed oczyma cel godny, wskazany mu przez gwiazdy, w które tak wierzył; i dopiero w końcu, w chwili dojrzewania planów, powinnyby się nagle zerwać wszystkie tamy, runąć całe rusztowanie śmiało zbudowanych planów, wobec siły nieuniknionej, i przygnieść go i zgruchotać za jednym zamachem. Wszystkie poprzednie niebezpieczeństwa i przeszkody mogłyby w niepokój wprawiać widza, ale nie powinny naruszać tęgości charakteru bohatera. Tymczasem wszystko dzieje się przeciwnie. Bohater nie jest nigdy stanowczym, owszem miękkim, uległym wpływom powierników, nigdy zdecydowanym, a katastrofa nie spada na niego nagle i piorunnie, tem straszniej im niespodziewaniej, tem efektowniej im mniej wódz do niej był przygotowany, lecz od pierwszej chwili w tragedyi opasuje go żelaznemi obręczami, gnębi, męczy i nuży, nużąc i widza, a przynajmniej osłabiając wrażenie na którem najwięcej w tragedyi zależy, a którem tak umiejętnie rozporządzać umie ten nieporównany mistrz Szekspir.

Z tej niepewności charakteru Wallensteina, z tego braku energii w żądaniach, płynie i to dalsze następstwo, że nie mając warunków doskonałego bohatera tragicznego, nie wywiera na widzu owego błogiego wrażenia, nauczającego człowieka że się i z najstraszniejszemi wypadkami życia trzeba pogodzić, bo stały się nieuniknione, bo ostatecznie oddziałają, w przyszłości zbawiennie, utrzymując w sprawiedliwej równowadze najsprzeczniejsze na pozór fakty, najjaskrawsze krzywdy i najdotkliwsze straty. Bohater Szyllerowski przeraża, ale nie nasuwa tego wrażenia, owszem zostawia wrażenie przykre, a względem tego żywiołu porządkującego, jaki właśnie Szyller chciał przedstawić, wprost niechętne. Nie śmiemy atoli powtórzyć zdania jednego z krytyków, że Wallenstein pozostanie w historyi literatury "śmiałą tylko próbą, " ale gotowiśmy się bezwarunkowo zgodzić na zdanie Getego, że "filozofia i tym razem zaszkodziła Wallensteinowi."

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Istnieje jeszcze drugie fatum w tej tragedyi, fatum romantyczne. Jest niem miłość wzajemna Tekli i Maksa Piccolomini'ego. Poeta łączy dwa domy: Wallensteinów i Piccolomini'ch, miłością Tekli i Maksa, może na wzór Romea i Julii. Ambitny Friedlandu, lubo nie myśli bynajmniej miłości tej zadowolić, bo na głowę córki swej chce włożyć koronę, przecież zawsze na miłość tę młodego Piccolomini'ego spekuluje. Znowu więc igra z uczuciem drugich, z miłością swego przyjaciela i z miłością własnego dziecka. Umyślnie dał jej za towarzysza podróży Maksa, chcąc sprowadzić pomiędzy młodymi ludźmi pewne zbliżenie, mogące mu się przydać w przeciągnięciu na swoję stronę starego Piccolomini'ego; umyślnie też, lubo nie wyraźnie, podstawia hrabinę Tercką, łudzącą rozmarzonego Maksa. Igraszka taka, która się skończyła śmiercią dzielnego młodzieńca i rozdarciem serca jedynej córki, niesympatycznym czyniąc charakter Wallensteina, obojętniejszym też zostawia widza w chwili jego upadku i śmierci.

Rozpatrzmy się nakoniec w innych charakterach.

Charakter Tekli nie znalazł łaski u wielu krytyków. Gervinusowi mianowicie nie podoba się ona wcale, wydając mu się bladą tylko sylwetką. Sławna artystka Rachel wyraziła się o niej, że jest bez krwi, szpiku i kości; któś inny znowu nazwał ją wprost "chińskim cieniem." Wyrok zbyt ostry, gdyż, bądź co bądź, uosobistnia ona wielką miłość, opierającą się najważniejszym rachubom i względom. Cała scena 5-ta aktu III-go w "Piccolominich, " między nią a Maksem, prosadzona szlachetnie i z zapałem ****), ujawnia energią i czystość jej uczucia. W utworzeniu charakteru Maksa powodował się poeta głównie tem, że chciał oschły przedmiot żywszem uczuciem zabarwić; atoli idealizując w jego osobie szlachetność i wierność, posuniętą do najwyższego stopnia, znów się zabłąkał na manowce czczego sentymentalizmu. Maks bowiem stał się abstrakcyą cnoty, zbyt natężonym nastrojem odskakując daleko od możebności typu rzeczywistego. Przedstawia się on nawet w tym razie nieprawdopodobnie, jeżeli uważać go zechcemy jako kontrast z ojcem, jako przeciwstawienie szlachetnej ufności z podstępem i fałszem.

Z Oktawiuszem Piccolomini'm łączył Wallensteinn. przesąd serca; urodzili się obaj pod jedną, gwiazdą, a wiarę tę jego astrologiczną wzmocnił jeszcze sen urzeczywistniony później. Wszystko sprzysięga się na to, iżby mu najzupełniej zaufał, a tymczasem Oktawiusz najhaniebniej plącze go w zdradliwe sieci, posługując się Butlerem. W ogóle Oktawiusz reprezentuje potęgę, władzę ugruntowaną, legalność; jest przytem chytrym i trochę oszustem, bez czego kto wie czy tak łatwo zostać można dyplomatą. Butler odgrywa przy Wallensteinie rolę demona, chociaż właściwie biorąc jest zanadto podły, ażeby mu wolno było pięknych używać słówek i pięknemi zasłaniać się pobudkami. Niepotrzebnie uczynił autor to ustępstwo na rzecz jego, boć takich nieskrupulatnych zdrajców niebrak nigdy, śród wielkich wypadków.

Dziwna jednak rzecz, że Wallenstein wierzy tak łatwo takiemu Oktawiuszowi i Butlerowi, on, który sam łamie wiarę cesarzowi i całą armią do wiarołomstwa pociąga. Dziwniejsza jeszcze, że gdy sam otwarcie przeciw cesarzowi bunt podnosi, nie waha się przecież zdradę Oktawiusza nazwać nadzwyczajną nikczemnością. "Kto sieje wichry, bnrze zbiera," prawdziwe to przysłowie, ale musiał chyba o tem wiedzieć lepiej od innych Wallenstein. I wiedział istotnie Wallenstein historyczny, bo nietylko nie zwierzył się nikomu, ale nadto nie dawał nigdy żadnego skryptu własną pisanego ręką,. Poeta jednak dal mu tych powierników cały szereg, bo prócz Oktawia, Butlera, Illo i Terckiego, dał mu jeszcze kobietę, hrabinę Tercką. Intrygantka, podżegająca ustawicznie swego szwagra, a raczej dodająca mu odwagi, planami jego nawskróś przejęta, jakkolwiek przypomina lady Makbeth, liczy się jednak w tragedyi do najlepiej narysowanych charakterów kobiecych, bo o żonie Wałlensteina nic się powiedzieć nie da. Niewiele też więcej i o kilku podrzędnych postaciach, jak o Questenbergu, Gordonie i innych, lubo zapomnieć trudno, że w tragedyi Szekspira, a nawet w komedyach Moliera, i najpodrzędniejsze charaktery niełatwo zacierają się w pamięci widza.

Rozprawiwszy się wszakże ze stronami ujeinnemi, które dziś już każdy spokojnie rozpoznać zdoła, zachwycić się trzeba nieraz stronami dodatniemi, których tu niemało. A najprzód: kunsztowna w całości rozwaga i artystyczna doskonałość, bogata obrazowość, liryczna siła i świeży zawsze a niewyczerpany u Szyllera pogląd ogólny. Dalej: szczególna zdolność korzystania z drobnych szczegółów, charakteryzujących jednak wyraziście tę, i owę postać, i nareszcie forma piękna, odpowiednia sytuacyi i szczegółowym charakterom, która w Wallensteinie rzadko kiedy przechodzi w retoryczne patos. Te przeto warunki, jakoteż wzgląd że trylogia Wallensteinowska zajmuje niepospolite miejsce w historyi literatury europejskiej, powinnyby zaskarbić sobie uwagę i polskiego czytelnika.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Postać Maksa Piccolomini'ego była utworem swobodnej fantazyi poety; w ostatnich wszakże czasach ukazało się w druku dziełko, rozświetlające nietylko osobistość historyczną Maksa, ale nadto dowodzące, że fantazya poety zeszła się tym razem z rzeczywistością. Tytuł dziełka taki: "Historyczna osobistość Maksa Piccolomini'ego w Szyllerowskim Wallensteinie i śmierć jego w bitwie pod Jankowem ( Jankau ) d. 6 marca 1645 r., historycznoźródłowe studyum, poczcrpane z archiwów zamkowych w Nachodzie, przez Arnolda barona von Weyhe-Eimke. Pilzno 1870. '" Dowiadujemy się więc ztąd, że tylko miłość jego dla Tekli była poetycznem zmyśleniem. Dalej że Józef Sylvio hrabia Piccolomini był synem pułkownika Eneasza Piccolomini i Katarzyny, córki Rafaela Adimari. Sławny zaś Eneasz Sylwiusz, kanclerz cesarza Fryderyka III, a późniejszy papież Pius II, był właściwie ostatnim z rodu Piccolomini'ch. Zaadoptował! jednak synów swojej siostry Laudemii i wnuka Eneasza swojej siostry Katarzyny. Tenże sam był pradziadem Sylwiusza Piccolomini'ego, od którego pochodzą: Sylwiusz Eneasz i Oktawio, sławny austryacki feldmarszałek. Synem Sylwiusza Eneasza był Józef, później Maksem nazwany, zapewne przy bierzmowaniu. Zatem Maks Piccolomini nie był synem, ale synowcem Oktawia, liczył w chwili zamordowania Wallensteina dopiero lat 35, a wiec trudno przypuścić, iżby miał już takiego syna, jakiego Szyller przedstawia. Tekla, córka Wallensteina z jego drugiej żony, Izabelli Harrach, była również wówczas młodziutką dziewczynką. Zwała się właściwie Maryą Elżbietą, a poślubiła hrabiego Rudolfa Kaunitz. Życie Maksa upłynęło prawie całe w obozie. Zginął w bitwie pod Jankowem. W chwili gdy na czele swego pułku kirasyerów atakował Szwedów, kula nieprzyjacielska zwaliła go z konia, i tak dostał się do niewoli. Lecz gdy ponowny napad kirasyerów oswobodził go, a następny napad Szwedów znowu uwięził, Szwedzi, bojąc się by im jeńca nie odbito, na miejscu go zamordowali. Udało się pułkownikowi Fritema wydostać jego zwłoki i w kościele miejskim w Nachodzie pochować. Stryj Oktawio był w rozpaczy, dowiedziawszy się o jego śmierci. "Pokładałem w nim największe nadzieje, " rzekł. Zapewne też i ta śmierć zniewoliła Oktawia do ożenienia się w późnym już wieku. Zaślubił bowiem w 52 r. życia księżniczkę sasko-lauenbur-ską.. W r. 1634 posiadłszy dobra Nachod, został w r. 1642 księciem Amalfi, a w 1654 niemieckiem książęciem. Zdrada opłaciła mu się sowicie. Umarł w r. 1656 bezdzietny.

*) O ile w tem zdaniu mylił się Szyller, wykażemy w części historycznej tego studyum.

**) Pani cle Staël tak mówi o "Obozie Wallensteina":" L'impression qu'il produit est si guerriere, que lorsqu'on le donna surle theâtre de Berlin, devantdes officiers qui partaient pour I'armee, des cris d'enthousiasme se firent entendre de toutes parts. " De I'Allemagne, t. II Bruxelles, 1836.

***) Akt I scena 4, monolog Wallensteina: "Być-że to może? Nie mógłżebyni więc już działać tak, jakbym pragnął? Nie mógłżebym się cofnąć? Mamże być zmuszony wykonać czyn dlatego, żem, o nim myślał? Dlatego żem nie odepchnął pokusy, którą żywiłem marzeniem mego serca?.. Lecz, na Boga, to nie była sprawa postanowiona. Lubowałem się tylko w tej myśli; swoboda i potęga działania uwiodły mnie. " i t. d. i i. d.

****) Szyllersam mówi, że sceny w których się ukazują Maks i Tekla, kreślił ze szczególnem zamiłowaniem, odpoczywając po znużeniu, które uczuwał w robocie tej tragedyi. Ściśle jednak biorąc, dwie te postacie obciążają tylko akcya, lubo poznajemy zaraz, że w nich poeta sam mówi, że są one dziećmi jego serca, gdy inne figury tragedyi adoptowauemi tylko nazwać można.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DZIEJE WALLENSTEINA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Ranke, w swem dziele o Wallensteinie, wspominając we wstępnem słowie o niezwykłej tej postaci historycznej, wywierającej wpływ ogromny na sprawy ogólne, uważa katastrofo ostateczną za niedającą się do dziś dnia jeszcze dostatecznie wyrozumować. Powiada bowiem mniej więcej tak: " Nad nią (nad katastrofą i nad działalnością Wallensteina) czyniono w archiwach wiedeńskich, gdzie się i papiery Wallensteina znajdują, staranne poszukiwania w ostatnich lat dziesiątkach, nie posunięto się jednak ponad stan taki, jaki się przedstawił w pierwszych chwilach. Z innych zaś archiwów dowiadujemy się tylko o stosunkach państw odpowiednich, będących w związku z tym epizodem. Wenecyanie, zazwyczaj tak baczni, niewiele tu dać mogą objaśnień; daleko więcej posłużyć mogą rzymskie akta, lubo nuncyuszowie zajmują się szczegółowo temi tylko peryodami, które zostają w związku z przywróceniem katolicyzmu, Wallenstein zaś dla nich jest zawsze fenomenem. Francuzkie archiwa dają doskonale informacye, ale tylko co do stosunków z Francyą, niemniej i szwedzkie. Wielkiej także wagi są zbiory monachijskie i one też głównie przyczyniły się do wyjaśnienia sprawy, lubo przeważnie zajmują się tylko antagonizmem ówczesnego księcia bawarskiego z Wallensteinem."

Najwięcej przeto korzystał ten znakomity historyk z archiwów drezdeńskich i brukselskich. Saski bowiem dwór w ostatnich latach życia Wallensteina posiadał największe jego zaufanie; pełnomocnicy zaś hiszpańscy, najzaciętsi jego wrogowie, chowali swe papiery w Brukselli. Czerpał też Ranke z prywatnych archiwów.

Inne źródła przez nas podane, lubo w wielu punktach nie krytyczne, rozjaśniają jednak wypadki, na które dziś wolno już patrzyć spokojnie i chlodno.

* * *

Wallenstein urodził się w r. 1583, 14 września. Sławny astronom Kepler, nie pogardzający astrologią., sądzi o Wallensteinie, że jest ducha niespokojnego, goniącego za nowościami i niezwykłemi drogami. Z połączenia wpływów gwiazd Jowisza i Saturna wnioskuje, że obdarzony usposobieniem uzdolniającem go do ważnych spraw, popychany będzie ogromną, ambicyą, która nań ściągnie chmary nieprzyjaciół. Przepowiednie astrologii wywierały, jak wiadomo, niezmierny wpływ na Wallensteina, czuł się też dziwnie wzruszony, gdy mu powiedziano, że urodził się pod tąż samą gwiazdą, co kanclerz Jan Zamojski i królowa angielska Elżbieta. Zresztą wszak nietylko ludzie owej epoki wierzyli w astrologią, i Napoleon I ufał długi czas w swoję gwiazdę, która go do tylu powiodła zwycięztw.

Wallenstein pochodził z młodszej linii rodziny czeskiej, szlachetnej lecz niezamożnej. Czechy od czasów wojen husyckich nie wróciły już nigdy zupełnie na łono kościoła katolickiego, jakkolwiek i katolicyzm dosyć tam był zakorzeniony, głównie za skrzętnem staraniem zakonu jezuitów. Protestantyzm opierał się na stanach, katolicyzm na panującym dworze; ztąd poszło, że ten wybitny kontrast religijny oddziaływał też i na działalność każdego pojedynczego obywatela tego królestwa. Młody Albrecht Wacław Euzebiusz Wallenstein należał z pochodzenia rodowego do ewangelickiego stronnictwa. Gdy rodzice wczas go odumarli, dostał się w opiekę wujowi swemu, Slavacie. Ale już w szkołach okazywał butę, gwałtowność i umysł niepodległy, niemogący się pogodzić z ograniczonym zakresem wychowania narodowo-czeskiego; lgnął raczej do ogólniejszej kultury, z piętnem włoskiem i katolickiem. Okiełznali go trochę w Ołomuńcu jezuici, którzy wyhodowali całą generacyą, condottierów, jak: Maksymiliana bawarskiego, Tilly'ego i Ferdynanda; lecz powolne, jak im się zdawać mogło, narzędzie przemieniło się w straszliwe, które sami później zniszczyć musieli. Wallenstein kształcił się potem w uniwersytecie padewskim, aż wstąpił do wojska pod wodzą, generała Basta; po skończonej zaś wojnie zbliżył się do arcyksięcia Macieja, opiekującego się wówczas protestantami.

Tu widocznie pomyślał o zaczęciu swojej karyery, do czego mu niemało pomogło ożenienie ze starszą od siebie kobietą, Nekissową, po śmierci której, rychło nastąpionej, dostały mu się w spadku znaczne jej dobra w Morawii.

