Franciszek Gawroński

WARSZAWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

WARSZAWA

Opowiadanie na tle dziejowym z roku 1794

Gawroński Franciszek

I.

Kościuszko, osłabiwszy siły moskiewskie w bitwie Racławickiej, wstrzymawszy ich pochód, pozyskał potrzebny mu czas do dalszej organizacji. Z temi siłami, jakiemi rozporządzał, dalszej walki prowadzić z Moskwą nie mógł, bo byłoby to bezpożytecznem narażeniem wszystkich zdobyczy moralnych, jakie mu bitwa pod Racławicami przyniosła; potrzebował je wzmocnić i na całym obszarze ziem polskich zorganizować.

Denisow i Tormasow, po przegranej, przeceniali siły Kościuszki i uderzyć powtórnie nie mieli odwagi z obawy narażenia całego korpusu na zupełne zniszczenie. Oczekiwali tedy na posiłki, pozwalając Kościuszce wzmacniać i organizować się.

Tymczasem cofnął się naczelnik do Bosutowa. tam okopał się obozem i główną kwaterę założył.

Moskale, w pędzie swoim złamani, z konieczności zbliżać się musieli do Warszawy i siły swoje, w obec niepewnych losów, koncentrować W ten sposób znaczna część Województwa Lubelskiego oczyściła się, ułatwiając poniekąd dalszą akcję Kościuszce, lecz utrudniając jednocze śnie bliższe porozumienie się z ogniskiem, do którego zbiegały się wszystkie myśli i uczucia, narodu — z Warszawą.

Organizując armię i środki obrony, Naczelnik miał zamiar zbliżać się powoli do Warszawy która z konieczności rzeczy musiała stać sie punktem dośrodkowym całej walki.

W tej myśli wyruszył z Bosutowa na Skalbmierz i dalej, odbierając po drodze pocieszające wieści o powstaniu w Dubnie, o ruszeniu się Grochowskiego, o marszu Wyszkowskiego z Ukrainy.

Słuszne nadzieje budziły w nim energję, a szczery zapał wśród wojska, które po zwycięstwie pod Racławicami, otoczone aureolą sławy, stało się dla Moskali postrachem tak dalece, że w nowem spotkaniu nie chcieli się azardować, dopóki posiłki nie nadejdą.

Z jednej tylko strony nadchodziły niepocieszające wiadomości: organizowanie oddziałów z włościan szło bardzo powoli, a głuche i niewesołe wieści obiegały pośród szlachty, która nie rozumiejąc ani celów, ani zadań Naczelnika, przestraszona echem rewolucji francuskiej, chętnie nastawiała ucha na pogłoski, szerzone przez Moskwę i Prusaków, o jakobinizmie, gilotynie i skasowaniu pańszczyzny.

Tak stały rzeczy, gdy zaszedł nieprzewidziany wypadek, który zdecydował dalszy pochód małej, lecz zwycięskiej armji.

Przednia straż obozu dała znać, że zatrzymano podróżnego, który koniecznie pragnie widzieć się z Naczelnikiem.

Kościuszko kazał go przyprowadzić. Siedział właśnie pod namiotem i dyktował sekretarzowi jakiś rozkaz, gdy się. zasłona odchyliła, a na progu ukazała się postać podróżnego. Twarz miał nieogoloną od kilku dni — a widać, że ją zwykle starannie golił, — okrągłą, z jowialnym, dobrodusznym uśmiechem na tłustych nieco ustach. Tylko oczy miał żywe, bystre, przenikliwe, rozumne. Zakurzony cały, opalony od wiatru i słońca, miał minę bernardyna przebranego.

Wszedł spokojnie, krokiem pewnym siebie, tabakierkę w obu rękach trzymając, a zanim Kościuszko miał czas głowę podnieść, nieznajomy odezwał się:

— Winszuję... winszuję... winszuję... świetnie... dalibóg świetnie...

Naczelnik porwał się na równe nogi i do przybyłego skoczył.

— Cóż to znowu za niespodzianka! — zawołał, ramiona wyciągając.

Przybyły z flegmą pewną w tabakierę stuknął, ku Naczelnikowi nieco posunąwszy się.

— Widzisz... widzisz, Mości jenerale, żyjemy w czasach niespodzianek... Moskale i Prusacy sprawiają niespodzianki nam, ty Moskalom, a ja tobie...

Uściskali się jak starzy znajomi. Kościuszko do sekretarza się zwrócił:

— Poproszę Waszmość pana na później — rzekł, ażeby się obecności jego pozbyć.

Gdy powstał sekretarz do wyjścia, Kościuszko serdecznym ruchem w pół ujął przybyłego i do składanego drewnianego krzesełka go prowadził.

— Widzę, żeś zdrożony... usiądź-że, mój drogi, usiądź...

Gwałtem go prawie posadził. Był to Kapostas, znany bankier warszawski.

Przybycie jego tak żywo zainteresowało Naczelnika, że z trudnością zadowolenie swoje pokryć zdołał.

— Myślałem, że cię dopiero w Warszawie oglądać będę.. — rzekł.

Kapostas tabakierkę w ręku kręcił.

— Mógłbyś mię kochanie wcale nie oglądać... — zauważył zwykłym swoim spokojnym tonem, głowy, schylonej nieco, nie podnosząc.

Kościuszkę zastanowiła ta uwaga.

— Cóż tam znowu nowego ?

— Nowego, kochanie, nic, ale stare rzeczy kością w gardle stoją...

Naczelnik wpadł mu w mowę.

— Czy Chorążanki nie spotkałeś? Posłałem ją właśnie do was do Warszawy z nowinami.

— Nie.

— Myślałem, żeś ją już widział, skoro wiesz o bitwie.

Kapostas zamyślony w tabakierkę stukał.

— Nie... O! — dodał po chwili — domyśleliśmy się, że się coś stało niezwykłego, bo nasz kochany jenerał ścisnął Warszawę takim kordonem, że bąk z zewnątrz nie przeleci...

Uwaga ta niemile dotknęła Kościuszkę, ale zachowaniu się Igelströma nie dziwił się — los jego, a może i bezpieczeństwo zależało od tego, ażeby wiadomość o bitwie Racławickiej najpóźniej przedostała się do Warszawy.

Po chwili Kapostas rzekł znowu:

— I ja musiałem uciekać...

Zatrzymał się na tym wyrazie, jak gdyby czuł, że myśl, niedostatecznie wypowiedziana, potrzebuje wyjaśnienia.

— Ostrzegli mię przyjaciele, że Igelström krok w krok za mną szpiegów swoich poseła... Musiałem mu z oczu zejść trochę, no — i dowiedzieć się nareszcie, jak rzeczy stoją.

Mówiąc to, uśmiechał się zadowolony.

— A widzę, że świetnie stoją... świetnie... Zalałeś za skórę sadła Moskwicinom, że cię okrążają jak zapowietrzonego. Nic dziwnego przeto, że nasz kochany jenerał wścieka się w Warszawie.

Kościuszko słuchał pilnie.

— Nic mi nie mówisz o najważniejszej rzeczy: — co się w Warszawie dzieje'?

Kapostas, zamyślony, machinalnym ruchem w tabakierę stuknął.

— Ha, bo się dotychczas nic nic dzieje... mówi się tylko...

— Cóż przecie?

Kościuszko miał dokładne relacje o tera, co się dzieje w Warszawie przez Zosię — znał więc nastrój ducha obywateli, jakoteż ich zamiary.

— Chorążanka opowiadała mi bardzo wiele... — wtrącił.

Dziewczyna, o której mowa, była pośredniczką między Naczelnikiem a spiskowcami w Warszawie.

Kapostas podniósł na niego żywe oczy i badawczo na twarzy zatrzymał.

— Od tego czasu, kochanie, rzeczy zmieniły się...

Tu się chwilkę zatrzymał i znowu mówić zaczął.

— Uważasz... z jednej strony wściekłość Igelströma, a z drugiej głuche pogłoski o zwycięstwie twojem mocno ludność poruszyły... więcej powiedziałbym — zdecydowały ją do kroku stanowczego.

— Jak to mam rozumieć?

— A bardzo prosto, kochanie moje... zaraz zrozumiesz. Igelström odgraża się, że na Wielkanoc z wszystkich mieszkańców Warszawy szynki zrobi... miasto zbombarduje... arsenał ograbi z broni..! Uważasz... Może on i ma takie zamiary, bo to dzika bestja, może straszy tylko, ażeby ludzie tem chętniej siedzieli cicho... Ale.. jemu się zdaje, że on w Moskwie gospodaruje... On się tedy odgraża, a ludność na kieł bierze...

Kapostas spojrzał w oczy Kościuszce i rzekł z naciskiem :

— Uważasz? Ludność na kieł bierze, a lgelström wścieka się...

Tu gość w tabakierę parę razy stuknął

— Trzeba z tego korzystać... ha? Jak myślisz ?

Kościuszko zamyślony siedział.

— Wojsko mamy za sobą... lud możemy mieć w każdej chwili — ciągnął Kapostas — trzeba tedy z dobrej sposobności skorzystać... Wy tu bijcie Moskali, a my tam cichutko kurtę im skroimy — a póki nowe posiłki przyjdą, będziemy mogli stworzyć potężną armię i do boju wyprowadzić.

— Mądrze mówisz — zauważył Naczelnik, a myśl ta, tak mu się podobała, że się. uśmiechnął mimowoli — trzeba tylko, jak powiadasz, pierwej kurtę skroić.

Tu Kapostas żywo się ruszył i za rękę Naczelnika pochwycił.

— Skroi się... skroi się kochanie... — zawołał przyciszonym głosem. —Ja uciekłem wprawdzie od Igelströma, bo to niewielka rozkosz w lochu jego pałacu siedzieć, ale skoro będzie potrzeba, tym samym wózkiem, com przyjechał, wrócę do Warszawy i—ręką po piersi stukając, kończył--daję ci słowo, za trzy dni będziesz miał rewolucję, ale z tym tylko warunkiem, że i ty do nas przyjdziesz.

— Idę przecie...

— Ale powoli... Nie dość, że idziesz, trzeba, ażeby ludność miała tę pewność, że idziesz, że ją w razie potrzeby od zemsty moskiewskiej zasłonisz. Jestem pewny, że wypędzimy Moskali, ale trzeba, ażebyśmy za plecami czuli ciebie; trzeba przecież natychmiast rząd sformować, bo tego upudrowanego królika nikt za psi ogon nie ma... Niech ludzie wiedzą, że idziesz kochanie do Warszawy jako zwycięzca — i tego będzie dosyć. W tym celu należy nawiązać ze stolicą regularne i dobre stosunki.

— Powiem ci to, co już mówiłem Kołłątajowi i Potockiemu jeszcze przed Racławicami: jak tylko zorganizuję powstanie wszędzie, gdzie można, natychmiast do Warszawy ruszę — inaczej co bym tam robił?

Muszę być pewnym, że za plecami swemi będę miał wojsko.

Kapostas niecierpliwie w tabakierę stukał.

— Masz kochanie trochę racji - rzekł — być bardzo może, że z punktu wojskowego robisz dobrze, lecz tam, gdzie trzeba bić się, znajdziesz niejednego wyręczyciela, a tam, gdzie trzeba głowy i ducha, nikt cię nie wyręczy. Ty musisz kochanie stać tak wysoko, ażeby cię wszyscy widzieli i do ciebie się schodzili — takie miejsce zająć możesz tylko w Warszawie.

— Idę tam, przyjacielu, czy przyjdę tydzień wcześniej, lub później, nic na tem nie stracimy teraz, a zyskać możemy bardzo wiele.

Rozmowa przeciągnęła się długo i tem się zakończyła, że Kapostas do Warszawy wrócił, a Kościuszko posunął się dalej i pod Połańcem się okopał.

Denisow i Tormasow obserwowali go z daleka, nie mając odwagi po raz drugi stoczyć z nim bitwy, wyczekując posiłków, lub stanowczych rozkazów od Igelströma. Rozkazy jednak nie nadchodziły, a była potemu bardzo ważna racja, o której nie wiedzieli, ani obaj jenerałowie z pod Racławic, ani Naczelnik — chodziło o to, jaką rolę przyjmą w wojnie Prusy ?

Między dworem berlińskim a petersburskiem trwały pertraktacje tajemne, bo naraz najjaśniejszy król pruski i nasza wierna aljantka przekonali się, że prowincje; wydarte Rzeczypospolitej, odebrane być mogą

Naczelnik nie wiedział o tem, dążąc do Warszawy. Zresztą nie liczył nieprzyjaciół i nie pytał, jacy są, lecz skoro można było — bił ich.

Wisła dzieliła Moskwę od Kościuszki. Wiedział on, że Grochowski, powołany przez wojsko na dowódcę i mianowany jenerałem, ściąga ku niemu z pomocą i dla tego zajął mocne stanowisko pod Połańcem, oczekując jego przybycia. Za Wisłą miał przed sobą armję moskiewską, która niezdecydowana i nieczująca się dość na siłach, nie śmiała go atakować, paliła tylko wsie polskie i ludność obdzierała z mienia.

Naczelnik zajął wyniosłe, piaszczyste wzgórze nad Wisłą, oparłszy się z jednej strony o granice Galicji, skąd zasilał obóz pożywieniem, a czoło przeciwstawiwszy Moskwie, leżącej obozem bezczynnie, chociaż w sile przemożnej. Awangardą dowodził Madaliński, wysunąwszy się aż ku brzegom rzeki i zająwszy posterunki obserwujące Moskali, a Naczelnik z głównym korpusem zajął całą łysą górę i szańcami ją okopał.

Wojsko jego, złożone przeważnie z kosynierów, obozowało po chłopsku, pod gołem niebem, bez namiotów, bez przykrycia, niezasłonięte drzewem żadnem, krzakiem żadnym, pod palącemi promieniami słońca. Tylko kosy Krakusów, w ziemię wetknięte, grały i mieniły się do słońca w różne barwy. Pośrodku tego wzgórza, otoczonego wałem i armatami, stały tylko trzy namioty — Naczelnika, sztabu i kancelarji.

W takiej pozycji obie strony wyczekiwały stanowczej chwili, — Moskalom i Polakom nie pozwoliła zmierzyć się ze sobą Wisła.

Tu nadeszła wiadomość, że Grochowski ze swego stanowiska się ruszył i na pomoc swoim dąży. Chodziło tedy o to, ażeby go uprzedzić, jak rzeczy stoją i wspólną akcję rozpocząć przeciwko Moskalom. Potrzeba było powiadomić Grochowskiego, ażeby udając, że dąży do obozu i rozpuszczając pogłoski o tem, starał się przejść przez Wisłę i tył zająć Moskalom, -wtenczas możnaby było ich wziąć we dwa ognie.

Taka stanęła decyzja na radzie wojennej. Należało tylko wynaleźć sprytnego chłopa i pchnąć go co rychlej do Grochowskiego.

Naczelnik, jak zwykie w takim razie, do Bartosza Głowackiego się zwrócił, z planu mu się zwierzywszy.

— Masz bracie jakiego roztropnego człowieka do takiej roboty ?

— Mam, Naczelniku.

— Każ-że go zawołać...

W pół godziny może potem stanął przed drzwiami namiotu Kościuszki chłopisko i pokor nie czapkę w ręku trzymając, czekał, aż go za wołają. Stał długą chwilę jak niemy, potem chrząkać począł, dając w ten sposób znać o sobie.

Odchyliły się płócienne drzwi namiotu i ukazała się w nich postać Bartosza. Nic nie mówiąc, skinął ku niemu palcem, do wnętrza zapraszając.

Chłop wszedł i tuż przy płótnie stanął.

— Jest, Naczelniku — odezwał się Bartosz do Kościuszki, siedzącego tyłem do drzwi namiotu.

Naczelnik wstał i jednem spojrzeniem stojącego chłopa ogarnął.

Chłop czapką do kolan się schylił.

— Toć przecie znajomy nasz, Bartoszu — zauważył Kościuszko.

— Jużci... ten się sprawi...

— Znasz drogę ?

— Znam Wielmożny Naczelniku.

— Zuch jesteś...

Tu Kościuszko rękę na ramieniu chłopa położył i rozkaz swój wykładał jasno, spokojnie, zrozumiale.

Owym chłopem był dobrze Naczelnikowi znajomy Łobos, używany już przedtem do posług w obozie. Stał tedy, słuchał, czapkę mnąc w ręku, a oczy mu ledwie z orbit nie wyskoczyły. Co chwila tylko powtarzał:

— Dobrze, dobrze Wielmożny Naczelniku...

Gdy się instrukcja skończyła, Kościuszko spytał:

— Jakże ty sobie poradzisz ?

— Poradzę...

— Przecie ?

Łobos w głowę poskrobał się.

— Wezmę ino przed siebie dwie owieczki... i... popędzę... one mię do jenerała zaprowadzą.

Naczelnik go znowu po ramieniu poklepał.

— Dobrze bracie, dobrze... Ruszaj z Dogiem, a duchem mi się spraw... Obaczysz się jeszcze z Madalińskim i opowiesz się mu, że idziesz...

— Jużci.

Łobos nie miał czasu do stracenia; jak stał, tak i poszedł.

II.

Rankiem, korzystając z chłodu i świeżości, wybrał się Kościuszko z całym sztabem do kościoła.

Spóźnił się trochę. Już było po kazaniu, gdy się w ubogim kościółku wiejskim rumor nagle zrobił: od drzwi wchodowych zabrzęczały nagle pałasze i kruchta kościelna zaczęła się wypełniać oficerami różnego stopnia. Od dwóch pokoleń nie widziano w kościele tylu wojskowych, nie brzęczały tak szable — więc się oczy wszystkich mimowoli w tył zwracały i zatrzymywały się na błyszczących kaskach i amarantowych wyłogach. Ale największe podziwienie wywołał jeden, idący na czele orszaku, koło którego garnęli się wszyscy z uszanowaniem i honorami. Był on ubrany w szarą siermięgę krakowską, taką samą, jak chłopi, kościół napełniający.

Ledwie się ten orszak z chłopem na czele na progu ukazał, wnet się ludzie ścisnęli do kupy, a środkiem kościoła, między ławkami, zrobiło się wolne miejsce aż do ołtarza. Ludzie miejscowi nadziwić się nie mogli, że chłop szedł przodem, a za nim jenerałowie Słyszeli coś o jenerale chłopskim, który z kosynierami Moskalom skórę wytrzepał, ale — czyżby to był on? Więc się wszystkich oczy, jak w tęczę w niego utkwiły, wyczekując rozwiązania tej dziwnej zagadki.

Kosynierowie, których było najwięcej w kościele, wiedzieli, kto to był ten chłop przodem idący; a starzy ludzie z okolicy, którzy pilnie słuchali cudownych baśni o swoim jenerale, domyślali się wszystkiego.

Przed wielkim ołtarzem było kilkudziesięciu szlachty, a w kolatorskiej ławce siedział IMć. pan Rogala Zajączkowski, szlachcic z Połańca, Bobrowej woli i Rogalinek małych. Siedział głęboko w ławie, ino mu błyszczała spocona łysina i jaśniał amarantowy kontusz.

Naczelnik z całym sztabem przed wielkim ołtarzem stanął i mszy świętej do końca słuchał.

Już ksiądz, przeczytawszy Ewangelją, miał się odwrócić od ołtarza i ite missa est powiedzieć, gdy jenerał Wodzicki, nachyliwszy się do Kościuszki, szepnął:

— Nasz znajomy z Krakowa...

Naczelnik nic nie odpowiedział; tylko w stronę. IMć pana Rogali Zajączkowskiego okiem powiódł — poznał go oczywiście.

IMć pan Rogala z wielkiem ździwieniem i ciekawością przypatrywał się temu orszakowi i oczyma od jednego do drugiego tak wodził, jakby kogo znajomego szukał. Nie umiał jednak pohamować swojej ciekawości, bo się do sąsiada pochylił i coś mu do ucha szeptał.

Ksiądz pleban tymczasem odwrócił się do zgromadzonych i zaśpiewał: — Ite missa est...

Przeżegnał wszystkich, a wnet od szarego końca, od drzwi, tłum ludzi na dziedziniec kościelny posunął się.

Poszedł ksiądz do zakrystji, a za nim szlachta hurmą, jako że było w zwyczaju, po mszy świętej na kieliszek gorzały do księdza proboszcza wstąpić. Dziś jednak wyglądało wszystko bardzo hucznie i odświętnie — widocznie był to większy zjazd szlachty.

Wycisnął się także IMć pan Rogala ze swojej ławki i wprost do Naczelnika wali. Stanął przed nim, ręce rozwiódł i żegnać się począł, w twarz jego patrząc:

— W imię Ojca i Syna i Ducha świętego! Patrzę i oczom swoim nie wierzę, mój dobrodzieju... Czyś to ty, czyś nie ty?

Odwrócił się, rękę do góry podniósł robiąc nią znak taki, jakby wszystkich ku sobie chciał przygarnąć i huknął na cały kościół:

— Mości panowie! Proszę do mnie! Potem rękę do Kościuszki wyciągnął tak serdecznie, jakoby z nim sto lat żył w najlepszej przyjaźni i ściskać go począł.

Przywitawszy się hałaśliwie, odstąpił od niego o krok w tył i znowu przypatrywać się począł.

— Cóż to Waszmość tak honorujesz sukmanę chłopską? — zapytał.

— Zasłużyła sobie...

— Gdybyś Moskali nie trzepał, jak się patrzy, myślałbym, żeś farmazon francuski...

Tymczasem szlachta na głos IMć pana Rogali kupą ruszyła się od zakrystji i otoczyła Naczelnika, przypatrując się mu z niedowierzaniem i ciekawością.

Wtem IMć pan Rogala do garnącej się szlachty, odezwał się:

— Mości panowie! Zaprosiłem Waszmość panów z całego sąsiedztwa do siebie, ażeby w domu moim powitać naszego zbawiciela od Moskwy. Miałem zamiar udać się do niego do obozu z prośbą, aby naszem powitaniem nie pogardził. Kiedy jednak sam do domu Bożego, jako prawy katolik, przybył, zapraszam go w mojem i waszem imieniu do siebie, z całym sztabem.

Tu ręką skinął, na znak ukłonu, ku Kościuszce i jenerałom.

Szlachta huknęła z całej siły:

— Niech żyje Kościuszko!

— Niech żyje Polska!

Ludzie, widząc tę ceremonję, przestali wychodzić z kościoła i przypatrywali się całej scenie. Gdy szlachta krzyknęła: niech żyje Kościusko! nawa kościelna rozległa się od frenetycznych okrzyków:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje obrońca Polski!

Imć pan Rogala, znowu zwróciwszy się do szlachty i orszaku, rzekł:

— A więc do mnie Mości panowie — proszę ! Dictum — factum.

Pod ramię Naczelnika ujął, a opierającego się trochę i niezadowolonego, gwałtem prawie ku zakrystji pociągnął. Za nim ruszyli wszyscy.

Tymczasem ksiądz proboszcz, zdjąwszy ze siebie ornat i słysząc, że w kościele odbywa się jakaś głośna certacja, niby jakieś obrady sejmikowe, z zakrystji wyszedł, a na samym progu prawie z IMć panem Rogalą się spotkał, który Naczelnikowi asystował.

Proboszcz znał Kościuszkę jeszcze z dawnych czasów, a właściwie nie bardzo dawnych, bo z czasu wojny z r. 1791, więc go serdecznie, powitał.

— Oddałeś Jaśnie Wielmożny Naczelniku co bożego — Bogu, a teraz gościem naszym jesteś i ty i twoi waleczni pomocnicy. Proszę do mnie na wódeczkę... mam własną, nie żadną gdańską, ani małmazją zaprawną, lecz przepalankę... proszę...

IMć pan Rogala nie pozwolił nawet odpowiedzieć Kościuszce, wpadł w mowę proboszcza.

— O,  przepraszam księdza proboszcza, już dzisiaj z waściną przepalanką kwita... wypijemy ją innym razem... na dzisiaj ja sprosiłem całe sąsiedztwo do siebie, w moim też domu godnego obrońcę szlacheckiej wolności podejmować będziemy. Mówiłem ci o tem księże proboszczu, zgodziłeś się, no teraz — siedź cicho z przepalanką...

Ksiądz ramionami ściągnął i obiema rękoma ruch rezygnacji w powietrzu zrobił.

— Ha! Masz rację Waszmość... ustępuję. IMć pan Rogala czuł się tu gospodarzem — chodził zamaszyście, mówił śmiało i głośno, jakby dyspozycje ekonomom wydawał; widać, że był na swoich śmieciach.

Tak się tedy wszystko ruszyło z zakrystji na dziedziniec kościelny, ażeby się dostać do swoich koni, pojazdów i kałamaszek. Ku wielkiemu zdziwieniu szlachty dziedziniec był jak nabity ludźmi. Było tam sporo kosynierów, którzy się z obozu do kościoła wyprosili, ale najwięcej włościan ze wsi okolicznych. Dowiedziawszy się od Krakusów co to za chłop chodzi w szarej sukmanie, a przy szabli, wyszedłszy z kościoła, zatrzymali się wszyscy na dziedzińcu, ażeby się lepiej przypatrzeć temu dziwnemu Naczelnikowi, który bije się za Polskę, werbuje do wojenki chłopów z kosami, a sam w sukmanie nie wstydzi się chodzić.

Starzy ludzie, niewiasty, młodzież, stojąc rozmawiali o tem.

— Ruszyły się nasze chłopy, da Bóg będzie żniwo!

— Czas... co ino trzeba będzie patrzeć kosarzy...

— Znalazł się podstarości, co do roboty chłopów spędził... — ktoś pożartował.

Śmiech powstał w gromadzie.

— Przekupią go pany...

— Nie da się...

W tem ktoś w tłumie szepnął.

— Idą już... idą...

Wszyscy jak czaple wyciągnęli szyje, stając na palcach i ku zakrystji spoglądając.

Istotnie — wysunął się naprzód IMci pan Rogala z Kościuszką, tuż obok ksiądz proboszcz, a za nimi hurmem szlachta przy szablach i bez szabel. Kto był bez szabli, ten nadziak w garści trzymał. Choć to niby i nie wolno było chodzić z nadziakiem do kościoła, ale folgowała sobie szlachta ku wygodzie.

Ledwie się Kościuszko na dziedzińcu pokazał, gdy chłopi, podnosząc czapki do góry, krzyczeć co siły poczęli:

— Niech żyje Polska!

— Żyj naczelniku nasz.. nasz... nasz... Zdawało się, że tłum chłopów umyślnie nacisk kładł na ten wyraz: nasz.

IMci pan Rogala zżymał się i wiercił, jakby go kto szczypał i tylko pomrukiwał z pogardą:

— Zwarjowały chamy...

Oprócz Kościuszki nikt tego nie słyszał, nawet chamy w tej chwili myśli swoje, uczucia i słuch w inną stronę zwracały, skąd im grały, niesłyszalne dla IMci pana Rogali, echa nadziei i wolności.

Przesuwali się tedy ku furcie powolnie, śród bezustannych krzyków:

— Niech żyje nasz Naczelnik! Nasz... nasz... nasz..

Matki i ojcowie brali na ręce dzieci drobne i podnosili do góry.

— Patrzajta... a dobrze, byście sobie zapamiętały na całe życie... Doczekały się chłopy swego jenerała...

Dzieciom ledwie oczy z orbit nie wyskakiwały...

Szept dzieci i kobiet: nasz... nasz... nasz.. mięszał się z krzykiem mężczyzn:

— Niech żyje Kościuszko! Niech żyje Polska!

Naczelnik szedł ku farcie, a gołe głowy chłopskie i czapki pochylały mu się do kolan śród krzyków!

— Niech żyje Kościuszko! Niech żyje Polska!

Kościuszko szedł bez czapki — w ręku ją trzymał i kłaniał się na wszystkie strony. Z twarzy jego niemej i bladej, z oczu błyszczących znać było głębokie wzruszenie.

A tymczasem tłum ciągle krzyczał:

— Nasz... nasz... nasz...

Już przy samej furcie, Kościuszko odwrócił się do zgromadzonych, podniósł wysoko czapkę do góry, głowę wyprostował i z całej siły zawołał:

— Niech żyje Polska! Niech żyją chłop i polscy, zwycięzcy z pod Racławic!

Rumor się zrobił wielki. Ci, co bliżej Naczelnika stali, na kolana upadli i ręce ku niemu wyciągając, wołali:

— Ratuj Polskę! Pójdziemy z tobą! Ty nasz... nasz...

IMć pan Rogala mocno pociągnął Kościuszkę za ramię i w jednej chwili znaleźli się za furtą. Szlachta hurmem ruszyła za nimi.

Rzucili się wszyscy do koni, do kolas — a za furtą tłum ludzi wołał ciągle:

— Ratuj Polskę ! Ratuj nas!

Śród tych okrzyków zebrana dla uczczenia Kościuszki szlachta okoliczna, pojechała do dworu IMć pana Rogali.

Gościnny gospodarz zabrał Naczelnika, Wodzickiego i Madalińskiego do swojej kolasy.

Kościuszko mocno nie rad był ani tym zaprosinom, ani tej roli obrońcy wolności szlacheckiej, jaką mu iMć pan Rogala narzucał. Inaczej on tę wolność rozumiał, do innej dążył, niż IMć pan Rogala, układał sobie jednak w myśli, że z tego zgromadzenia szlachty skorzysta, ażeby im do serca i rozumu przemówić.

W drodze odezwał się IMć pan Rogala:

— Kosynierzy Waszmość Pana zbałamucą nam chłopów w całej Polsce.

Kościuszko spokojnie zapytał:

— Dlaczego ?

— Chłop do roboty, szlachcic do korda — odciął krótko IMć pan Rogala.

Naczelnik nie chciał bez potrzeby drażnić ani dostojnego gospodarza, rozmiłowanego w swojem szlachectwie, ani zrażać innych. Wiedział, że to do niczego nie prowadzi. On swoje robił. Odpowiedział wymijająco:

Tam, gdzie chodzi o obronę Ojczyzny, trzeba wszystkich wołać... Przekonałem się, że i chłopi mogą być bardzo przydatni.

Właśnie, gdy te słowa Naczelnik wymawiał, kolasa zatrzymała się przed dworem IMć pana Rogali Zajączkowskiego.

Dwór, jak wszystkie dwory na poniziu Wisły, był schowany formalnie w cieniu liści i drzew. Szerokie, potężne, wielkie, gałęziste topole nadwiślańskie otaczały go kilkakrotnym wieńcem dokoła, a pomiędzy nimi, niby młodzieńce wysmukli i strojni, strzelały w górę, jak świece rzymskie, topole włoskie. W tem zielonem gestem otoczeniu rozsiadł się szeroko, rozłożyście modrzewiowy dom IMć pana Rogali, poczerniały od słońca i słoty.

Stał tu już od kilku pokoleń widocznie, z których każde coś przybudowało dla siebie, Wszędzie było przestronno, swobodnie, dom sam nie pędził w górę, lecz rozsiadał się szeroko i wygodnie na płaszczyźnie, między topolami: dobrze mu było w tem miejscu: z jednej strony pluskały fale Wisły, z drugiej szumiały łany zbóż z trzeciej wiatr hulał, szarpiąc wierzchołki jodeł, a tu i ówdzie złociły się do słońca wzgórza piachów. Kąt jakby umyślnie stworzony na to, ażeby tu życie całe spędzić, nic nie wiedząc o tem, co się dzieje na świecie. Owe szumy topoli, Wisły i lasów kołysały codziennie ludzi do snu spokojnego i długiego.

Spał też IMć Pan Rogala smacznie — i dobrze mu z tem było. Przechodziły burze nad Europą i nad jego własną Ojczyzną, ale do dworu tylko echa tych burz dolatywały — i to nie zawsze wyraźnie, nie zawsze ze strony właściwej. Tak tedy kilka pokoleń Rogalów przespało sobie spokojnie, a IMć pan Jacenty, teraźniejszy dziedzic i pan, jak sobie chrapnął za Augusta III, mało co nie wnet po koronacji, tak przespał szczęśliwie nietylko panowanie Sasa, przegryzając własną kiełbasą i bigosem, a zapijając własnem piwem wszystkie sprawy publiczne, lecz przespał także wszystkie klęski, spadłe na biedną Ojczyznę za panowania upudrowanego francuzika. Kołysany do snu szumem swoich fal, swoich sosen i jodeł, karmiony tłusto tem, co ziemia ojczysta rodziła, zapomniał o tej ziemi i o obowiązkach względem niej, wierząc święcie w słowa ks. proboszcza, że pan Bóg wszystko dla człowieka stworzył. Masz mój miły człowieku, czego dusza zapragnie, tylko używaj. Używał tedy IMć pan Rogala, nie pchając się do wysokich urzędów i Warszawy i byłby może zeszedł ze świata ze spokojnem sumieniem, gdyby go był los do Krakowa dla jakiegoś interesu nie sprowadził i gdyby nie był Kościuszki obóz w pobliżu jego siedziby rzucił.

Obudziło się w nim uczucie Polaka, zrozumiane po swojemu. IMć pan Rogala kraj kochał, — to wątpliwości nie ulega, brakło mu tylko zupełnie poczucia obywatelskiego. Zdawało mu się, że dość zapłacić poradlne i posiadać ziemię, ażeby być obywatelem kraju. Półwiekowy sen i spokój zabił w nim i zagłuszył wszystko, co było szlachetniejszego. Serce i umysł trzeba także odświeżyć, ażeby iść równym krokiem z ludźmi i czasem. Z człowiekiem dzieje się to, co z polem żyźnem, lecz zachwaszczonem z braku starania i dozoru: im bujniejsze pole, tem podlejsze i większe chwasty na niem rosnąć będą. W duszy ludzkiej buja taki chwast nie lada — miłość samego siebie; kto siebie ukochał, w tego sercu nie ma już miejsca na miłość inną. Trawa nie rośnie pod szerokiemi, pełzającemi przy ziemi liściami łopianu.

Takim człowiekiem, rozkochanym w sobie nieświadomie i w szlachectwie, na które nie zapracował, był IMci pan Rogala Nic przeto dziwnego, że Moskali uważał za nieprzyjaciół osobistych swoich, a Kościuszkę za swego obrońcę.

Gdy się do dworu zbliżali, dały się słyszeć salwy z moździerzy i armatek.

— Piękne armaty... — zauważył Kościuszko.

— Od czasów szwedzkich jeszcze... — dodał IMci pan Rogala. — Używamy ich na powitanie dostojnych gości.

Madaliński na to:

— Wcale dobre... Przydałyby się i na przywitanie Moskali.

Kolasa zatrzymała się przed gankiem, a marszałek dworu IMci pana Rogali zbliżył się do stopni i podał rękę po kolei gościom, potem gospodarzowi.

Później, jeden po drugim przyjeżdżali inni — spokojnie i bez ceremonji; nie grzmiały już na ich powitanie moździerze i nie pokazywał się na ganku marszałek. Zjazd był bardzo liczny — może kilka set szlachty przybyło. Nietylko ci, którzy w kościele asystowali, lecz inni także widocznie z dalszej okolicy. Łatwo można było domyśleć się, że zjazd nie był przypadkowym, lecz zwołanym przez IMci pana Rogalę w celu uczczenia Kościuszki i że się do niego przygotowano należycie.

Napełniły się tedy liczne pokoje dworu cowytworniejszą szlachtą, a szary gmin szlachecki, zjeżdźający się kupami, często oklep i bez butów, przy szabli tylko, zalegał część ogrodu i dziedziniec, który jednem skrzydłem z ogrodem się łączył.

W ogrodzie, tuż przy domu, rozciągającymi się na olbrzymiej płaszczyźnie, otoczonej stuletniemi lipami i topolami nadwiślańskiemu które miłym chłodem pokrywały szerokie drogi ogrodowe i zielone kobierce gazonów, przygotowanoprzyjęcie dla gości. Stały tam na kozłach beczki z piwem i zwykłem węgierskiem winem, beczułki z gorzałką i antałki z droższym węgrzynem, a na szerokim stole, który się ciągnął zda się bez końca i w perspektywie alei lipowej ginął, bliżej dworu stały ceberki, lodem wypełnione, a w każdym z nich po kilka butelek wykwintnego wina.

Od frontu stołu, może do połowy, bo końca, jak powiedziałem, nie było widać, stały regularne nakrycia z talerzy farforowych, przy których łyżki, widelce i noże były srebrne. Oprócz tego piętrzyły się stosy takich samych talerzy, obok nich łyżki i noże, a tu i ówdzie kubki srebrne kulawe i stojące — widocznie bardziej ku ozdobie, niż do użycia; natomiast przy każdym talerzu były niewielkie kieliszki, oprócz tego spore kielichy kryształowe. Pomiędzy stosami talerzy, wypełniających środek stołu, stały na srebrnych półmiskach rozmaite cukry, owoce kandyzowane, torty wysokie z napisami: Niech żyje Ojczyzna! Niech żyje Kościuszko! Wiwat gospodarz! — i inne. Wszystko lśniło się tu od srebra, imponując nietyle gustem, ile bogactwem i ilością.

Uderzała jednak dysproporcja, jaka panowała między przybraniem czoła stołu, że tak powiem, i drugiej jego połowy, ciągnącej się do szarego końca. Tam już nie było ani farfurek malowanych, ani nożów, ani widelców — tylko pomiędzy z rzadka stojące półmiski z cukrami, stały w wysoką piramidę talerze cynowe, długim rzędem aż do końca — głębokie i płytkie na przemian, otoczone grupami kielichów, większych i mniejszych, jakoteż zwykłych szklanic, z lichego zielonkowatego szkła krajowego. Złotych kubków, czar, a nawet małych kieliszków nie było wcale, ale natomiast gęsto wznosiły się piramidy żytniego chleba. Widać, że ci, którzy z tej strony mieli zasiadać, mało dbali o to, czem jeść będą i pić i z czego, byleby tylko było co jeść i pić.

Ktoby się był wzdłuż tego nieskończonego, zda się, stołu przeszedł, byłby łatwo zauważył, że u IMć pana Rogali jeszcze stary obyczaj walczył z nowym, jak u starego szlachcica, który konfederatkę już zrzucił, a wdział jakiś napółmodny kapelusz, ale na pozbycie się kontusza zabrakło mu jeszcze pieniędzy, a może i rozstać się z nim nie chciał, bo był wygodny i przestronny. Wygodnym był i ów starodawny zwyczaj zastawiania stołów, przy którym każdy sam sobie służył, albo jeden drugiemu — z grzeczności, nie potrzeba zaś było ani sztucznej zachęty, ani sztucznej ceremonji.

Gdy IMć pan Rogala z gośćmi w mundurach wszedł do wnętrza dworu, jakby na znak jaki niewidzialny, służba poczęła stół ów nieskończony napełniać potrawami. Nie były to wytworne dania, jakie w owe czasy już kuchnia francuska spopularyzowała u nas. Na początek stołu, na czoło stawiano wazy, na szary koniec misy olbrzymie, tak, że je pachołkowie we dwójkę nieśli, ale w tych misach, jak i w wazach był zwyczajny barszcz polski ze szperką i kiełbasą; potem wnoszono bigos hultajski, z różnego mięsiwa, z kiełbasy i słoniny drobno pokrajanej, z kapustą kwaśną pomieszanych, wreszcie zwykłych żółtobrzuchów pełne misy, czyli flaków, mocno sosem imbirowym podlanych.

Na tem się donoszenie potraw na razie skończyło. Nie stawiano wszystkiego na stole dla parady, przynoszono to tylko, co miało być spożytem na miejscu, natychmiast, mając na względzie nie ozdobę stołu, lecz smaczność i ciepło potraw.

Gdy się barszcz i bigos zadymiły na stołach, IMć pan Rogala na ganek wyszedł, palec wielki lewej ręki za pas zamaszyście założył i do rojącej się na dziedzińcu szlachty odezwał się:

— Proszę uprzejmie Waszmościów na barszcz i na flaki !

Tu zdjął konfederatkę i ukłonił się wszystkim.

Kilkaset głosów huknęło z całej siły:

— Niech żyje IMć pan Rogala Zajączkowski! Niech żyje Kościuszko !

IMć pan Rogala cofnął się do pokojów, a szlachta, dobrze wygłodzona, kupą ruszyła do ogrodu, idąc jak na niedźwiedzia, na zapach bigosu i flaków.

Drugą stroną domu, dotykającą bezpośrednio ogrodu, wyszedł z pokojów gospodarz w asystencji Kościuszki i sztabu, jakoteż licznej gromady szlachty, wybitniejszej z okolicy.

Gdy się Kościuszko pokazał, tym razem bez sukmany, którą na mundurze amerykańskim nosił, tłum znowu poruszył się jak fala — ten i ów na palce stawał, aby Naczelnika zobaczyć, a co ciekawsi przeciskali się bliżej. Z kilkuset piersi wydobył się głos jeden:

— Niech żyje ojczyzna! — Niech żyje Kościuszko!

— Naczelnik głową na wszystkie strony się kłaniał.

Wśród tej wrzawy ktoś odezwał się basem:

— Mości panowie! Uciszcie się !

Nastała cisza. A przy honorowym końcu stołu ukazał się ksiądz proboszcz i modlitwę przedobiednią odmawiać począł. Potem, kropidło wziąwszy do ręki, szedł wzdłuż stołu i dymiący się bigos i flaki święconą wodą kropił; stół obszedłszy do koła, na dawne miejsce wrócił. Potem znowu IMć pan Rogala na cały głos krzyknął:

— Teraz możemy spożywać dary boże... Proszę Waszmość panów...

Usiadł, a obok niego i sztabu Kościuszki usadowiło się kilkudziesięciu szlachty; dalej, od środka, każdy już się lokował jak mógł. Stały tylko ławki, ale z nich nie wszyscy korzystali. Kto się czuł mocno zmęczonym — przysiadał, kto był mocniejszy w nogach — stojąc spożywał dary boże.

Jakkolwiek cynowych łyżek i talerzy było dużo, niektórzy nie korzystali z tego o tyle, że łyżki mieli własne, za pasem zatknięte, tak samo, jak noże i widelce składane — nosili w kieszeni; ażeby tedy czasu nie tracić na dzielenie potrawy na talerze, ten lub ów przysuwał ku sobie całą misę bez ceremonji i wołał:

— Panowie bracia! — Kto do nas ? — Proszę...

Zawsze się znalazła gromadka, która skupiwszy się przy jednej misie, dobywała z za pasa łyżek i zmiatała żółtobrzuchy lub bigos hultajski tak, że aż za uszami trzeszczało.

Gdy na honorowym końcu wszyscy usiedli na krzesłach, skrępowani tem nieco, na szarym — szlachta kupiła się okolicami lub gromadami koło swego przewódcy, który i do łyżki i do gadania był pierwszym — i już komendy jego słuchała, na nikogo uwagi nie zwracała, zachowując się z taką swobodą, jakby jadła przy własnym stole. Gwar, głośna i wesoła rozmowa, brzęk talerzy i łyżek — wszystko to mięszało się razem, tworząc ożywioną i podniecającą atmosferę.

Przyjemny chłodek ogrodu, cień rozłożystych lip i topoli odpoczynek, i spożycie czynił jeszcze bardziej miłym.

Zgłodniała trochę i spragniona szara szlachta już zezem spoglądała na puste kielichy i szklanice, radaby co rychlej zakropić żółtobrzuchy i bigos, ale trzeba było czekać sygnału.

Dał ten sygnał IMć pan Rogala jako gospodarz. Pachołek nalał mu do małego kieliszka wina. Gdy to szlachta ujrzała, wnet się co niespokojniejsi ruszyli ze szklankami do antałków, a służba tymczasem, dla ułatwienia, toczyła wino do wielkich szklannych lub glinianych dzbanów i na stole stawiała. Napełniano po kolei dzbany winem, lub piwem, gdzie który mógł, tam stawił, o nic się nie troszcząc, a szlachta sama sobie do kielichów lub szklanic nalewała, co komu do smaku przypadało. Brzęk szkła, rwetes, harmider panował jak na jarmarku. Nikt jednak nie pił.

III.

Wreszcie powstał z kieliszkiem w ręku IMć pan Rogala. Wszystkich oczy skierowały się ku niemu i nastała cisza oczekiwania.

— Mościpanowie i bracia! — odezwał się, kieliszek w ręku trzymając. —Mieliśmy niegdyś złotą wolność w naszej miłej Polsce, aleśmy nie zawsze z niej korzystać umieli, nie zawsze ją uszanować potrafili. Nie pozwalaliśmy ani królom własnym, ani obcym panom jej ścieśniać, a dość było jednemu szlachcicowi krzyknąć: niepozwalam, ażeby rzecz szkodliwa dla nas się nie stała. Dzisiaj liberum veto nam odebrano, wolność szlachecką względem chłopów ściśnięto, a Moskwa obdziera nas i rabuje z majątku. Teraz dopiero wiemy, jak wolność smakuje. Non agnoscitur bonum nisi omissum. To dobre, czego nie ma. Doczekaliśmy się jednak i sprawiedliwości Bożej: oto posłał nam pan Bóg szlachetnego defensora w osobie naszego miłego gościa IMć pana Tadeusza Kościuszki, którego zdrowie najprzód wypiję...

Tu podniósł kieliszek do ust i kilka kropel wina przełknął. Między szlachtą na drugiej połowie stołu huk powstał i szmer jak w ulu, kiedy weń mysz wskoczy, chociaż nikt nie słyszał, co gospodarz mówił. Domyślano się tylko, że według starodawnego zwyczaju, pije zdrowie najdostojniejszego gościa.

Potem IMć pan Rogala znowu perorował, ale króciej już, wyliczał wysokich swoich gości z tytułu i nazwiska, kogo wiedział, z porządku starszeństwa w zaszczytach i urzędach, ku każdemu głową kiwając i kieliszek do ust podnosząc. Wyliczywszy tak honoracjorów, zwrócił się do braci szlachty na szarym końcu, chociaż ledwie jakiego mógł dojrzeć.

— Wszystkich Waszmiościów braci szlachty zdrowie! — krzyknął i kieliszek wychylił do dna, a wychyliwszy usiadł.

Porwała się wiara znowu do kieliszków i szklanek, popuszczając sobie folgę i pijąc między sobą, nie bardzo się troszcząc o to, co na drugim końcu mówią i robią. Pili, przegryzając, jak w domu i bawiąc się w najlepsze ze sobą.

Służba zaczęła wnosić pieczenie, a uprzątać talerze po żółtobrzuchach i bigosie. Dźwigali tedy pachołkowie znowu misy tak kupiasto wysadzone, że ledwie nie ćwierć wołu lub pół barana do każdej wlazło i w pewnych odstępach na stole je lokowano. Za pieczystem szły gęsie w czarnym sosie, a szlachta znowu zabrała się do pałaszowania; kto zgrabniejszy w pewnem kółku dzielił mięsiwo pomiędzy innych, o sobie nie zapominając.

Tym, co tu zasiadali nie szło o przysmaki, lecz o to przedewszystkiem, aby było dużo, a kucharz znając gust gości i zamiary gospodarza, myślał tylko o tem, ażeby wszystko pieprzno i słono przyprawić, a w ten sposób zachęcić gości tem łatwiej do piwa i wina.

Tymczasem gdy każdy sobie jadł i pił w najlepsze, co mu smakowało, na dystyngowanym końcu znowu ktoś przemawiał, co chwila inne wznosząc zdrowie. Dopiero kiedy posłyszano: wiwat! — nie bardzo dbając, komu to krzyczano, podnosili się, kto mógł, a kto nie mógł to siedząc, ująwszy tylko mocno szklanicę, aby kto łokciem nie wytrącił, wrzeszczeli z całej siły:

— Niech żyje ! — Niech żyje!

Kościuszce nie do smaku przypadło przemówienie IMć pana Rogali. Czekał jednak, aż się szlachta wykrzyczy, aż przestanie trochę wiwatować, ażeby się do niej także odezwać — z innej trochę beczki. Znał on ludzi i wiedział, że nie zawsze można wierzyć hasłom, wygłaszanym przez tego lub owego dygnitarza powiatowego. że haseł tych ludzie słuchają wprawdzie, powtarzają je pokrzykując, ale zawsze zdrowy rozum chłopski górę bierze, ile razy ktoś powie do rzeczy i potrafi po za prywatą pokazać sprawę publiczną.

Po owej więc przemowie IMć pana Rogali Zajączkowskiego wyczekiwał sposobnej chwili.

Wodzicki, korzystając, że gospodarz znowu z jakiejś racji perorować począł, nachylił się do Naczelnika i rzekł półgłosem:

— Piękną nam rolę przeznaczył — co ? Kościuszko milcząc, głową skinął na znak, że się z nim godził. Brzęczały tymczasem szklanki, brzmiały głośne wiwaty, a szwedzkie armatki ciągle grzmiały i grzmiały.

W tem od końca do końca stołu powstało ogólne wołanie:

— Mości panowie ! — Uciszcie się ! Uciszcie się !

Nie wiedziano, co to znaczy i do czego te nawoływania dążą, zapanowała cisza.

Kościuszko powstał z kieliszkiem w ręku i czekał chwilkę, dopóki szmer ustanie, ażeby parę słów przemówić. Tymczasem szlachta, co bliżej siedząc Naczelnika, ujrzawszy go, nuż jedni drugim podawać do ucha:

— Kościuszko chce mówić... Kościuszko... Kościuszko...

W jednej chwili cisza była znowu zerwaną. Powstał szmer najprzód, potem głosy różne niewyraźne, wykrzyki, szepty rosły coraz bardziej, aż wreszcie jednym hukiem buchnęły w powietrze, jak rzeka, gdy kto nagle jaz zniszczy:

— Niech żyje Ojczyzna! Niech żyje Naczelnik !

Powstali, kto siedział, na nogi, a kielichy podniósłszy do góry, winem napełnione, krzyczeli jednym nieprzerwanym krzykiem.

Kościuszko patrzył wzruszony na ten tłum, który zdawał się jedną myślą, jednem uczuciem oddychać, jednem pragnieniem. Nie widział drugiego końca stołu, który ginął kędyś w głębi lipowego szpaleru, tylko słyszał frenetyczne wołania: Niech żyje Ojczyzna! które od szarego końca wyrywały się jak z więzienia i echem swojem zapełniały całe ponizie. Po tem wołaniu rumor się zrobił, jakby cały tłum szlachty do ataku się ruszył, a wszyscy, jak żywi, posunęli się hurmem naprzód, gdzie stał Kościuszko, ku niemu i otoczywszy go, wołali:

— Żyj nam Naczelniku! Żyj zbawco Ojczyzny !

Uciszyło się wreszcie nieco i Kościuszko przemówił.

— Dziękuję najprzód obecnemu tu gospodarzowi, a potem wam, Waszmość panowie bracia i dobrodzieje za to, żeście mi zaszczyt przyznali obrońcy szlachty. Przedewszystkiem zaszczyt nie mnie jednemu się należy, lecz tym — tu ręką na sztab, siedzący przy nim, wskazał — którzy mnie w rozbudzeniu pokrzywdzonej Ojczyzny pomagali, a ze raną walczyli. Następnie słuszność nakazuje mi przyznać, że pierwsze zwycięstwo nad nieprzyjacielem odnieśli chłopi krakowscy, z których jeden Bartosz Głowacki, zdobył sobie szlachectwo ex charta belli — tu ręką na Bartosza wskazał. — Zdobył sobie szlachectwo kosą i odwagą, a Sejm przyzna mu je na pergaminie, kiedy, Bóg da, wypędzimy wroga. Nie wstydził się hetman Żółkiewski dać swego nazwiska czterdziestu włościanom, którzy się w wojnie Moskiewskiej odznaczyli, z odważnych chłopów powstali Mazarakowie, Jaroszyńscy, Ułaszyny, a bodaj innej hańby na ich nazwiskach nigdy nie było! Miła to rzecz, Mości Panowie. bronić szlachty, lecz szlachta jest tylko cząstką ojczyzny. Cała ojczyzna, to cała polska ziemia od Bałtyku do ujścia Dniepru i Dunaju, to wolność obywatelska rządzenia się samowładnie i samodzielnie na pożytek wszystkich ludzi, to wolność stanowienia rozumnych i dobrych praw dla siebie samych, wolność wykonywania sądownictwa według sumienia i obyczaju narodowego, da własnej swojej obrony i na swój własny pożytek, wolność uczenia dzieci swego pacierza, swojej mowy, swoich dziejów. Do takiej ojczyzny mają prawo wszyscy, którzy w niej mieszkają, takiej powinni wszyscy bronić, bo ojczyzna do wszystkich należy. Ten więc jest prawym rycerzem, kto ojczyźnie do obrony od obcej napaści dopomaga, lub sam na polu bitwy do obrony jej staje. Ja nie w stanic będę szlachty obronić, jeśli ona nie będzie bronić ojczyzny i siebie sama a mieszczanie i włościanie niech jej pomagają ! Gdy się dom buduje, to ani murarz, ani ten, co cegły nosi, ani ten, co zaprawę robi, nie powiada: ja sam jeden zbuduję dom, tylko dla siebie i będę tam mieszkał! Budują wszyscy, a im budują zgodniej tem lepiej i rychlej Nie jeden wie dobrze, że dla siebie nie buduje, a przecie nie powiada: Co mi tam! Nic chcę dokładać pracy tam, gdzie pożytku nie będę miał, jeno mówi: będzie to dla dzieci moich i wnuków; niech mieszkają radzi, a dobrą pamięcią mnie wspomną. A cóż dopiero o sobie mamy myśleć, budując ojczyznę, w której Bóg wie, ile pokoleń jeszcze po nas mieszkać będzie! Wszystkim nam do roboty stawać trzeba! Wiem, że Waszmość panowie i bracia szlachetne macic dla ojczyzny serca, przyjdźcie mi do pomocy sami i włościan waszych prowadźcie, — łatwiej nam będzie wspólnemi siłami się bronić...

Gdy przestał mówić, powstał hałas nie do opisania. Dygnitarze okoliczni, possesionates, którzy na kilku wioskach siedzieli i chłopami większej fortuny dorabiali się — milczeli. Nie w smak im było przemówienie Naczelnika. Zagryzali ino wąsy, milcząc. Ale szary tłum, który więcej cenił wolność i równość, niż mienie, do chłopa zawziętości nie miał, bo tak samo, jak on, na własnym zagonie pracował — tyle tylko, że pańszczyzny nikomu nie robił, a choć boso, lecz przy szabli chodził, wrzeszczał najgłośniej:

— Prowadź nas! Prowadź! Pójdziemy ! Niech żyje Ojczyzna!

Aż drzewa drżały od tych ech.

Śród okrzyków przesuwać się począł przez tłum, rozpychając go łokciami na wszystkie strony szlachcic barczysty, silny, krępy, o głowie, na niskim karku osadzonej; szedł, a raczej przeciskał się tak, jakby się kłaniał, a za każdem pochyleniem się jego błyszczała wielka, szeroka, lśniąca się nieco od potu i węgrzyna, łysina. Miał niewielką lecz gęstą brodę i takież same rude wąsy, z pod których widać było dobroduszny uśmiech, który się po twarzy rozpływał i na rumianych policzkach siadał. Był to już człek nie młody, pięćdziesiątkę pewnie dawno przekroczył, ale muskularny, silny i tak sprężysty, że gdy się do kogo dotknął, to się cofnąć musiał, jak — pod naciskiem żelaza.

Krzyki wiwatowe przerywały wołania szlachty.

— Mości panowie, rozstąpcie się, IMć pan Szyszło chce mówić!

Owym właśnie przeciskającym się milczkiem, ale silnie przez tłum szlachcicem był IMć pan Szyszło, z Litwy rodem, ale się tu osiedlił dawno dla chleba. Dobra dusza, prawy, choć zawzięty trochę Żmudzin, jadł chleb koroniarzów i wymyślał im ciągle od cyganów i kapociarzy. Utykał trochę na lewą nogę, kontusza nie nosił, lecz tylko jakiś szaraczkowy żupan, bardzo ubożuchny, a na nim podpasaną niewielką szabelkę, którą nazywał „Radziwiłłówką" z tej racji, że, jak utrzymywał, przodek jego miał dostać ją od ks. Radziwiłła-Sierotki, a ten znowu przywiózł ją wprost z Damaszku.

Gdy się tedy dowiedziano, że Szyszło do pańskiego końca się zbliża, podnosiły się coraz głośniejsze wołania:

— Szyszło! — Na stół! Na stół! — Szyszło ma głos! — Szyszło chce mówić!

Inni krzyczeli:

— Na ławkę ! — Na ławkę !

Naraz coś zakłębiło się między szlachtą, głowy się pochyliły ku ziemi nieco i w jednej chwili po nad głowami wszystkich uśmiechnięta twarz Szyszły ukazała się. Dźwigała go szlachta do góry na barkach swoich.

Siwemi bystremi oczkami obrzucał zgromadzoną koło niego szlachtę, mówiąc co chwila:

— Ostrożnie... panowie bracia, dziękuję... jak mamę kocham...

Donieśli go do ławy i postawili.

Szyszło odetchnął ciężko, otarł całą garścią czoło i po zgromadzeniu siwemi oczyma powiódł znowu.

— Panowie bracia! — rzekł cienkim trochę głosem. — Ponieważ koroniarze zapalni są, jak smolaki, a wiadomo jest quod cito fit cito perit, radziłbym przeto, ażeby póki chęci nie brak, pod chorągwią Naczelnika stanąć... Nic więcej do powiedzenia nie mam.

Po tych słowach ręką znowu pot z łysiny otarł, ukłonił się i zlazł z ławki tak szybko., jakby nurka dał między szlachtę.

— Krótko, ale mądrze! — odezwała się szlachta.

A Kościuszko, który właśnie niedaleko Szyszła stał, zbliżył się ku niemu i rękę uścisnął.

— Masz Waszmość rację, trzeba kuć żelazo, póki gorące.

Ruszyła się szlachta na miejsca, grupując się po dawnemu kupkami, a po chwili podniósł się IMć pan Rogala.

— Proszę Waszmość panów i braci raczyć się, czem kto zechce!

Tu na marszałka głową skinął.

Aby nic nie brakło! Gdy się obiad skończył, IMć pan Rogala do.

Kościuszki, sztabu i possesionatów okolicznych się zwrócił:

— Kto łaska, proszę za mną do izby na odpoczynek: na kieliszek węgrzyna — na stempel.

Gromada szlachty ruszyła do pokojów, a szaraczki krzyczeli w ogrodzie na całe gardło:

— Niech żyje Ojczyzna! Niech żyje Naczelnik !

Szlachta szaraczkowa przysiadła się do stołu i zaczęli ciągnąć powoli węgrzyna, przygryzając smacznemi owocami i marcepanami.

Szyszło siedział, otoczony bracią szlachtą, podpity trochę, ale dobrze świadomy tego, co się dzieje i o wojnie rozprawiał. Wszyscy tu znali Szyszła, wiedzieli, że to był człowiek prawy, szczery, ale lubił czasem dobrze tego lub owego uszczypnąć, a na szable gracz był także nielada, bo już nie jednego koroniarza bez nosa, lub bez uszu po świecie na wędrówkę puścił.

Na uboczu nieco od niego siedział szlachetka, dobrze w okolicy znany IMć pan Juliński.. Sztuczka nie wielka, szczupły, kręcący się ciągle, jakby świdra miał w sobie. Gospodarzył on na kilkunastu chłopach, na dwuwłókowym folwarczku i częściej żył z tego chleba, co go sobie u różnych panów wyczapkował, niż z tego, który chłopami wyorał. Całował pięty byle komu, a nadymał się, jak żaba, której się zechciało wołem zostać. Między panami przy drzwiach stał, a między szarakami wysuwał się ciągle naprzód, chociaż często - gęsto od tego, lub owegopo nosie dostał. Okrutnie chciało mu się wyśrubować na jaki urzędzik intratny, występował tedy przy lada sposobności publicznie, ale serca szarej szlachty pozyskać sobie nie mógł.

