Taras Szewczenko

WARNAK

Konwersja: Nexto Digital Services

WARNAK

Szewczenko Taras

Jest w naszym rosyjskim prawosławnym, olbrzymim cesarstwie nieduża błogosławiona kraina, taka nieduża, iż może zmieścić w sobie przynajmniej cztery niemieckie królestwa i Francję na dodatek. A mieszkają w owej niedużej krainie różnojęzyczne narody i między innymi naród rosyjski, najprawosławniejszy. I ten to naród rosyjski nie orze i nie sieje nic zupełnie oprócz dyń i arbuzów; a chleb je biały, pszeniczny, zwany w jego mowie kołaczami, i opiewa swoją sławną rzekę, nazywając ją karmicielką swoją, złotym dnem ze srebrnymi brzegami.

Przykro widzieć błoto i nędzę na ziemi biednej, nieurodzajnej, gdzie człowiek zmaga się z niewdzięczną glebą i pada wreszcie, wyczerpany, pod ciężarem trudów i ubóstwa. Przykro, niewymownie przykro!

Ale jakież wrażenie wywiera na widzu ta sama potworna nędza na ziemi płynącej mlekiem i miodem, jak na przykład w owej błogosławionej krainie? Ohydne! A jeszcze ohydniejsze jest to, że wśród tej rozleniwionej nędzy spotyka się dostatek i przy dostatku obrzydliwe brudy i ciemnotę!

W owym zaś kraju błogosławionym spotyka się takie rzeczy aż nadto często.

Jakież mogą być przyczyny nędzy w kraju, co płynie mlekiem i miodem?

O tym ważnym zagadnieniu polityczno-ekonomicznym napiszę w wolnych chwilach czterotomową powieść historyczno-obyczajową, w której spróbuję przedstawić z mikroskopijną dokładnością historię, zwyczaje i obyczaje tego arcyprawosławnego narodu.

A zanim ta znakomita powieść dojrzeje w mojej wieloprzemyślnej głowie, streszczę następującą historyjkę.

Jest w owym błogosławionym kraju, niezbyt głęboko pod ziemią, olbrzymia bryła soli, a na tej bryle soli nieduża twierdza, zwana w gwarze ludowej Słoną Fortecą.

Pewne okoliczności zmusiły mię odwiedzić raz tę Słoną Fortecę.

W pierwszą niedzielę mojego tam pobytu zobaczyłem w cerkwi starca, zupełnie siwego, ale jeszcze dosyć rześkiego i o niezwykle wyrazistym, szlachetnym obliczu.

Spełniał on w cerkwi czynności zakrystiana, stawiał świecie przed obrazami, obcinał knoty, gasił świece, które się dopalały, i pod koniec nabożeństwa chodził z puszką, wyręczając starostę cerkiewnego.

Uderzyła mię jego majestatyczna powierzchowność. Olbrzymi wzrost, siwa, długa, falista broda, takież same białe, gęste, kędzierzawe włosy, ciemne, krzaczaste brwi, twarz o rysach regularnych i gładkiej cerze, z lekkim rumieńcem na policzkach jak u młodego chłopca. Słowem, mógłby być doskonałym modelem do posągu Mojżesza-bogowidcy albo Homerowskiego Nestora.

Zniewolony urokiem sympatycznego starca i jego dostojnym wyglądem, wychodząc z cerkwi spytałem chromego inwalidę, co to jest za czcigodny starzec, który doglądał świec przed obrazami.

Inwalida odpowiedział mi dość lakonicznie:

— To jest były warnak, a obecnie tutejszy osiedleniec, bardzo zacny człowiek.

Po tej odpowiedzi zatrzymałem się koło cerkwi i oczyma odprowadzałem starca, który mię zainteresował. A im bardziej mu się przypatrywałem, tym mniej znajdowałem w nim cech katorżnika.

Jednakże inwalida nie mógł bez podstawy rzec takiego słowa!

Przypomniałem sobie, że w swoim czasie sól wydobywali tutaj więźniowie i że wielu z nich, odbywszy ciężką karę, uzyskało prawo osiedlenia się w nagrodę za dobre sprawowanie.

Ale czyż przestępca mógł mieć taką szlachetną powierzchowność?

Postanowiłem wywiedzieć się dokładniej o przeszłości tego nadzwyczajnie wyglądającego starca.

W ciągu tygodnia dowiedziałem się, że to jest rzeczywiście mieszkaniec tutejszej osady, człowiek wypróbowanej uczciwości, wprawdzie niebogaty, ale i niebiedny; że posiada własny domek, nieduży, ale utrzymany tak czysto, jak — daj Boże — aby był utrzymany każdy pałac, i staruszek mieszka tam sobie porządnie i dostatnio. Ma u siebie z dziesięciu robotników, Kirgizów, ale daj Boże, aby i Rosjanie tak pracowali jak ci półdzicy ludzie. Na przyszły rok na pewno go wybiorą starostą cerkiewnym za jego cnotliwy charakter itd.

Postanowiłem zawrzeć z nim osobistą znajomość i przy okazji dowiedzieć się więcej szczegółów z jego przeszłego życia, a jeśli znajdę tam jakieś umoralniające, pouczające albo przynajmniej ciekawe fakty, zapiszę to wszystko i oddam do druku, gwoli nauki lub rozrywki.

Czy zdarzyło się wam, drodzy czytelnicy, spotkać kiedy starca o takim czcigodnym, szlachetnym wyglądzie, że mimo woli człowiek zdejmuje przed nim czapkę i kłania się?

Mnie się zdarzało to często.

Pewnego razu spotkałem go, jak szedł z wieczerni, i mimo woli mu się ukłoniłem. Odpowiedział mi grzecznym ukłonem i spytał:

— Pan, zdaje się, jest nietutejszy? Nie widziałem pana tutaj przedtem.

— Nie myli się pan: rzeczywiście, niedawno przyjechałem do waszej osady.

— Pozwoli pan spytać: czy z daleka? Wymieniłem mu miejscowość w moich ojczystych stronach.

Starzec gwałtownie podał mi rękę, której o mało nie ucałowałem.

— Pan jest moim rodakiem! — powiedział smutno. — Czy dawno pan opuścił naszą piękną ojczyznę?

— Jakiś rok temu — odrzekłem.

— Szczęśliwy z pana człowiek! Pan tak niedawne widział nasz błogosławiony przez Boga kraj! A ja nie widziałem go już przeszło trzydzieści lat! Co tam się teraz dzieje? — I łzy błysnęły w oczach starca. — Jeżeli ma pan chwilkę czasu — powiedział — to proszę nie pogardzić moim domem, proszę mnie odwiedzić, niechże chociaż popatrzę na rodaka! Proszę mi nie odmawiać z łaski swojej!

Byłem, uradowany taką propozycją.

I po kilku minutach podeszliśmy do niedużego białego domku krytego słomą. Wygląd jego przypomniał mi Małorosję.

Przy wrotach powitała nas starsza już kobieta w małorosyjskim odzieniu, mówiąc nam „dobry wieczór".

— Dobry wieczór, Motriu! Pokornie proszę do naszej chaty — rzekł zwracając się do mnie. — Tu, widzi pan, niedaleko mieszkają nasi ziomkowie kurscy i charkowscy, wziąłem więc sobie na służącą rodaczkę — zawsze to jakoś lepiej.

Mówiąc to wprowadził mię do swojego domku.

Wnętrze chaty, jak i zewnętrzny jej wygląd, przypominało Małorosję. Ściany wymazane białą, a podłoga żółtą gliną i posypana aromatycznymi ziołami; dokoła ścian czyste, szerokie dębowe ławy, a przed obrazem Matki wszystkich cierpiących paliła się lampka oliwna. Na ławie leżała księga, podobna do psałterza in quarto.

— Proszę, niech pan siada, drogi gościu!

Siadłem i zacząłem uważniej oglądać pokój, a ściślej mówiąc, zachwycać się nim.

Wszędzie we wszystkim widać było porządek, utrzymywany przez dobrego gospodarza i staranną gospodynię; wszystko wyglądało schludnie i przyjemnie. Pokój przedzielony był na dwie połowy wąskim, długim piecem zamiast przegródki, a piec ozdobiony plastycznymi arabeskami domowego kunsztu (takie piece można zobaczyć na Wołyniu i Podolu). W kącie przed obrazami stał stół nakryty bucharskim dywanem i nadto białym obrusem; na stole leżał bochenek żytniego chleba, na pół osłonięty białą serwetką, wyhaftowaną różnobarwnym jedwabiem, obok chleba stała fajansowa solniczka z białą jak rafinada solą, a nieco dalej, na drugim końcu stołu, spoczywała duża księga, coś jakby Czetii-Miniei, w czerwonej safianowej oprawie, ze złotymi, wytłoczonymi i poczerniałymi od upływu czasu ozdobami. Była to Biblia (jak się później dowiedziałem) — w wytwornym wydaniu kijowskim z 1743 roku, zadedykowanym hetmanowi Razumowskiemu — bardzo rzadkim wydaniu. Między oknami wisiał w złoconej ramce sztych wykonany przez Műllera z obrazu Domenica Zampieriego przedstawiający Jana Ewangelistę. W kącie koło drzwi stał posoch ze stepowego drzewa, zwanego dżigiłem, a tuż obok posocha na gwoździu wisiały kajdany.

Starzec w ciągu tego czasu przebywał poza chatą, zajęty jakimiś sprawami gospodarskimi, i wrócił do chaty w chwili, kiedy patrzyłem na kajdany.

— Co, drogi rodaku, oglądasz moje trofeum? Ciężkie trofeum! Zdobyłem je przestępstwem, dokonywanym przez wiele lat, i przyniosłem na swoich nogach z samego Żytomierza. Tu dźwigałem je dwadzieścia lat i teraz jeszcze męczę się nim i będę się męczył i spowiadał mu grzechy swoje do grobowej deski!

Wszystko to było powiedziane takim smutnym, przejmującym głosem, że nie mogłem wyrzec ani słowa pociechy biednemu starcowi i siedziałem w milczeniu, dopóki sam nie zaczął mówić.

— Wybacz staremu grzesznikowi, mój ziomku; wzburzyłem twoją duszę ponurym wspomnieniem! Cóż robić? Mimo woli rozwiązuje się człowiekowi język! Trzymam u siebie ten przeklęty znak poniżenia ludzkiego dla udręczania własnej duszy. Ale zostawmy w spokoju przeszłość i pomówmy lepiej o czym innym. Opowiedz mi coś, mój przyjacielu, o naszym pięknym Wołyniu i Podolu!

Niezdolny byłem jednak mówić o czymkolwiek i wkrótce pożegnałem się z nim.

Nie zatrzymywał mię, prosił tylko, abym go odwiedzał, jeśli mi czas pozwoli.

Czas mi pozwalał, więc odwiedzałem go prawie codziennie. I często zagadywaliśmy się do północy, i za każdym razem odkrywałem w nim nowe cnoty, nowe wartości. Był wykształcony niegorzej niż którykolwiek z arystokratów owej epoki, z tą różnicą, że lubił czytać, zwłaszcza włoskich poetów — Boccaccia, Ariosta, Tassa. A „Boską komedię" umiał na pamięć.

— Od dawna już nic nie czytam — powiedział mi pewnego razu — oprócz tej cudownej książki! Po co mam zresztą czytać? Był czas, że czytałem, zachwycałem się przedziwnymi dziełami wspaniałej sztuki! Teraz dość! — zestarzałem się, zordynarniałem, niczego nie mogę już tak odczuwać, jak bywało niegdyś! Bo i na co, prawdę powiedziawszy, zdało mi się czytanie? Moje czyste, młodzieńcze odczucia? Co z nich zrobiłem? Albo raczej: co ludzie z nich zrobili? Grzech! I wiecznie trwające nieszczęście! Gdybym nic nie czytał, niczym się nie wzruszał, byłbym innym człowiekiem: zwykłym, poczciwym rolnikiem... A czym teraz jestem?

Z każdym wieczorem stawaliśmy się obaj w naszych rozmowach coraz szczersi.

Pewnego razu naprowadziłem go na myśl, aby zwierzył mi się ze swego nieszczęścia, aby mi opowiedział o swoich dawnych młodych latach!

Długo jakby nie chciał mię zrozumieć, było mu przykro, ciężko wspominać swoją przeszłość, i wreszcie powiedział mi:

— Mój przyjacielu! Chcesz, bym się wyspowiadał! Chcesz znać moje dawne nieszczęsne życie? Ciężko ci będzie słuchać, mój zacny przyjacielu, gdyż dawne życie moje pełne jest grzechów i bezprawia. A obecne, jak sam widzisz — to niemoc i samotność z dala od mojego miłego Wołynia! Wiem, że będziesz słuchał ze współczuciem mojej serdecznej spowiedzi i przykro ci będzie słuchać jej nie będąc bliskim mi człowiekiem. Słuchaj że, mój szlachetny przyjacielu! Duszę mi orzeźwi ta moja smutna, niekłamana opowieść!

Westchnął, przeżegnał się i zaczął opowiadanie od najwcześniejszych lat swojego dzieciństwa.

Nad granitowymi brzegami przepięknej Słuczy, w tym miejscu, gdzie rzeka ta, o jakieś dziesięć wiorst powyżej Nowogrodu Wołyńskiego, zwinąwszy się niczym żmija, utworzyła regularne koło o dwuwiorstowej średnicy, w środku tego koła stoją otoczone dąbrową resztki olbrzymiego murowanego pałacu — ongiś siedziby pewnej znakomitej rodziny polskiej, a teraz siedliska sów i nietoperzy.

To dzieło moich przeklętych rąk! Ja osiedliłem tam żmije i ptaki nocne. O Boże, daruj mi ten mój grzech mimowolny! Grzech wielki!

Na pochyłości, opuszczając się do samej rzeki, leży ukryta wśród sadów owocowych duża wieś z poczerniałą ze starości drewnianą cerkwią o trzech kopułach.

Owe cerkwie u nas Polacy nazywają kozackimi, prawdopodobnie dlatego, że większość tych cerkwi naprędce zbudowali Kozacy w czasach Unii i że przedstawiają one typ zwykłej, ordynarnej, chłopskiej, jak mówią ciż sami Polacy, architektury.

Ta wieś — to moja rodzinna wieś! W tej pięknej wsi urodziłem się na grzech i na cierpienia!

Ojca swojego nie pamiętam, a matkę jak we śnie widzę, kiedy ją włożono do trumny i zaniesiono na marach na cmentarz.

I ledwo pamiętam jeszcze, jak pop nad jej ciałem odczytał modlitwę, wydrukowaną na dużym arkuszu czerwonymi i czarnymi literami, a odczytawszy nakrył jej twarz tą modlitwą; potem zabito trumnę i spuszczono w dół. Pop łopatą nakreślił w powietrzu znak krzyża nad grobem, jakby go zamykając, i kazał mi rzucić garść ziemi na trumnę matki. Rzuciłem i poszedłem za ludźmi do wsi.

Pamiętam jeszcze, że w naszej chacie było dużo ludzi, i wszyscy jedli obiad, nie hałaśliwie, lecz cicho i skromnie: wdowa, jak widać, nie zostawiła środków do urządzenia przyzwoitej stypy.

Podczas obiadu bawiłem się z dziećmi na dworze, a kiedy po obiedzie wszyscy się rozeszli, to dzieci również mię opuściły, i zostałem sam z moim zauzdanym kijkiem-konikiem. Wszedłem do chaty. W chacie sąsiadka nasza, również wdowa nieszczęsna, sprzątała naczynia. Dała mi kawałek pieroga. Zjadłem go i zasnąłem na matczynym łóżku. Staruszka, posprzątawszy w chacie, zamknęła ją na zasuwkę i poszła do siebie do domu. Przespałem w pustej izbie całą noc, a rano, po przebudzeniu się, uczułem jakiś strach i zapłakałem.

Płakałem niedługo; wkrótce przyszła sąsiadka staruszka, przyniosła mi pełną miskę śliwek węgierek i rzekła parę słów pocieszenia.

Koniec wersji demonstracyjnej.