Odtąd równa się z szeregiem czeskich magnatów, a blaskiem zbytku olśniewa wszystkich na dworze cesarza Macieja; wkrótce zaś potem pomaga bardzo w porę arcyksięciu Ferdynandowi w wojnie (1617) przeciw Wenecyanom, zaco książę długo wdzięczność mu zachował. Już wówczas okazywał się Wallenstein takim, jakim bywali wasalowie dawnych czasów: mimo pewnej podległości samodzielnym, a względem zależnych od siebie panem absolutnym. Hojnością jednał sobie serca, ale nadzwyczajnym zbytkiem do zazdrości pobudzał innych. Z okazyi tej wojennej wyprawy, zdobył sobie polityczne i społeczne stanowisko, rozstrzygające bezwarunkowo o blizkiej i dalszej jego przyszłości.

Wyprawa wenecka bowiem złączona była z przeprowadzeniem sukcesyi Ferdynanda w państwie niemieckiem, prawie wbrew woli cesarza Macieja. Do knowań w tym celu przedsięwziętych w otoczeniu cesarza i w otoczeniu Ferdynanda (naówczas króla), na czele których stali hr. hr. Eggenberg i Harrach, przyłączył się Wallenstein, ożeniwszy się z córką. hr. Harracha. Żonę tę, z którą, miał jednę córkę, kochał zawsze gorąco; przez nią też został spowinowacony z dwiema najpotężniejszemi rodzinami, mającemi największy wpływ na Ferdynanda.

Zaledwo zawarto pokój z Wenecyą, gdy w Czechach wybuchły niepokoje. Dla Wallensteina nadeszła chwila stanowcza. Oderwawszy się od wiary swych rodaków **), miałże jeszcze zwalczać ich swobody prawami zabezpieczone? Niedługo się jednak wahał, zniewolony swem u dworu stanowiskiem. Czechy, pragnąc w lidze z innemi krajami należącemi do Austryi wspólne przedsięwziąć środki, obrały wodzem swym hr. Thurna, który też w r. 1619 (właśnie Ferdynand II został cesarzem) wyruszył w pole. Wallenstein, jako pułkownik pięciotysięcznego wojska, złożonego z Morawian, przekonał się na miejscu, że lud i żołnierze gotowi są. do walki z cesarzem. Z właściwą jednak sobie bezwzględnością, nietylko że się od opornych odłączył, ale nadto zabrał z sobą kasę wojenną, co najwięcej jego rodaków oburzyło, lecz zyskało mu łaskawe względy Ferdynanda, w około którego wierni poczęli się gromadzić. Wspomnieliśmy już we wstępie o marszu Thurna razem z Betlen - Gaborem na Wiedeń. Boucquoi i Dampierre stali w daleko gorszej pozycyi; tu także, pośród największego ognia, trzymał się Wallenstein że swoim pułkiem i z tysiącem kirysyerów, wysztyftowanych własnym kosztem.

Ówczesne położenie Europy, pomoc jaką. cesarz między innemi otrzymał i od króla polskiego Zygmunta III, który wbrew woli narodu przysłał mu swych sławnych Lisowczyków, zmusiły Gabora do odwrotu. Zwycięztwo cesarza było zarazem zwycięztwem jego zwolenników i pognębieniem przeciwników, ogłoszonych teraz za zdrajców stanu, z pozbawieniem wszelkiego majątku. W tym frymarku niecnym, w którym, jak już wspomnieliśmy, odznaczył się ks. Lichtenstein, człowiek wysoko w łaskach u cesarza będący, a zarazem niezmiernie bogaty, można było, jak się wyraża Ranke, dobre porobić interesa. Przysądzono też Wallensteinowi znaczne dobra jednego z jego krewnych. Wtedy to kupił majątki Friedland i Reichenberg (do czego należały zamek i miasto) za 150000 guldenów. W 1623 mianowany został księciem Friedlandu.

Z księztwa swego wypędziwszy protestantów, zamyślał nowy książę ufundować tu własnym kosztem biskupstwo, co byłoby mu większej jeszcze dodało powagi, lecz do tego nie przyszło. Położenie Europy stawało się tymczasem coraz bardziej zawikłanem: Betlen-Gabor, zawsze nanowo rozpoczynający walkę, zawsze pełen szerokich planów, chcący nawet z pomocą protestantów koronę polską pozyskać, popierał wolność religijną prawie w całych Węgrzech, a w r. 1623 wojnę przy pomocy Turków nanowo rozżarzył. Ferdynand II, mszcząc się wyboru Fryderyka na króla czeskiego, nietylko go z rodzinnego kraju wypędził, ale mu jeszcze odebrał godność elektora, przekazawszy ją Maksymilianowi bawarskiemu. Postępek ten rozdzielił stanowczo dwa stronnictwa religijne. W obronie protestantów i Fryderyka V wystąpił jego krewny król duński; we wschodniej zaś Europie toczyła się podobna walka między Szwecyą i Polską. Gustaw Adolf sądził, że stawszy się panem Polski, z łatwością Fryderyka przywróci na, tron czeski. Hiszpania też, ponowiwszy wojnę z połączonemi Niderlandami, zjednoczyła niejako swoję politykę z niemiecko-austryacką, na co znowu Anglia nie mogąc patrzyć spokojnie, zawarła przymierze z Holandyą.

Skutkiem tych wszystkich kombinacyj, rozmaicie ugrupowały się mocarstwa, roznosząc pożar wojny po całej Europie. Anglia, Francya, Holandya, Sabaudya, Wenecya, Betlen-Gabor i Turcya trzymały razem. Jest-to epoka nader ważna w dziejach; miały się bowiem roztrzygnąć losy między Austryo-Hiszpanią jako przywrócicielką katolicyzmu, a europejską opozycyą, ochraniającą protestantyzm. Austrya i Hiszpania działały w myśli analogicznej z dumnemi planami Filipa II. W takiem to przesileniu podjął się Wallenstein obrony domu austryackiego w Niemczech, ofiarując cesarzowi wystawienie swoim kosztem potężnej armii. Cesarz nakazał mu zabrać 20, 000 ludzi. — "To niedosyć — odrzekł — trzeba 40 lub 50, 000, bo armia taka sama się potrafi utrzymać i wyżywić. " I otrzymał władzę bez granic nad swem wojskiem, z prawem mianowania oficerów wszelkich stopni. Plan jege zasadzał się na żywieniu armii kosztem ludności przyjaznej czy wrogiej, protestanckiej czy katolickiej. W prowincyach protestanckich o pozór było łatwo, w katolickich zasłaniał się koniecznością.

W ten sposób całe Niemcy stały się niebawem łupem najemnego żołdactwa. Trzymając pod swemi sztandarami awanturników z całego świata, ludzi bez skrupułu i bez jutra, miał w nich najposłuszniejsze i ślepo oddane sobie narzędzia. Ranke utrzymuje wprawdzie, że Wallenstein pragnął iżby chłop i mieszczanin żyć mogli obok żołnierza; atoli to pewna, że hordy te niszczyły pola i zasiewy, gnębiły mieszczan i rolników, pozostawiając wszędzie za sobą groby tylko, popioły i śmierć. Nadaremnie tysiące skarg i jęków wznosiło się do tronu Ferdynanda!..

Wallenstein usadowił się w niższej Saksonii. Sprzymierzeńcy protestantów, Anglia i Holańdya, dały królowi duńskiemu potężne środki do przywrócenia dawnego stanu w Niemczech. Krystyan rozporządzał, prócz własej swój armii, wojskami Mansfelda, ks. Brunswiku i ks. sasko-weimarskiego. Gdyby był miał tylko do czynienia z samym generałem Tilly, kto wie jakąby klęskę zadał planom Ferdynanda; potrzeba mu więc było koniecznie niedać się połączyć obydwom armiom (Tillego i Wallensteina). Ufał że Wallenstein ruszy na odsiecz zagrożonym Węgrom i Szlązkowi, ale się omylił. Mansfeld przeto podjął się zatrudnić Wallensteina i w tym celu przeszedł Elbę; lecz w krwawem spotkaniu cała jego kawalerya pierzchła z placu, a cesarscy odnieśli wielkie korzyści. Krystyan widząc skrzyżowany swój plan strategiczny, zażądał od Betlena pomocy: Wallenstein zaś, zmuszony zagrożonym krajom dziedzicznym biedz na pomoc, wyruszył do Szlązka, a ztamtąd do Węgier.

Krystan jednak został znowu przez Tillego pobity, głównie za sprawą kawaleryi Wallensteina, którą ten Tillemu na pomoc posłał. Najważniejszym więc przeciwnikiem był teraz Betlen-Gabor, nieustannie ruchliwy, nieustannie zawierający i zrywający przymierza, który podburzył wszystkie mocarstwa i razem z wodzem tureckim posunął się przeciw Wallensteinowi. Ten atoli nie lękał się przymierzy, bo w tym czasie pisał: "Muszę się teraz bić z Betlenem. Mansfeldem i Turkami, ale nic mnie to nie trwoży."

Bądź co bądź, obie strony, dla różnych przyczyn, nic w tym czasie nie zdziałały; Wallenstein zaś, jakkolwiek zawarł niekoniecznie korzystne zawieszenie broni, umożebnił wszakże przez to dalsza walkę katolików przeciw protestantom w Niemczech. Wyprawa przeto r. 1626 nie doprowadziła do niczego rozstrzygającego, jakkolwiek wpływ i powaga Wallensteina niezmiernie urosły, a zarazem jawnie okazała się głęboka jego zdolność polityczna, o której wątpił Gustaw Adolf, mieniąc go poprostu szaleńcem.

Wallenstein miał do czynienia z dwoma bohaterami: najprzód z Mansfeldem, który długo uważany był za pierwszego wodza w Europie, a który teraz właśnie umarł, wysilony trudami wojennemi całego życia, a następnie z Betlenem, dzielnym, energicznym, rozumnym i przedsiębiorczym wojownikiem. Nadto położenie jego stało się szczególnem przez to, że wystawił cesarzowi armią, własnym kosztem i na swoję odpowiedzialność. Dawało mu to prawo do pewnych wymagań, które uwzględnić należało, jakkolwiek ograniczało to bezpośrednią władzę cesarza nad wojskiem. Z drugiej strony, jako mianowany wódz najwyższy, reprezentował on osobę cesarską, której urok szczęściem wojennem podniósł nawet w północnych Niemczech, gdzie Karol V nigdy wiele zdziałać nie mógł. Nie podobało się to naczelnikom ligi katolickiej, którzy dotychczas na swoję wojowali rękę.

Tu się zaczyna sieć intryg, oplatających nieznacznie Wallensteina, działającego samodzielnie i bez względu na prawa terytoryalne pojedynczych katolickich książąt. Ligiści podnieśli ogromny krzyk przeciw samodzielności naczelnego wodza, przeciw uciskowi, jakiego doświadczali poddani ich ziem. Żądali już wtedy oddalenia Wallensteina, starając się to żądanie upozorować twierdzeniem, że prawdziwych bitew nie stacza, chociaż ogromne utrzymuje wojsko. Hiszpański też poseł nie omieszkał wystąpić z głośnemi skargi. Wallenstein, rozgniewany temi knowaniami, które i u dworu nie pozostały bez echa, zaczął przebąkiwać o swojem uwolnieniu; dwór zaś cesarski w fałszywem znalazł się położeniu, bo obie strony dały dowody niewyczerpanej zasługi, a obie stawiały żądania wprost sobie przeciwne.

W rozmowie jaką pierwszy minister ks. Eggenburg miał z Wallensteinem, dowodził mu ten, że cesarz powinien trzymać zawsze w pogotowiu 70-tysięczną armią, ona bowiem, istniejąc przez lat kilka, tak zaciąży nieprzyjaciołom, że sami poproszą o pokój, a wreszcie z jej tylko pomocą będzie on mógł prowadzić wojnę na wszystkie strony. Eggenburg został zupełnie przekonany, tem bardziej że tym sposobem miano ograniczyć wszelkie zachcianki samorządztwa stron nietylko protestanckich, ale i katolickich. Spełzły więc na niczem knowania przeciwników i spełznąć musiały, bo w głównym swym celu polityka cesarskiego rządu i naczelnego wodza zgadzały się na jedno i to samo.

W r. 1627 ponowiły się skargi i narzekania, a co więcej, poselstwo ligistów zjechało się w Wiedniu z samym Wallensteinem, który wręcz posłów zapytał, czy cesarz ma być tylko malowaną lalką? na co oświadczyli, że żądają ograniczenia władzy cesarskiej i odpowiedzialności jej przed państwem. Późniejszy zjazd ligistów, żądający zniesienia kontrybucyj i werbunków, niewiele też pomógł, owszem, rozdrażnił tylko potentata, jakim już teraz był Wallenstein.

Król Krystyan w r. 1627 rozpoczął kroki nieprzyjacielskie nanowo, zawiadomiwszy o tem sprzymierzone państwa. Zewsząd przyłączały się do niego hufce zbrojnych: hr. Thurn, francuzcy hugonoci i kilka tysięcy walecznych Szkotów; z niemieckich zaś książąt dzielny Bernard, książę weimarski.

Lecz znów zmieniły się okoliczności polityczne. Turcy, zaprzątnięci odzyskaniem Belgradu, gotowi byli do zawarcia pokoju, który istotnie doszedłszy do skutku, sparaliżował dz.iałalność Betlena, nie liczącego bynajmniej na opiekę swych protestanckich przyjaciół. Duńsko - niemieckie wojska, pozbawione w ten sposób pomocy Betlena, ujrzały się narażone na napad Wallensteina, który, zorganizowawszy napowrót rozpierzchnięte szeregi, mógł teraz uderzyć całemi siłami. Dotąd zawsze zręczny i ostrożny, postarał się on o to, że Polska trzymała w szachu króla szwedzkiego, nie mogącego z jej krajów wkroczyć do państw austryackich, jak zamierzał. W tym celu posiał tam nawet Wallenstein kilka pułków. Nie przydało się też na nic oddziaływanie króla na religijny zapał protestantów, bo wojsko Wallensteina składało się po większej części z samych protestantów. Po kilku bitwach przekonał się król duński, że zrzec się musi Szlązka, który Wallenstein opanował, nałożywszy swoim zwyczajem potężną kontrybucyą i pobrawszy zakładnika. Zdobytych kilkadziesiąt sztandarów posłał do Wiednia. Zagrożonemu Krystyanowi nie przyszła na pomoc Francya, której jednak wiele zależało na ograniczeniu wpływu hiszpańsko - austryackiego, wmieszana bowiem była, wówczas w zatarg wojenny z Anglią. Krystyan, pozostawiony sam sobie, bronić musiał bardzo rozległego terytoryum, co mu tem trudniej przyszło, że nie był pewnym ani mieszkańców, ani wojsk swoich. Kiedy wiec Wallenstein, pod którym walczyli Tilly i ks. luncburski, podsunął się z ogromnemi stosunkowo siłami, można, już było przewidzieć nieuchronną klęskę.

Tak się też stało. Wojsko króla duńskiego, przejęte strachem panicznym, rozprzęgnięte nieładem i niekarnościa, pierzchło, n Wallenstein (bo Tilly zaraz w początku, jako ranny, odstąpił) mógł tym razem dowieść swoim antagonistom, że sam wyłącznie duńską tę wyprawę ukończył.

W miarę tych zwycięztw, rosła coraz bardziej pycha domu austryackiego. Zakieślono szerokie i daleko sięgające plany. Chciano Polskę, przez doprowadzenie do pokoju ze Szwecyą, pozyskać zupełnie dla cesarstwa. Wallenstein przedstawił Gustawowi Adolfowi rozliczne korzyści, pozyskanie Norwegii nawet, byle tylko zechciał iść ręka w rękę z Hiszpanią i cesarstwem. Ofiarowano mu królestwo duńskie, obiecując że król polski zrzecze się swych pretensyj do tronu szwedzkiego i że Inflanty, o które tyle sporów toczyły północne państwa, zostaną przy Szwecyi. Między innemi argumentami Walhmsteina był i ten, że cesarz nie ścierpi wojny między Polską i Szwecyą, jako między chrześciańskiemi państwami, w którą to wojnę koniecznie wmieszaćby się musieli niewierni (Turcy i Tatarzy). Słowem wzmogła się idea wschodniego chrześciaństwa, pod egidą cesarza, a raczej idea cesarstwa, jako uniwersalnego wszechwładztwa. Nadto Wallenstein miał myśl, po dokonaniu tego przewrotu, uderzyć całą potęgą na Polskę, o czem z korespondencyi jego z kardynałem Caraffa przekonać się można. Szczegóły tego planu, dowodzącego niepowszedniosci pomysłów Wallensteina, przekonywają zarazem, że w tej jeszcze epoce oddany był ślepo cesarzowi, dla którego na Wschodzie, tak samo jak i w Niemczech, kraje podbijać pragnął. Może i niebardzo pomylił się jeden z jego biografów, mówiąc: "człowiek ten, badając starannie postępki tych, którzy z nizkiego stanowiska doszli do najwyższej władzy, nosił się zawsze z wielkiemi myślami, równie wielkich w przyszłości spodziewając się rezultatów." Wierność swą w tej epoce posuwał tak daleko, że chciał, po zdobyciu Konstantynopola, zostać i nadal wasalem cesarza. Nie była to wreszcie mrzonka, skoro kardynał Caraffa doniósł o tem papieżowi, który list w tej materyi wystosował do Wallensteina. Jednakże, zakreślając tak kolosalne plany, nie zapomniał też, swoim zwyczajem, i o sobie.

Wspomnieliśmy już o bogactwach Wallensteina, i zaprzeczyć nie można, że ogromne środki jakiemi rozporządzał, sposób jego życia i zachowanie się cokolwiek teatralne, wywierające zawsze wrażenie na tłumach, olśniły społecznych, stojących bliżej i dalej Wallensteina. Ukazywał się też zawsze publicznie, otoczony nadzwyczajnym blaskiem, pozwalając uczestniczyć w zbytku wszystkim kupiącym się koło niego. Oficerowie żyli wspaniale u jego stołu, do którego podawano zwykle sto potraw. I nietylko tłumy, ale i najwięksi magnaci olśnieni byli tą wspaniałością azyatycką. Do pałacu jego w Pradze wchodziło się przez sześć bram, na co potrzeba było zburzyć sto domów. Liczne zamki pobudowano w licznych jego dobrach. Dwudziestu czterech szambelanów, najlepszej szlachty, służyło mu, a kilku z nich odesłało klucz swój zloty cesarzowi, przekładając służbę u wodza. Prócz tego trzymał 60 paziów, których kazał wyborowo kształcić; pięćdziesięciu trabantów stało dzień i noc w przedpokoju jego; sześciu baronów i tyluż szlachty pełniło służbę ordynansową; w ogóle tysiąc osób liczyło się do jego domu, a przeszło tysiąc koni stało na stajni. Kiedy był w drodze, sto powozów sześciokonnych wiozło jego służbę i bagaże, a sześćdziesiąt karet i pięćdziesiąt wierzchowców jego świtę, którą poprzedzało dziesięciu trębaczy. Bogactwo liberyj i ekwipaży, udekorowanie apartamentów, niemniej były świetne. W obozie bawiono się wesoło. Wallenstein, trzymając w surowej karności wojsko, patrzył przez szpary na tłumy muzyków, kuglarzy i kobiet wałęsających się między żołnierstwem, tak że pod murami Norymbergi 15,000 kobiet towarzyszyło jego armii.

Zobaczmy teraz, w jaki sposób umiał nagromadzić tak dziś jeszcze zadziwiającą fortunę.

Mimo całej tej rozrzutności umiejąc być oszczędnym i zabieglym, skorzystał z okoliczności, wytworzywszy sobie terytoryalną własność niezmierną, którą uczynił jaknajmniój zawisłą. Dostawszy po czeskich rozruchach księztwo Friedlandu, przemienił je na dziedziczne i obwarował prawami wyjątkowemi. Tak np. mógł udzielać szlachectwo, bić monetę i rządzić jak udzielny niemiecki książe. Zawarował sobie również, co mu później poczytano za dowód, że już wtedy o zdradzie myślał, iż właściciel ziemski którejkolwiek z jego posiadłości, w razie popełnienia zdrady stanu, ma być karany życiem, ale majątku nie tracić. Po szczęśliwie ukończonej szlązkiej wyprawie, otrzymał księztwo niegdyś piastowskie Źeganu (Sagan), za które zapłacił tylko 150,000 guldenów, i zasiadł między książętami szlązkimi. Ale ambicya jego jeszcze wyżej sięgała. Po duńskiej wyprawie nabył znowu dobra, które oszacowano na trzy miliony guldenów, i wtedy, pyszny zwycięztwem, zażądał od cesarza Meklemburgu. I stało się to zwyczajem ówczesnym, że dobra i księztwa zbuntowanych rozdawano zasłużonym, w czem główny przykład dał Wallenstein. I teraz więc poczytano za zbrodnię książętom meklemburskim trzymanie strony króla duńskiego. Nic zatem dziwnego, że wódz który cesarza uczynił panem od morza adryatyckiego do niemieckiego, mógł żądać wielkiego łupu. Była też chwila, że po klęsce Krystyana, chciano go zrobić królem duńskim. Skończyło się jednak na tem, że mu oddano księztwo meklemburskie, ze wszelkiemi władczemi prawami, również jak i część dochodów, resztę przeznaczywszy na zapłatę wojska. Cesarz postąpił w tem bezprawnie, mając tylko na oku zasługi Wallensteina obecne i możebne w przyszłości. Po zainstalowaniu nowego księcia, wypędzono dawnych książąt, nie pozwalając im nawet żon swych w kraju zostawić. Nadto, w przypomnieniu dawnych praw cesarzów nad morzami okalającemu państwo, ustanowił Ferdynand Wallensteina admirałem bałtyckiego morza, naprzekór Danii, która rościła sobie pretensye do zwierzchnictwa nad niemieckiemi morzami. Został więc dowódzcą naczelnym na lądzie i morzu, co się wnet okazało potrzebnem, bo wojna była już blizką.

*) Źródłami temi są: Eduard Vehse Gesehichte des osterreichischen Hofes und Adels. — Max-Pelzel Kurzgefasste Geschichte der Bohmen. — Czechia i Czechowic p. Ed. Chojeckiego. Berlin 1847. — Mebold Der 30-jahrige Kriear und die Helden desselben: Gust. Adolf K. v. Schw. und Alb. Walleustein Herz. v. Friedland. Stuttgart 1835 — 40. — Conspiratiou de Wallenstein par Sarrasin, Paris 1835. — Schiller Geschichte des 30 jahrigen Krieges. — Zober E. H. Ungedruckte Briefc A. v. Wallensteins und Gustaw Adolfs. Stralsund 1830.

**) Spadłszy raz z okna bez szwanku, został katolikiem, przekonany że do wielkich stworzony jest rzeczy. (Sarrasin).

IV.

Dania i Norwegia, raz zaczepione, wsparły swego króla, choć rozpoczął wojnę wbrew woli stanów, a i Gustaw Adolf, mający zawsze poczucie wielkości sprawy której się poświecił, a zarazem lękający się planów domu austryackiego, podał rękę staremu swemu przeciwnikowi Krystyanowi IV. Całość i bezpieczeństwo państwa szwedzkiego i duńskiego zależała na utrzymaniu się przy morzu baltyekiem.

Wallenstein, działający na własną już rękę, chciał się koniecznie zabezpieczyć w miastach nadbrzeżnych i obsadzić, je swemi załogami. Miasto Stralsund, o które mu najwięcej chodziło, oparło się przyjęciu załogi w swych murach, polegając na swych przywilejach, nadających mu, mimo łączności z państwem, wyjątkową samodzielność. Sprawa ta ciągnęła się dość długo; Stralsundczycy zapłacili zrazu część kontrybucyi, byle się od załogi uwolnić; ale gdy pułkownicy Wallensteina obsadzili wojskiem Danholm, małą miejscowość, leżącą między Stralsundem a wyspą Rugią, siłą wojsko to wygnali. Rozdrażniony mocno Wallenstein, właśnie wtedy układający plany co do Turcyi, rad byłby zawrzeć pokój z Danią, a w tym celu potrzebował mieć w swej mocy znaczniejsze miasta portowe. Mieszkańcy tak małego grodu oparli się zuchwale potędze tego wodza, postanawiając bronić swej religii (augsburskiego wyznania) do ostatniej kropli krwi. W ten to sposób idea religijna burzyła w niemieckiem państwie zgodę polityczną, która nieraz zdawała się na wieki już zawartą. Wkrótce duńskie i szwedzkie posiłki przybyły w pomoc miastu, przemienionemu teraz w ognisko nowego północnego związku, stającego w poprzek zdobywczym planom Austryi.

Dla Wallensteina wojna ta nie była już sprawą cesarstwa jedynie i katolicyzmu, ale jego własną, bo chodziło o utrzymanie się przy nowonabytem księztwie meklemburskiem. Zagroziwszy miastu że je zniszczy, "choćby żelaznemi okowami przytwierdzone było do nieba" — wyruszył przeciw niemu z 20,000 ludzi i doskonali} artyleryią i zaraz do miasta szturm przypuścił. Mieszkańcy przelęknieni, choć ich broniły posiłkowe hufce, posłali deputacya do "najsławniejszego książęcia," —którą Wallenstein przyjął łaskawie. Gotowi już byli przyjąć załogę dwutysięczną. Już prawie warunki traktatu były spisane, gdy nagle ukazał się król duński z 200 statkami i 8000 żołnierzy na wodach wyspy Rugii, zamykając cesarskim odwrót, a tuż za nim szły szwedzkie posiłki. Wallenstein, nie będąc panem morza, uląkł się napadu nieprzyjaciół wewnątrz państwa i odstąpił od oblężenia, cofając się do Gustrowa, swej nowej meklemburskiej stolicy. Obawy jego były słuszne, król duński bowiem zaszedł mu z tylu, zajął Usedom i usadowił się w zamku Wolgast, należącym do księcia pomorskiego. Chwila była ważną. Niepowodzenie pod Stralsundem wyrodziło opozycyą w kraju; naczelny wódz nie był pewnym ani sprzymierzonych, ani miast. Zebrał przeto ile mógł wojska i pociągnął z całą siłą na Wolgast. Zrazu znalazł dzielny opór, lecz wkrótce, przebrnąwszy w bród, przeraził tak Duńczyków, że wnet kawalerją i piechota poszły w rozsypkę, a król wraz ze skarbami swemi i armatami wsiadł na okręt i ratował się ucieczką. Wallenstein tym dzielnym napadem dowiódł talentu wodza, a zarazem uchronił się od groźnych bardzo następstw.

Danii bez siły morskiej podołać nie było można i wojna dalej prowadzona, mogłaby się jeszcze ciągnąć bezskutecznie lat dziesięć. Zgodzono się więc na zawarcie pokoju, w którym to celu zebrał się w roku 1629 kongres w Lubece. Warunki z obu stron, cesarskiej i szwedzko — duńskiej, stawiano zrazu harde i trudne. Strona wyzwana mogła była wiele wytargować, gdyby król duński więcej był ufał Gustawowi Adolfowi, lub też mniej czuł się książęciem niemieckim. Ale Wallenstein, któremu chodziło o pojednanie króla Krystyana z cesarzem, zagodził sprawę stanowczo, radząc oddać mu Holsztyn, Szlązk i Jutlandyą, bez policzenia kosztów wojennych. Wzajemnie król duński niemałe poczynił ustępstwa, przyznając między innemi Wallensteinowi księztwo meklemburskie, z poświęceniem swych kuzynów, książąt legalnych. Zaraz też po zawarciu pokoju w Lubece odsądził cesarz książąt meklemburskich wraz z ich potomstwem od tronu na wieczne czasy, oddając go wraz z hrabstwem szweryiiskiem księciu friedlandzkiemu, i to ze wszelkiemi prawami i przywilejami.

Wallenstein, mający teraz olbrzymie posiadłości w Szlązku, Czechach i północnych Niemczech, zamyślał, jak wszyscy polityczni parweniusze, ugruntować dynastyą, lecz w braku syna, przekazać chciał swemu bratankowi prawo następstwa, wraz z księztwem meklemburskiem. Wiedział atoli, że jeszcze w obronie tych nabytków niejedne walkę stoczyć mu przyjdzie. System jego wyniesienia się, tak niezwykłego w owych czasach, opierał się właśnie na przywróceniu i ugruntowaniu jaknajpotężniejszej władzy cesarza. Pod jej osłoną mógł on werbować wielkie armie i trzymać je w kraju, mógł przeciwników swych, jak buntowników, karać, korzystając z arcy wygodnego prawa konfiskaty, które też niemało pobudziło łupieżczego ducha jego żołnierzy. Idea religijna, przewodnicząca mu niegdyś w wyprawie czeskiej, dziś ustąpiła militarnej. Wszak miał całe pułki złożone z protestantów, miał także wielu dowódzców protestanckich. Militaryzm, najabsolutniej i prawie w nowoczesnym duchu pojęty, militaryzm jako najwyższa władza, rozstrzygająca spory państwa stanowczo, bez względu czy wręcz. narusza prawa jego podstawowe, był jak na teraz głównym celem Wallensteina. Wydawał rozkazy, nie radząc sie kancelaryi cesarskiej, nakładał kontrybucye, rozporządzał konfiskatami i przywłaszczył sobie, rzec można, księztwo meklemburskie, bo tylko za zezwoleniem cesarskiem a wbrew woli elektorów.

Wszystko to sprzeciwiało się kardynalnym ustawom państwa, a zarazem pobudziło do nienawiści elektorów, pomiędzy którymi pierwsze miejsce zajmował Maksymilian bawarski, naczelnik ligi katolickiej. Między nim a Wallensteinem rozżarzyła się teraz walka nietyle nawet osobista, ile zasadowa, jako między przedstawicielem władzy cesarskiej najrozleglejszej, a elektorskiej, mającej za sobą, opozycyą stanów. Lecz na tę opozycyą dumny wódz nie zważał, utrzymując że wobec woli cesarskiej wszystkie uprawnienia ustąpić powinny, że cesarz musi być panem u siebie, tak jak nim jest król francuzki lub hiszpański, i nareszcie że syn cesarski obejdzie się bez wyboru elektorów, obejmując tron prostem prawem następstwa. Dumne te i harde słowa komentowali elektorowie, roznosząc wieści że Wallenstein elektorów znieść i stany państwa usunąć pragnie; lękali się zaś tak dalece słów tych ziszczenia, że nawet połączyli się z dwoma elektorami protestanckimi, saskim i brandeburskim.

W tym czasie cesarz, nakłaniany i podżegany przez elektorów katolickich i przez jezuitów, którym we wszystkiem ulegał, postanowił zadać ostatni cios wolności niemieckiej. Wydał edykt destytucyjny (1629) odnośnie do wszystkich dóbr kościelnych, które sio dostały protestantom po traktacie passawskim. Edykt ten nosił na sobie wszystkie cechy wypowiedzenia wojny religijnej. Uchwaliła go większość elektorów, samych katolików, a potwierdził cesarz, jako najwyższy sędzia. Protestanci nadaremnie się bronili, ze takiej uchwały nie mogą wydawać ani cesarz, ani jego sądy, najbardziej tu interesowane, że interpretować prawa może tylko całkowite zgromadzenie stanów państwa. Dekret otrzymał sankcyą i miał być zaraz w niższej Saksonii wykonany, za pośrednictwem generała Tilly. Gorliwi rajcy nie chcieli pamiętać, że tym edyktem obalali co prawda reformacya, ale zagrażali zarazem wierze i przekonaniom mieszkańców północnych Niemiec. Rada wojenna wręcz oświadczyła, że powstanie ztąd wojna religijna, której koniec przewidzieć trudno. A książę friedlandzki miałże być za edyktem, który przygotowało czterech jego najzawziętszych wrogów? Nigdy znieść nie mógł świeckiej władzy duchowieństwa, sam w nieustannych będąc zatargach z biskupami; teraz zaś przywrócenie katolicyzmu drogą takich reform wydało mu się najniestosowniejszem. "Cesarzowi — rzekł — potrzeba rekrutów, a nie reform." Rad byłby widzieć przewagę katolickiej wiary pod opieką cesarza, ale drogi prześladowania obrać nie chciał. Opór nieugięty łatwo było przewidzieć. Protestanci, których wywłaszczano z dóbr odziedziczonych, a którzy w następstwie obawiali się naruszenia najdroższych swych praw, w związku z niektórymi książętami, mianowicie z elektorem saskim (którego synowi odebrano administracyą Magdeburga i oddano arcyksięciu Leopoldowi, synowi cesarza), zaczęli się ogladać po za siebie, na zagranicę, a jednocześnie obliczać swoje siły. Magdeburg, równie jak Stralsund, przenikniony był duchem energicznego oporu. Wallenstein zrozumiał, że wnet cala ludność jak jeden mąż powstanie, i dlatego wszedł z Magdeburgiem w układy. Słał przedstawienia do cesarza, że edykt restytucyjny poruszył nienawiść miast potężnych i że zamiast zapewnić się wewnątrz, dla stawienia tem dzielniejszego oporu nieprzyjaciołom zewnętrznym, rozżarzyło się teraz najniepolityczniej wojnę w kraju. Mówił prawdę, bo teraz stanęły ze sobą w przeciwieństwie nietylko dwie religie, ale i rozmaite kwestye polityczne, tyczące się praw stanów i cesarza.

Równocześnie położenie Europy znowu się zmieniło. Francya, po zdobyciu Rochelli, mogła teraz swobodnie śledzić podejrzane jej działania domu austryackiego i hiszpańskiego. Najwięcej jednak w danej chwili zaważył na szali Gustaw Adolf wróg Austryi i polityki Wallensteina, dotychczas zatrudniony w Polsce, teraz zas zbliżający się do Niemiec. Wallenstein lękał się tego najbardziej, bo cały kraj, wiedząc o jego zbliżaniu się, nabrał otuchy, gotowym będąc do otwartego buntu, a równocześnie i Francya przygotowała już sobie w Niemczech sprzymierzonych, nawet między katolikami. Wallenstein miał wszystkim stawić czoło. Czuł się do tego zasłabym, już ze samych względów strategicznych; chciał wiec przedewszystkiem uspokoić wewnętrzna burzę, godząc zwaśnionych ile mógł, a równocześnie podmawiał księcia Lotaryńskiego, żeby wkroczeniem w granice Francyi uwagę jej od Niemiec odciągnął. Aliści wśród tych zabiegów uczuł, że mu się ziemia z pod stóp usuwa. Intrygi ligistów przeciw niemu wszczęły się potężnie. Zgromadziwszy się 1630 r. w Mergentheim, ligiści żądali radykalnego przekształcenia cesarskiego wojska i zmiany naczelnego wodza; żądali iżby w miejsce znienawidzonego Wallensteina, sam cesarz lub członek familii cesarskiej objął dowództwo. Cesarz, któremu w wyborze syna chodziło o elektorów, nie mógł wręcz pominąć skarg tych gwałtownych, a nie chciał znowu oddalić człowieka, który mu był tak niezbędny w przeprowadzeniu dynastycznych zamiarów i któremu wreszcie całą, swoję potęgę zawdzięczał.

Kiedy cesarz z dworem swym stanął w Ratysbonie 1630 r., intryga już dojrzała. Zebrani katoliccy elektorowie przełożyli cesarzowi memoryał, wyrażający obawy co do stanu obecnego i przyszłego i oskarżający wielostronnie Wallensteina. Dopomagał im dzielnie ambasador francuzki, kapucyn ojciec Józef, sławny powiernik Richelieu'go. Wszyscy jednomyślnie zażądali odebrania dowództwa Wallensteinowi: nienawiść długo tajona wybuchnęła z calą siłą. Cesarz, tak przynaglony, wydał elektorom rezolucyą po ich myśli, żądając tylko ażeby dymisya dana Wallensteinowi nie dotykała w niczem czci jego. Wallenstein przyjął tę wiadomość, niepozbawiającą, go w gruncie rzeczy łaski cesarskiej, napozór obojętnie; dopiero gdy nie otrzymał żadnej od cesarza odpowiedzi na swe pismo, uczuł się srodze dotkniętym i wyraził się głośno, że odtąd dworowi Austryi służyć nie będzie.

Natychmiast pożegnał [świetny dwór swój, przeniósłszy się do Giczyna, wspanialej swej rezydencyi w Czechach. Dwór i część wojska rozpuścił, resztę zaś oddał pod rozkazy Tilly'ego. Elektorowie, odniósłszy tym razem zupełne zwycięztwo, zamierzali zarazem edykt restytucyjny doprowadzić do skutku, boć przecież jedno z drugiem ściśle było połączone. Nie przeszkadzała im ku temu blizkość króla szwedzkiego; owszem, pełni byli otuchy, że go wnet pokonają, a wtedy biada jego zwolennikom! Wtedy znów szereg konfiskat na dobre się rozpocznie. Tymczasem skrzętnie i czemprędzej zabierając dobra kościelne na rzecz cesarza i ligi, oczekiwano z Włoch powrotu wojsk, które, po zawarciu pokoju z Francyą już tam niepotrzebne, stanowczo teraz działać mogły przeciw królowi szwedzkiemu. Ale się oszukano. Polityka ówczesna, wiecznie ruchliwa i zmienna, i teraz nagle się zmieniła. Richelieu, z chwilą śmiertelnej choroby Ludwika XIII, potrzebował, dla utrzymania się przy władzy, dalszego prowadzenia wojny, a wreszcie świeżo zawarta ugoda z Austryą wydala mu się teraz niedogodną. Wojska zatem niemieckie Włoch opuścić nie mogły, a przeciw królowi szwedzkiemu, który codzień stawał się grozniejszym, nie miano żadnych środków obronnych. Cesarz ani na ucisku protestantów, ani na dymisyi Wallensteina nic nie zyskał, bo nawet nie przeprowadzono wyboru jego syna, a przeciwnie spowodował zjednoczenie się wszystkich protestantów z Gustawem Adolfem, który dla nich w tej chwili jedynym był zbawcą.

V.

Przymierze, jakie protestanci zawarli z Gustawem Adolfem, miało im dać zadosyćuczynienie we wszelkich sporach religijnych i państwowych. Lud protestancki szedł ślepo za swymi książętami. Generał Tilly daremnie usiłował przeszkodzić połączeniu Gustawa Adolfa z elektorom saskim. Stoczono bitwę pod Breitenfeld, dotyla zwycięzką dla protestantów, że ci zwrócili się nagle dwoma prądami przeciw Niemcom i krajom dziedzicznym austryackim. Gustaw Adolf zmiażdżył wprędce hufce hiszpańskie i lotaryńskie, a wszędzie gdzie się ukazał uciekali katolicy, ewangelicy zaś wracali do swych dóbr, z których ich wyrzucono. Był to pochód tryumfalny tak dalece, że pomyślano o obiorze nowego cesarza i o zrobieniu Gustwa Adolfa królem rzymskim (przez elektorów protestanckich). Co począć w tak fatalnym położeniu? Naturalnie że cesarz natychmiast zwrócił oczy na dotychczasowego swego wybawcę, na Wallensteina.

A jakże się ten przez czas swej nieczynności zachowywał? Różni różnic peryód opowiadają. Jedni świadczą, że był ogromnie oburzony, ale umiał oburzenie swe pokryć, objawiając nawet głośno żal swój, iż cesarz daje się tak oplątać intrygantom; że swoim pułkownikom powyznaczał pensye i dał przytułek we własnych ziemiach, w oczekiwaniu lepszych czasów; że nareszcie knut plany zemsty, w których go astrolog jego Baptysta Seni utwierdzał. Co dla nas najważniejsza, zwłaszcza odnośnie do późniejszej katastrofy, to jego stosunki z Gustawem Adolfem, które ma nieprzyjaciele na karb zdrady policzyli, a które Ranke, powołując się na roport Jarosława Sezymy v. Rosenberg, datujący od r. 1630—1034, jako najautentyczniejsze uważa. -Otóż negocyacye w tej mierze mieli rozpocząć hrabia i hrabina Tcrccy i Maciej Thurn. Gustaw Adolf, zrazu mocno zdziwiony, miał się potem odezwać, że gdyby Wallenstein do niego przeszedł, on dla niego gotów byłby wszystko uczynić. Wallensteinowi niemało zależało na utrzymaniu się przy księztwie meklemburskiem, którego cesarscy zachować nie byli w stanie, a zarazem na zabezpieczeniu sobie pewności wobec nieustających knowań wrogów. Piśmiennego jednakże układu nie było żadnego; ostatecznie zaś Wallenstein obiecywał przejść otwarcie, gdy nadejdzie stosowna pora, radząc tylko królowi, ażeby wprost na Tilly'ego uderzył. Co więcej, sprawozdanie powyższe opisuje scenę zaszłą w ogrodzie hr. Maksymiliana Valentina, między Sezymą hr. Terckim. i hr. Friedlandu. Kilku jezuitów przechadzało się po ogrodzie. "Trzebaby ich wziąć do rady" — rzekł książę w najlepszym humorze, poczem, wydrwiwając przegraną Tilly'ego, dodał: "Gdyby mnie się zdarzyło cóś podobnego, odebrałbym sobie życie." I tu rozpoczął rozwijać swoje plany, odgrażając się, że cesarza przepędzi do Włoch, a dom austryacko-hiszpański zniszczy.

Gustaw Adolf nie przystał na różne te propozycye, które mu się wydały zbyt awanturnicze, co Wallensteina mocno rozdrażniło. Te oczywiste knowania poddanego przeciw swojemu władzcy, chociaż nie przeszły w czyn, nic zdawały się jednak jemu samemu niczem nadzwyczajnem i z równą łatwością, gdy stosowna nadeszła pora, rozpoczynał negocyacye z dworem cesarskim. A tymczasem żniwo dla jego planów dojrzało. Jeszcze rok nie upłynął od czasu owej dymisyi, a już go cesarz i stronnictwo hiszpańskie na gwałt wzywało. Stronnictwo to jeszcze w maju 1631 żądało przywrócenia Wallensteina, ofiarując milion talarów na nowe zaciągi, cesarz zaś sam okazywał melancholijne i wahające się usposobienie, dopóki wypadki nie nakazały mu energicznego postąpienia. Ligiści widzieli jedyną pomoc w opiece Francyi, protestanci w Gustawie Adolfie. Cesarz ze swej strony czuł potrzebę uzbrojenia się na własną rękę i tym to sposobem stal się Wallenstein znowu mężem chwili, w około którego dawni przyjaciele gromadnie się kupili.

Zaczęły się negocyacye: Wallenstein, który niedawno klął się. że choćby mu duszę z piekła wybawić przyszło, Austryi więcej służyć nie będzie, teraz nagle okazał gotowość objęcia naczelnego kierunku, zerwawszy zupełnie odtąd ze Szwedami.

Jak tłumaczyć sobie poprzednie jego umowy? czy tylko jako wybuch pierwszego gniewu? Jest to okoliczność bardzo ważna, mogąca rzucić światło na nieprawne późniejsze postępowanie Wallensteina. Przyjęcie powtórne dowództwa dawało mu możność przeprowadzenia ambitnych planów po swojej myśli, zwłaszcza że przewaga Richelieu'go we Francyi była zachwianą, a więc nie miał już do zwalczenia jednego z najznakomitszych mężów stanu.

Kiedy w 1632 r. dawny przyjaciel Wallensteina, ks. Eggenburg, miał z nim rozmowę, w imieniu cesarza zapewnił go przedewszystkiem o zniesieniu edyktu restytucyjnego, co Wallenstein za pierwszy warunek położył. W dalszej ustnej instrukcyi Eggenburga mieszczą się inne arcyważne warunki, których Wallenstein stanowczo wymagał. Instrukcyą tą związał sobie cesarz ręce, polecając między innemi oświadczyć Wallensteinowi, że zupełnie na nim polega, że nikt w jego działania wtrącać się nie będzie i że w razie zawikłań mu prawo zwrócić się wprost do niego samego. Niepodobna zupełniej wyrazić swego zaufania. Ze swej strony zobowiązał się Wallenstein do dobrych stosunków z ligą i z księciem Maksymilianem bawarskim. Wszystkich generałów, nawet Tilly'ego, poddano pod jego rozkazy, a cale wojsko nowinę tę przyjęło z najwyższą radością. Wallenstein też jedynie umiał organizatorskim swym talentem ująć w karby rozkiełznane i na rozbojach zaprawne tłumy, a zarazem zebrać w krótkim przeciągu czasu, bo już w kilku miesiącach, potężną, armią.

Tak nieograniczone dowództwo dawało Wallensteinowi zarazem kierunek polityki, i zaraz też odpowiednio działać rozpoczął. Między rozlicznemi warunkami, które sobie wymówił, miał być i ten, że zostaje naczelnym wodzem dożywotnim, czego mu jednak odmówiono, ale osiągnął rzecz najważniejszą: wyłączne i samodzielne dowództwo nad wojskiem, prawo kary w zdobytych krajach i zawierania pokoju. Naturalnie że i tym razem o sobie nie zapomniał, każąc sobie, prócz pieniędzy, ofiarować księztwo głogowskie tymczasowo, póki nie wejdzie w posiadanie meklemburskiego.

VI.

Wallenstein, obejmując po raz drugi kierunek wojskowy i polityczny, znalazł się w całkiem innych aniżeli wprzódy okolicznościach. Dawniej mógł śmiało występować w imię zasad monarchicznych, sprzyjało bowiem temu położenie polityczne i usposobienie ogólne; obecnie koalicya europejska przeciw Austryi wzmogła się w samych Niemczech. Dzielny Gustaw Adolf, poparty czynną pomocą doprowadzonych do ostateczności protestantów, robił coraz większe postępy. Sasi, jego sprzymierzeńcy, zajęli Czechy; landgraf heski i elektor brandeburski przyłączyli się otwarcie do króla szwedzkiego, a nawet sam Maksymilian bawarski zachwiał się w swej wierności dla domu austryackiego. I kto wie jak daleko rzeczy byłyby zaszły, gdyby król, korzystąc ze swych zwycięztw, odrazu był się rzucił na kraje dziedziczne. Jedynie Tilly podtrzymywał jakiś czas wojnę, ale pobity pod Lipskiem, doprowadził Austrya nad brzeg przepaści.

Przedewszystkiem więc chodziło Wallensteinowi o zajęcie powtórne Czech i zmuszenie Saksonii do zawarcia zgody z Austrya. W tym celu rozłożył się obozem (1632) w Taborze i zaraz drugiego dnia rozpoczął oblegać Pragę, która mu się po bardzo słabym oporze poddała. Podniósłszy w ten sposób swoję sławę wojenną, prowadził dalej rozpoczęte już wprzódy negocyacye z elektorem saskim, ale bez skutku, bo ten związał się poprzednio przyrzeczeniem danem królowi szwedzkiemu, że bez niego nic ważnego nie przedsięweźmie. Niepodobna wchodzić nam tu we wszystkie szczegóły negocyacyj prowadzonych to z elektorem saskim, to ze strony tegoż z królem szwedzkim, który ostatecznie chciał ustanowić koalicyą protestantów, mogącą skutecznie oddziaływać przeciw domowi austryackiemu i papistom. Dość że układy te miały być ostatecznie szczęściem wojennem rozstrzygnięte. Wallenstein i Maksymilian bawarski obozowali w blizkości Eger, ze znacznem wojskiem i dobrą artyleryą. Obóz swój otoczyli polowemi szańcami, poprzerzynanemi bateryami dział, a ciągnącemi się pół trzeciej mili wzdłuż. Ruiny Altenberga, oddzielone fosą, okolone bastyonami, stanowiły obronę w razie napalił. Tu właśnie Gustaw Adolf szturm przypuścił, zaklinając się że albo je zdobędzie, albo królem być przestanie. Krwawe było starcie; Szwedzi jednak, utraciwszy wielu najdzielniejszych, musieli się cofnąć.

Ta bitwa naprawiła ducha cesarskim, wlewając w ogół przekonanie, że Gustaw Adolf nie jest jeszcze całkowicie panem Niemiec. Niektórzy utrzymują, że król ofiarował w tej dobie Wallensteinowi koronę czeską: to jednak pewna, że rozpoczęły się znów układy, które bardzo skrupulatnie rozbierano na dworze wiedeńskim, lubo w końcu uradzono, że trzeba dalej prowadzić wojnę, aby dać możebną podstawę pokojowi. Wallenstein nie ścigał przeciwnika, a Gustaw Adolf, część wojsk wysiawszy do Tyrolu, rzucił się na Bawaryą, zkąd gotów był wkroczyć do Austryi, Sasi opanowali Szlązk. Dla odciągnięcia ztamtąd Sasów, wysiał Wallenstein do Saksonii najdziksze swe pułki, które mieczem i ogniem, przy odgłosie zwycięzkiej pieśni, kraj niszczyły. Za niemi też rychło pośpieszył sam wódz i Saksonią opanawal. Więcej nie trzeba było, ażeby przywabić tu Gustawa Adolfa, który nadzwyczaj szybkim pochodem zbliżył się ku dolinie pod Lützen, rozproszywszy po drodze oddziały cesarskie. Obydwom chodziło niezmiernie o tę pozycyą strategiczną, obydwaj wiec musieli na tem miejscu stoczyć bitwę stanowczą, Wszystkie szeroko zakreślone plany króla szwedzkiego, jak ufundowanie samodzielnego państwa skandynawskiego, złożonego ze Szwecyi, Danii i Norwegii, ukrócenie raz na zawsze potęgi domu austryackiego i złączonej z nim propagandy katolickiej, zawisły, rzec można, od tego spotkania. Protestanci też, mimo przyrzeczeń Wallensteina bronienia ich praw, niewiele spodziewać się mogli w razie nowego zwycięztwa wojsk cesarskich. Kwestya zaufania dla osób odegrała tu również niemałą rolę. Gustawa Adolfa, jako wojownika, a mianowicie człowieka szczerych przekonań, protestanci otaczali szacunkiem, którego nie mogli okazać Wallensteinowi; mówiono bowiem o nim, że astrologia zastępuje mu religią, że nieograniczona ambicya pochłania całą myśl jego, a ztąd nic mógł nigdy osiągnąć tej popularności, która zamysły wielkich mężów drogą opinii publicznej najskuteczniej popiera.

Na saskiej przeto dolinie minio się rozstrzygnąć zwycięztwo tych lub owych politycznych i religijnych przekonań. Wallenstein zajął oszańcowane, silne stanowisko, a oba wojska, niezbyt liczne, stanęły o kilkaset kroków od siebie. Zaraz z zaczęciem bitwy padł Pappenheim (smutnej pamięci zdobywca Magdeburga) śmiertelnie ranny; wkrótce potem król szwedzki trafiony został kilkoma kulami i dopiero nad jego zwłokami rozżarzył się straszny bój na całej linii. Książę Bernard wejmarski prowadził Szwedów. Zwycięztwo chwiało się, pozycye były pokilkakroć zdobywane i tracone: przy najważniejszej utrzymał się książę Bernard. Wallenstein, który później twierdził że bito się ze wściekłością, jakiej dotąd nigdy nie był świadkiem, nie poniósł klęski, ale widział że na znjętem stanowisku nie wytrwa i dlatego nakazał odwrót. Szwedzi więc rzeczywiście odnieśli zwycięztwo, ale utracili najdzielniejszą swą siłę, Gustawa Adolfa, którego nikt im zastąpić nie był w stanie. Bitwa pod Lützen pozostanie w dziejach, jako jedna z bardzo pamiętnych, gdyż zaprzeczyć nie można że ochroniła protestantyzm w Niemczech od niebezpieczeństw, które mu tam stanowczą groziły zagładą. Skutkiem jej wreszcie wyrobiła się pewna równowaga nietylko w dynastycznych interesach, ale i w wyznaniach religijnych.

VII.

Bitwa pod Lützen dała Wallensteinowi wiele do myślenia. Plany jego poprzednie, sięgające aż po zdobycie Konstantynopola, wspierały się na niezwyczajnem jego powodzeniu wojennem; teraz zaś przekonał się poraz pierwszy, że ma do czynienia z żywiołem daleko silniejszym, bo idee Gustawa Adolfa nie umaiły wraz z nim, ale żyły w jego następcach. Na razie czuł się szczęśliwym, że go Szwedzi nie ścigali w Czechach, mógł bowiem organizować się nanowo; oświadczył się też głośno z chęcią zawarcia pokoju. Konferencye pokojowe wszystkich stron interesowanych rozpoczęły się na dobre; Wallenstein zaś, w którego dyktatorsko-militarnej władzy leżała i moc zawarcia lub odrzucenia układów, mógł się teraz uważać za pana, od którego zawisły losy Europy. Lecz właśnie celem ukończenia układów, uznał za stosowne zająć Szlązk i tu dopiero, w obliczu dwóch obozów, zamyślał podyktować warunki stanowcze. Arnim, feldmarszałek saski, traktujący z nim, proponował jako podstawę układów stan poprzedni państwa z r. 1618, regulujący sprawę przywilejów stanowych, religii i ogólnej wolności, na co zgodził się wódz cesarski. Według archiwów rzymskich, Wallenstein, przystając na te warunki, nie działał wyłącznie na własną rękę, ale mniej więcej w porozumieniu z dworem wiedeńskim.

Głównie rozchodziło się o to, czy ma być przyjęty za podstawę r. 1618, czy 1622; ten ostatni bowiem przywracał w Czechach ustalony tam już po zwycięztwie stan polityczny i religijny. Nadto warunki Arnima obejmowały żądanie ogólnej amnestyi i powrócenia dóbr skonfiskowanych w krajach dziedzicznych. Naturalnie że nie zgodziło się na to ani stronnictwo katolickie u dworu, ani liga. Walleastein wiedział, że wobec knowań tego stronnictwa, które mu się już tylokrotnie dało we znaki, układy nie przyjdą do skutku. Postanowił więc nie ustąpić, ale jakimbądź kosztem zamiary swoje przeprowadzić, przyczem dał do zrozumienia, że do zawarcia pokoju według swojej myśli cesarza gotów zmusić. Lecz stanęła mu na przeszkodzie inna jeszcze okoliczność, to jest polityczna konstelacy. i Europy. Stronnictwo hiszpańskie nie miało nic wprawdzie przeciw zawarciu pokoju w Niemczech, ale jedynie dlatego, żeby módz swobodnie działać przeciw Francyi. Wallenstein zaś nie myślał bynajmniej wplątać się w wojnę z tem mocarstwem, z którem sprzymierzona była tak ściśle Szwecya, wiodąca za sobą niemieckich protestantów. Stronnictwo zresztą hiszpańskie tak było znienawidzone w Niemczech, że odzyskanie przez nie wpływu stałoby się groźnem cesarzowi, a więc i Wallensteinowi. Nadto zrezygnował on wprawdzie z Meklemburga, ale miał przyobiecane zato odpowiednie księztwo, a zarazem nową nagrodę.

Zachodziło pytanie gdzie jej ma sobie szukać, czy w Niemczech samych, czy w krajach dziedzicznych austryackich, czy ma ją zabrać katolickiemu, czy też protestanckiemu władzcy? Otóż Wallenstein zamyślał szukać wynagrodzenia w Bawaryi, która dając mu kraj, dawała zarazem godność elektora Palatynatu, po śmierci Maksymiliana bawarskiego. Maksymilian, według tej kombinacyi, miał dla swego domu otrzymać wyższy Palatynat i pozostać przy swej godności elelektora dożywotniego, gdyby się zaś opierał, gotów go był Wallenstein siłą znaglić do przyzwolenia. Ponieważ miał pewne przyrzeczenia w tej mierze już sobie uczynione, zatem w razie uzyskania czego pragnął, raz nazawsze zapewniłby wpływ swemu domowi w sprawach ogólnych państwa. Zdawało mu się to teraz tem łatwiejsze, iż protestanci, jak sobie pochlebiał, nie chcieliby godności najwyższego elektora, jaką. była bawarska, oddawać ultra-katolikowi.

Stronnictwo jednak hiszpańskie nie myślało zrzec się dolnego Palatynatu, potrzebnego mu jako podstawa operacyjna w środkowej Europie, ani nie myślało obrażać króla angielskiego, równie mu potrzebnego przeciw Francyi; król angielski bowiem zawsze jeszcze obstawał przy prawach elektoralnych swego siostrzeńca, Fryderyka.

Daremnie też posłowie nakłaniali Wallensteina, aby interes swój prywatny poświęcił sprawie ogólnej: pierwsze zaledwo słowa usłyszawszy, wpadł w prawdziwą, wściekłość, nie chcąc mówić więcej. Z tem wszystkiem nastąpiło tymczasowe pogodzenie się, ze stronnictwem hiszpańskiem.

Daleko ciekawsza i ważniejsza, ze względu na późniejsza katastofę, zaszła teraz okoliczność. Poseł francuzki, przekonawszy się że nie pozyska elektora saskiego dla francuzko-szwedzkiego przymierza, pomyślał o przeciągnięciu na swą stronę samego księcia Friedlandu, i to przez Czechy. W tym punkcie zgadzał się z nim poseł angielski, który nalegał na to, iżby Czechom powrócono prawo wolnego obioru króla. Czesi znów nigdy nie wątpili o swoich dawnych prawach, zwracając oczy to na Betlen Grabora, to na Mansfelda, to na Wallensteina. Między emigrantami a rodakami pozostałymi w kraju, trwało porozumienie. W Dreźnie bawiący hrabia Kiński wszedł w stosunki z posłem francuzkim, i on to, będąc szwagrem Terckiego poufałego Wallensteina, powziął nanowo myśl oddania korony czeskiej Wallensteinowi. W tym celu, razem z posłem francuzkim, zredagował odpowiedni memoryał, w którym przypominał Wallensteinowi niebezpieczeństwa, jakie mu raz już ze strony cesarza groziły, radząc mu połączenie się z przeciwnikami, dzisiaj silniejszymi, niż kiedykolwiek. Najważniejszą w planie tym była rada, iżby Wallenstein opanował Czechy i ruszył wprost przeciw Austryi. Francya na plan ten przystała, sądząc że w połączeniu z księciem friedlandzkim opanuje Europę.

Plany te tak szczegółowo były rozważone, że przebąkiwano już o zrobieniu Wallensteina królem rzymskim, a Ludwika XIII cesarzem rzymskim, przyczem Richelieu zostałby elektorem Trewiru. Na te propozycye Wallenstein w ciągu roku 1633 (od sierpnia do grudnia) wcale nie odpowiedział, tak że poseł francuzki uważał milczenie takie jako odmowę; ale i to pewna, że Wallenstein o czemś podobnem myślał, zaczepiając w tej sprawie szwedzkiego kanclerza Oxenstierna (w maju), lecz ostatecznie sprawy zaniechał, usłuchawszy niby astrologów, przepowiadających mu że jeszcze czas jego wielkości nie nadszedł.

Astrologowie radzili mądrze, bo korona czeska mogła się stać Wallensteinowi ciernistą, narażając go na utracenie wszystkiego, co trudem życia całego pozyskał. Nie chciał jednak stanowczo z ofiarującymi zrywać, a tymczasem odmowę swoję uważając za zasługę, dał o niej znać cesarzowi w tym sposobie, jakoby nieprzyjaciel wabił go do siebie nąjwyższemi godnościami. Zawsze pamiętny że całe swoje stanowisko wojsku zawdzięcza, starał się i teraz ująć sobie wiernych, a podejrzanych odsunąć. Ze Szlązka oddalił wielu, źle umyślnie z niektórymi się obszedłszy, co tak oddziałało na radę wojenną w Wiedniu, że prezydent jej. hr. Schlick udał się do obozu, dla osobistego rzeczy zbadania, czem niemało rozdrażnił Wallensteina. Układy pokojowe odnowione między nim a Arnimem ze strony saskiej, przy ogłoszenia nowego czterotygodniowego zawieszenia broni, obudziły podejrzenie stronnictwa dworskiego, i tak ciągle podżegającego monarchę przeciw Wallensteinowi. Traktował on o pokój, na mocy udzielonego sobie nieograniczonego od cesarza pełnomocnictwa... A nuż cesarz, co było prawie pewnem, swego zatwierdzenia odmówi?

Arnim tymczasem, zjechawszy się z kanclerzem szwedzkim Oxenstierna, przedstawiał mu, że Wallenstein źle stanął z dworem, że jednak pokój koniecznie chce zawrzeć, licząc przytem na pomoc protestantów i Szwedów, że gotów ze Szlązka wpaść do Czech i Austryi, gdyby tylko Bernard weimarski uderzył na Bawaryą, a Horn w Alzacyi rozprawił się z Hiszpanami. Oxemstierna, człowiek zimnej rozwagi i podejrzliwy, zdziwił się tylko tym przedstawieniom, którym ostatecznie sam Arnim nie ufał. Ale, bądź co bądź, Wallenstein wszedł już na bardzo niebezpieczna, drogę. Jeszcze wprawdzie unikał wszystkiego, coby wyglądało na odpadnięcie od cesarza; jeszcze wyraźnie nie mówił o koronie czeskiej, ale ostro stał przy tem, że wrogów swoich na dworze cesarskim i w Bawaryi powali, usiłując w tym celu wtargnąć do krajów dziedzicznych.

Tu już oczywiście wymówił wierność poddańczą cesarzowi. Pogodzić się ze Szwecyą, nic mógł, gdyż w takim razie musiałby iść ręka w rękę i z Francya, co zakrawałoby na oczywistą, zdradę i czego uczynić nie zamierzał. Można twierdzić że w tej epoce chciał protestantów pogodzić z domem austryackim, przedewszystkiem zaś wysokie swoje stanowisko utrwalić i dynastycznie rozwinąć, czyli że chciał cesarzowi wolę swą narzucić, ale go bynajmniej z tronu nie strącać. Później znowu zmienił plan, namawiając Arnima, ażeby się wraz z nim i Brandeburgiem przeciw Szwedom połączył. Lecz, bądź co bądź, stanął już na pochyłości, z której stoczenie się w przepaść było prawie nieunikuionem.

VIII.

Dwa były wówczas w Niemczech ogniska wojny, jedno w Saksonii i Szlązku, drugie wyżej Kenii i Dunaju, czyli, jak wtedy mówiono "w samem państwie." Tu i tam walczyły z sobą siły protestancko-szwedzkie z cesarsko-katolickiemi. Wallenstein ciągle miał zamiar z Saksonią i Brandeburgiem utworzyć związek. Tem trzeba tłumaczyć jego coraz to inne manewra, jak zawieszenia broni, negocyacye, groźby i staczanie sród tego bitew. Bawił się on z wrogiem, jak sam mówi, niby kot myszą.

Tymczasem Szwedzi, obozujący w Szlązku, radzi byli z zerwania zawieszenia broni, bo chcieli się lepiej w zajętym kraju umocnić; ale właśnie przeciw nim skierował Wallenstein swoje główne polityczne i wojenne baterye, bo z największą siłą uderzył na nich nagle, wprzód nim się oszańcować byli w stanie. Szwedzi, zaskoczeni tak znienacka, poddali się w ten sposób, że prości żołnierze przeszli w szeregi zwycięzcy, oficerowie zaś zostali uwięzieni. Lignica, Głogów, a potem Frankfurt nad Odrą i Pomerania poddały się Wallensteinowi, który znowu światu dowiódł że ocknął się lew stary, że umie działać gdy trzeba.

Zwycięztwo to wywarło ogromne wrażenie. Znakomity condottiere w kilku dniach odniósł ogromne korzyści, bo nietylko Szwedów ze Szlązka wypędził, dziedziczne kraje oczyścił, ale nadto niechętnych sobie i wrogów moralnie upokorzył. I znowu rozpoczął układy z dwoma elektorami protestanckimi w Gorlicach.

W dalszym przebiegu wypadków wojennych, w miarę zwycięztw tej lub owej strony, znaczenie Wallensteina i wpływ jego rosły naprzemian lub upadały, oddziaływając równocześnie na kombinacye polityczne i knowania pokątne stronnictw, nigdy dokładnie nieumiejących obliczyć, kto ostatecznie wygra. Ranke, gruntowny, bezstronny, ale zarazem zbyt chłodny badacz, rozwija szereg faktów postronnych, nie obejmując jednak całość i poglądem filozoficznym, właściwym francuzkim pisarzom, ani nic troszcząc się tak dalece o swego bohatera, iżby jego działalność jasno i wyraziście umysłowi czytelnika przedstawił. Postępuje on raczej jak sędzia-inkwirent, zbierający mnóstwo faktów i dokumentów, regulujący je skrupulatnie według akt, sprawdzający je z dowodami mozebnemi, ale nie. wchodzący bynajmniej w tajniki duszy takiego niezwykłego i tajemniczego człowieka, jakim był Wallenstein. Otóż ta tajemniczość, której stanowczo nie rozświetliła, dzisiejsza krytyka, mimo że oparta na aktach archiwalnych, utrudnia ocenienie chwili jaką obecnie przedstawiamy, a mianowicie rozstrzygnięcie, czy Wallenstein bezwarunkowo był już w tej porze winny, czy też tylko pycha jego, ambitne plany i okoliczności któremi zawładnąć nikt nigdy nie jest w stanie, popchnęły go na drogę, na jakiej ukazać się już musiał otwartym wrogiem cesarza, czyli, mówiąc dzisiejszem wyrażeniem, buntownikiem.

Wróćmy jednak tymczasowo do kolei wypadków. Bernard wejmarski, chcąc zrobić dywersyą na korzyść Saksonii, spróbował nanowo szczęścia nad Dunajem, zjawiając się nagle pod Ratysboną i zmuszając jej załogę do poddania się. Znowu zwycięztwo tak szybkie ogromne wszędzie wywarło wrażenie: duch protestantów odżył, a katolików upadł. Nietylko Bawarya, ale i Austrya czuły się zagrożone, w razie gdyby Bernard posunął się ku Passawie. Zewsząd natarczywie nalegano na Wallensteina, żeby nieprzyjaciela z zajętej pozycyi wypędził. Wallenstein, widząc że Szwedzi odzyskali przewagę w południowych Niemczech, obiecał cesarzowi odwet. I rzeczywiście ze znacznemi siłami posunął się do Straubing, naprzeciw księcia Bernarda, lubo nierad był. prowadzić dalej wojny, oświadczając że i dziesięć takich zwycięztw cesarzowi nie pomoże, a jedna klęska go zgubi. Tymczasem Bernard zajął już Straubing, a z dalszych planów wojennych i Cham oblegać wypadało, Tego Wallenstein nie chciał, pod pozorem że boi sio ostrej zimy w górach i że nie ma odpowiedniej artyleryi, poczem usunął się do Czech na zimowe leże. Krok ten przypisano okoliczności, że Wallenstein nie chciał zdobyciem Ratysbony dopomódz Maksymilianowi bawarskiemu; atoli można na pewno twierdzić, że odwrót spowodowały jedynie strategiczne względy i że gdyby nawet odniósł był zwycięztwo, byłby się i tak cofnął do Czech, zkąd mógł mieć na oku Szlązk i Saksonią, o które ciągle i głównie rzecz się rozbijała.

Teraz jednak nienawiść wrogów znalazła nowy żywioł. Oskarżali go wręcz że nie chciał korzystać z przewagi swój nad nieprzyjacielem, wdając się niepotrzebnie w układy. Z oskarżycielami tymi, potężnymi wpływem u dworu, złączył się i prezydent rady wojennej hr. Schlick, dawny rywal wsławie wojennej Wallensteina. Nietylko jednak ta rywalizacja, lecz także stosunki dworskie i przekonania religijne (Schlick był gorącym katolikiem), a nadewszystko stosunek urzędowy, jaki obaj zajmowali, musiał ich poróżnić i na zaciętych przeciwników przetworzyć. Bada wojenna uznała za stosowne, iżby Wallenstein gdzieindziej przeniósł zimowe leże. Wallenstein polecenie to przełożył swoim pułkownikom, którzy je wprost odrzucili. Później taż rada nakazała mu uderzyć na księcia wejmarskiego; Wallenstein znowu przedstawił to żądanie swoim oficerom, którzy się i na to nie zgodzili. Ztąd wynikł naturalnie między radą wojenną a obozem Wallensteina przykry, naprężony stosunek, który urósł wkrótce w spór o prerogatywy najwyższej władzy wojskowej. Wysiany przez cesarza pełnomocnik wypełniał nie monarsze rozkazy, ale Wallensteina, za co ten ostatni otrzymał surowe napomnienie. Nadto spór ten wywoływał rozprzężenie w wojsku Wallensteina, które dotychczas głównie na karności stało. Oba stronnictwa, bo armią, przy wiązaną ślepo do Wallensteina, w tym wypadku stronnictwem nazwać można, gotowały się teraz do otwartego wystąpienia.

IX.

Zamiary i plany ambitne. Wallensteina musiały naruszać stosunki książąt niemieckich, a nawet mocarstw europejskich. Już samo usiłowanie pogodzenia elektorskiej władzy z cesarską, bez naruszenia pierwszej, było trudnością niemałą, a jeszcze trzeba było państwo od Szwedów uwolnić i zadowolić żądania protestantów i katolików. Zamysły wreszcie Wallensteina nie cieszyły się popularnością ani uznaniem, może dla ich zbyt widocznego egoizmu.

Na czemże więc miał się oprzeć teraz, stanąwszy poraź drugi w kolizyi z dworem, w imienia którego działał? Ranke uniewinnia wyraźnie Wallensteina w tym krytycznym momencie, mówiąc: "Generał który z niemałym trudem i kosztem dopomógł swemu władzcy do odzyskania straconej potęgi, który w nagrodę za to otrzymał naczelne dowództwo i moc zawierania układów, a przytem liczyć mogący na armią, ma-ż się cofnąć i ustąpić, gdy napotyka u dworu opór którym pogardza?" I dalej, szeregiem przykładów zaczerpanych w historyi, uniewinnia prawie naszego bohatera, rzucając tę trafną uwagę: "Pomiędzy poglądami dziedzicznej władzy, usiłującej odległą przeszłość pogodzić z najdalszą przyszłością, a zamiarami wodzów, którzy chcą szeroko spożytkować teraźniejszość, istnieje naturalne przeciwieństwo."

Wallenstein natrafił na takie przeciwieństwa, leżące w interesie domu austryacko-hiszpańskiego.

Wiadomo w jaki sposób dom austryacki posiadł hiszpańską monarchią właśnie wtedy, gdy ta reprezentować poczęła kwestyą religijną i dynastyczną. Młodsza jego linia zajęła stanowisko w Niemczech, starając się o zachowanie równowagi wyznań (po reformacyi Lutra). Był czas gdy się zdawało, że obie linie w polityce swej się rozejdą; ale niebawem, głównie za Ferdynanda II, połączyły się znowu. Koronę i pomoc w czeskiej wojnie, okupił cesarz ustępstwami terytoryalnemi w Alzacyi i w dolnym Palatynacie. Związek dwóch linij, które się teraz czuły jako jedna monarchia, utrwalił jeszcze ślub syna Ferdynanda z infantką hiszpańską, skutki zaś tego związku znamy już z przebiegu wojny, w którą się wmieszała cała Europa, a którą dotknięte zostały powszechne interesa polityczne i religijne.

Hrabia Olivarez, kierujący rządem hiszpańskim, walczył energicznie z Francya, a mając ją wraz z Holandyą, Szwecyą i protestantami niemieckimi przeciw sobie, chciał wzmocnić się w związku z cesarzem, katolickimi książętami, księciem Lotaryngii i królową-matką francuzką (Maryą medycejską), intrygującą wiecznie przeciw Richelieu'mu. W tej akcyi miał pomagać Wallenstein, bo chodziło tu o całość domu austryackiego. Przyobiecał też zrazu, ale żądał wprzód zgody z protestanckimi elektorami. Ten warunek zraził do niego hiszpańskie stronnictwo; nuncyusz papiezki chciał również obalić Wallensteina, lubo różnił się w celach z tem stronnictwem. Wszyscy: nuncyusz, Hiszpanie, Maksymilian bawarski, rada wojenna, jezuici, zaczęli wspólnie działać, otaczając Wallensteiua siecią formalnego sprzysiężenia,. Hiszpanie głośno odzywali się z tem u dworu, że jeżeli Wallenstein dłużej u steru zostanie, można się spodziewać upadku państwa. Sam cesarz coraz bardziej niezadowolony był ze swego wodza.

W tym czasie przyjechał do Niemiec (1633, październik) hrabia Onate, poseł kardynała infanta, z instrukcyami królewskiemi. Zrazu, ponieważ było to po nowych zwycięztwach Wallensteina, zajął pośredniczące stanowisko, licząc stanowczo na jego pomoc. Po wzięciu jednak Ratysbony przez Szwedów, poznał z przerażeniem, jak dalece cesarz i ministrowie zależni są od księcia Friedlandu. Młody król węgierski (późniejszy Ferdynand III), zaślubiony z infantką, doczekawszy się potomka, pragnął teraz objąć dowództwo armii; cesarz jednak, związany umową z Wallensteinem, przyzwolić na to nie mógł, tembardziej, że i sam Wallenstein ani o tem chciał słyszeć.

Hiszpanie, płacący jurgielty elektorom, a nawet miesięczną pensyą w ilości 50, 000 guldenów cesarzowi, byli przemożni swoim wpływem, a na tyra wpływie oparci, chcieli przeprowadzić dalsze swe plany z Francyą i Niderlandami. W tej właśnie okoliczności szukać trzeba głównego powodu kolizyi hiszpańskiego stronnictwa z Wallensteinem, który pragnął odwrócić cesarza od tej polityki, przez uskutecznienie zgody religijnej i wyrugowanie wszelkiego obcego, nawet hiszpańskiego wpływu ze spraw państwa, Ranke chwali z tego względu Wnllensteina, jako kierującego się polityką, narodową. Doszło do tego, że Onate uroczyście wymówił ministrowi cesarskiemu, iż jeżeli cesarz przekłada wybryki Wallensteina nad przyjaźń jego króla, to przyjaźń ta zerwać się może.

Wytworzył się zatem spór, niedający się już zagodzić, bo Wallenstein potrzebował koniecznie przyzwolenia cesarza na warunki, jakie przedstawił w układach elektorom brandeburskiemu i saskiemu, a wymagania hrabiego Onate były im wręcz przeciwne. Co miał teraz począć Wallenstein? Wyszedł już po za granice wierności, lubo ich nie przekroczył dotąd czynem, zaledwo układami i wyrażeniami, znanemi dobrze u dworu. Mimo to jednak miał jeszcze nadzieję, że zawarłszy z elektorami pokój, mający być podstawą pokoju powszechnego, uzyska potwierdzenie cesarskie, a tem samem obali wpływ stronnictwa hiszpańskiego. Lecz nowa okoliczność powikłała bardziej jeszcze stan rzeczy.

X.

Infantka Izabelle umarła. Kardynał infant (Ferdynand III) chciał wyruszyć do wzburzonych Niderlandów, sądząc że je swoją obecnością uspokoi. Ale do tego potrzebował koniecznie pomocy cesarza, który bez zezwolenia Wallensteina posiłkować go nie mógł. Ojciec Quiroga wybrał się więc w imieniu infanta i cesarza do obozu Wallensteina, znajdującego się w Pilznie. Prosił o 6, 000 kawaleryi, mającej służyć za konwój intantowi *). Wallenstein, tłumacząc się że teraz ani czas, ani pora na to, iżby śród nieprzyjaciół przebijać się tak daleko, radził odłożyć podróż na wiosnę. W rozmowie, która rozdrażniła obydwóch, napomknął Wallenstein, że chętnie zrzecze się dowództwa, byle mu zwrócono koszta, jakie pułkownicy, ufając jego słowu,**) ponieśli.

Tymczasem, skoro się tylko między wojskiem rozeszła wieść, że wódz popadł w niełaskę u dworu, przelękli się pułkownicy o swoje należytości i w wielkiem wzburzeniu stawili się przed Wallensteinom. Ten przełożył im wymagania dworu i żądanie infanta ***), poczem na osobności feldmarszałek Ylow, główny powiernik Wallensteina, insynuował zręcznie, że ponieważ wódz chce ich od ruiny ochronić, dwór pragnie jego dymisyi. A co się stanie z nimi, którzy zawierzyli słowu wodza, że strat nie poniosą? Wśród tego tumultu uradzono, iżby posłać do Wallensteina deputacya, złożoną z Ylowa (według Szyllera Illo) i trzech pułkowników, którzyby na nim wymogli przyrzeczenie nieskładania dowództwa.

Moment był nadzwyczaj ważny w życiu Wallensteina. Prosił deputatów, iżby mu pozwolili złożyć dowództwo; oni zaś obstawali przy nierozerwaniu wspólnego stosunku. Długo się opierał, aż uległ, przyrzekając nic nie czynić bez ich wiedzy, a wzamian kładąc warunek, iżby mu przyrzekli stać przy nim wytrwale; żądanie tak postawione, oddzielało Wallensteina stanowczo od cesarza, bo zawierało w sobie konsekwencyą, iż armia przyrzeka nie opuścić go nawet wtedy, gdyby go cesarz z dowództwa złożył. Doniosłości tego warunku zdaje się nie pojęli dokładnie zgromadzeni, przynajmniej nie wszyscy, zobowiązali się bowiem nawet piśmiennie przelać ostatnią krwi kroplę za swego wodza.

Przy uczcie wydanej przez Ylowa (scena odpowiednia w tragedyi Szyllera: "Piccolomini" akt III scena 6. ) podpisano akt napisany w powyższym duchu, jakkolwiek wielu wydał się on podejrzanym i jakby wprost przeciw monarsze skierowanym. Uczta ta wielokrotnie była opisywaną. Wielu twierdzi, że w akcie tym, pułkownikom podczas uczty podłożonym, znajdowała się pierwotnie klauzula, ograniczająca zaprzysiężoną wierność Wallensteinowi do czasu trwania jego dowództwa i że dopiero po uczcie znalazł się inny egzemplarz podstawiony, tej klauzuli nie zawierający. Podpisali go jednak ucztujący, rozgrzani winem. Twierdzenie to jest mylnern, akt bowiem dano do podpisu bez powyższej klauzuli, a większość podpisała go, lubo z wahaniem. Wallenstein wreszcie nie byłby przystał na żadne ograniczenie, któreby mu odbierali pomoc wojska. właśnie wtedy, gdy jej mógł najbardziej potrzebować. Co więcej, Wallenstein, zasłyszawszy o podejrzeniach, rozmówił się raz jeszcze z pułkownikami, zapewniając ich że nic przeciw cesarzowi ani religii katolickiej nie przedsięweźmie; pragnie tylko, na przekór wrogom, zawrzeć pokój z obydwoma elektorami, skutkiem czego pułkownicy raz jeszcze akt podpisali. Pamiętać zresztą trzeba, że do tej pory nie było między wodzem naczelnym a podkomendnymi o niczem mowy. tylko o odparciu intryg i przewagi Hiszpanów; atoli mimo to powyższa klauzula zdradza zamiar stawienia oporu w razie potrzeby. Klauzula więc ta nie jest już prośbą wystosowaną do tronu o zatrzymanie wodza, ale groźbą.

Z początku nie uważano tej umowy u dworu jako spisek, lecz tylko jako chęć utrzymania się przy dowództwie ze strony Wallensteina i jako zabezpieczenie się finansowe ze strony pułkowników, filatego wysłał cesarz bez wahania swego komisarza do obozu, celem uczestniczenia w układach pokojowych, które Wallenstein przygotował. Chodziło ciągle o to, ażeby protestantów północnych oderwać od Szwecyi, a to przez odwołanie edyktu restytucyjnego. Lecz protestanci, a pomiędzy nimi najpotężniejszy wówczas elektor saski, nie ufając nigdy dworowi cesarskiemu, nie ufali bardziej jeszcze Wallensteinowi, stojącemu na czele potężnego wojska. Jeżeliby mieli zerwać ze Szwedami, dotychczasowymi sprzymierzeńcami, to, działając w duchu narodowym, chcieli i Hiszpanów raz aa zawsze z państwa wykluczyć. O tyle też i samodzielność, gwałtownie przywłaszczona przez księcia Friedlandu, miała znaczenie narodowe.

Arnim wódz saski prowadził i teraz negocyacye to z Wallensteinem, który czynił wszelkie ustępstwa, to z elektorem brandeburskim. który bez poprzedniego porozumienia się ze szwedzkim kanclerzem Oxenstierna, obecnie jako król działającym, nie przedsięwziąć nie chciał, to nareszcie ze swym panem, elektorem saskim. Otóż elektor saski w oporze Wallensteina przeciw cesarzowi widział dla siebie i protestantów istotną rękojmię, ale instrukcye jakie udzielał Arnimowi, formułował bardzo ostrożnie. W zasadzie nie pragnął nieprzyjaźni z dworem austryackim, nawet wtedy, gdyby Wallenstein zwrócił się do Szwecyi i Francyi; ale też nie chciał pozwolić na połączenie się jego z temi mocarstwami: rad był podpisać traktat przez Waliensteina wbrew jego przeciwnikom przeprowadzony, a cesarzowi tylko do ratyfikacyi przedłożony; krótko mówiąc, chciałby był wszystko odzyskać, nie obowiązując się do niczego.

Faktem jest również, że z początkiem roku 1634 znowu pomyślano o oddaniu korony czeskiej Wallensteinowi. Hrabia Kiński, w porozumieniu z dworem francuzkim, chciał przeciągnąć na swą stronę wodza, który rozporządzał obecnie największą siłą, jaką kiedykolwiek Austrya w polu wystawiła. Dwór francuzki oświadczyć się miał z gotowością dania

Wallensteinowi takiego księztwa, jakie posiada w Niemczech, albo, gdyby go inaczej pozyskać się nie dało, oddania mu korony czeskiej. Nie można jednak dawać wiary twierdzeniom, jakoby się Wallenstein z Richelieu'm stanowczo co do korony czeskiej porozumiał. Francya chciała tylko skorzystać z niesnasków wodza z cesarzem, ażeby go wyzyskać przeciw wpływowi hiszpańskiemu: Wallenstein zaś potrzebował tego oparcia na zewnątrz, jako broni przeciw swoim wrogom i jako ostrogi na elektora saskiego, wahającego się w zawarciu pokoju.

Podziwienia godne zajął wtedy bohater nasz stanowisko. Dobijali się o jego przyjaźń katolicy i protestanci najpotężniejszych mocarstw ówczesnych w Europie, a on miał być rozjemcą żywiołów tak sobie przeciwnych. Czy na tem stanowisku jednak mógł się utrzymać? zależało to od wierności armii, której wodzów zwołał powtórnie na 19 lutego tegoż roku.

*) W trylogii Szyllera części II p. t. "Die Piecolomini", w akcie II scenie 1-ej poselstwo to sprawia wysłaniec cesarski (Questenberg (osoba historyczna), wobec Wallensteina i zgromadzanych generałów.

**) W XVII wieku w ogóle, zwłaszcza za Wallensteina w Niemczech, uzbrojenie armii miało pewien finansowy charakter. Pułkownicy sztyftowali pułki, a kapitanowie kompanie z własnych funduszów. Uchodziło za niemałą zasługę wyprawienie w pole kilku pułków swoim sumptem, ludy Wallenstein powtórnie obejmował dowództwo, wielu pułkowników przywiodło mu własne hufce. Ci pułkownicy rekrutowali i uzbrajali żołnierza, a za zwrot kosztów ręczył im wódz naczelny; przczto tworzyli oni korporacyą wierzycieli państwa, z pomiędzy których naczelny wódz, jako ten który ponosił największe koszta, mógł się uważać za głównego wierzyciela. Wallenstein, doskonały administrator, starał się o dobra utrzymanie wojsku w żołdzie i żywności; umiał też na ten cel wyzyskać system kontrybucyj, które ściągał energicznie, bez względu na książęce dostojeństwo kontrybuentów. Objaśnienie to potrzebne jest do zrozumienia powyższego żądania.

***) W "Piccolomim'ch" Szyller streszcza fakt ten historycznie przez usta Wallensteina, ktory niby dumnie się tłumacząc, okazuje wysłańcowi cesarskiemu potęgę swa w armii.

XI.

Już od roku usiłował dwór wytworzyć w armii wpływ niezależny od Wallensteina. Pierwszy hr. Schlick nakłaniał, lubo daremnie, kilku najwyższych oficerów do bezwarunkowej wierności cesarzowi, z pominięciem wodza naczelnego. Dowiedział się o tem Wallenstein i badał w tym duchu Piccolomini'ego, Colloreda i Gallasa, na których mu najwięcej zależało. Ci trzej generałowie zjechali się w Frankfurcie nad Menem, gdzie mu przyrzekli posłuszeństwo. Ale przyrzeczenie nie było szczere, gdyż wtedy już postanowili wytrwać w wierności cesarzowi. W Gallasie, dzielnym wodzu i dyplomacie, pokładał dwór najzupełniejsze zaufanie; Piccolomini sławnym był dowódzcą kirysierów, a na tę sławę słusznie zapracował w niejednej bitwie. Wallenstein, wiecznie wierzący w gwiazdy, upatrzył podobieństwo konstelacyj w chwili urodzenia swego i Piccolomini'ego, i ztąd już powziął dlań życzliwość. Atoli Piccolomini w najlepszych zostawał stosunkach ze stronnictwem hiszpańskiem, lepszej od niego spodziewając się karyery, aniżeli od Wallensteina, któremu wszyscy podlegać musieli (został też księciem po upadku Wallensteina). Marradas, Aldringer byli osobistymi nieprzyjaciółmi Wallensteina. Jak przeto wódz naczelny, tak i jego podkomendni generałowie mieli swoję politykę i plany ambitne, wręcz tamtym przeciwne. Nie zrywali jednak stanowczo z Wallensteinem, aż dopiero od pierwszego zjazdu w Pilźnie. Cesarz swoją drogą nie przestawał korespondować z wodzem, chcąc się przez to tem lepiej zamaskować. Wszyscy wrogowie jego rozpoczęli nanowo podziemne nurtujące machinacye, które lada chwilę wybuchnąć miały straszliwą katastrofą.

Poseł hiszpański, dowiedziawszy się o nowym zjeździe w Pilźnie, oświadczył wręcz, że dla ratunku Austryi niezbędnem jest uczynić Wallensteina nieszkodliwym; wkrótce zaś potem, otrzymawszy dokumenty ostrzegające o porozumieniu Wallensteina z Francyą, względem pozbawienia cesarza krajów dziedzicznych i korony, przestrzegł o tem dwór i przekonał. Sprawę tak nastrojono, że nie chodziło już wcale o zbadanie winy, lecz o ochronienie się od wielkiego politycznego niebezpieczeństwa, konszachty bowiem względem korony czeskiej przeraziły niemało cesarza i ministrów. Wallenstein tymczasem jeszcze i teraz nie pozbył się planów wielkiej polityki, mającej zniszczyć wpływ Hiszpanii we Włoszech, a przez to i w Niemczech. Chodziło tu o walkę na śmierć, bo Hiszpania chciała właśnie przywrócić wspólność monarchii w duchu Filipa II i Alby, od Włoch do Niderlandów, zamierzając w tym celu toczyć wojnę z Francyą. Coraz ostrzej ścierały się ze sobą te przeciwieństwa, które nareszcie domagały się jakiegoś rozwiązania. Poseł hiszpański zrozumiał ważność chwili i dlatego zażądał od kardynała - infanta ostentacyjnej odmowy zaopatrywania cesarskiego dworu w broń i pieniądze póty, póki Wallenstein na czele armii stać będzie. Postępowanie takie zaczęło wydawać owoce. Układy z Arnimem uznano za potworne, a cesarz wkrótce uległ nawałowi intryg, skierowanych przeciw jednemu: wydał dekret uwalniający podkomendnych od posłuszeństwa Wallensteinowi i oddający tymczasowo dowództwo Gallasowi: nadto dokret ten z 24 stycznia ogłasza przebaczenie wszystkim, wyjąwszy dwóm podżegaczom, Ylowowi i Terckiemu.

Dwór działał skrycie i ostrożnie. Wysłał najprzód swego komisarza do Aldringera i Piccolomini'ego, którzy łatwo dali się nakłonić, widząc w upadku Wallensteina własne wyniesienie. Obaj ci generałowie zgodzili się na porwanie swego dawnego wodza gwałtem z Pilzna przy drugim zjeździe, lecz projekt ten spełzł bez skutku. Wallenstein nietylko nie domyślał się niczego, ale nie wątpił że mu się uda pokój zawrzeć i pułkowników do potwierdzenia onego nakłonić. Tymczasem pułkownicy i dowódzcy zaczęli się w Pilznie zbierać na dzień oznaczony. W dniu 11 lutego Wallenstein, chory na podagrę, leżąc w łóżku, ponowił pułkownikom swoje poręczenie za wyłożone przez nich pieniądze, zapewniając o swojej wierności względem cesarza i religii, lecz żądając jednak w końcu nowego zapewnienia z ich strony, że go nie opuszczą. Spisano nowy akt dnia 20 lutego, w którym pułkownicy ręczyli za swą wierność, Wallenstein zaś uwalniał ich od posłuszeństwa w tym razie, gdyby się przekonali, że występuje przeciw cesarzowi, jak go o tem doszły wieści fałszywe.

Dwór, zawiadomiony o dokumencie, wysłał swego komisarza, który miał towarzyszyć Wallensteinowi w pochodzie ku Pradze, pod którą zamierzał rozłożyć się obozem. Ranke broni jeszcze i teraz Wallensteina, utrzymując że nie miał w tym pochodzie innego celu, jak uporządkować sprawy państwa na podstawie zgody religijnej i zarazem pokoju z elektorem; dalej zapewnić swobody Czechom i innym krajom dziedzicznym, a przytem zadowoliwszy żądania armii, zabezpieczyć dynastyczne widoki swego domu. Poczem — według Rankego — miał zamiar złożyć dowództwo w ręce syna cesarskiego, na poparcie czego twierdzi, jakoby w Wiedniu pokazywano list Wallensteina tej treści: "że za cztery miesiące złoży dowództwo i strzemiona Ferdynanda III ucałuje." Nie chciał tylko pozwolić na wydarcie sobie władzy gwałtem.

Trudno rozstrzygnąć jak dalece winnym był Wallenstein aż dotąd, boć, koniec końców, działał na mocy upoważnienia danego sobie najsolenniej przez cesarza, po bardzo długiej zwłoce i wahaniu się z jego strony. Dowództwo naczelne i pełnomocnictwo, dane w takiej rozciągłości, jak je dzierżył Wallenstein, pozwalało mu zarazem zrywać i zawierać pokój, a więc i poniekąd kierować polityką. Jeżeli później, zawsze dumny, absolutny i niecierpiący przewództwa, nie słuchał rozkazów cesarza, opierał się, bądź co bądź, zawsze na legalnym gruncie danego sobie pełnomocnictwa i sądząc dziś bezstronnie, zawinił jedynie wdawaniem się w konszachty z wrogami państwa, chociaż one nie przyszły do skutku. Zawinił też podburzaniem armii, chociaż i to uwzględnić trzeba, że do tej samowoli i najwyższego władztwa nad wojskiem doszedł skutkiem pierwszego polecenia udzielonego sobie przez cesarza, polecenia uorganizowania armii na własną rękę i własną odpowiedzialność. Organizacya ta, oparta na kontrybucyach i konfiskatach, na karaniu żołnierza i wynagradzaniu go bezwzględnem, niezależnem od cesarza — zjednała mu przychylność wojska, a z drugiej przyzwyczaiła go do nieodnoszenia się do nikogo. Utwierdziły go w tej uzurpowanej skutkiem okoliczności władzy świetne zwycięztwa, ratujące monarchią i ostatecznie plan powzięty w duchu narodowym, plan wyniesienia ojczyzny swojej ponad inne państwa. Wina przeto Wallensteina istnieje niezaprzeczenie, względnie zwłaszcza do stosunku jaki wiąże poddanego z krajem, urzędnika z państwem, — ale dopiero od chwili, gdy wyruszył do Czech, działając jednak nie z premedytacyą (jak to zobaczymy), lecz pod naciskiem okoliczności, których już nie był panem. Dwór zaś, już przed tym jedynym aktem rzeczywistego odstępstwa, obmyślił jego zgubę za pomocą środka, którego żadna konieczność uniewinnić, ani z hańby oczyścić nie zdoła. Wahania się Wallensteina, wybuchy gniewu, negocyacye z wrogami państwa, nieprzeszłe az do ostatniej chwili w czyn, stanowią dopiero zamiar, nie zaś samę istotę czynu takiego, jakim jest zdrada jawna i kraj w przepaść zguby wtrącająca.

W Wiedniu uradzono, że ponieważ Wallenstein związek nowy z pułkownikami oparł na interesie pieniężnym, więc trzeba ich spłacić conajprędzej. Spisek dworski tak dalece dojrzał tymczasem, że najznakomitsi generałowie przystąpili do niego. Nie wahano się przeto dłużej, i cesarz wydał patent a zarazem rozkaz do wojska, w którym zamiar Wallensteina pozbawienia cesarza korony i krajów, a przywłaszczenia ich sobie, był jakoby dowiedzionym. Wielu generałów opuściło już Wallensteina, a w tej chwili rozstrzygnąć się miało, kogo wojsko posłucha: cesarza, czy dawnego ulubionego swego wodza? Rozstrzygnienie nastąpiło niebawem w Pradze. Wallenstein, niewiedzący ciągle o niczem, liczył na posłuszeństwo załogi praskiej, lecz ta nietylko go nie usłuchała, ale wraz z miejskiemi władzami poczyniła przygotowania do zbrojnego oporu.

Odpadnięcie Pragi było dla Wallensteina niemałym ciosem, bo w pobliżu tego miasta miała się armia zebrać i być obecną ostatecznemu zawarciu pokoju. Poufni Wallensteina stracili głowę; on sam tylko, oceniając groźne położenie, rzekł: "Miałem w swych rękach pokój;" — a po chwili dodał: "Bóg jest sprawiedliwy!"..

XII

Kiedy Wallenstein, tak śmiały w pomysłach, a tak niezręczny w ich przeprowadzaniu, nie przeczuwał miecza zawieszonego nad swoją głową, kabała dworska doskonale już dojrzała. Wallenstein tak dalece był nieostrożnym i nieprzewidującym, że dowiedziawszy się o dekrecie cesarskim, mieniącym go zdrajcą, zdziwił się mocno, teraz dopiero zrozumiawszy swoje położenie. Natychmiast więc rozporządził, iżby pułki roztasowały się po kwaterach, wskazanych mu wyraźnie przez Terckiego, pułkownicy zaś iżby osobiście stawili się u niego w Eger, dokąd sam udać się postanowił. Teraz dopiero istotnie wdał się w stosunki ze Szwedami, oświadczając Oxenstiernie przez swego wysłańca, że stanowczo od cesarza odstąpić zamierza, czemu jednak ani kanclerz szwedzki, ani Bernard książę wejmarski nie uwierzyli. Ponowił propozycye ze strony Wallensteina książę lauenburski w d. 11 lutego, oddając już Szwedom, jako dowód przyjaźni, dwa ważne przejścia u Odry i Warty, Frankfurt i Landsberg. Później znowu Ylow wyraźnie żądał, iżby Bernard przysłał swych dragonów do Eger, i książę ten rzeczywiście wyruszył w pochód. W Eger miał Wallenstein pośród swoich oficerów zawrzeć z Arnimem pokój i zawarty przełożyć cesarzowi; gdyby go zaś ten nie przyjął, pospół z Sasami i Szwedami wystąpić do walki. Wtedy też odezwał się podobno, że chce sam sobie być panem, nie znosząc innych nad sobą. Szalona, a przecie za ideałami goniąca ambicya Wallensteina, popchnęła go dalej, aniżeli myślał. Cofnąć się nie było podobna, okoliczności przemogły i te okoliczności właśnie, nie zaś myśl z góry powzięta, podyktowały mu odstępstwo i zerwanie z monarchą. Nie mógł już dalej, tak jak wprzódy, działać w imieniu cesarza; chciał stworzyć potęgę, zdolną dopomódz mu w doprowadzeniu do końca samodzielnej polityki. Nie pomyślał zapewne o tem, w jakiem przeciwieństwie stanął przez to z własną swą przeszłością. Wszakże zawód swój rozpoczął od obrony najwyższej władzy, od zniszczenia swobody stanów, gdy tymczasem teraz pierwszą chciał zniszczyć, drugie przywrócić do życia. Cesarz przeląkł się niebezpieczeństwa i pojechał do Budziszyna, ażeby działać osobiście. Aldringer, razem z Maksymilianem bawarskim, wyruszyli na czele wojsk ku Passawie, przeciw wojskom wejmarskim i Wallensteina; do Budziszyna, gdzie dowodził Gallas, zdążały główne siły wojska; Piccolomini opanował Pilzno, ucierając się już z pułkami, które zostały wierne Wallensteinowi. Cesarz ogłosił znaczne awanse i nagrody wszystkim oficerom i żołnierzom, którzyby odstąpili Wallensteina. Jeden z pułków Terckiego towarzyszył Wallensteinowi do Eger. Astrolog, którego się wiecznie radził, wyczytał właśnie w gwiazdach, że, mu grozi wielkie niebezpieczeństwo, z którego jednak wyjdzie z tryumfem. Wallenstein uwierzył i czuł się spokojnym, tem bardziej że załoga miejscowa składała się z kilku szkockich oficerów, pułkownika Gordona i wachmistrza Lesleya, którzy. jako protestanci, powinni byli popierać, jak mu się zdawało, gorliwość jego przeciw katolikom.

Tak więc 24 lutego po południu przybył Wallenstein do Eger, z nielicznym i nie tak jak dawniej bywało świetnym dworem, oraz z eskortą dragonów pułkownika Butlera, którym niebardzo dowierzał. Butler pochodził ze szlacheckiej rodziny irlandzkiej, a z Wallensteinem nie był nigdy na dobrej stopie. I teraz też niechętnie usłuchał jego rozkazu, iżby pułki zebrać pod Białą górą. Wallenstein, spotkawszy go przypadkiem na drodze z Pilzna, kazał mu towarzyszyć sobie do Eger; Butler wszakże nietylko porozumiał się z odstępczymi generałami, lecz nadto rzekł im, że zapewne Bóg go na tę drogę sprowadził umyślnie, chcąc mu dopomódz do spełnienia bohaterskiego czynu. Spowiednik Butlera, Pafrik Taffe, oświadczył mu w imieniu Piccolomini'ego. że jeżeli chce łaskę cesarza pozyskać, niech sprowadzi doń Wallensteina umarłego łub żywego.

Myśl uprzątnięcia Wallensteina powziął dwór stanowczo w czasie pierwszego zjazdu w Pilznie, chociaż już przedtem nosili się z nią najwięksi wrogowie jego, nie śmiąc się tylko przyznać do niej otwarcie. Kładziemy nacisk na to, że była ona powziętą wprzódy, aniżeli Wallenstein, zmuszony biegiem wypadków, otwarcie rękę podał Szwedom. Nie usuwa to jego winy jako faktu, ale znacznie ją łagodzi; powtarzamy bowiem, że nie było z jego strony rozmysłu, tylko konieczność wypływająca ze zbiegu okoliczności. Każdy inny z mniejszą ambicyą, z nie tak szerokiemi zamysłami przetworzenia karty Europy, a zarazem z mniejszą chciwością zabezpieczenia sobie jednego z najświetniejszych stanowisk, nie zaszedłby tak daleko, nie wplątałby się w tak niewątpliwe niebezpieczeństwo, ale też nie dokonałby tylu czynów świetnych i dla cesarza pożytecznych, ile ich Wallenstein niezaprzeczenie dokonał. Nie przynosi więc zaszczytu Ferdynandowi II zezwolenie, lubo dane niewyraźnie, na zamienienie w czyn powziętej przez jego zauszników myśli. Ranke nie śmie przypuścić, opierając się na późniejszej protestacyi cesarza, iżby on wiedział o tem dokładnie (mit voller Kunde), ale rzecz to niezawodna, że wiedział czego się domaga całe stronnictwo dworu i że temu przeszkodzić nie myślał. Zresztą Ferdynand II należał do tych ludzi, którzy, bijąc się w piersi i mówiąc pacierze, obojętnie patrzą na rzeź tysiąca bliźnich, gdy ci stają w poprzek ich fanatycznym przekonaniom.

Wieczorem tego dnia, kiedy kuryer cesarski przywiózł do Eger ów dekret, rozmawiał Wallenstein z Lesleyem, ufając mu najzupełniej. W rozmowie przyznał mu się do zawiązanych stosunków z księciem wejmarskim, dodając że przyjmie żołnierzy jego na załogę. Lesley, upewniony w swych podejrzeniach, poszedł naradzić się z Gordonem i Butlerem. Nazajutrz ci trzej oświadczyli Yllowowi, że przysięgi wierności, danej cesarzowi, nie złamią. Ponieważ to był karnawał, Tercki i Yllow zaprosili się na wieczór do Gordona, mając nadzieję że przy kieliszku skrupuł jego zniszczą. Katolik Lesley połączył się z protestanckimi Szkotami, Gordonem i Butlerem, i po lekkiem wahaniu się, postanowiono, pod pozorem uratowania miasta dla cesarza, zamordować Wallensteina i jego najwierniejszych. Butler miał z Irlandczykami wykonać morderstwo, Lesley czuwać nad załogą i osadzić miasto i zamek ludźmi pewnymi.

Nadszedł wieczór. Z Terckim i Yllowem przyszli Kiński i rotmistrz Neuman, kanclerz księcia. Nie wiedzieli że wszedłszy za ten próg, już byli skazanymi. Przez godzinę spełniali toasty na cześć wodza; słudzy się już pooddalali. Kiedy przyszło o jakiś toast do sprzeczki, Lesley kazał spuścić most zwodzony i szepnął czekającym żołnierzom, że już pora. Na to hasło wpada sześciu Irlandczyków, z okrzykiem: "niech żyje cesarz Ferdynand!" podczas gdy inni barykadują wszelkie wyjścia. Gordon, Butler i Lesley wtórzą temu okrzykowi niecnej zdrady. Zanim nieszczęśni dobyli mieczy, już padli, krwią zbroczeni, bez ducha. Tak się dokonała egzekucya, która była niczem innem, tylko ohydnem skrytobójstwem. Lecz taki był duch czasu, jak uniewinnia Ranke.

Na zamku głucha panowała cisza. Kiedy Lesley wyszedł z jadalni, strzelono do niego, sądząc że który z buntowników ucieka. Strzał zbudził straż miejską, której wtedy Lesley prawdę wyjawił, nakazując posłuszeństwo. Dragoni Lesleya przebiegali miasto, celem udaremnienia wszelkiej pomocy.

Teraz już można było wziąć Wallensteina żywcem; ale zdrajcy uradzili, że ponieważ nieprzyjaciel może przyjść z pomocą, lepiej skończyć morderstwem zaczęte z takiem powodzeniem dzieło.

Wallenstein zajął mieszkanie w najpiękniejszym domu miasta; kręcone schody prowadziły do jego pokoi. Po schodach tych wszedł irlandzki kapitan Devereux, z kilkoma żołnierzami. Wallenstein, wyszedłszy tylko co z kąpieli, kładł się na spoczynek. Podczaszy jego, który mu podał napój w złotym puharze, zetknął się we drzwiach z wpadającymi, ktorych upominał iżby panu jego spoczynku nie przerywali. Ale w odpowiedzi otrzymał pchnięcie nożem, a tuż za nim z wielkim krzykiem wpadli mordercy. Wallenstein, posłyszawszy wrzawę, dobiegł do okna w jednej koszuli, chcąc zawołać straży, gdy wtem kapitan, krzycząc: "zdrajco!" zamknął drzwi z trzaskiem. W tej chwili może przejrzał Wallenstein całą sieć intryg, którym się obronić nie umiał. Wsparty o stół, poruszając ustami, ale nie wydając żadnego głosu, roztworzył szeroko ramiona, nadstawiając piersi halabardzie, którą go też Devereux przebił. Zawinięto trupa w czerwone sukno i zaniesiono go do zamku, gdzie już leżały ciała wprzód pomordowanych.

W mieście ciągle jeszcze było spokojnie; silna burza uciszała wrzawę. Dopiero nazajutrz zawezwał Butler oficerów załogi na zamek i opowiedziawszy im wszystko, zażądał przysięgi wierności dla cesarza, — poczem w tym samym celu zwołał mieszczan. Gallas tymczasem podsunął się z wojskiem, dla zbytecznego już teraz oblegania miasta.

Szwedzi, a zwłaszcza niemieccy protestanci, stracili wiele na tej śmierci, musieli bowiem w zawartym w Pradze pokoju przyjąć za podstawę nie rok 1618, ale 1627, czyli ten, w którym już zaczęli doznawać prześladowania. Najwięcej zaś zyskało hiszpańskie stronnictwo i ligiści. Kiedy wieść o zamordowaniu Wallensteina doszła do dworu, zawołał głośno poseł hiszpański: "Wielką łaskę zesłał Bóg domowi Austryi." Tak samo odezwał się Piccolomini, obsypywany niegdyś łaskami przez Wallensteina.

Odstępczy od sprawy Wallensteina generałowie otrzymali sute wynagrodzenie z majątku jego. Jakże tu było się wahać? Tych zaś, którzy mu wierni pozostali, srodze ukarano. Między innymi dzielny Schaffgotsch, wycierpiawszy okrutne tortury, skończył na rusztowaniu. Z pomiędzy tych, których obsypał bogactwy, nikt nie pomścił go nazajutrz w Eger; później zaś tembardziej nikt nie ośmieliłby się podnieść głosu, dla ocalenia jego pamięci. "Kiedy drzewo runie, wszyscy przybiegają odzierać je z gałęzi," Z żoną i córką Wallensteina obszedł się Ferdynand również srogo, wyzuwszy je całkowicie z majątku.

Jakkolwiek dalsze powodzenie wojenne świetnie z razu dla Austryi wypadło, jednak wybuchła wojna z Francyą, której Wallenstein tak unikał, wojna trwająca ćwierć wieku, a zakończona wpływem wszechwładnym Francyi we wszelkich odtąd sprawach Europy. W Niemczech zaś nastały nanowo dni wojny, głodu i zniszczenia, których obraz tak mniej więcej skreśla jeden z historyków:

"Kiedy heroldowie objeżdżali Niemcy, ażeby miastom zburzonym, ludności wychudłej i znędzniałej obwieścić zawarty nareszcie pokój (westfalski), oczy ich patrzyć musiały na najokropniejsze sceny. Nie był to ten kraj piękny, w którym trzydzieści lat temu kwitły miasta handlowe, wsie ludne, równiny urodzajne, a handel, nauki i sztuki piękne w pełnym były rozwoju. Wszędzie tylko ruiny i szczątki budowl spalonych. Cale prowincye przemieniły się w pustkowia; tu bagniska zarażające szkodliwemi miazmiatami, w miejsce dobroczynnych niw urodzajnych; tam las dziki zajął miejsce łąk i winnic, zatarłszy wszelki ślad gościńca. Niemcy całe zdawały się być pastwą wilków, sępów i kruków. Rozbój przybrał ogromne rozmiary. Tłumy ludu, zrozpaczone nędzą, żyły z morderstwa i rabunku. Rozpuszczeni żołnierze, pozbawieni wszystkiego, dawali przykład, łącząc się w bandy zbrojne z rabusiami w łachmanach. Rząd musiał się uciec do środków nadzwyczajnych, I tak: sejm czeski w r. 1650 uchwalił dekret charakterystyczny, nakazujący mieszkańcom złożyć wszelką, broń pod surową karą, władzom zaś wycinać lasy i krzaki, po za któremi zaczaićby się mógł skrytobójca. Dekret ten. z obostrzeniem, ponowiony został jeszcze w r. 1654. Nie śmiano się żenić, ażeby nie zostawiać potomkom dziedzictwa nędzy. Naród chciał samobójstwem byt swój zakończyć. Z kazalnic napominano mężów do niezaniedbywania obowiązków małżeńskich, a sejm w Norymberdze dnia 15 lutego 1650 r., za przyzwoleniem arcybiskupów bamberskiego i würtzburskiego, zgodził się na małżeństwo księży i poligamią. Można obliczyć straty w ludziach podczas tej nieszczęsnej wojny na 20 milionów. Nigdy hordy barbarzyńskie nie zniszczyły tyle państwa rzymskiego. Prześladowania Ferdynanda II cofnęły cywilizacyą w tym kraju o wiek cały... Niemcy przed zaczęciem wojny szczyciły się piękną szkołą malarstwa, uczonymi, rodzącą się literaturą; teraz ciemnota rozpostarła swe skrzydła, pozwalając się krajowi odrodzić dopiero w połowie XVIII wieku."

Obraz ten, mimo swej jaskrawości, jest prawdziwy.

Niedługo przeżył Wallensteina Ferdynand II. Umarł w r. 1657, otoczony jezuitami i kobietami. z czystem sumieniem, a co więcej z przeświadczeniem, że arcychwalebnie spełnił swój obowiązek monarszy. Był człowiekiem miernym najzupełniej, bo nauczyciele zrobili z niego bezmyślną maszynę; ożywiał się tylko wtedy, gdy go zagrzał ślepy fanatyzm, dyktujący mu krwawe, bolesne dla ludzkości wyroki.

Ranke kończy sumienne swe dzieło takiem porównaniem: "W gronie wodzów goniących za samodzielnością, Wallenstein stoi w pośrodku między Essexem w Anglii, Bironem we Francyi z jednej strony, a Kromwellem z drugiej, w ślad którego wstąpił ów potężny Korsykanin, założyciel nowego cesarstwa. Jakaż różnica między nimi? Essex, usiłujący narzucić Elżbiecie inną politykę, Biron. wdający się w stosunki z wrogami króla, Wallenstein, działający raz stanowczo i rozumnie, to znowu słabo i niezdecydowanie, — mieli do czynienia z dziedzicznymi książętami, których władza ugruntowaną była od wieków i złączoną ze wszystkiemi narodowemi instytucyami. Kromwell przeciwnie i Napoleon, gdy zaczęli dobijać się samodzielności, nie zastali już władzy legalnej. Mieli do walczenia z republikańskiemi siłami, nieustalonemi jeszcze i posiadającemi zaledwie po miastach władzę, która wobec wojsk regularnych, przy wzajemnem nieporozumieniu, nie mogła stawić oporu. Pytanie zachodzi, dlaczego protektorat przepadł ze śmiercią protektora (Kromwella) i dlaczego z ruin upadłego cesarstwa wznieść się mogło drugie (Napoleon III)? Najgłówniejsza przyczyna jest ta, że Kromwell społeczne stosunki, tak jak się wytworzyły, zamiast je burzyć, brał raczej w opiekę, tak że wymagały one po jego śmierci odpowiedniego rządu. Napoleon przeciwnie zastał już przeprowadzoną rewolucyą społeczną, i to w największych rozmiarach; potrzebował ją tylko uzupełnić i przyodziać wojenną swoją potęgą, aby dać podstawę nowemu cesarstwu."

XIII.

Aż do czasów Rankego, wszyscy pisarze wspominający o Wallensteinie zgadzają się mniej więcej w głównych rysach co do jego charakterystyki; Ranke pierwszy, wsparty sprawdzonemi dokumentami, sądzi go trzeźwiej i bez wszelkich uprzedzeń, chociaż nie można powiedzieć, że bez żadnych, gdyż sprawa protestantyzmu zdaje się dziś jeszcze bardzo mocno go obchodzić. Z pomiędzy innych historyków, Sarrasin tak się mniej więcej wyraża:

"Albert Wallenstein był mężem umysłu niepospolitego i śmiałego, ale i niecierpiącego. pokoju, postawy silnej i wyniosłej a oblicza majestatycznego, lubo nieprzyjemnego. Z natury był bardzo wstrzemięźliwy, nie śpiąc prawie wcale, pracując ciągle, znosząc z łatwością głód i zimno, uciekając od zabaw i hamując bóle podagry ćwiczeniem ciała i umiarkowaniem życia. Mówił mało, myślał wiele i sam rozpisywał się w swoich interesach. Na wojnie dzielny i sprawiedliwy, podziwienia godny w organizowaniu i utrzymywaniu armii, surowy w karaniu żołnierza, wspaniały w nagrodzie, lubo nagradzał oględnie i z namysłem. Zawsze wytrwały w nieszczęściu, usłużny w potrzebie, lecz znowu pełen dumy i pychy, ambitny bez miary, zazdrosny sławy innym a dbały o zachowanie swojej, nieubłagany w nienawiści, a okrutny w zemście, łatwy do wybuchów gniewu, lubujący się w ostentacyi i nowościach. Na pozór szalony, lecz nie robiący nic bez planu, a dbający zawsze o pozór publicznego dobra, jakkolwiek wszystko przedsiębrał dla pozyskania własnej fortuny; pogardzający religią, którą się posługiwał w celach politycznych; podstępny w najwyższym stopniu, zwłaszcza zaś w udawaniu bezinteresowności, wreszcie ciekawy i bystro przenikający zamiary innych, a zręczny w przeprowadzaniu swoich, zwłaszcza w ich zatajaniu. Chociaż doszedł do ogromnego znaczenia, zawsze jeszcze usiłował je podwyższyć, tak że nakoniec, wzniósłszy się tak wysoko, iż tylko tron stał od niego wyżej, miał odwagę zapragnąć korony Czech... "

Miejsca umyślnie przez nas odznaczone w tym ustępie, znakomicie streszczającym żywot trudny do rozwikłania, o tyle są błędne, że co do pierwszego, czytelnik mógł się już przekonać w ciągu tego opowiadania, iż jakkolwiek Wallenstein nie zapominał nigdy o własnem wyniesieniu, myślał jednak jeszcze i o dobru Niemiec, a nadewszystko o wielkiej polityce, którą całkowicie chciał przeistoczyć, o czem niżej. Co do drugiego, myli się Sarrasin, gdyż ani obliczył zamiarów swych wrogów, choć je przeczuwał, ani przeprowadzał zręcznie swoich; owszem, dał się niezręcznie zaskoczyć okolicznościom i intrydze swych wrogów.

Ten sam historyk tak opisuje tryb życia Wallensteina:

"Pałac jego w Pradze, zbudowany na ruinach stu domów zwalonych na ten cel umyślnie, mieścił w sobie apartamenty wspaniałe; ogrody upiększone wielką liczbą, posagów; fontanny, groty, kanały opływające w ryby; ptaszarnie otoczone drzewami, na których siedziało najrozmaitsze i najrzadsze ptastwo. Pałac ten służył za wzór wszystkim innym, które kazał pobudować, jakby chcąc się przez to od innych odróżnić. W Giczynie otoczył park murem, trzymając w nim najmniej trzysta koni wyborowych; w stajniach odświeżanych fontannami żłoby świeciły marmurem. Gdyby go śmierć nie była zaskoczyła przed ukończeniem zamku w Soganie, byłby go piękniejszym uczynił od gmachów starych Rzymian, którym już dorównał, rozszerzywszy miasto Giczyn, ufundowawszy w nim klasztor kartuzów, kolegium jezuickie i kościół protestancki. Podziwienia godny w tem, że w ciągu kilku lat wybudował więcej, aniżeli niejeden z królów w ciągu długiego panowania... Pięćdziesięciu halabardzistów, wybranych z pośród ludzi walecznych, odbywało zawsze wartę w jego przedpokoju (chyba nie w Eger); nazewnątrz straże i drabanci; {dwunastu wartowników chodziło ustawicznie około pałacu, nie dopuszczając hałasu, którego Wallenstein znieść nie mógł. Miał nieskończoną liczbę służby szlacheckiej; czterech szambelanów stało na ordynansie, pilnując porządku audyencyj. Sześciu baronów i sześciu (chevalier) kawalerów czekało na jego rozkazy... Świetność ta olśniśwała innych. Dom jego żony był na równie wspaniałą stopę urządzony. Nie bądę tu mówił o pensyach i nagrodach jakie wyznaczał, ani o ogromnych pieniądzach, jakie rozsypywał po całej Europie, chcąc być powiadomionym o wszystkiem. "

Ranke podaje jeszcze szczegóły następne:

"... Wallenstein łączył z talentem finansowym i wojskowym, szczególny talent administracyjny. Służyli pod nim oficerowie najrozmaitszej narodowości, bez względu na wyznanie.... Chętnie przyjmował w swe szeregi wielkich panów, ale nie pogardzał i parweniuszami z kupieckiej, a nawet z niższej klasy. Nie zważał też na wzrost żołnierzy, tylko na zdolność i wytrwałość. Uznawał jedynie pierwszeństwo rangi... Przy takiem zmieszaniu narodowości, stanów i religij, najsurowsza karność stanowiła podstawę gotowości do boju. Najdrobniejsze uchybienie karał dlatego, żeby przeszkodzić większym. Magrabiego Baden-Baden skarcił bardzo szorstko za przestąpienie jego rozkazu. Największą wobec niego zasługą była waleczność. Tylko walecznością można było zdobyć sobie jego łaskę. Tem też zyskał sobie Piccolomini jego przychylność. Miał zawsze w pogotowiu wielką ilość złotych łańcuchów, któremi nagradzał na miejscu; udzielał nawet szlachectwo.... Znał zasługę najpodrzędniejszego żołnierza, a posiadał pamięć doskonałą. Dla żołnierzy miało to większą jeszcze wartość, gdy chwalił którego, położywszy rękę na jego ramieniu lub głowie. (Przypomina to Napoleona, bożyszcze żołnierzy). Poległych mężnie w boju odprowadzał do grobu; tchórzów karał okrutnie. Niepowodzenie kładł często na równi z przewinieniem. Lubił, gdy awansowany nie składał mu podzięki, bo dawał przez to dowód, że awans zawdzięcza osobistej zasłudze. Pojedynki pochwalał, a nienawidził poleceń i protekcyj dworskich, szydząc z nich i nie zważając na nie. Książętom krwi cesarskiej nie pozwalał w obozie honorów oddawać, uważając to za krok przeciwny karności. Można twierdzić że utorował drogę zasadzie militarnej w duchu późniejszych stuleci, gdyż sam stworzony był na wojownika. Gdy jeszcze był w dobrem zdrowiu, lubił obiadować ze swymi oficerami, ale przy całej kamaraderyi, żądał bezwarunkowego posłuszeństwa. Zakazywał ukłonów w czasie gdy się przechadzał po obozie. Ceremonii nie cierpiał, ale rad otaczał się wspaniałym orszakiem. We Włoszech nabrał obyczaju ukształconego świata i był względem kobiet bardzo uprzejmym. Biada jednak temu, kto go w gniew wprawił. Jak w młodości, tak i w późniejszych latach łatwo wpadał w wściekłość, rozbijając co mu w ręce wpadło. Otaczający go znosić musieli jego kaprysy i gwałtowność. Oblicze jego, o ile z najlepszych portretów sądzić można, odznaczało się męzkością i rozumem, lecz nie uderzało wielkością. Był chudy, blado-żółtej cery, małych, jasnych a przebiegłych oczu. Na czole jego wyrytą była praca myśli, silne linie, ale bez zmarszczek; postarzał wcześnie, posiwiawszy już w 40 roku życia. Cierpiał prawie ciągle na podagrę, ale mimo to palił się w nim ogień nieustannych przedsięwięć, niezmordowanego ruchu. Ani na chwilę nie zapominał o swej ambicyi, o chęci zdobycia dla swego domu potęgi i powalenia swych wrogów. Nienawidził jezuitów i w ogóle księży. Dziwactwa jego robiły na tłumach wrażenie, tem bardziej że łączył je z przepowiedniami astrologicznemu; ale mimo swych przesądów był praktycznym, mimo marnotrawstwa oględnym. W polityce, mimo egoistycznych swych planów, zmierzał prosto do celu. "

Dodajmy jeszcze kilka słów z pamiętnika największego jego wroga, kardynała Richelieu.

"Śmierć Wallensteina będzie niezapomnianym przykładem nieocenienia wiernego sługi i okrucieństwa pana, bo cesarz przez całe swe życie, przeplecione ważnemi wypadkami, nie znalazł nikogo, którego zasługi mierzyćby się mogły z zasługami Wallensteina. Trudno też i o drugi w dziejach przykład takiego wynagrodzenia, jakie wódz cesarski otrzymał, a przecież życie skończył gwałtowną, śmiercią, nakazaną przez jego pana.... Jeżeli cesarz twierdził że miał powód być z niego niezadowolonym, to Wallenstein mógł mu odpowiedzieć, że powinienby przedewszystkiem zastanowić się co przeważy na szali, czy wielkie, rzeczywiste dowody jego wierności, czy proste podejrzenia?"

Z różnorodnych tych zdań o ostatecznej katastrofie i z całego toku opowiadania, dałaby się wyciągnąć jeszcze jedna konkluzya, którą ci i owi pominęli, to jest logika faktów. Doradzca i najwierniejszy sługa ambicyi cesarskiej, ukarany został, jak się to często zdarza, przez tego samego, dla którego właśnie podeptał nieraz wszelkie zasady prawa i ludzkości. Mało ceniąc życie i szczęście ludzi, których uważał za narzędzia swych dalekich celów, upaść musiał przed wyrokiem niezbadanym Opatrzności, która w historyi narodów objawia się zawsze widomemi znaki. Ale umysł jego wart był więcej aniżeli serce, bo nie można nie podziwiać wielkich jego planów. Zamyślał on uskutecznić w Niemczech to, co we Francyi rozpoczęli Karol VII i Ludwik XI, a czego dokończył w pocie czoła Richelieu, mianowicie: ukorzyć wszystkich magnatów, wszystkich uprzywilejowanych, wobec najwyższej władzy monarszej. Po dokonaniu tego, rozmaite państwa i państewka niemieckie, podległe powadze jednego naczelnika, stworzyłyby ogromne i groźne państwo. Ferdynand II byłby tylko pozornie panującym monarchą; w rzeczywistości zaś, zostając pod wpływem Wallensteina, tak jak Ludwik XIII pod wpływem Richelieu'go, dałby mu możność zamiany w czyn szeroko i wspaniale zakreślonej polityki. Wallenstein bowiem, raz postawiwszy nogę na głowie Niemiec, miał zamiar przygotowania ogromnych sił, aby wygnać niemi Muzułmanów z Europy, a wtedy stałby się samowładnym panem świata całego.

Szyller, dla braku dokumentów wyświecających dokładnie stan rzeczy, nie ocenił należycie tej postaci, z takiego uważanej stanowiska, i dlatego bohater jego trylogii nie ma tej imponującej wielkości, jaką w nastroju tragicznym mieć był powinien. Zawiele przeszkód stanęło mu na drodze. Prócz owego starcia się polityki wspólnej domu hiszpańsko-austryackiego z jego polityką, prócz niezupełnej ufności książąt protestanckich, prócz intryg i nienawiści licznych zazdrosnych, nie miał przedewszystkiem za sobą samego Ferdynanda, nieposiadającego dosyć inteligencyi do przeniknienia zamiarów swego wodza, zamiarów domowi Austryi najbardziej pożytecznych. Nie miał go za sobą, a miał przeciw sobie Rzym, jezuitów, główne sprężyny jego upadku, a nadewszystko Richelieu'go. Genialny ten polityk zrozumiał plany Wallensteina, zgadł że ambicya jego dąży do supremacyi europejskiej, a więc nie chciał przystać na wasalstwo Francyi i zaczął działać po swojemu, z całą energią i przebiegłością, popierając protestantów, z którymi we Francyi sam walkę krwawą toczył, popychając Gustawa Adolfa na pole walki i strasząc książąt katolickich. Kolosalnych zakrojów polityka Wallensteina przeraziła Watykan; jezuici zaś, rządzący cesarzem, a przez niego Austryą, oddziaływający na Niemcy przez powolnego im papieża, bronili zawzięcie swoich celów. Wallenstein nienawidził ich też z całej duszy i chciał wszystkich wypędzić z Niemiec, ale w tej walce olbrzymów upaść musiał i upadł.

Kto lubi porównania i zestawienia, kto wierzy że w dziejach ludzkości odnawiają się, z pewną odmianą, okoliczności, wypadki, a nawet wybitne osobistości, gotów może i w dzisiejszym stanie Niemiec i Europy odnaleźć niejaką analogią i zawołać wraz z Mefistofelem:

Hier dacht ich lauter Unbekannte,
Und finde leider Nahverwandte. *)

KONIEC.

*) Mniemałem że to sami nieznajomi, aż tu spotykam blizkich krewnych tylko.