IMć pan Szyszło nie lubił go, bo był łgarz i hipokryta; udawał dobrego katolika, a byłby djabłu duszę za pieniądze sprzedał; udawał wielkiego patrjotę, a był tchórzem podszyty, a jakkolwiek nosił się po szlachecku i przy szabli, każdy wiedział, że ojciec jego, czy dziad pono w jarmułce i długim chałacie chodził, a w Lublinie na ulicy Trybunalskiej miał golarnię, gdzie szlachcie czupryny i karki podgalał.

Siedział tedy IMć pan Juliński na uboczu, a coś go piekło, że inni mówili, że szlachta koło Szyszły się kręci, a do niego ani pies ogonem nie kiwnął.

Podniósł się tedy na palcach do góry, głowę jak kogut do piania wyciągnął i fałszywym cienkim głosem pisnął:

— Panowie bracia! Proszę o głos.

A Szyszło właśnie siedział schylony nad szklanicą miodu. Podniósł na niego swoją uśmiechniętą, jak słońce twarz, szarem oczkiem złośliwie nań rzucił i rzekł powolnie:

— Oho! będzie, mój dobrodziejaszku, plótł banialuki...

IMć pan Juliński posłyszał to, udał jednak, że nie słyszy, chociaż mu ta uwaga Szyszły mocno wątrobę poruszyła.

— Mówić! Gadaj Waść! — posypały głosy.

— Wiecie, Mości panowie — zaczął IMć pan Juliński bełkotliwym głosem, a mówił tak, jakby mu się kluski w gębie obracały — żem prawy Polak i dobry patrjota, kraj swój mi łujący...

IMć pan Szyszło z uśmiechem na niego spojrzał.

— Łżyj zdrów... — rzekł półgłosem. Ten i ów śmiechem parsknął, a IMci pan

Juliński, tańcząc na miejscu jak indyk, bełkotał, szepleniąc i plując na wszystkie strony.

— Ojczyźnie służyłem, do jeneralności wraz z  Joachimem Potockim należałem...

— Pies cię tam widział! — ktoś z tłumu zaprotestował basem.

IMci Juliński podrażniony, szeplenił i pluł jeszcze gorzej.

— Tak jest, powiedziałem: należałem do jeneralności i nie cofam tego, nie cofam...

— Do rzeczy! Do rzeczy! Szerepetka zrobił dumno-głupią minę, po zgromadzonych okiem powiódł i dalej mówił:

— Ubolewał Jaśnie Wielmożny pan Rogala Ząiączkowski nad upadkiem wolności szlacheckiej, a ja przyznać muszę, że nawet pośród braci szlachty poszanowania dla niej nie ma, skoro mi  głosu nie dają, chociaż mówił tu długo i szeroko IMci pan Kościuszko o różnych rzeczach i sprawach, niezgodnych z wolnością szlachecką...

Tu IMci pan Juliński urwał i chytrze po obecnych okiem wodził.

— Mówić! Mówić! — poczęto krzyczeć..

— Ja zwykle mówię krótko, to moja zasada, Mości panowie; nauczyłem się tego w czasie należenia do jeneralności, bo u nas załatwiało się wszystko: raz — dwa! Nic było czasu na długie gadania...

Szyszło podniósł na niego szare oczki i uśmiechniętą twarz.

— Waszmość więcej naplujesz, niż nagadasz — rzekł spokojnie.

IMci pan Juliński puścił tę uwagę mimo uszu.

Ze Ojczyzny trzeba bronić — to nie ulega wątpliwości żadnej; ja sam, jako dobry patrjota, pójdę pierwszy i dam dobry przykład, ale żebyśmy do tej roboty mieli wołać chłopów — na to nic ma zgody! Tak jest, powiedziałem to i nic cofam!

— Ale i nie pluj Waszmość! — wtrącił IMci pan Szyszło spokojnie z uśmiechem, nie schodzącym nigdy z twarzy jego.

Mowca perorował dalej zapalając się własnemi słowami i podskakując.

— Do tego potrzeba laudum całego kraju, a takiego laudum nie będzie i na to z mojej strony zgody nie ma. Mości panowie! — krzyczał, szepleniąc, IMci pan Juliński, — ja jestem dobry patrjota — tu parę razy kułakiem w piersi się uderzył, — w jeneralności na usługach byłem... ale jeżeli się mamy bić się z Moskalami, to bez błogosławieństwa papieża wojny zaczynać nie należy. Jeżeli papież błogosławieństwa nam udzieli, zwyciężymy niechybnie i bez pomocy chłopów...

— Tryndy - ryndy kuku! — zawołał Szyszło. Est res et nulla res est. Bzdurzysz mi Waszmość ni to ni owo o papieżu. Jużci nie jestem ja żaden farbowany katolik, jak Waszmość. panie Juliński, kocham pana Boga i Ojczyznę, jak i wszyscy tu obecni, a jednak każdy przyzna, że dobrze byłoby, ażeby papież dał nam do błogosławieństwa sto tysięcy żołnierza i jakie dziesięć miljonów ze świętopietrza nam udzielił, — wtedy możebyśmy się i bez chłopów obyli...

IMć pan Juliński obraził się. Wyzwierzył się tedy do Szyszły, skacząc na miejscu, jak kogut.

— Co mi Waszmość do mego sumienia zaglądasz ? — krzyczał.

Szyszło wziął także na kieł, bo mocno tego szerepetki nie lubił i nieraz sobie w duchu obiecywał, że mu da dobrą nauczkę. — a rębacz był nielada!

— A, bo muszę Waszeci lisi ogon stamtąd wyrzucić!

— Nic Waści ani do mego szlachectwa, ani do sumienia!

— Jużci nic — odcinał się Szyszło — ale takim, jak Waść, łatwo imparitatem zadać.

Szyszło siedział spokojnie przy szklanicy, a IMć pan Juliński skakał z gniewu i pluł.

— Co? Imparitatem? Będziesz Waść za to karany poena talionis — jakem szlachcic!

— Otoś się Waść zaklął!

Imć pan Juliński pienił się ze złości. Spór przybierał coraz ostrzejszy charakter; szlachta skupiała się koło Szyszły i potakiwała mu.

— Waść, panie Szyszło, widzę do farmazonów przystałeś, kiedy się z religji naśmiewasz!

— O, co to, to łżesz Waszność. Śmieję się nie z religji, lecz z głupoty Waścinej. Ledwie tatuś Waszecin jarmułkę zrzucił, a Waść chcesz już innych religji uczyć. Kiedy Jagiełło kożuchy rozdawał na Litwie, pierwszymi katolikami byli tam i Szyszłowie, ale nie było Julińskich. Przodków Waszeci pies nigdy na żadnej karcie nie zapisał, a Waszmość dmiesz się, jak krowa, objadłszy się łopian a !

IMć pan Juliński zaperzony wołał:

— Zgubicie Ojczyznę! nie szanujecie religji świętej... Ja jestem dobrym patrjotą... byłem w jeneralności... tak, powiedziałem to i nie cofam...

— Terefere kuku! — przerwał mu żartobliwie IMć pan Szyszło. Dobrymi Polakami i katolikami są Szyszłowie i nie potrzebują pieczęci Waszmościnej do tego, ale też się i na takich ptaszkach, jak Waszmość, znają ! Jedziesz Waść na ogonie papieskim, a w stronę carowej oczkiem strzelasz! Wiedz-że o tem, że Polska z takimi katolikami, którzy innych gwałtem do nieba nie ciągnęli, była wielką i potężną, a z takimi, jak Waszmość, djabli ją wezmą i będą w pazurach swoich tak długo trzymać, dopóki będzie waszego królowania, bo wy Polskę kochacie brzuchem, gębą i słowami, ciągniecie wszystkich na postronku do nieba gołych, każąc im ubogie dostatki zostawić dla tych, którzy: mocny postronek ukręcili.

— Rąbie go Szyszło ! Rąbie! — zawołano, Żmudzin coraz więcej zapalał się, aż nareszcie ostatnie słowa powiedziawszy, skoczył wprost do IMć pana Julińskiego, za rękojeści szabli porwawszy się.

Jedni wołali zachęcająco do Szyszły:

— Obciąć mu uszy Mociumpanie.

Znalazł się jednak jakiś adherent i u IMci pana Julińskiego, który nietyle może w obronie jego, bo mało co z tego, co mówiono, rozumiał, ile w chęci zobaczenia pojedynku, pod bok szerepetkę szturknął i nad uchem mu krzyknął:

— Nie daj się, capie!

Tymczasem obaj przeciwnicy z  za-stołu wyskoczyli i w momencie plac się zrobił obszerny do walki. Jedną stroną przez tłum przedzierał się IMci pan Szyszło, z uśmiechem stereotypowym na twarzy, a utykając, jak nurek, to chował głowę, to wychylał po nad tłumem. Drugą stroną zaperzony przebijał się IMci pan. Juliński, nie kontent, że tak daleko zaszło, ale już nie było sposobu cofnąć się. Ten i ów wysunął się niby godzić, poczęto ręce rozstawiać, ażeby do spotkania nie dopuścić, ale w gruncie rzeczy nikt na serjo o tem nie myślał i radzi byli, że im się gratysowe widowisko upiecze.

IMci pan Juliński bełkotał niewyraźnie i prędko:

— Wzywam Waszmości panów i braci na świadków, żem stał w obronie religji.. bo ja jestem patrjotą szczerym, w jeneralności byłem... tak jest, powiedziałem to i nie cofam.

Szyszło tymczasem, wyciągnąwszy Radziwiłłówkę, borykał się z  bracią szlachtą, która go powstrzymywała od natarcia. Ale powstrzymać już nie można było: zapaliwszy się. rwał się naprzód.

— Nic temu szerepecie nie zrobię złego, jak mi Bóg miły... Obaczycie.

Wyrwał się naprzód i ledwie moment minął, złożył się z IMci panem Julińskim, który czarną swoją szablę, jaką zwykle nosili w Warszawie nocni grassanci i karciarze, nietęgo się zasłaniał. Nie długo też było potyczki. Nie minęło i połowę Zdrowaś, gdy IMci pan Szyszło wytrącił szablę z ręki przeciwnika, tak mocno, że z brzękiem o parę kroków odleciała, a odwróciwszy cięcie płazem, smagnął IMci pana Juliń-skiego po pieczeni, że aż podskoczył.

Śmiech ogólny jednym głosem wybuchnął, a IMci pan Szyszło rzekł spokojnie:

— Teraz odpocznij Waść trochę i wysmaruj się łojem.

IMci pan Juliński krzyczał, obracając kluski w gębie.

— To zdrada! Zdrada! Do szabli Mości panie Syszło... Ja jestem także żołnierz i patrjota... W konfederacji barskiej trzy dni byłem...

Uszczypnął się za język, ale było już późno. Szlachta śmiechem homerycznym przywitała mowcę.

— Dogadał się!

— Przecie!

Zaperzony Juliński wykrzykiwał dalej:

— Tak jest, żołnierz i patrjota miłujący religję i ojczyznę... W jeneralności byłem... tak jest, powiedziałem to i nie cofam... W tem huczek w tłumie powstał.

— Dosyć! Dosyć ! Do innego czasu!

Gdy szlachta w ogrodzie piła i kłóciła się, IMć pan Rogala Zajączkowski traktował gości na pokojach. Wszyscy mieli dobrze w czubku, nie wyłączając gospodarza. Już wypili kolejką zdrowie obecnych — tylko Kościuszko i sztab jego, jako żołnierze na służbie, wolni byli od przymusu picia, — zdrowie króla, wszystkich stanów, walecznych żołnierzy, a nawet poległych, gdy IMć pan Rogala, kieliszek nalawszy, huknął:

— Prosperitas publica!

Wychylono prosperitas. Wreszcie zabrał głos Naczelnik:

— Pora nam wracać, Mości panowie, do obozu.

Tu się do IMć pana Rogali zwrócił i dalej ciągnął:

— Dziękujemy gościnnemu gospodarzowi, że nas tak honeste przyjąć raczył, panom i braciom — tu głową skinął ku innym — za łaskawe względy, a wszystkim za to, że szczerem sercem przyjęli obrońców Ojczyzny. Zanim się tedy stąd rozjedziemy, wypijmy jeszcze jedno zdrowie.

Kielich podniósł do góry i głosem donośniejszym zawołał:

— Na powodzenie nasze, a na pohybel wrogom!

Zabrzęczały szklanki, a kilkadziesiąt głosów odezwało się razem:

— Na powodzenie! Na pohybel!

Po toaście IMć pan Rogala do Kościuszki się, zwrócił:

— Wszystko to prawda, ale z chłopami daleko Waszmość nie zajedziesz!

Zabolało coś Naczelnika pod sercem, gdy to posłyszał, bo tuż przy nim Bartosz Głowacki siedział i przytyk ten obił się o jego uszy; więc odrzekł, o ile mógł, najspokojniej:

— Dziarski z nich żołnierz; w obozie spokojny i nie wymagający, w boju zuchwały i odważny.

IMć pan Rogala przerwał mu żywo, podniecony już dobrze winem:

— Waszmość chcesz zabrać chłopów do wojenki, a kto będzie siać i orać? Wy, jak farmazoni francuscy, którzy, słyszę, swego króla powiesili, pragnęlibyście, ażeby szlachta z głodu wyginęła ?

Kościuszko, wzruszony głęboko, rzekł spokojnie, lecz z naciskiem:

— Ojczyzna ginie... — jakby pragnąc zwrócić uwagę na całą ważność tych słów, ale IMć pan Rogala zaperzony, nie zwracał na ten akcent uwagi.

— Wojuj Waść, — ciągnął — nic przeciwko temu nie mam; broń Ojczyzny, to bardzo pięknie, ale kto to kiedy słyszał, aby chłopów zbierać i buntować? Waszmość następujesz na złote ogniwa wolności naszej, bo ubożysz szlachtę, zabierając poddanych i usuwając z pod jurysdykcji dominialnej. To też słusznie szlachta poczęła radzić na sejmikach, ażeby wynaleźć jakiś sposób i nie pozwolić rujnować siebie.

Naczelnik westchnął nieznacznie. — Ojczyzna potrzebuje rąk do obrony... — rzekł cicho, panując nad sobą.

IMć pan Rogala zrobił rozpaczliwą minę.

— A my potrzebujemy rąk do kosowicy i żniwa, które za pasem! — zawołał ze smutkiem.

Kościuszko spostrzegł, że rozmowa weszła na przedmiot bardzo drażliwy, nienadający się do poważnego traktowania w towarzystwie podpitych ludzi i już myślał o tem, ażeby się wycofać z rozmowy i ze dworu, gdy się za drzwiami hałas i rwetes dał słyszeć. Do izby wpadł zadyszany marszałek IMć pana Rogali.

— W ogrodzie awantura Jaśnie Wielmożny Panie! — zawołał przestraszony.

Zerwał się na pół przytomny dziedzic z siedzenia.

— Kto? Gdzie? huknął.

— IMć pan Szyszło porwał się do szabli na IMć pana Julińskiego.

— Skłuje mi biedaka ten niedźwiedź litewski !

Rzekłszy to, nie oglądając się na nikogo wprost przez wchodowe drzwi do ogrodu poleciał. Za nim ruszyła się hurmem szlachta, a za szlachtą Kościuszko ze sztabem.

Gdy przyszli — już było po wszystkiem. IMć pan Szyszło stał tylko pośród szarej braci szlachty uśmiechnięty, mrugał siwemi oczkami i Radziwiłłówkę do pochwy wsuwał, która jak na toż z trudnością wchodziła. Szaraczki podpici śmieli się i baraszkowali na rachunek IMć pana Julińskiego.

— Co się tu stało? — pytał przestraszony IMć pan Rogala, nie widząc tej awantury, o której mu marszałek powiadał.

Wzrok jego spotkał się właśnie ze wzrokiem IMć pana Szyszły.

— Nic mu się nie stało... zdrowiuteńki Mociumpanie... tylko będzie musiał ze trzy dni jeść pieczeń pańską, stojąc.

Tymczasem Wodzicki i Madaliński, wdawszy się ze szlachtą w rozmowę, dowiedzieli się przyczyny nieporozumienia i śmieli się z IMć pana Julińskiego, aż za boki się brali.

Kościuszko, mając już dosyć towarzystwa pana Rogali, a korzystając z zamieszania, ażeby się wymknąć co rychlej, odezwał sie, głośno do swoich umyślnie, aby go IMć pan Rogala słyszał.

— Mości panowie! Podziękujmy gospodarzowi za gościnność i jedźmy. Trzeba wracać.

Stante pede począł sie, żegnać z gospodarzem.

Tymczasem szara szlachta ni ztąd, ni zowąd zaczęła krzyczeć:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje Ojczyzna !

Kościuszko do nich się zwrócił z podziękowaniem za dowody przychylności dla Ojczyzny, a życzliwość do niego!

— Bardzo sobie życzliwość Waszmościów cenie, wysoko. Waszemi rękoma zbudowała się Ojczyzna, waszemi dźwignie się do chwały — temi, dla których ziemia ojczysta jest nie bankiem, lecz matką. Czyja łaska, proszę teraz ze mną. Ojczyzna was potrzebuje...

Ryk powstał taki, jakby stu niedźwiedzi w ostępie otoczono.

— Idziemy ! Idziemy!

— Niech żyje Ojczyzna! Niech żyje Kościuszko! tak wiara krzyczała, IMci pan Szyszło wysunął się na czoło, uśmiechnął się, mrugnął i huknął z całej siły.

— Czyja wola — za mną! Do obozu! Wydzieliło się ze dwiestu z tej kupy i rzucili się z IMci panem Szyszłą na czele do szkap, które przy płotach i parkanach uwiązane, słomę sobie przegryzały.

Szedł i Kościuszko przez pokoje w asystencji IMci pana Rogali i całego sztabu do koni; gościnny gospodarz zmusił jeszcze do wypicia strzemiennego, a na ostatnie pożegnanie odezwały się moździerze i armatki.

— Pięknie grają... — zauważył znowu Madaliński.

IMci pan Rogala w boki się podparł.

— Kiedy się Waszmość panom przydadzą na co, weź-że je sobie, Naczelniku... Niech Moskalom grają...

IV.

Bardzo rozweseliło Kościuszkę zachowanie się IMci pana Szyszły.

— Oto ciekawy okaz niedźwiedzi litewskiego! — rzekł do jadącego przy nim jenerała Wodzickiego.

— A rębacz tęgi! — zauważył Madaliński. — Zwykle prawdziwy Litwin trochę żubra przypomina swoją ociężałą postacią, ale jak się trafi co dobrego, to jest na co patrzeć!

— Dostał po matni IMci pan Juliński! Zakpił Szyszło z Mazura!

Tu się Kościuszko do Wodzickiego zwrócił.

— Wiesz, jenerale, z tego, co nam mówił ten ciekawy szlachcic IMci pan Rogala, wnoszę, że IMci pan Juliński był umyślnie nasadzony, ażeby szlachtę bałamucił?

— Wątpię. Za głupio się spisał. Naczelnik zamyślał się. A tak w milczeniu lasem jechali.

— Nie rozumiemy się — rzekł po chwili. Oni jeszcze Ojczyznę w sobie widzą, ze sobą identyfikują; nic o tem wiedzieć nie chcą, że Polska inną być musi, niż była. Jednym będzie się zdawało, żem ja obrońcą szlachty, a drugim — żem jej niszczyciel, a potem, ci i owi podadzą sobie dłonie.. O żniwo im chodzi, o ręce chłopskie do roboty, o rolę panów względem niewolników swoich — nie o Ojczyznę! Ja życie moje bym oddał za to, ażeby można w piersi chłopskiej miłość do kraju rozbudzić i zagrzać ich do walki, a oni będą powtarzać starą piosenkę: chłop stworzony do roli... Ja ostatnią kroplę krwi wydobywam z siebie, ażeby wystarczyć pracą za ministrów, będących na żołdzie obcego państwa i siedzących bezczynnie, za króla, który nic innego nie robi, tylko czyta francuskie książki i każe Bacciarellemu portretować siebie, ja muszę tworzyć wojsko, skarb, rząd cały, a oni jedząc i pijąc, o tem będą mówić, że na źrenicę ich wolności nogą następuję...

Podniósł głowę do góry i w posępność jodłowych lasów spojrzał. Oczy mu błyszczały groźnie, widocznie, że to, co mówił — czuł głęboko.

— Prągnąłbym mieć tyle siły, aby resztki takiej wolności, która Ojczyznę całą gubi, nogami strat ować i ze snu ich rozbudzić... Później wróg im tę źrenicę wyjmie i pośmiewisko z niej uczyni, ich zgubi i Ojczyznę, ale — zapóźno będzie o ratunku myśleć!

— Tu jeszcze nadzieja! — rzekł Wodzicki na szary tłum szlachty ręką wskazując — oni pójdą z nami.

— Tak! Gdybyśmy mogli całą Polskę wdzdłuż i wszerz zwędrować i zetknąć się z nimi osobiście. Ta drobna szlachta ma niezawodnie dużo prostego, zdrowego rozumu, lecz ona także chodzi na pasku pięknych słówek i pogoni.

W licznej asystencji braci szlachty, jadącej wraz z Naczelnikiem do obozu, podążał Kościuszko. Śród szaraczków panował najlepszy humor, gdyż jeszcze wino i miód nie wykurzyło się im z głowy. IMć pan Szyszło siedział na gniadym, dobrze związanym mierzynku, uśmiechnięty, jak zwykle, z rogatywką na uchu i żartował wesoło, a szlachta ze śmiechu aż się w boki podpierała. Widocznem było, że w tym tłumie on głową i duszą, jednak na czoło się nie wysuwał — otoczony innymi, wspólną kupą podążał, nie przewodniczył nikomu.

Wreszcie, jak gdyby coś sobie przypomniał, na strzemionach się podniósł i dokoła rozglądać się począł.

— A kogo to Waszmość szukasz ? — ktoś, spytał.

— Obliczam się.

— Dużo będzie tego !

— Do setki dosięgnie... może coś przekroczy... — mówił, zastanawiano się i oczyma wodząc. Pomknęło się dużo...

— Na początek dosyć.

— A tego patrjoty z jeneralności nie widać ?

IMć pan Szyszło uśmiechnął się i rogatywkę poprawił, ani słowa nie rzekłszy. Odpowie dział za niego ktoś inny.

— Został psubrat! Będzie, siedząc przy pańskiej pieczeni, o patrjotyźmie i jeneralności rozprawiać. Nasienie pieskie!

Zbliżali się już do obozu, który widać było jak na dłoni, rozłożony na piaszczystem wzgórzu pod lasem. Właśnie na obszerną łączkę wjeżdżał cały orszak — sztab Kościuszki i szlachta.

W tem pomiędzy szlachtą szmer powstał i szeptem biegł od jednego do drugiego:

— Naczelnik do nas jedzie!

Istotnie, Kościuszko zbliżał się do kupy, zdaleka oczyma po niej wodząc, jakby kogoś szukał.

— Jedź Waść naprzód — odezwano się do Szyszły.

— Jedź Waść!

Krótką chwilę trwała certacja; wreszcie IMci pan Szyszło wysunął się na czoło, a zbliżając się do Naczelnika, zdjął rogatywkę, do góry podniósł i krzyknął:

— Niech żyje Polska'.

Sto głosów za nim huknęło, jak z jednej piersi:

— Niech żyje Polska! Niech żyje Kościuszko !

Naczelnik zatrzymał się przed nimi.

— Sprawiliście mi Waszmość panowie wielką radość. Dziękuję za Wasze poświęcenie się w imieniu Ojczyzny, a daj Boże, ażeby niezadługo Ojczyzna sama podziękowała wam za miłość dla niej. Dodajecie mi otuchy, że w rozpoczętej walce nie zostanę bez żołnierzy, że na tych, którzy ziemię swoją kochają, będę mógł oprzeć się bezpiecznie.

Szlachta znowu z całej piersi huknęła:

— Niech żyje Polska!

Kościuszko wyczekał, aż się wszystko uspokoiło, wprost do IMci pana Szyszły się zwrócił, lecz głosem tak donośnym, ażeby wszyscy słyszeli:

— Widzę, że Waszmość panie Szyszło miłość i zaufanie braci szlachty posiadasz — bądź-że Waszmość jej przewodnikiem...

Później do szlachty mowę skierował.

— Waszmość panowie będziecie tworzyć kadry do pierwszego konnego pułku szlachty... Obmyślimy dla was chorągiew... armatki, które IMci pan Rogala Zajączkowski ofiarował, będą

Tu się znowu do Szyszły bezpośrednio zwrócił:

— A Waszmość, panie Szyszło, obejmiesz dowództwo.

IMci pan Szyszło ściągnął piorunem rogatywkę z głowy i podnosząc ją równie gwałtownym ruchem do góry, krzyknął z całej siły:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje Polska! Za nim tłum szlachty powtórzył frenetycznie:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje Polska! Gdy się wołania uciszyły nieco. Kościuszko rzekł głośno:

— A teraz Mości panowie — do obozu! Nawrócił konia i przodem ruszył, a za nim tłum szlachty podążając, krzyczał, że aż powietrze drżało od echa:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje Polska! Tak dojechali do obozu.

Kościuszko, poleciwszy Madalińskiemu wyznaczyć miejsce i zainstalować świeżo przybyłą do obozu szlachtę, sam do namiotu się udał, niespokojny, że tak długo żadnej wiadomości nie ma ani z Warszawy, ani od jenerała Grochowskiego.

Spostrzegł, że w tej stronie, gdzie kosynierowie byli rozlokowani, panowało jekieś ożywienie, jakiś ruch większy, niż zwykle. Poszedł tedy w tę stronę.

Chłopi, zgromadziwszy się w kupki, o czemś żywo i energicznie rozmawiali. Tu i ówdzie dolatywały do niego urywane wyrazy:

— Znowu na pańszczyznę...

— Nie pójdziewa...

— Wracać trzeba...

Naczelnik szukał okiem Bartosza. Znalazł go. Poznał go po wzroście, gdyż o pół głowy innych wysokością przenosił. Koło niego skupiła się gromada chłopów. Jedni, trzymając w ustach fajki, stali niemo, jak posągi i tylko od czasu do czasu poruszały się im usta i wązką strugą błękitny dymek się wysuwał; drudzy patrzyli nieruchomo przed siebie, jakby tam pragnęli jakąś radę znaleźć na smutki, które się im w głębi duszy kłębią; inni, w głowę z tyłu się skrobiąc, do Bartosza kierowali spojrzenia, jakby się go pytali:

— Cóż ty na to wszystko?

Wszyscy razem tworzyli koło, które zdaleka wydawało się próżnem wewnątrz. Próżnem jednak nie było.

W środku jego siedziało na ziemi, na piasku kilka kobiet. Siedziały, nogi podgiąwszy pod siebie. Jedne miały przy piersi niemowlęta, które karmiły i kołysaniem lekkiem starały się z płaczu utulić; przy drugich stały bosonogie chlopięta sześcio, siedmioletnie, z pokaleczonemi od drogi i błotem powalanemi nogami. Od słońca i niepogody popękała na łydkach i goleniach skóra, jątrzyła się od kąsania komarów, bąków i niecierpliwego drapania. Trzymały w ręku chleb, którego nie jadły i płakały głośno ze znużenia i niepokoju.

Kobiety siedziały nieruchomie. Jaka taka, oparłszy łokieć o kolano, pochyliła na dłoni głowę i skupionym wzrokiem w twarz płaczącego dziecka, przytulonego do piersi, patrzyła. Dziecko utulić się nie mogło, nieznajdując widocznie w zaschłej i zbiedzonej piersi pożywienia. Inne płakały milcząc, w ziemię utkwiwszy oczy łez pełno. Na opalonych ich, wychudłych twarzach znać było zmęczenie, głód, ból moralny — większy od zmęczenia i głodu. Cała ich postawa wyrażała rezygnację, bezbronność.

Widać, że przyszły niedawno, że już opowiedziały wszystko, co opowiedzieć miały, więc spokojnie siedziały, oczekując końca.

Milczenie ogólne przerwały słowa, której nagle jedna z kobiet wyrzekła:

— Niech nas dobiją do reszty...

Słowa te powiedziane były spokojnie, bez patosu, bez podniesienia głosu, bez żalu, bez gniewu, z rezygnacją człowieka, świadomego, że lada dzień zginąć musi; rad byłby przeto co rychlej zginąć, ażeby sobie i innym cierpień zmniejszyć.

Wszyscy, otaczający siedzące w kole kobiety, uczuli ból w sercu na te słowa. Żaden jednak wykrzyknik, żadna skarga nie wyrwała się z niczyjej piersi. Dramat odbywał się w głębi duszy ludzkiej.

Do stojących w kółku chłopów zbliżył się Kościuszko. Poznali go. A jednak nikt nie krzyknął, jak dawniej: Niech żyje Polska! — tylko w milczeniu wszyscy czapki z głowy zdejmować poczęli.

Z ogólnego nastroju, z posępnego wyrazu twarzy chłopskich, z tego niemego powitania, którego dawniej nie było, domyślał się łatwo, że zaszło coś nadzwyczajnego.

— Co to jest? — zapytał.

Nikt mu nie odpowiedział, tylko chłopi rozstąpili się w milczeniu przed Naczelnikiem i odkryli przed nim środek koła, w którem siedziały kobiety.

Scisnęło mu się serce na ten widok, jaki miał przed sobą. Szedł między dwoma szeregami chłopów, stojących przed nim pokornie, milcząco, bez czapek, jak przed dziedzicem, z wyrazem pokory na twarzy, pełnej smutku, która czuje swoją krzywdę, lecz wypowiedzieć jej nie śmie. Za nim podążał w milczeniu Bartosz Głowacki.

— Co to za kobiety? — spytał Naczelnik, do Bartosza zwróciwszy się.

Bartosz głosem cichym ze wzruszenia odrzekł:

— Naczelniku.. żony nasze... Stacha Świsterskiego... Brandysowa...

Chłopi zaczęli szeptać do kobiet:

— Wstańta... wstańta.. Naczelnik... Kościuszko znak zrobił ręką, aby siedziały.

Nie usłuchały jednak. Z wysiłkiem poczęły dźwigać się z ziemi, zmęczone, ogorzałe od wiatru i słońca twarze, zapłakane oczy podnosząc do niego.

Chłopi dokoła milczeli milczeniem, w którem czuć ukryte łzy i rozpacz.

— Czego chcecie ? — spytał Kościuszko.

Kobiety, bliżej niego stojące, znowu pochyliły się głowami w piasek, do nóg jego, inne dalej będące, uklękły, podniósłszy ręce do góry, i jak z prośbą do obrazu, wyciągnęły ku niemu. Ze wszystkich piersi jedne słowa wyszły:

— Panie... Naczelniku... Zmiłuj się... ratuj nas... cóżeśmy winne ?

U chłopów brwi tylko ściągnęły się bliżej, głębiej zacisnęły się usta, ale żaden słowa nie przemówił. Po tym wykrzyku rozpaczy cisza zapanowała głucha, przerywana tylko płaczem dzieci, kwileniem niemowląt, nikt jednak tego płaczu nie przerywał, tylko matki w milczenia kołysały dzieci.

Kościuszko, zapanowawszy nad wzruszeniem, zapytał znowu po chwili:

— Co to jest ? Brandysowa jęła opowiadać.

— Mówili, że do roboty nie pójdziewa... a tu dzień w dzień na łan i na łan pański... Powiadają nam: chłopy poszli — wy stawajcie na ich miejsce... I pędzą nas... pędzą... Własne pole odłogiem leży, dzieci nie będzie czem karmić przez zimę... Zmiłujcie się, Naczelniku... puśćcie chłopów naszych do domu.. puśćcie, bo my zginiemy i dzieci nasze...

Płacz powstał i lament dzieci i matek..

Kościuszko stał chwilkę zamyślony. I on ból cierpiał — za innych, większy i cięższy, niż te matki płaczące, bo ból hamować musiał, łzy więzić i spokój pokazywać, którego w duszy nie miał. On cierpiał stokroć więcej, bo patrzył dalej, widział dalej i musiał z własnego serca czerpać pociechę dla innych.

— Uspokójcie się... — rzekł. — Wszystko to się, naprawi... Otrzymacie rozkaz do dziedziców, ażeby was na pańszczyznę nie ciągnęli... powiecie im, że mężowie wasi i bracia odbywają pańszczyznę dla Ojczyzny... cięższą i pożyteczniejszą od pańskiej...

Znowu się ku niemu wyciągnęły ręce kobiet. O, panie nasz! Zmiłuj się... zmiłuj się... same sobie nie poradzimy.

Ażeby kres położyć skargom, odezwał się wreszcie Brandys.

— Cicho baby — i tyła! Kiedy Naczelnik powiada, że się wszystko zrobi, to zrobi.

Kościuszko do stojącego obok niego Bartosza się zwrócił.

— Mości panie Głowacki! — zawołał umyślnie głośno, ażeby trochę w chłopach upadającego ducha podnieść — wydasz rozkaz, ażeby tu gościom waszym nic nie zabrakło.. Wszystko wydawać z magazynów wojskowych... niech odpoczną, a ja tymczasem przygotowię uniwersał do panów...

Rozjaśniły się twarze kosynierów po tej przemowie Naczelnika, duch wstąpił w zwątpiałe dusze; więc znowu czapki do góry podnieśli i huknęli z całej piersi:

— Niech żyje Naczelnik! Niech żyje Ojczyzna !

I Kościuszce żywiej, radośniej zabiło serce na te okrzyki, bo wiedział, z jakich piersi ona się wydobywają.

— Bądźcie dobrej myśli! — rzekł Bartoszowi. — Panowie tu i ówdzie mogą być dla was niesprawiedliwi, ale Ojczyzna — nigdy! I oni kochają tę Ojczyznę — wierzcie mi, i oni jej służą. Pamiętajcie, że wszyscy jednako służyć nie mogą, a ten jeszcze nie jest złym synem Ojczyzny, kto inaczej, niż my, służy.

Myśl o uniwersale, o którym przed chwilą, wspomniał, od dawna już nurtowała mu w głowie. Będąc świadkiem sceny, którą dopiero opisaliśmy, tych skarg i narzekań IMci pana Rogali, których zmuszony był słuchać, przekonał się, że trzeba działać stanowczo i energicznie, ażeby z jednej strony wszelkim głuchym, a nieżyczliwym mu pogłoskom łeb urwać, szlachcie zaś złożyć świadectwo, że się na jej zgubę nie dybie; z drugiej, ażeby przekonać chłopów, że o przyszłości ich myśli na serjo i na nich oprzeć się pragnie.

Wróciwszy tedy do namiotu, wydobył wnet tekę swoją, zaczął notatki różne przeglądać i pojedyńcze ustępy tego uniwersału szkicować. Był to tylko powrót do dawnej myśli, dawnej pracy, do której zabrał się z całą właściwą mu rozwagą i energją. Miał czas. Czekał na wiadomości z Warszawy i od Grochowskiego, które miały zdecydować dalsze jego kroki.

W oczekiwaniu tem wygotował uniwersał, mocą którego włościanie otrzymywali wolność zupełną, a grunta, posiadane przez nich, od tej chwili przechodziły na własność chłopów. Ziemię posiadaną i wolność od robocizny mieli w części spłacić sami, w części spłaty miał dokonać skarb narodowy. W ten sposób czynił zadość sprawiedliwości i duchowi czasu.

Pracował Kościuszko, ale pracowała także i szlachta; to, co IMci pan Rogala mówił, jego półsłówka i jego niezadowolenia były tylko echem tej roboty, jaka się w kraju robiła, o której głuche i niepewne wieści dochodziły do Kościuszki. Moskale usilnie pracowali nad tem, ażeby Naczelnika narodu zohydzić przed szlachtą, wystawić go jako demagoga, pragnącego wytępić panów, jako zwolennika jakobinizmu, dążącego do władzy, do wyzucia szlachty z ziemi, do wypędzenia ich z kraju.

Była to intryga zręczna i podła, dążąca do wywołania rozdwojenia w narodzie, do zbudzenia niesnasek domowych, a przez to moralnego osłabienia zarówno walczących, jak i przewódców.

Wieść o Racławickiej bitwie tylko prawych i bezinteresownych obywateli natchnęła otuchą, tylko przez nich przyjętą została radośnie. Ci wszyscy, którzy przed trzema laty stanęli po stronie ustawy 3. Maja i z bronią w ręku jej bronili, cieszyli się, że sam odgłos projektowanych reform budził do życia włościan i mieszczan, napełniając ich serce obywatelskim duchem poświęcenia; ci zaś, którzy nadstawiali ucha na podszepty moskiewskie, lub kierowali się tylko zyskiem polityki osobistej, w chłopach, walczących w obronie Ojczyzny, widzieli osobistych wrogów, ruinę swoją, walący się cały gmach starej Rzptej, w której długo panowała wolność — swawoli.

Zakrzątnęli się przeto żywo, ażeby zwycięski pochód Naczelnika, co dnia większą otaczanego miłością ludu i mieszczan, a nawet szlachty, powstrzymać, ażeby mu broń, która go czyniła silnym, z ręki wytrącić. Przewidywał to Naczelnik, przeczuwał, a jednak wątpił, ażeby zaślepienie szlachty i jej samolubstwo mogło aż tak daleko zajść, że stanie na jednej linji z intrygą moskiewską i w jednym, pożądanym przez nią  kierunku, iść będzie.

Czyżby większość szlachty miała patrzyć na sprawę publiczną tak, jak patrzył IMć pan Rogala Zajączkowski ? Trudno było stanowczo wierzyć, trudno było oprzeć się złudzeniom.

A jednak te kobiety, przychodzące do obozu ze skargą i żalem, dawały mu wiele do myślenia.

Przeświadczony jednak o tem, że wszystko, co robi, zdąża tylko do ocalenia Ojczyzny, do stworzenia nowych sił, potrzebnych do obrony wobec strasznego, chciwego i zajadłego wroga, uniwersał, przygotowany i obmyślony oddawna, rozesłał.

Zawistne losy jednak nie pozwoliły mu się urzeczywistnić. W chwili, gdy go Naczelnik z dobrą wiarą i otuchą rozesłał, opozycja, mająca źródło swoje w absolutnym braku zmysłu politycznego u szlachty, już wydała swój owoc.

Gdy Kościuszko oczekiwał na pierwsze wiadomości o tem, jakie ów uniwersał wrażenie sprawi, stawiła się przed nim deputacja szlachty województwa Lubelskiego i Sandomirskiego.

Sztucznie poważny i surowy nastrój deputatów, pozwolił mu już na wstępie domyślać się niewesołych nowin.

Orszak deputatów wybrał się trochę ostentacyjnie i butnie w odwidziny do Naczelnika. Zdawało się im, że sama powaga naczelnego wodza wymagać będzie wielkiego otoczenia, przepychu, parady, tymczasem znaleźli zupełnie co innego. Obóz cały rozlokowany pod gołem niebem — ani śladu tych bogactw i skarbów, jakie tradycja przechowywała żywo o obozach pod Pilawcami, Korsuniem. Nie było tych pancernych i husarskich chorągwi, lśniących od złota i srebra, tych strojnych w karmazyny towarzyszy, za którymi szły wozy ładowne, prowadzone luzaki... Szaro, ubogo, cicho wszędzie. W piasek wetknięte sterczą kosy chłopskie, do słońca migając różnemi blaski, małe harmatki na wzgórzach, takie same, jakich każdy z braci szlachty po kilka lub kilkanaście posiadał do wiwatów, karabiny w kozły, oparte bagnetami o siebie, a kolbami w ziemię piaszczystą, a przy nich na płaszczach leżą żołnierze — oto wszystko...

Na jednym wzgórku tylko stoi kilka namiotów, takich, jak niegdyś dla ciurów rozpinano — nic więcej, nic... W tych namiotach Naczelnik ma swoją siedzibę, tam sztab i kancelarja...

Wierzyć się im nie chce, że to wszystko prawda!

Więc tu, w tej nędzy, śród tych chłopów mieszka ów wódz wielki, który chwałą swego imienia napełnił świat cały ? On, który w krótkim czasie stał się w Polsce największą potęgą i siłą, przed którym uciekała Moskwa, który w kilku dniach poza plecami rządu i króla stworzył nowy rząd, szanowany i słuchany, który zorganizował wojsko, skarb, administrację; który walczył osobiście na czele chłopów, zwyciężał dwakroć silniejszego nieprzyjaciela, sam prowadził politykę, sam własną ręką kreślił reformy społeczne, o doniosłości tak wielkiej, że śród współczesnych znalazło się zaledwie kilku ludzi, zdolnych do zrozumienia ich i do ocenienia. On jeden dźwigał na sobie honor państwa i narodu. Nie szukał wielkości zewnętrznej; wielkość była w jego pięknej duszy, w jego czystym charakterze prawdziwego człowieka.

Deputowani weszli do namiotu Naczelnika buńczucznie, hardo. Nie było stołków i ławek, ażeby posadzić tak dostojnych gości. Zmięszał się trochę Kościuszko, przepraszał i musiał przyjąć, stojąc. O nazwiska nie pytał. Obrzuciwszy ich tylko bystrem spojrzeniem, przekonał się odrazu, że mu te nazwiska nic nie powiedzą.

— Czego sobie Waszmość panowie życzycie ? — zapytał uprzejmie.

Jeden z przybyłych przodem nieco wysunął się, a wysuwając się, sięgnął ręką do bocznej kieszeni kontusza i papier jakiś wydobył. Trzymając go tedy w ręku, do Kościuszki się zbliżył i z oratorską nieco swadą — jakby był obrońcą trybunalskim, zaczął:

— Jaśnie Wielmożny Panie Naczelniku. Od chwili rozpoczęcia powstania, szlachta pogranicznych z Krakowskiem Województw czuła się w obowiązku przyjścia z pomocą walczącym w sprawie wolności i niepodległości Ojczyzny; gdy jednak dochodziły do niej coraz bardziej niepokojące wiadomości i pogłoski o czynnościach, któreby mogły zachwiać jej powagą i znaczeniem, poczęła się naradzać, w jaki sposób możnaby było zapobiedz temu. Powstałe z tych narad lauda i życzenia, polecono nam złożyć w Twoje ręce, Jaśnie Wielmożny Naczelniku.

Tu się Kościuszce uchylił i papier, trzymany w ręku, podał.

Kościuszko ujął go, rozwinął i z wielką uwagą czytać począł.

Czytał spokojnie. Widać było tylko, że naniektóremi ustępami dłużej myśl swoją zatrzymywał. Nic innego w tym memorjale nie znalazł, tylko te samy dowody, więcej może umotywowane, jakie już z ust IMć pana Rogali Zajął czkowskiego słyszał. Radzono mu, ażeby, jeżeli życzy sobie mieć poparcie szlachty, chłopów rozpuścił do domu i dalszych zaciągów zaprzestał, gdyż ona chłopom pójść nie pozwoli. Rezultatem więc nie spełnionych rozkazów będzie bałamucenie się chłopów i, zamiast wojny z Moskwą, — wojna domowa.

Memorjał był podpisany przez wybitniejszych obywateli obydwóch Województw.

Kościuszko odrazu znalazł się między młotem a kowadłem. Tu siedziała mu Moskwa na karku, obserwując ruch każdy, a w głębi kraju, ci, którzy powinni byli wspierać go, odbierali mu. broń z ręki.

Wydane uniwersały spotkały się z uporem i krótkowidztwem szlachty.

Sprawa była zbyt wielkiej wągi. Potrzebował się naradzić.

— I cóż ty na to jenerale ? — zwrócił się Naczelnik na osobności do Wodzickiego.

— Swoje robić! — odrzekł energicznie Wodzicki. — Czy to twoja wina, Naczelniku, że oni ślepi ? Trzeba z nimi robić to, co się robi z dzieckiem, które pod kopyta końskie idzie — gwałtem się je ztamtąd usuwa, a jeżeli słuchaćnie chce — karze za nieposłuszeństwo. Na razie ono się gniewa, zdaje mu się, że starsi i doświadczeńsi krzywdę mu wyrządzają, potem dopiero dojrzałość i rozwaga pozwolą mu się przekonać, że działano z jego pożytkiem.

— Ślicznie mówisz... — zauważył Kościuszko i  westchnął, a westchnienie owe było świadectwem, że. się ze słowami jenerała nie zupełnie godził.

Wodzicki ciągnął dalej:

— Lekarze w wielkich chorobach gwałtownych środków używają... Chory, albo ciemny człowiek nie zawsze sobie z tego sprawę zdaje.

Rozumowanie to miało wszelką słuszność za sobą, — rada Wodzickiego była stanowczą, gwałtowną, ale do celu prowadziła... Trafiała ona do rozumu wodza, ale nie trafiała do jego temperamentu. Kościuszko umiał być stanowczym na polu bitwy, posiadał dużo energji spokojnej i wytrwałej, lecz nie posiadał energji gwałtownej, która człowiekowi, stojącemu na - czele narodu, nieraz, chociażby się wydała niesprawiedliwością, dać może powagę, siłę i zwycięstwo. Takiej energji, przy wszystkich wielkich zaletach rozumu i serca, brakło Naczelnikowi. Gdyby ją był wówczas okazał — dziś prawnukowie tych, którzy stawali w obronie urojonej źrenicy wolności, błogosławiliby może tę chwilę gwałtu, tworzącą potęgę państwa i narodu; a wrogowie nasi, dokonawszy tego w siedemdziesiąt lat prawie później, na warunkach, cięższych dla włościan i szlachty, nie byliby dziś uchodzili za dobroczyńców włościan... Stało się ! Historja nie powtarza się...

Kościuszko na uwagi Wodzickiego nie godził się.

— Pozbawią nas prowjantów, pieniędzy — zauważył.

— Mając wojsko, sam sobie wszystko weźmiesz ! Będą cię słuchać.

— Osłabią moją powagę moralną. Będę wodzem bez posłuszeństwa i bez armji. Oprócz Moskwy i Prus, będę miał walkę z własnymi wrogami.

Lekceważenie dezyderatów szlachty, a przestrzeganie natomiast wykonania rozesłanego uniwersału z bronią w ręku, byłoby niezawodnie gwałtem, wzmocniłoby przeciwko głównemu wodzowi zarzuty popierania komunistycznych zasad, o co już dawno obwiniano Kołłątaja i uczestników Konstytucji 3. Maja. Moskwa zarzuty te podtrzymywała gorąco, szerzyła je namiętnie, bo doniosłość ich praktyczną ocenić umiała, każdy przeto krok gwałtu byłby poczytany Naczelnikowi za zbrodnię narodową i mógłby odsunąć od niego wszystkie żywioły słabe, lub wahające się. Kościuszko zaś pragnął walczyć z całym narodem wspólnie, nie przeciwko niemu, chociażby z przeciwnej strony jedna tylko szlachta stanęła. Dusza jego, wielka i czysta, zdolna była do poświęcenia i bohaterstwa, lecz nie do gwałtów, nawet wtedy, gdyby gwałty przynieść miały zbawienie narodowi.

Kościuszko tedy nie dał deputatom szlachty odpowiedzi stanowczej.

— Naradzę się... — rzekł. — Obmyślę środki działania takie, ażeby krzywdy nikomu nie było, lecz żeby naród odniósł największy pożytek. Proszę zapewnić wszystkich o mojej dobrej woli dla szlachty i Ojczyzny...

Taką dał odpowiedź Naczelnik. Nie była ona stanowczą, lecz była niejako dyrektywą postępowania na przyszłość. Wobecgłosów oburzenia, wywoływanych w Europie przez rewolucję francuską, wobec intryg Moskwy i Prus, które usiłowały obronę praw narodowych, zainicjowaną przez Kościuszkę, przedstawić jako ciążenia do zmiany stosunków społecznych i politycznych, należało trzymać się bardziej umiarkowanego sposobu postępowania, ażeby dawaćjak najmniej pozorów do zarzutów jakobinizmu, którymi hojnie strona przeciwna szafowała.

Umiarkowanie w stosunkach wewnętrznych, tembardziej wydawało się Naczelnikowi koniecznem, że pozycja jego, jako wodza zbrojnegoruchu, pomimo wszystko, nie wydawała się ani ustaloną, ani pewną. Na przeciwnym brzegu Wisły miał przed sobą armję nieprzyjacielską, zajmującą stanowisko obserwacyjne; dość słabą, ażeby go atakować, lecz dość silną, ażeby kroki jego w szachu trzymać i ogromny szmat kraju teroryzować. Armja ta nie byłaby dla niego postrachem, gdyby wiedział, jak rzeczy stoją w innych dzielnicach Polski. Na tym punkcie brakło mu zupełnie wiadomości, gdyż Moskale komunikację przecięli i w ten sposób zlokalizowali działalność wojskową Kościuszki na niewielkim kawałku ziemi. Tu obsaczyli go i mogli zgnieść lada chwila, chociaż miał pod bokiem Grochowskiego.

Wobec takiej niepewnej pozycji nie mógł się decydować na kroki stanowcze, a tembardziej gwałtowne — musiał temporyzować, łagodzić wszystko.

Kapostas wyjechał wprawdzie od niego z tem, że Warszawa broń podniesie przeciwko Moskwie, ale czy obietnicy dotrzymał ? Nie miał o tem najmniejszego pojęcia.

Wobec takiej niepewności położenia, sam nie wiedział, co począć. Ze wzgórza, na którem stały namioty sztabu, widać było ledwie nie co dnia dalekie dymy, które kładły się po nizinie wiślanej, wieszały się po szczytach lasów, świadcząc o dzikiej zemście Moskwy. Już był zdecydowany sam przez Wisłę się przeprawić i na Moskwę uderzyć, ażeby sobie dalszą drogę do Warszawy otworzyć. Teraz ruszyć się nie mógł, bo mu nad karkiem siedziało dziesięć tysięcy Moskali.

W takiej sytuacji czuł się pognąbionym moralnie, zmartwionym, chociaż nigdy i nikomu nie dał po sobie tego poznać, ażeby innym ducha nie odbierać. Widział, że każdy krok jego, skierowany ku pożytkowi narodu, źle był wytłumaczony, że z tego, co miało zbawić naród, wrogowie ukuli broń ostrą.

Gdy tak wątpliwości i smutek miotały duszą Naczelnika, nastąpiła chwila zwrotna, za którą ukazało się długo przez cały naród oczekiwane — słońce nadziei.

Łobos, wysłany do jenerała Grochowskiego na zwiady, po długich tarapatach dotarł nareszcie do niego i z pomyślnemi wiadomościami wracał. Wracał, jak zwykle, ścieżkami i manowcami, ażeby się nie natknąć na jaki oddział moskiewski, który czasem przez Wisłę przeprawiał się na tę stronę na przeszpiegi i wędrował lasami bezpiecznie.

Wracał tedy Łobos pomyślnie i z pomyślnemi wiadomościami. Już może nie więcej, jak pół milki, było do obozu Naczelnika. Szedł wesoło, pogwizdując, a działo się to pod wieczór, kiedy szary zmrok zapadać począł.

Rano ulewny deszcz wypadł, tak, że wszędzie jeszcze po drogach stały kałuże błota, wielkie, szerokie, że nieraz polem trzeba je było obchodzić. W powietrzu było świeżo, przyjemnie.

Szedł chłop i przyśpiewywał, aby mu się raźniej nogi ruszały:

Danaż moja, dana, dana, Ziemio nasza malowana... Śpiewając, nad kraj olbrzymiej bajury zaszedł.

— O, psia kość! — zawołał i począł się rozglądać, jakby ją obejść.

W tem słyszy wyraźnie: roch, roch, roch... Splunął chłop.

— Tfu! — powiada. — Byle tylko jaka kałuża, a wnet się świnia znajdzie, położy się tam — i już jej dobrze !

Świnia, posłyszawszy, że się jakaś ludzka istota zbliża, zaczęła rochkać coraz żałośniej — jakby coś opowiadała, skarżyła się...

Wpatrzył się Łobos w sam środek onej kałuży — i oniemiał. Stanął zdziwiony i głośno żegnać się począł:

— W imię ojca i syna i ducha świętego... A to co za komedja!

Świnia tymczasem żałośnie rochkała.

Począł znowu Łobos przypatrywać się — i oczom własnym nie wierzy: głos świński, a nogi _ ludzkie... Tak jest, nogi... wyraźnie... sterczą do góry... Tak wszystko wygląda jakby jakaś potwora, łeb unurzywszy w błocie, odzywała się świńskim głosem, a w górze nogami Przebierała.

— Jużci to jakaś nieczysta siła! — zawyrokował Łobos. I chłop, co się ani śmierci, ani Moskali nie bał, uczuł, że mu mrowie przechodzi po za plecy, a czapisko do góry się podnosi.

Tymczasem ona potwora w błocie ruszać się poczyna.

Już się cofnął Łobos i chciał uciekać, bo to z djabłem sprawa nie lada, gdy sobie przypomniał, że Naczelnik czeka.

— Obejdę to licho — i tyła... —myśli sobie. Z jednej tedy strony obawa, a z drugiej ciekawość go dręczyła, więc rad byłby się przekonać, co to za harce djabeł z nim wyprawia. Wpatrywać się tedy począł, wsłuchiwać...

— Świnia... i już — zawyrokował. — Przecież wiem, co świnia... Ale... djabeł rożne postacie na siebie przybiera...

Gdy tak sobie Łobos medytuje, potwór powstaje nagle. W szarym zmroku wydało się, że wstaje coś olbrzymiego i wyraźnie ku niemu ręce wyciąga...

— W imię ojca i syna... — krzyknie Łobos— i w nogi!

Wprost do lasu pędzi...

Przekonawszy się jednak, że nikt za nim nie goni, zatrzymał się i znowu w tę stronę, gdzie djabeł figle z nim wyprawiał, odwrócił się.

— Jużci to djabeł — nikt inny... — zawyrokował chłop. Słyszał, że ten i ów djabła widział, zdjęła go tedy chętka, choć raz w życiu, djabla na własne oczy oglądać.

Tembardziej sam siebie do tego zachęcał, że djabeł zachowywał się spokojnie — rochkał sobie, jak zwykła gospodarska świnia — i tyła.

— A może to taka świnia cudaczna... — pomyślał sobie. —No, jeżeli to świnia, to także widzieć warto...

Zatrzymał się, patrzył, wzrok natężał. Nie wytrzymał jednak i plunął.

— Tfu! — zawołał znowu niecierpliwie, — jakże ona chodzi! Nogami naprzód... Oto ! Jużei to djabeł sam w swojej personie...

Im dłużej się przypatrywał, tem większe zdziwienie go opanowało.

— Głos świni... ciało jakieś dziwaczne, wyższe, niż u świni... Zdąża — a jednak nogi w powietrzu wiszą i dyndają... a może to uszy ?...

Przypatrywał się znowu uważnie.

— Nie... nogi... ludzkie nogi... Na jednej nawet patynek żydowski widać... Dalibóg djabeł ! — No, czego człowiek w życiu swojem nie zobaczy.

Djabeł wyłaził z wody i jakby umyślnie szedł do niego.

Łobos nabrał na odwagę. Przeżegnał się. w garść plunął, ujął nią dębową, z młodego dębczaka laskę i powiada:

— No, to chodź! Zmierzymy się, kiedyś taki mądry.

Okrutnie się w nim ochota zapaliła djabła zobaczyć na własne oczy.

A djabeł jak na toż wprost na niego kroczył. Im bardziej jednak wynurzał się z głębi kałuży, tem widoczniej i wyraźniej występowały dziwaczne jego formy. Miał cztery nogi jak rzetelna świnia, łeb świński, a nad głową, dyndały nogi ludzkie...

Patrzył, patrzył Łobos, nareszcie krzyknął.

— Daj go katu! — Cóż to za cudo ! Świnia, a do niej przywiązany człowiek, jak Boga mego kocham, człowiek... żyd, bo mu się kamizola z bokami po błocie wlecze...

Był to ogromny kiernoz, do grzbietu którego żyda przykrępowano, ale jak! Leżał, jak długi, na grzbiecie brzuchem, brodę miał przywiązaną. do ogona, ręce pod brzuch założone i przezkrzyż sznurem do świni przymocowane, tak że się żydzisko ruszyć nie mogło. Do nóg podwiązano tyki, ażeby sterczały niby uszy nad głową świńską. Widać było, że żyda przywiązano żywcem do świni, która biegając z nim jak nawiedzona, wlazła wreszcie w kałużę błota, gdzie się żyd zalał wreszcie.

Począł Łobos obmacywać żyda.

— Oho, zimny już.

Zajrzał mu pod brodę — i odskoczył zdziwiony. W ręce klasnął.

— Dyć to Lejbuś kochany! — zawołał. Istotnie był to Lejbuś, stary znajomy Łobosa z pod Czernichowa. Służył on szpiegiem w obozie moskiewskim. Oddziały, na tę stronę Wisły przeprawiając się dla szpiegowania i niepokojenia obozu polskiego, posługiwały się nim w różnych celach. Widocznie jednak usługa niepomyślnie Moskalom wypadła, bo go się wreszcie pozbyli — po swojemu.

Poznawszy go, Łobos rzekł sentencjonalnie:

— Masz, czegoś szukał!

Stał nad tą świnią i miarkował, co robić.

— Jużci, muszę cię, panie Lejbuś, zaprezentować w obozie, aby chłopy wiedziały, co za godna osoba!

Wyciął tedy długi pręt z leszczyny i świnię do obozu popędził. Już noc była, gdy w obozie stanął i Bartoszowi się pokazał.

Bartosz go po ramieniu poklepał.

— A teraz pójdźmy bracie do Naczelnika, bo on tu ciebie wygląda dawno.

Do chłopów się zwrócił.

— Świnię zakłuć... przyda nam się... a żyda zawleczcie tam do Wisły... Zawszeć choć rakom będzie z niego pożytek.

Naczelnik ogromnie się z przybycia Łobosa uradował. Spojrzał na niego, — a chłop miał twarz rozpromienioną całą.

— Dobre masz nowiny ? — spytał.

— Dobre, Naczelniku... Jenerał Grochowski idzie ku Wiśle... przejdzie ją pod Kachowem i z boku na Moskwę uderzy...

Potem począł opowiadać szczegóły — ile ma wojska, jakiego, którędy idzie, gdzie może. być teraz, — a Naczelnik słuchał i dusza mu. rosła.

— Zmiażdżę Moskali — i do Warszawy ! — myślał, opowiadań Łobosa słuchając.

Łobos skończył i stał nieporuszony, w twarz Naczelnika patrząc uśmiechniętemi oczyma. Widocznem było, że jeszcze coś miał do powiedzenia. Kościuszko domyślał się, że jeszcze jakąś wiadomość ukrywa.

— Cóż więcej? — zapytał.

— Naczelniku! — rzekł drżącym ze wzruszenia głosem. — Warszawa już Moskali wypędziła ! Czeka na was, wielmożny Naczelniku.

Czapką pokłonił mu się do kolan.

Wiadomość ta była mu nagrodą za wszystkie przykrości i zmartwienia, jakich temi czasy doznał. Uczuł radość w duszy, na wyrażenie której nic miał słów. Czuł się znowu potężnym, znowu pełnym nadziei.

— Odbierają mi chłopów, więc w mieszczanach znajdo potrzebną mi siłę — przesunęło mu się przez myśl.

Uradowany, rzekł do Łobosa

— Dziękuję ci bracie... przyniosłeś mi siłę i pokrzepienie na duchu...

Chłop stał przed nim tak uszczęśliwiony, jakby mu kto nieba przychylił.

Naczelnik do Bartosza się zwrócił.

— Dajże mu, Mości panie Głowacki, kielich dobrej gorzały z mego puzderka podróżnego...

Głowacki przyniósł flaszkę i kieliszek. Naczelnik własną ręką nalał i podał Łobosowi.

— Wypij, bracie i ruszaj odpocząć... Łobos kieliszek ujął, głową skinął i wypił.

— Za wasze zdrowie, Naczelniku.

— Bóg zapłać...

Tej nocy Naczelnik spał spokojnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej