Stanisław Ignacy Witkiewicz

Wariat i zakonnica

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

Wariat i zakonnica

czyli

Nie ma złego,

Co by na jeszcze

Gorsze nie wyszło

Krótka sztuka w trzech aktach

i czterech odsłonach

1923

Stanisław Ignacy Witkiewicz

Poświęcona wszystkim wariatom świata

(y compris inne planety naszego systemu,

a także planety innych słońc Drogi Mlecznej

i innych gwiazdozbiorów)

i Janowi Mieczysławskiemu.

OSOBY:

MIECZYSŁAW WALPURG - 28 lat. Brunet bardzo piękny i doskonale zbudowany. Broda i wąsy w nieładzie. Długie włosy. Ubrany w strój szpitalny. Kaftan bezpieczeństwa (camisole de force). Wariat. Poeta.

SIOSTRA ANNA - 22 lata. Blondynka bardzo jasna i bardzo ładna, i dość "stosunkowo" uduchowiona. Strój zakonny fantastyczny. Na piersi duży krzyż na łańcuszku.

SIOSTRA BARBARA - przełożona. Strój taki sam jak u Siostry Anny. 60 lat. Matejkowska matrona.

DR JAN BURDYGIEL - 35 lat. Psychiatra normalny. Ciemny blondyn z bródką. Biały chałat.

DR EFRAIM GRUEN - 32 lata. Psychoanalityk ze szkoły Freuda. Czarny cherubin o semickim typie. Biały chałat.

PROF. ERNEST WALLDORFF - stary, jowialny facet lat 55-60. Duże siwe włosy. Ogolony zupełnie. Złote binokle. Strój marynarkowy, angielski.

DWÓCH POSŁUGACZY - dzikie brodate bestie. Alfred czarna broda, łysy. Pafnucy ruda broda, z włosami. Ubrani w stroje szpitalne.

Rzecz dzieje się w celi dla furiatów, w domu wariatów "Pod Zdechłym Zajączkiem".

AKT PIERWSZY

Scena przedstawia celę dla furiatów. Na lewo w rogu tapczan.
Nad tapczanem napis: "Dementia praecox", nr 20. Wprost okno złożone z dwudziestu pięciu małych, grubych szybek przedzielonych metalowymi ramkami. Pod oknem stół. Jedno krzesło. Drzwi na prawo o skrzypiących ryglach. Na tapczanie, związany w kaftan bezpieczeństwa, śpi Mieczysław Walpurg. Pali się ciemna lampa u sufitu. Dr Burdygiel wprowadza Siostrę Annę.

BURDYGIEL
Oto jest nasz pacjent. Teraz śpi po dużej dawce chloralu i morfiny. Powolne trucie nieuleczalnych jest naszą tajną zasadą.
Możliwe jest jednak, że Gruen ma rację. Ja nie jestem jednym z tych zakutych psychiatrycznych łbów, które nie są już w stanie przyjąć niczego nowego. Pozwalam na eksperyment, tym bardziej?e nie tylko ja, ale i profesor Walldorff wyczerpał już wszystkie środki. Dementia praecox. Jeśli siostra w co bardzo wątpię rozwiąże mu jego jak mówią psychoanalitycy "kompleks", jeśli siostra dotrze, do miejsca zapomnianego, tzw. "psychicznego urazu", będę się tylko cieszył triumfem Gruena.
Co do psychoanalizy, to uznaję jej metody badania, ale nie wierzę w jej wartość terapeutyczną. To dobre dla ludzi, którzy całe życie mogą poświęcić na leczenie. Oto krzesło.
Podaje jej krzesło.

SIOSTRA ANNA

Dobrze, panie doktorze, ale co ja mam właściwie robić? Jak mam się do tego brać? Zapomniałem spytać o to właśnie, co jest najważniejsze. 

BRUDYGIEL
Niech siostra nie stara się robić nic specjalnego. W związku ze swoją bezpośrednią intuicją niech siostra postępuje zupełnie swobodnie, tak jak siostrze nakaże głos sumienia. Tylko pod żadnym pozorem nie należy spełniać jego życzeń. Rozumie siostra?

SIOSTRA ANNA
Panie doktorze, zwracam panu uwagę, że pan mów do osoby duchownej.

BURDYGIEL
Niech się siostra nie obraża. Prosta formalność. A więc żegnam siostrę. Jeszcze jedno: niech siostra pamięta, że najważniejszą rzeczą jest wyłowienie z niego "kompleksu", zapomnianego wypadku, który sprawił całe to spustoszenie. 
Siostra Anna kiwa głową. Brudygiel wychodzi i zaryglowuje drzwi. Siostra Anna siada i modli się. Pauza. Walpurg budzi się i podnosi na tapczanie. Siostra Anna drgnęła. Wstaje i stoi nieruchomo.

WALPURG siedząc 
Cóż to za halucynacja? Tego nie miałem jeszcze nigdy. Co, u diabła? Odezwij się. 

SIOSTRA ANNA
Nie jestem zmorą. Jestem przysłana, aby się panem opiekować. 

WALPURG wstając
Aha. Nowy pomysł moich szlachetnych katów.
Piekielne pomysły
Działają na zmysły,
A dusza gdzieś skryta,
Nikt o nią nie pyta.
Jak pani na imię? Dwa lata nie widziałem kobiet.

SIOSTRA ANNA drgnęła
Moje duchowne imię jest Anna.

WALPURG z nagłą żądzą
A więc, siostro, daj mi siostrzany pocałunek. Pocałuj mnie. Sam nie mogę. Jesteś śliczna. Ach! Co za męczarnie!
Zbliża się do niej.

SIOSTRA ANNA cofając się, mówi głosem zimnym i dalekim
Jestem tu, aby uspokoić zmęczoną duszę pana. Sama jestem poza życiem. Czyż pan nie widzi mego stroju?

WALPURG opanowuje się
Ach, więc tak nie można? Opanujmy się. (innym tonem) Jestem żywym trupem, siostro Anno. Nie potrzebuję opieki, tylko śmierci.

SIOSTRA ANNA
Ja jestem więcej umarła niż pan. Pan wyzdrowieje i całe życie będzie jeszcze przed panem.
Walpurg wpatruje się w niż bardzo badawczo.

WALPURG

Czemu pani jest zakonnicą? Taka młodziutka, taka śliczna. 

SIOSTRA ANNA
Nie mówmy o tym. 

WALPURG
Muszę mówić. Jest pani podobna do tej, która kiedyś była dla mnie wszystkim. A może mi się wydaje. Nie żyje już. 

SIOSTRA ANNA (drgnęła) 
Nie żyje? 

WALPURG
Pani także miała coś podobnego w życiu. Ja to odczułem od razu. 
On też nie żyje? Prawda? 

SIOSTRA ANNA
Ach, na litość boską, nie mówmy o tym. Jestem już w innym świecie. 

WALPURG
Ale ja nie jestem. Jakże zazdroszczę pani innego świata, który pani sama sobie na mieszkanie wybrała. Ja muszę żyć tu, w tym okropnym więzieniu, w świecie narzuconym mi przez moich katów, w świecie, którego nienawidzę. A mój świat istotny to ten zegar, który mi w głowie idzie bez przerwy nawet podczas snu. 
Wolałbym śmierć po tysiące razy. Ale ja nie mogę umrzeć. Takie jest prawo wobec nas, szalonych, cierpiących bez winy. Jesteśmy torturowani jak najgorsi zbrodniarze. A umrzeć nam nie wolno, bo społeczeństwo jest dobre, bardzo dobre, i dba o to, byśmy się nie przestali męczyć przedwcześnie. Ha!! Niech pani zdejmie mi ten przeklęty kaftan! Duszę się! Ręce wychodzą mi ze stawów!

SIOSTRA ANNA
Ja nie mogę. Doktor nie pozwolił.

WALPURG (zimno)
Pani jest więc pomocnicą mego kata? Dobrze. Proszę siadać.
Porozmawiamy. Mamy czas. O! Ja mam masę czasu! Tylko nie wiem, czym go zapełnić. A moich myśli nie znoszę już nie znoszę...
(opanowuje łkanie) A myśleć muszę w kółko, jak maszyna. W głowie idzie mi piekielna maszyna. I nie wiem, na którą godzinę którego dnia jest nastawiona. Nie wiem, kiedy pęknie. I czekam, bez końca czekam. Czasem myślę, że już nie może dłużej trwać ta męka. Ale nie przechodzi dzień, noc, znowu dzień, potem chloral, morfina, sen pełen koszmarów i to straszne obudzenie się z tym poczuciem, że wszystko zaczyna się na nowo. I tak ciągle, ciągle...

SIOSTRA ANNA
Niech pan tak nie mówi. Proszę, bardzo proszę: niech się pan uspokoi. Jeśli nic panu nie będę mogła pomóc, poproszę doktora o uwolnienie mnie od tego obowiązku.

WALPURG (dziko)
O nie! Stąd pani nie wyjdzie! (opanowuje się: Siostra Anna cofa się z przestrachem) Przepraszam siostrę, ja jestem zupełnie przytomny. Mówmy dalej. Zaraz się uspokoję. Niech pani raz zrozumie, że dwa lata już nie widziałem kobiet... Więc o czym mówiliśmy? Aha pani kogoś straciła. Ja też. Niech pani opowie. Pani pozwoli, że się przedstawię. (kłania się) Walpurg.
Mieczysław Walpurg. 

SIOSTRA ANNA (chwieje się) 
Walpurg? To pana wiersze czytaliśmy z moim narzeczonym? Ach, to  straszne! Dziękuję panu. Ileż chwil cudownych panu zawdzięczam! 
I wszystko tak okropnie się skończyło. 

WALPURG
Może właśnie dlatego, że czytaliście moje wiersze. A zresztą  nie wszystko się skończyło. Świat sobie trwa jakby nigdy nic. 
Ale trzeci tom jest niezły. Wiem o tym. Po trzecim tomie  przyszedłem tu na mieszkanie. Alkohol, morfina, kokaina  koniec. A do tego nieszczęście. 

SIOSTRA ANNA
Po co pan to robił mając taki talent! To już jest szczęście być  takim artystą jak pan. 

WALPURG
Szczęście! Męczarnia. Chciałem się wypisać do dna i umrzeć. Ale nie. Społeczeństwo jest dobre. Odratowali mnie, abym musiał to życie skończyć na torturach. Ach, ta przeklęta etyka lekarska! 
Wymordowałbym to całe plemię katów. (innym tonem) Wie pani,kiedy byłem w szkole, uczyłem się biografii Henryka von Kleist. "Er fuehrte ein Leben voll Irrtum..." Nie mogłem tego dawniej zrozumieć. Teraz pojmuję to dokładnie... 

SIOSTRA ANNA
Czemu się pan zatruwał narkotykami? Niech pan odpowie. Ja tego pojąć nie mogę. Będąc takim artystą.

WALPURG
Czemu? Czy pani nie rozumie? "Meine Koerperschale konnte nicht meine Geistesglut aushalten." Kto to powiedział? Żar mego ducha spalił moją ziemską powłokę. Teraz rozumie pani? Moje gangliony nie mogły nastarczyć temu przeklętemu czemuś, co mi kazał pisać. Musiałem się truć. Musiałem zdobywać siłę. Ja nie chciałem, ale musiałem. A jak raz cała maszyna, stara, słaba maszyna wejdzie w ruch tak szalony, to musi iść dalej, czy się tworzy jeszcze, czy nie. Mózg się wyczerpuje, a maszyna idzie dalej. Dlatego to artyści muszą popełniać szaleństwa. Cóż robić z bezmyślnie rozpędzonym motorem, którego nikt już skontrolować nie może? Niech pani sobie wyobrazi halę maszyn wielkiej fabryki bez maszynisty. Wszystkie zegary przeszły już dawno czerwoną strzałkę, a wszystko wali dalej jak wściekłe.

SIOSTRA ANNA (słuchała z załamanymi rękami)
Ale czemu teraz, w naszych czasach, wszystko tak się właśnie kończy? Dawniej było inaczej.

WALPURG
Dawniej nie było "nienasycenia formą", nie było perwersji w sztuce. A życie nie było bezcelowym poruszaniem się bezdusznych automatów. Społeczeństwo jako maszyna nie istniało. Była miazga cierpiących bydląt, na której wyrastały wspaniałe kwiaty żądzy, potęgi, twórczości i okrucieństwa. Ale nie wdawajmy się w te rozmowy. Mówmy o życiu naszym życiu. Mam dla pani tyle litości, ile pani dla mnie.

SIOSTRA ANNA
Boże, Boże, Boże... 

WALPURG
No, dosyć. Jeden jest tylko pewnik, że wielkość w sztuce jedynie jest dziś w perwersji i obłędzie oczywiście mówię o formie. Ale dla tworzących, a nie dla szakali, ich forma  związana jest z ich życiem. Niech pani mówi teraz o sobie. Kto był on? 

SIOSTRA ANNA (drgnęła, mówi automatycznie) 
On był inżynierem. 

WALPURG
Ja się wcale nie śmiałem. Zazdroszczę mu tylko. Był jednym z kółek w maszynie, a nie zbłąkanym kamykiem wśród zębatych, stalowych kół. Dalej! 

SIOSTRA ANNA
Kochał tylko mnie, ale nie mógł zerwać z jedną... panią. I ostatecznie musiał skończyć. Strzelił sobie w skroń. Ja poszłam wtedy do klasztoru.

WALPURG
Szczęśliwy! Niech pani go nie żałuje. Więc nawet inżynierzy mogą dziś mieć takie problemy. I pani dlatego... Ach, cóż za potworność. Czemu j a pani nie spotkałem wcześniej! 

SIOSTRA ANNA
I cóż by było? Zamęczyłby pan mnie jak tamtą... 

WALPURG
Skąd pani wie? Mów w tej chwili, skąd wiesz? Tego nie wie nikt.
Kto pani to powiedział?

SIOSTRA ANNA
Nie jestem pani, tylko siostra.

WALPURG (zupełnie zimno)
Skąd siostra wie o tym? To ciekawe. Ja jestem zupełnie spokojny.

SIOSTRA ANNA (brutalnie)
Przecież mówię panu, znam pana wiersze. Wiem, kim pan jest w tej chwili.

WALPURG
Ach, tak: jestem wariatem w kaftanie. To takie proste. Ale nie jest proste kogoś t a k zamęczyć, jak ja ją. Nie wiem, kto kogo zabił. Ona się poświęciła. Ostatecznie nie jestem winien.
Umarła na zapalenie mózgu. I nie wiem, czy to ja ją zabiłem, czy ona mnie zabija teraz z torturami, codziennie, systematycznie. Po śmierci jej przeczytałem jej dziennik i wtedy zrozumiałem, jak strasznie, piekielnie ją męczyłem. Ale sama tego chciała. Zabiła się w ten sposób, a teraz zabija mnie. Ach!!!
(Szarpie się w kaftanie.)

SIOSTRA ANNA
Panie, dlaczego pan tu się dostał?

WALPURG
Za słaby system. Kokaina. Zegar w głowie. To wieczne pytanie, kto kogo zabił. W setnej części sekundy mam dwie myśli przeciwne sobie, jak Bóg i szatan. A zresztą: trochę wierszy.
Pewno już wyszły. Moja siostra na tym zarobi. Mam siostrę, której nienawidzę. Trochę furii. No i dostałem się tu. A tu przecież wyzdrowieć nie można. Sama pani widzi. Właściwie jestem zupełnie przytomny, tylko mam małą maszynkę w głowie. 
Kto raz tu wejdzie, jest skończony. Bo ich leczenie wzmaga tylko obłęd, a każdy wysiłek okłamania ich kosztuje tyle, że potem zrobi się jakieś głupstwo, mały fałszywy krok, i siedzi się dalej bez końca. 

SIOSTRA ANNA
Tak małe wydaje mi się teraz wszystko, co przeżyłam. Wierzyłam w wielkość, w jedność tego, co było ze mną. Teraz nie ma nic, tylko straszna, beznadziejna pustka. Jego duch odszedł ode mnie na zawsze.

WALPURG zadowolony
Odszedł, ale ze wstydu. Nie móc dla pani porzucić jakiejś małpy, jakiegoś demonicznego starego pudła, jakiegoś świństwa!! 
Co? Wiem na pewno. W tym nie ma żadnej wielkości. Jego śmierć była wstrętną słabością. I to dla pani nie móc tego zrobić!!! 
A ja? Niech pani dotknie mojej głowy. Może ten zegar przestanie iść choć na chwilę. Ja teraz też komponuję wiersze. Ale myślę, że są gorsze. Nie mogę pisać. 
Ołówkiem można się też zabić. Nie mogę poprawić, a tu nowe rzeczy wciąż przychodzą. Niech siostra potrzyma moją głowę w rękach. Ach, gdybym mógł odkręcić i schować ją do szafy, żeby odpoczęła trochę. Ja bym też wtedy odpoczął. 

SIOSTRA ANNA
Niech pan odpocznie. Choć trochę. O, tak. Proszę.
Bierze jego głowę w ręce i osuwa się na krzesło. On kładziegłowę na jej kolanach.

WALPURG
Niech pani rozwiąże mi ręce. Przecież jestem zupełnie przytomny.

SIOSTRA ANNA
Nie mogę. Nich pan mnie o to nie prosi. Doktor by mnie...

WALPURG nie wstając z klęczek podnosi głowę i patrzy na nią dziko
Doktor? Czy pani chce, żebym dostał ataku furii? Tu tak zawsze.
Pani jest z nimi w zmowie. Doprowadzają do furii, a potem trzymają w kaftanie. I tak bez końca.
Ostatnie słowa wymawia z okropną rozpaczą.

SIOSTRA ANNA wstając
Już, już... Ja wiem... Wszystko jest nic. Dla pana zrobię wszystko.
Podnosi go, obraca tyłem do siebie i rozwiązuje mu kaftan.
Walpurg obraca się do niej i przeciąga się odwijając rękawy kaftana aż po łokcie. Wygląda jak bokser przygotowujący się do walki.

WALPURG
No, teraz jestem wolny.

SIOSTRA ANNA ze strachem
Panie, ale niech mi pan da słowo, że nic więcej nie będzie. 

WALPURG
Nic, tylko to, żebyśmy byli choć chwilkę szczęśliwi. Pani jest  jedyną kobietą na świecie. Nie dlatego, że pani właśnie przypadkiem jest pierwszą, którą po dwóch latach widzę, ale naprawdę. Kiedy jestem z panią, nie istnieje dla mnie nic: cała przeszłość, to więzienie, tortury wszystko zniknęło. Czuję, że napiszę jeszcze coś. Wszystko jest jeszcze przede mną. 
Podchodzi do niej zupełnie blisko. 

SIOSTRA ANNA nie ruszając się z miejsca 
Ja się boję. To wszystko takie straszne. Nich pan się nie zbliża. 

WALPURG
Czy myślisz, że zrobię ci coś złego? Czy myślisz, że ja poniżę się do tego stopnia, żeby cię siłą pocałować? Kocham cię. 
Możesz mi wierzyć. Jestem zupełnie przytomny. (bierze ją za rękę: Siostra Anna drgnęła jak od dotknięcia rozpalonym żelazem) Jesteś jedyna. Ta chwila też jest jedyna. Nie wróci nigdy, jak wszystko. Raz tylko się istnieje i musi się spełnić wszystko, co się spełnić miało na tej ziemi. Inaczej jest to zbrodnia zatruwająca swoim jadem nieskończone pokolenia. 
Pocałuj mnie. Jak ci na imię? 
bezwolnie)

SIOSTRA ANNA
Alina.

WALPURG przysuwając twarz do jej twarzy
Alinko, ty mnie kochasz. Nie myśl, że ja zawsze jestem taki brzydki. Dawniej nie miałem brody i wąsów. Ale chciałem raz nadziać się na brzytwę i przestali mnie golić.

SIOSTRA ANNA
Ach nich pan tak nie mówi. Ja pana kocham. Nic nie ma na świecie całym oprócz pana. Nawet męki wieczne...

WALPURG biorąc jej głowę w ręce i patrząc jej w oczy
Nie ma żadnych męk wiecznych, jest tylko doczesna kara i nagroda. Pocałuj mnie. Ja nie śmiem...

SIOSTRA ANNA wyrywając się
Tylko nie to, nie to! Ja się boję...

WALPURG zrywa jej zakonny ubiór z głowy i obejmuje ją dzikim uściskiem
Musisz. Musisz. Ta chwila jest jedyna...
Całuje ją w usta, przeginając ją w tył. Siostra Anna poddaje się bezwładnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej