Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

WDOWIEC LOVEL

William M. Thackeray

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Kto będzie bohaterem niniejszej opowieści? Nie ja, który ją piszę. Ja pełnię tylko rolę chóru w tragedii, Robię uwagi o postępowaniu poszczególnych postaci, opowiadam ich proste dzieje. Jest w nich miłość i małżeństwo, smutki i rozczarowania; rzecz dzieje się w salonie i w regionach znajdujących się pod salonem. Nie. Być może, iż w tym wypadku salon i kuchnia mieszczą się na tej samej kondygnacji. Życia wyższych sfer towarzyskich w historii tej nie ma, chyba że wdowę po baronecie uznacie za damę z wyższej sfery, co niekiedy jest zgodne z prawdą, niekiedy zaś z całą pewnością. nie. Zdaje się, że czarnego charakteru w całym tym przedstawieniu nie ma. Jest w nim wprawdzie obrzydliwa stara egoistka; stara rozbójnica i pijawka żerująca na dobroci innych; stara bywalczyni pensjonatów w Bath i Cheltenham (o których skądżebym mógł- coś wiedzieć, skoro nigdy w życiu nie byłem w pensjonacie w Bath ani w Cheltenham?); stara nabieraczka dostawców, tyran dla służby i ubogich, która mogłaby z powodzeniem grać rolę czarnego charakteru — cóż kiedy sama zalicza siebie do najcnotliwszych kobiet na świecie. Główna bohaterka nie jest pozbawiona wad (ach! będzie to dla niejednego wielką ulgą, gdyż u wielu pisarzy dodatnie, typy kobiet są — jak wiecie — tak bardzo bezbarwne). O głównym bohaterze, pomyślicie najpewniej, że jest to po prostu półgłówek. Ale czy o wiele lepsi są liczni nasi szanowni znajomi? I czy półgłówki wiedzą, że są tym, czym są, lub jeśli wiedzą, czy są dlatego nieszczęśliwi? Czy panny odmawiają ręki półgłówkom, jeśli są bogaci? Czy nie przyjmujemy ich zaproszenia na obiad? Słuchałem jednego z nich w kościele zeszłej niedzieli, wszystkie kobiety płakały i szlochały; och, Boże mój, jakież piękne miał kazanie! Czy nie chwalimy jego mądrości i wymowy w Izbie Gmin, nie dajemy mu odpowiedzialnego stanowiska w armii? Czy nie moglibyście wskazać takiego, któremu nadano tytuł para? Czy twoja żona nie wzywa jednego z nich, skoro któreś z dzieci zachoruje? Czy nie czytujemy jego miłych wierszy lub nawet powieści? Tak; może nawet tę oto czyta i napisał... No cóż? Quid rides? Czy chcesz przez to powiedzieć, że maluję portret, który oglądam co rano w lustrze przy goleniu? Apres? Czy przypuszczasz, że ja przypuszczam, iż nie mam wad, podobnie jak moi sąsiedzi? Czy jestem słaby? Wszystkim mym znajomym wiadomo, że jest pewna potrawa, której nie mogę się oprzeć, nawet jeśli już i tak zjadłem zbyt suty obiad. A więc, drogi panie lub pani; czy i t y masz jakąś słabość — potrawę, stanowiącą dla ciebie nieodpartą pokusę? (jeśli o niej nie wiesz, przyjaciele twoi wiedzą o niej na pewno). Nie, miły druhu, wszystko przemawia za tym, że ty i ja nie stoimy na najwyższym szczeblu intelektualnym, nie możemy się poszczycić najlepszym pochodzeniem, nie mamy największego majątku, najdoskonalszych cnót ani nieskazitelnie pięknej twarzy i figury. Nie jesteśmy bohaterami ani aniołami; nie jesteśmy też nikczemnikami z piekła rodem, czarnymi zbirami, zdradzieckimi Jagonami, otrzaskanymi ze sztyletem i trucizną. Morderstwo nie jest dla nas rozrywką, puginał — zabawką, arszenik — chlebem powszednim, kłamstwo — stałym sposobem prowadzenia rozmowy, a fałszerstwo — pismem na codzień. Nie, nie jesteśmy potwornymi zbrodniarzami ani też aniołami stąpającymi po ziemi; wiem to na pewno przynajmniej o j e d n y m z nas, co można łatwo stwierdzić w domu, gdy nóż nie chce krajać lub baraninę przynoszą na stół nie dopieczoną. Ale nie jesteśmy znów tak całkiem brutalni i niedobrzy, i parę osób nas lubi. Nasze wiersze nie dorównują poezji Alfreda Tennysona, ale potrafimy ułożyć wierszyk do sztambucha panny Fanny. Nasze dowcipy nie zawsze bywają doskonałe, lecz Mary i jej mamusia uśmiechają się bardzo mile, gdy papa opowiada dykteryjkę lub wymyśli kalambur. Mamy wiele słabostek, lecz. nie jesteśmy występnymi niegodziwcami. Nie był nim również mój przyjaciel Lovel. Gdy go poznałem, nie było odeń bardziej poczciwego i dobrodusznego jegomościa. Obecnie, wraz ze zmianą pozycji życiowej, stał się może nieco dumny (w samej rzeczy nie prosi mnie już jak niegdyś na swe najlepsze przyjęcia, na których nie widuje się prawie nieutytułowanych — ale hola! zaczynam uprzedzać fakty). W czasie, gdy rozpoczyna się niniejsza powieść, jak już powiedziałem, Lovel miał swoje wady — któż z nas ich nie ma? Pochował był żonę, u której, co powszechnie było wiadome, siedział pod pantoflem. Iluż jest mężczyzn takich jak on! Miał ładną fortunkę — obym miał podobną — choć zapewne wiele ludzi ma dziesięćkroć większą. Był całkiem przystojnym chłopem, choć zależy to, moje panie, od tego, czy wolicie blondynów, czy brunetów. Miał wiejską rezydencję, ale tylko w Putney. Zajmował się interesami w mieście, a że był gościnny i miał trzy. czy cztery zapasowe pokoje sypialne, chętnie widywał u siebie w Shrublands przyjaciół, zwłaszcza po śmierci pani Lovel. W początkowym okresie swego małżeństwa lubiła mnie ona dosyć, ale pod koniec zapałała do mnie niechęcią i nieraz traktowała zimno. Otóż do zimnych poczęstunków nigdy jakoś nie mogłem się przekonać (choć znałem takich, którzy wytrwale pozwalają się nimi raczyć i rok po roku, przez całe lata trzymają się ich kurczowo, i za nic nie chcą się z nimi rozstać). Powiadam tedy, że gdy żona Lovela zaczęła dawać mi do zrozumienia, iż sprzykrzyło jej się moje towarzystwo, przestałem się u nich pokazywać. Udawałem, że jestem zajęty, gdy Fred niepewnie zapraszał mnie do Shrublands; przyjmowałem jego potulne usprawiedliwienia, propozycje zjedzenia obiadu era garcon w Greenwich, w klubie i tam dalej. Nigdy zaś nie wyładowywałem na nim swego gniewu i oburzenia na obojętność jego żony, gdyż ostatecznie nieraz okazywał się moim dobrym przyjacielem: u Harta i Lovegrove'a nigdy nie był sknerą i nie bacząc na cenę zawsze dbał o to, bym wypił to wino, które lubię. Co do jego żony, to istotnie nie kochaliśmy się zbytnio; ja uważałem ją za chudą, kościstą, afektowaną egoistkę, stworzenie nadęte i nudne, a co do teściowej, która gościła u Freda tak często i długo, jak tylko wytrzymywała to jej córka... Czy ktokolwiek, kto znał ową sławetną starą lady Baker w Bath, Cheltenham czy Brighton — wszędzie tam, gdzie zbierają się stare mamuty, gdzie wylęgają się plotki, gdzie zjeżdżają, by leczyć się, nadwerężone reputacje i gdzie stare matrony z wyszarzałymi tytułami depcą jedna po drugiej, przepychając się na pierwsze miejsce — któż, powiadam, miał kiedy do powiedzenia dobre słowo o tej starej babie? Psuła humor na każdym przyjęciu, na którym się pojawiła. Rujnowała każdego dostawcę, z którym weszła w stosunki handlowe. Żałuję całym sercem, że nie zabieram się do opowiadania historii, w której występowałaby dobra teściowa, ale wie pani przecież, madame, że wszystkie dobre kobiety w powieściach są mdłe. Ta zaś kobieta z pewnością taką nie była. Nie tylko nie była mdła, ale była zdecydowanie w złym guście. Miała paskudny, głośny sposób mówienia; była głupia; była złośnicą; rozpierała ją niesłychaną duma i arogancja; a poza tym miała rozrzutnego synalka i bardzo mało pieniędzy. Czy można jeszcze więcej powiedzieć o kobiecie? Aha! zacna lady Baker! Ja za to byłem mauvais sujet,tak? Ja uczyłem Freda palić, pić i innych obskurnych kawalerskich obyczajów, tak? Ja, jego stary przyjaciel, który w ciągu dwudziestu lat tyle razy pożyczałem od niego pieniędzy, nie byłem odpowiednim towarzystwem dla pani i jej córuni? Rzeczywiście! Ja przynajmniej, jak przystało na mężczyznę, zwracałem mu pożyczone pieniądze, a bardzom ciekaw, czy pani kiedykolwiek mu zwróciła? Kiedy pani Lovel znalazła się w pierwszej rubryce „Times'a", wtedy Fred i ja jeździliśmy, jak już mówiłem, do Greenwich i Blackwall; wtedy wolno było jego poczciwemu sercu zabić żywiej dla przyjaciela; wtedy mogliśmy otworzyć drugą butelkę Bordeaux, nim Bedford pojawił się z kawą. Za czasów pani L. przysyłano nam kawę do stołu, zanim zdążyliśmy zadzwonić o drugą butelkę, choć ona i lady Baker wypiły po trzy kieliszki z pierwszej. Po trzy pełne kieliszki, daję wam słowo honoru! Nie, madame, kiedyś był czas, że pani mną pomiatała; teraz moja kolej i zamierzam z tego skorzystać. Nie, stara sekutnico, choć udajesz, że nigdy nie czytasz powieści, już któraś z twoich przeklętych miłych przyjaciółek powiadomi cię o tym, że t a powieść istnieje. Oto tu się znalazłaś, słyszysz? Tu zostaniesz zdemaskowana. I w ten sam sposób zamierzam zdemaskować inne kobiety i innych męż czyzn, którzy mnie obrazili. Czy miałbym znosić lekceważenie i pogardę, i nie zemścić się? Uprzejmości łatwo się zapomina, ale zniewagi! — któryż człowiek z poczuciem godności osobistej o nich nie pamięta?

Zanim rozpocznę niniejsze opowiadanie, czy wolno mi powiadomić nie uprzedzoną publiczność, że choć jest ono całkiem prawdziwe, nie ma w nim ani słowa prawdy; że choć Lovel żyje i dobrze mu się powodzi i bardzo być może, że spotkaliście go, przecież jestem pewien, że nie umielibyście pokazać go palcem; żona jego (gdyż nie jest on już wdowcem Lovelem) nie jest tą damą, którą bierzecie za nią, gdy mówicie (jak to macie zwyczaj): — O, ta postać, to ma być pani Taka-owaka lub też została wyraźnie wzorowana na lady Takiej-a-ta-kiej. — Nie. Mylicie się najzupełniej. Przecież nawet specjaliści od reklamowania nowości wydawniczych zaniechali już przestarzałego podstępu polegającego na oznajmianiu: „Rewelacje z życia wielkiego świata. Cały beau monde dozna wstrząsu, gdy rozpozna wizerunki niektórych swych luminarzy w mającym się wkrótce ukazać roman de societe panny Wiggins." Lub też: „Przypuszczamy, że pewien książęcy dom będzie się głowił, skąd bezlitosna autorka Tajemnic z Mayfair zdobyła (i nieustraszoną ręką wydobyła na światło dzienne) pewne rodzinne sekrety, o których sądzono, że znane były tylko nielicznym spośród członków najwyższej arystokracji." Nie, powtarzam; tych niemądrych przynęt mających złowić ufną publiczność nie zaliczymy do naszych środków. Jeśli zechcecie koniecznie próbować, czy pewna czapka pasuje do jednej z wielu tysięcy głów, może uda się wam wsadzić ją na właściwą, lecz czapkarz zginie raczej, niż się przyzna; chyba, oczywiście, że chce pomścić jakąś specjalną zniewagę lub szczególnie dokuczyć komuś, kto w żaden sposób nie może oddać mu ciosu. Wtedy rzeczywiście wystąpi śmiało naprzód i rzuci się na ofiarę (najlepszy będzie np. biskup lub kobieta nie posiadająca rubasznych, kłótliwych męskich krewnych) i nasadzi jej na głowę czapkę z takimi uszami, że cały świat będzie się śmiać z nieszczęśnika; a ten zadrży, zaczerwieni się jak burak i wylewać będzie zasłużone łzy wściekłości, że stał się pośmiewiskiem całego społeczeństwa. Poza tym ciągle jeszcze bywam na obiadach u Lovela; towarzystwo przy jego stole oraz kuchnia należą do najlepszych w Londynie. Gdyby zaczęli podejrzewać, że ich wyśmiewam, on i jego żona przestaliby mnie zapraszać. Gzy ktokolwiek o szlachetnym usposobieniu chciałby tracić tak cennego przyjaciela dla igraszki, lub był tak lekkomyślny, by wystawić go na pośmiewisko w powieści? Kto tylko ma jaką taką znajomość spraw tego świata, natychmiast oddali od siebie podobną myśl, jako nie tylko podłą, lecz i niedorzeczną. Zaproszony jestem do niego na pewien dzień w przyszłym tygodniu: vous concevez, że nie mogę wymienić ściśle, jaki to dzień, gdyż wówczas zostałbym odkryty — i oczywiście nie byłoby już zaproszeń dla starego druha. Nie podobałoby mu się, że występuje w tych wspomnieniach jako człowiek, trzeba przyznać, niezbyt tęgiego umysłu. Uważa siebie za niezwykle stanowczego, mocnego człowieka. Jest prędki w mowie, nosi dostojną bródkę, przemawia ostro do służby i tak sprytnie bierze żonę do galopu, że zdaje mi się, że jej się zdaje, że jemu się zdaje, że jest panem domu. Już słyszę, jak Lovel mówi: — Elżbieto, moja miła, on na pewno ma na myśli pana A, pana B albo pana D. — A ona na to:—Tak, och! to z pewnością D, wykapany D. — D od A do Z — powiada Lovel (dowcipniś nielada). Ona może i wie, że na niniejszych skromnych kartach zamyślam odmalować jej męża, ale nigdy . nie da mi poznać tego, że wie, chyba przez lekkie spo tęgowanie uprzejmości, chyba (czy wolno mi zrobić to przyjemne przypuszczenie?) przez kilka dodatkowych zaproszeń; chyba przez spojrzenie owych niezgłębionych oczu (Boże wielki! pomyśleć, że nosiła tak długo okulary i jeszcze w dodatku przysłaniała oczy powiekami!). Czasem, gdy się spogląda w te oczy, zapatrzeć się można tak głęboko, głęboko, głęboko że ręczę, iż się wam nie uda zgłębić ich tajemnicy nawet w połowie.

Kiedy byłem młody, wynajmowałem mieszkanie na Beak Street, przecznicy Regent Street (nie mieszkałem nigdy w życiu na Beak Street, lecz,podoba mi się tak twierdzić i żaden gentleman nie będzie na tyle nieuprzejmy, by zaprzeczyć słowom innego); miałem tedy, powiadam, mieszkanie na Beak Street, przecznicy Regent Street. Gospodyni nazywała się pani Prior. Zaznała była kiedyś lepszej doli — jak to nieraz bywa z osobami odnajmującymi pokoje. Jej mąż — nie można go było nazwać panem domu, gdyż to pani P. rządziła wszystkim — był niegdyś, w szczęśliwszych czasach, kapitanem czy też porucznikiem milicji; potem mieszkał w Diss w hrabstwie Norfolk, bez zajęcia; potem przebywał w więzieniu Norwick Castle za długi, potem w Southampton Buildings w Londynie jako kancelista adwokacki; następnie był porucznikiempłatnikiem w pułku Bom-Retiro Cacadores w służbie J. Kr. Mości Królowej Portugalskiej; następnie zmienił adres na Melina Place, St. George's Fields itd. Powstrzymam się od opisywania szczegółów egzystencji; którą uprawniony do tego biograf wyśledził już krok za krokiem i która nie jeden raz była przedmiotem sądowych dochodzeń ze strony pewnych agentów Lincoln's-inn Fields. W owym więc czasie Prior, wypłynąwszy ze stu katastrof życiowych, wgramolił się niejako na tratwę i był urzędnikiem u kupca węglowego nad brzegiem Tamizy. —Pojmujesz pan — mawiał — zajęcie moje jest tylko tymczasowe... zmienne losy wojny, zmienne losy wojny! — Znał po łebkach niemało obcych języków. Od postaci jego biła mocna woń tytoniu. Niekiedy wieczorami zjawiały się brodate indywidua człapiące po błocie na sąsiedniej Regent Street i pytały o „pana kapitana". Znano go i — wyobrażam sobie — niezbyt szanowano przy wielu bilardowych stołach w sąsiedztwie. Nie będziecie tak często widywali kapitana Priora, by się bardzo znużyć jego wulgarną, arogancką postawą, by nabrać obrzydzenia do jego częstych próśb o drobne pożyczki pieniężne, ani by opłakiwać jego zgon, który nastąpił — proszę to przyjąć do wiadomości — zanim wzniosła się kurtyna niniejszego dramatu. Sądzę, że były na świecie dwie osoby, które go żałowały: żona, gdyż wciąż jeszcze kochała wspomnienie przystojnego młodzieńca, który się o nią starał i zdobył jej rękę, i córka Elżbieta, którą przez ostatnie miesiące swego życia, aż do ostatniej śmiertelnej choroby, odprowadzał co wieczór do tak zwanej „akademii". Macie rację. Elżbieta jest główną postacią tej opowieści. Kiedy ją poznałem, była chudą, piegowatą piętnastoletnią dziewczynką w ciasnej sukience, z włosami o czerwonawym odcieniu; pożyczała ode mnie książki i grywała na pianinie „u pana z pierwszego piętra", kiedy go nie było w domu — nazywał się Slumley. Był redaktorem wychodzącej wówczas gazety „Swell", autorem wielu popularnych piosenek, przyjacielem kilku firm zajmujących się sprzedażą nut i za jego to sprawą przyjęto Elżbietę na praktykę -w tym, co jej rodzina nazywała „akademią".

Kapitan Prior zwykł był wtedy odprowadzać swoją dziewczynę do „akademii", ale za to ona musiała nieraz odprowadzać go z powrotem do domu. Ponieważ zmu szony był czekać w pobliżu tej instytucji przez dwie, trzy, a czasem i piąć godzin, podczas gdy Elżbieta odrabiała lekcje, miał niekiedy naturalnie ochotę schronić się przed zimnem w jakimś pobliskim lokalu rozrywkowym. Co piątek udzielano w tej „akademii" pannie Bellenden i innym panienkom za dobre sprawowanie i pilność nagrody w postaci złotego medalu; nie, czasami, jak mi się zdaje, było to dwadzieścia pięć medali srebrnych. Panna Bellenden oddawała swój medal matce, zatrzymując jedynie pięć szylingów, za które biedne dziecko kupowało sobie rękawiczki, buciki i skromne kapelusiki.

Jeden czy dwa razy udało się kapitanowi przejąć tę sztukę złota i uraczyć kilku ze swych bokobrodych przyjaciół, owych hałaśliwych szlifibruków z Quadrantu. Miał szczodrą rękę, gdy tylko poczuł cudze pieniądze w kieszeni. Ze swym ostatnim pracodawcą, kupcem węglowym, pokłócił się właśnie o sprawę regulowania rachunków. Bessy uległa raz czy dwa razy jego natręctwu i próbowała wierzyć uroczystym obietnicom zwrotu, potem jednak zdobyła się na tyle odwagi, by odmówić ojcu funta, którego chciał zabrać. Jej pięć szylingów — te mizerne pieniądze kieszonkowe, które miały wystarczyć na dary i upominki dla braciszków i siostrzyczek, na drobne ozdoby i niezbędne uzupełnienia stroju, na te wyreperowane rękawiczki, na często cerowane pończochy, na biedne buty, które musiały przemierzać po nocy niejedną nużącą milę, na owe drobiazgi: broszki i bransoletki, którymi biedne dziecko przyozdabiało nieładną suknię lub rękawy — te jej biedne pięć szylingów, z których kupowała czasem parę trzewików dla Mary, flanelową kurtkę dla Tomka lub wózek z konikiem dla małego Billa — tę nędzną sumę, tę odrobinę, rozdzielaną przez Bessy pomiędzy tylu ubogich — ojciec jej, bardzo się tego obawiam, niekiedy konfiskował. Wysunąłem to oskarżenie w rozmowie z dziewczynką i nie mogła mi zaprzeczyć. Przysiągłem na wszystkie świętości, że jeżeli kiedykolwiek usłyszę, iż znów dała pieniądze Priorowi, opuszczę mieszkanie i nigdy już nie dam dzieciom ani lizaka, ani bąka, ani sześciopensówki, ani kwaśnej marmolady, ani chleba świętojańskiego, ani ilustrowanych recenzji teatralnych, ani farb do ich kolorowania, ani używanej odzieży, przekształcanej w ubranka dla Tomka i małego Billa dzięki zabiegom pani Prior, Bessy i małej służącej, które z największą pomysłowością kroiły, przycinały, przerabiały, prasowały, cerowały i maglowały. Twierdzę, że zważywszy na stosunki panujące między mną a Priorami, na owe transakcje pieniężne, owe ubrania i podarunki dla dzieci — było rzeczą dość oburzającą, że wyjadano konfitury z moich słoików i że z moich butelek z koniakiem stale ulatniała się zawartość. A potem żeby jeszcze straszyć brata opowieścią o nieubłaganym wierzycielu... O, pani Prior!... O fe, pani P!

A więc Bessy chodziła do szkoły w nędznym szaliku, -przywiędłym kapeluszu i biednej, kusej sukienczynie obramowanej błotem i pyłem wszelkich pogód i niepogód, gdy tymczasem inne panienki, jej koleżanki, robiły znacznie lepszy użytek ze swoich złotych medali. Panna Delamere przy swoich osiemnastu szylingach (to tylko ja nazwałem je dowcipnie "srebrnymi medalami" miała dwadzieścia nowych kapeluszy, jedwabne, i atłasowe sukienki na wszystkie pory roku, piór do woli, łabędzie boa i zarękawki, śliczne chusteczki i błyskotki oraz dużo różnych galaretek, butelek wina, pledów i czego tam jeszcze, wartości bardzo, bardzo wielu półkoronówek, jak na ubogą koleżankęstypendystkę. Co zaś do panny Montanville, której zarób... no, której stypendium było ściśle tej samej wysokości, tzn. ok. 50 funtów rocznie — miała ona elegancki domek w Regent's Park, powozik i konie z ozdobną uprzężą, grooma w kapeluszu z olbrzymią szarfą ze złotej koronki, któremu zawsze straszliwie urągano na najbliższym postoju dorożek, ciotkę czy mamę, dokładnie nie wiem (mam nadzieję, że to była tylko ciotka), zawsze dostatnio odzianą, która prowadziła jej dom; ona zaś sama posiadała najbardziej luksusowe bransoletki, broszki i aksamitne pelisy. No, ale panna Montanville umiała dobrze gospodarować.

O niej nigdy nie słyszano, by pomogła przyjaciółce w ciężkiej sytuacji lub by dała omdlewającemu z głodu rodzeństwu skórkę chleba czy kieliszek wina. Wypłacała zapomogę w wysokości 10 szylingów tygodniowo ojcu, który zwał się Boskinson i rzekomo był kancelistą przy jakiejś kaplicy w Paddington, nie chciała go jednak nigdy widzieć — nie, nawet wtedy, gdy leżał w szpitalu ciężko chory. A chociaż rzeczywiście pożyczyła pannie Wilder 13 funtów, to jednak sprawiła, że aresztowano ją za niewykupienie weksla na 24 funty i że meble jej do ostatniego stołka sprzedano na licytacji, aż cała „akademia" wołała: „hańba!." Cóż, pannie Montanville zdarzył się wreszcie wypadek — kto chce, niech jej żałuje. Wieczorem dnia 26 grudnia roku tysiąc osiemset któregoś, kiedy kierownicy „akademii" wystawiali swą wielką gwiazdkową pantom...chciałem powiedzieć: egzaminowali uczennice „akademii" w obecności licznie zgromadzonych znajomych — panna Montanville, która przypadkiem była obecna, tym razem nie w swym powoziku, lecz w przepysznym napowietrznym wozie ciągnionym przez gołębie, spadła z tęczy przez dach ruchomego przybytku Królowej Amarantyny, o mały włos nie uszkodziła panny Bellenden, która znajdowała się w przybytku, ubrana w jasnoniebieską suknię usianą błyskotkami, poruszała różdżką i wypowiadała pewne idiotyczne wiersze, ułożone dla niej przez profesora wykładającego w „akademii" literaturę. Co do panny Montanville — niech sobie spada z wrzaskiem przez tę klapę, niech złamie nogę, niech ją odwiozą do domu i niech już nigdy więcej nie wystąpi w naszej opowieści. Mówić nie umiała nigdy. Głos miała ochrypły jak straganiarka. Czy to możliwe, by ta olbrzymiej tuszy stara portierka w teatrze, która kulejąc podchodzi do dam siedzących w pierwszym rzędzie, dyga niezdarnie i proponuje im okropny podnóżek, o który się każdy potyka, i patrzy tak uparcie i bystro, jakby rozpoznawała znajomą we wspaniałej damie wchodzącej do loży — czy. możliwe, by ta stara baba była tą ongi promienną Emilią Mon-tanville? Podobno w angielskich teatrach nie ma kobiet — portierek. Oświadczam tedy, iż jest to dowodem wielkiej troskliwości i chytrości, z jaką ocalam przed obleśną ciekawością rzeczywiste osoby, na których wzorowałem postaci niniejszej opowieści. Panna Montanville nie jest portierką w teatrze. Możliwe, że pod innym nazwiskiem prowadzi sklep z błyskotkami na Burlington Arcade czy coś w tym rodzaju, ale tej tajemnicy nie wydrą ze mnie żadne tortury. Życie ma swoje wzloty i upadki i ty miałaś swoje, stara kuternogo. Montanville, rzeczywiście! Idź swoją drogą! Masz tu szylinga. (Pięknie dziękuję wielmożnemu panu.) Zabieraj ten przeklęty podnóżek i niech cię więcej nigdy nie widzimy!

Otóż wróżka Amaranta była podobna do pewnej miłej panienki, o której czytaliśmy w dzieciństwie. Do dwunastej godziny, olśniewająco odziana, prowadzi tany z królewiczem (Gradini, znany jako Grady za czasów swego wygnania w Teatrze Królewskim w Dublinie). Przy kolacji zasiada obok króla-ojca (który żyje dotąd i jeszcze od czasu do czasu panuje, tak że nie wymienimy jego czcigodnego imienia). Udaje, że pije ze złoconej tektury i że zjada kęski potężnego puddingu. Uśmiecha się, gdy stary, łatwo wpadający w złość monarcha poszturchuje premiera i kucharki; jaśnieje wspaniałością; iskrzy się tysiącem klejnotów, w porównaniu z którymi Koh-i-noor jest żałosnym, matowym kamykiem; znika w kolasie, jaką nie jeździł nigdy Lord-Mayor; a o północy — kimże jest ta młoda kobieta drepcąca do domu mokrymi ulicami w zmiętoszonym kapelusiku, bawełnianym szalu i ciasnej sukience obrzeżonej niby falbaną smutnym zimowym błotem?

Nasz kopciuszek wstaje wcześnie; odrabia niemałą porcję pracy domowej: ubiera braciszków i siostrzyczki, przygotowuje śniadanie dla papy. W dni kiedy nie ma porannych lekcji w „akademii", pomaga przy obiedzie. Boże dopomóż! Nieraz przynosiła mi obiad, gdy jadałem w domu, i sama się przyznaje do przyrządzania owego słynnego rosołu z baraniny, kiedy byłem przeziębiony. Przychodzą cudzoziemcy: koledzy po fachu w odwiedziny do Slumleya z pierwszego piętra; wygnani kapitanowie z Hiszpanii i Portugalii, towarzysze jej ojca-wojaka. Zdumiewające, że nauczyła się ich gwary, i jakoś przyswoiła sobie także język włoski i francuski. Czasami też, jak już mówiłem, grywała na pianinie w pokoju pana Slumleya; lecz po jakimś czasie zarzuciła to i przestała go w ogóle odwiedzać. Podejrzewam, że nie był to człowiek z zasadami. Jego gazeta nieraz w straszliwy sposób szkalowała dobre imię rozmaitych osób, można w niej było znaleźć wielce osobliwe pochwały i napaści pod adresem ludzi z teatru i opery. Pamiętam, że spotkałem go raz w kilka lat potem w hallu opery. Był w bardzo hałaśliwym usposobieniu, a gdy usłyszał, że wzywają powóz pewnej damy, zawołał niezwykle dosadnym ję zykiem, którego nie ma potrzeby dokładnie tu oddawać: — Patrzcie na tę kobietę! Niech ją licho! Ja zrobiłem z niej ludzi, panie! Wystarałem się dla niej o engagement, kiedy rodzina zdychała z głodu, panie! Widział ją pan, panie? Nawet na mnie nie spojrzała! — Trzeba przyznać, że pan S. nie przedstawiał w owej chwili zbyt przyjemnego widoku.

Potem przypomniałem sobie, że kiedy mieszkaliśmy razem na Beak Street, wybuchły z jego powodu jakieś kłótnie. Trudności zostały rozwiązane ambulando. Opuścił mieszkanie, zostawiając doskonałe i drogie pianino w zastaw za słony rachunek, z którym zalegał u pani Prior; a instrument wkrótce zabrali właściciele-sprzedawcy nut. Ale traktujmy łagodnie szanowną biografię pana S. Bo trzeba wam wiedzieć, że twierdzenie, iż w gazetach pisują niekiedy osoby niegodne i nieuczciwe, jest „obrazą literatury".

Miły przyjacielu, nic nie zdoła się ukryć przed twą przenikliwością; jeśli usłyszysz w towarzystwie dobry kawał, rozumiesz go natychmiast i uśmiechem wynagradzasz dowcipnisia, który cię ubawił. Toteż wiedziałeś od razu, gdy mówiłem o Elżbiecie i jej „akademii", że chodziło o teatr, gdzie biedne dziecko tańczyło za gwineę lub dwadzieścia . pięć szylingów tygodniowo. No, miała zapewne niemało zręczności i zasług, skoro zaawansowała do ćwierć-setki, gdyż w tym czasie nie była ładna; był to sobie nieogładzony, płowowłosy podlotek o dużych oczach i ruchach źrebaka. Dolphin, reżyser, nie był nią zachwycony; gdy defilowała przed nim wśród całego pułku nimf, bajader, wróżek czy wieśniaczek tańczących mazura (w szkarłatnych bucikach z cholewami), nie zwracano na nią więcej uwagi niż na szeregowca Jonesa stojącego na baczność w swej kompanii, podczas gdy Jego Królewska Wysokość Feldmarszałek galopuje przed frontem. Nie było w życiu panny Bellenden triumfów scenicznych; nie rzucano jej pod nogi bukietów; żaden przebiegły Mefistofeles, wysłannik jakiegoś rozkochanego Fausta, nie przekupywał jej duegni ani nie przynosił szkatułek z brylantami. Gdyby Bellenden miała takiego wielbiciela, Dolphin nie tylko nie gorszyłby się, lecz najprawdopodobniej podniósłby jej pensję. A tak, choć sam, obawiam się, był człowiekiem rozwiązłych obyczajów, szanował wyższe wartości. — Ta Bellenden to porządna, uczciwa dziewczyna — powiedział do piszącego te słowa — pracuje ciężko; pieniądze oddaje rodzinie; jej ojciec to taki nieśmiały starowina. Bardzo porządna rodzina, jak słyszę — po czym przeszedł do któregoś z niezliczonych tematów absorbujących umysł reżysera.

No i czemuż to biedna właścicielka pokoi do wynajęcia robiła taką niesłychaną tajemnicę z tego, że jej córka zarabiała uczciwie gwineę tygodniowo, tańcząc w teatrze? Czemu upierała się przy nazywaniu tego teatru „akademią"? Dlaczego pani Prior mówiła o tym w ten sposób do mnie, który znałem prawdę i przed którym sama Elżbieta nie taiła swego zawodu?

W życiu przyzwoitej biedoty bywają czyny i wydarzenia, na które stara się ona nieraz zarzucić welon tajemnicy, w którym zresztą jest jej nawet do twarzy; Możemy wszyscy, jeżeli chcemy, zajrzeć przez tę biedną cieniutką zasłonę, za którą bardzo często nie ma żadnej hańby — są tylko puste talerze, nędzne resztki i inne przejrzyste dowody niedostatku i zimna. I czyż należy nawoływać do pokazywania swych łachmanów ogółowi i krzyczenia o swym głodzie na Ulicy? W owym czasie (od tej pory charakter jej rozwijał się już nie tak mile) pani Prior była na pozór godna szacunku; a jednak, jak już powiedziałem, moje zapasy żywności znikały z dziwną szybkością, wino i koniak ulatniały się stale z moich butelek, dopóki ich. nie zamknąłem na patentowy zamek; moją marmoladę malinową od Morela, za którą przepadałem, gdy tylko ją zostawiłem przez parę godzin na stole, zawsze zjadał kot albo ta nieszczęsna, nadzwyczajna „dziewczynka do wszystkiego", taka czynna, a tak cierpliwa, taka dobra, taka brudna i taka usłużna. Czy to służąca zabierała te zapasy? Widziałem Gazza Ladra i wiem, że biedne służące oskarża się czasem niesłusznie; a zresztą, w moim szczególnym wypadku, przyznaję, że wszystko mi jedno, kto był winowajcą. Ostatecznie samotny mężczyzna nie zbiednieje w ciągu roku płacąc taki podatek domowy. Jednego niedzielnego wieczoru, kiedy przeziębienie zatrzymało mnie w domu, popijałem właśnie ów rosół z baraniny, który Elżbieta tak dobrze przyrządzała; gdy mi go przyniosła, poprosiłem ją, aby wyjęła z szafy, do której jej dałem klucz, pewną butelkę koniaku. Zobaczyła moją twarz, kiedy na nią spojrzałem: rozpacz malująca się na niej była niewątpliwa. Z koniaku prawie nic nie zostało: wyciekł wszystek, a była to niedziela i żadnej możliwości kupienia przyzwoitego koniaku tego wieczora.

Elżbieta, powiadam, zauważyła moje zmartwienie. Postawiła butelkę na stole i rozpłakała się; z początku starała się powstrzymać, ale wreszcie wybuchnęła łkaniem.

— Moja kochana, kochane dziecko — rzekłem chwytając jej rękę — nie przypuszczasz chyba, że sądzę, iż to ty...

— Nie, nie! — rzecze ona zasłaniając sobie oczy dużą dłonią. — Nie, nie! Ale widziałam ją, kiedy pan i pan Warrington ostatni raz z niej pili. Och, niech pan sobie sprawi petentowy zamek!

— Patentowy zamek, moja droga — poprawiłem ją. — Jakie to dziwne, że ty, która tak dobrze nauczy łaś się wymawiać włoskie i francuskie wyrazy, robisz takie dziwne błędy w angielszczyźnie. Przecież twoja matka zupełnie dobrze mówi.

— Ona urodziła się jako dama. Jej nie posyłali na praktykę do modystki jak mnie, nie obracała się wśród tych hałaśliwych dziewczyn w tym... och, tam! — zawołała Bessy w jakiejś desperacji, zaciskając kurczowo dłoń.

W tej chwili dzwony u św. Beaka zaczęły dzwonić całkiem wesoło na wieczorne nabożeństwo. Usłyszałem z dolnych regionów naderwany głos pani Prior wołający: „Elżbieto!" I dziewczątko poszło sobie do kościoła, którego obie z matką żadnej niedzieli nie opuszczały; zdaje mi się, że spałem wcale niegorzej, mimo że nie napiłem się koniaku z wodą sodową.

Po wyprowadzce Slumleya pani Prior przyszła do mnie któregoś dnia z miną nader błagalną i zapytała, czy miałbym coś przeciwko temu, by Madame Benti-voglio, śpiewaczka operowa, zajęła pierwsze piętro? Tego już było doprawdy za wiele! Co będzie z moją pracą, jeśli przez cały dzień ta kobieta będzie o piętro niżej ćwiczyć i drzeć się? Ale spławiwszy tak dobrą klientkę, nie. mogłem odmówić Priorom nieco większej pożyczki. Prior uparł się, by uraczyć mnie nowym znaczkiem stemplowym i wystawić. piękny, nowy weksel opiewający na sumę prawie dwa razy większą niż ostatnim razem. Świadczył się Bogiem, że mi ją zwróci bez najmniejszej wątpliwości, i dał mi na to słowo honoru oficera-gentlemana. Zaraz, zaraz: ile to lat temu było? Trzynaście, czternaście, dwadzieścia? Mniejsza o to. Nadobna moja Elżbieto, sądzę, że gdybyś teraz zobaczyła podpis swego biednego starego ojca, zapłaciłabyś mi. Znalazłem ten papier niedawno w starym pudełku, którego nie otwierałem przez piętnaście lat; leżał tam razem z paczką listów napisa nych — mniejsza przez kogo, ze starą rękawiczką, która miała niegdyś dla mnie niedorzeczną wartość, i z tą starą szmaragdowozieloną kamizelką — otrzymaną w prezencie od poczciwej starej pani Macmanus — którą miałem na sobie raz tylko, na balu u lordanamiestnika w Ph-n-x-Park w Dublinie, kiedy to tańczyłem z nią! Boże! Boże! Nie lepiej zapięłaby się dziś na mojej talii niż na Danielu Lambercie. Jak to człowiek ze wszystkiego wyrasta!

Ponieważ jednak nigdy nie przedstawiłem tego łącznego weksla na przeszło 43 funty (część tej sumy, 23 funty z okładem, wyłożyłem, by uratować meble od zajęcia), ponieważ równie mało liczyłem na jego spłatę jak na to, że zostanę burmistrzem Londynu — było to trochę przykre, że pani Prior napisała do swego brata (a kapitalnie pisze listy), błogosławiąc Opatrzność, która dała mu piękne dochody, i obiecując mu modlić się, by mógł przez długie lata swego życia cieszyć się dużym uposażeniem, oraz informując go, że uparty wierzyciel, którego nazwiska nie wymieni (to niby ja), który miał kapitana Priora w ręku (jak gdybym ja, będąc w posiadaniu tych nieporządnych gryzmołów, wiedział, co z nimi zrobić), który przechowywał zobowiązanie pana Priora do zwrotu sumy 43 funtów, 14 szylingów i 4 pensów w terminie do dnia 3 lipca (mój weksel) — niechybnie doprowadzi ich rodzinę do ruiny, o ile nie spłaci mu się części pieniędzy. Kiedy pojechałem odwiedzić mój dawny college i złożyłem Sargentowi wizytę w Boniface Lodge, potraktował mnie tak uprzejmie, jak gdybym był studentem; na sali, gdzie oczywiście jadłem obiad przy stole starszych studentów, prawie do mnie nie mówił i w ciągu całego mojego pobytu tylko raz jeden zaprosił mnie na jedną z przeklętych herbatek u pani Sargentowej. A przecież, za namową tego to człowieka zamieszkałem u Priora.

Któregoś dnia po obiedzie rozmawiał ze mną, mówił: „hem, hem", czerwienił się i plótł pumpatycznie po swojemu o jakiejś nieszczęśliwej siostrze w Londynie: — Fatalne, wczesne zamążpójście — mąż, kapitan Prior, kawaler portugalskiego orderu Łabędzia o Dwu Szyjach, wybitny oficer, lecz nieostrożny gracz na giełdzie — doskonałe mieszkanie w centrum Londynu, zaciszne, lecz blisko klubów — w razie choroby (stale niedomagam) pani Prior, jego siostra, będzie mnie pielęgnować jak matka. Jednym słowem, poszedłem do Priorów i mieszkanie wynająłem. Spodobała mi się gromadka dzieci: Amelia Janina (owa, wspomniana już brudna dziewczynka do wszystkiego) ciągnęła wózek, w którym siedziała umorusana parka; trzecie szło obok, dźwigając czwarte prawie tak duże jak ono samo. Cała ta gromadka, przemknąwszy się przez rwący potok Regent Street, wylądowała w zacisznej zatoce Beak Street, podczas gdy przypadkiem szedłem za nimi. Drzwi, przy których zatrzymała się mała karawana — drzwi, których ja właśnie szukałem — otworzyła Elżbieta, wówczas zaledwie wyrosła z dzieciństwa. Płowe włosy spadały jej na poważne oczy.

Widok tej dzieciarni, który wielu byłby zraził, mnie przypadkowo zachęcił. Jestem człowiekiem samotnym. Może ktoś mnie kiedyś skrzywdził, ale to nie ma nic do rzeczy. Gdybym był miał dzieci, zdaje mi się, że byłbym dla nich dobry. Prior wydał mi się okropną, wulgarną figurą, a jego żona — interesowną, chciwą kobieciną. Lecz dzieci bawiły mnie, toteż wynająłem te pokoje, bo miło mi było słyszeć rankiem nad głową tupot ich nóżek. Osoba, o której wspomniałem, ma kilkoro dzieci; jej mąż jest sędzią w Indiach Zachodnich. Allons! Teraz już wiecie, jak to się stało, że zamieszkałem u pani Prior.

Chociaż obecnie jestem zdecydowanym, zatwardzia łym starym kawalerem (w tej opowieści będę się nazywał, jeśli łaska, panem Batchelorem; i gdzieś daleko, daleko jest ktoś, kto wie, dlaczego nigdy nie przybiorę innego miana), kiedyś przecież byłem nader wesołym młodzieńcem. Nie gardziłem uciechami młodości: uczyłem się nawet specjalnie kadryla, by z nią zatańczyć podczas owych długich wakacji, kiedy przygotowywałem się do egzaminu razem z moim młodym przyjacielem, lordem-wicehrabią Poldoody w Dub... Ech! Bądź cicho, głupie serce! Może źle spędzałem czas jako student. Może czytałem zbyt wiele powieści, za wiele zajmowałem się „wytworną literaturą" (takeśmy ją nazywali) i zbyt często przemawiałem w „Union", gdzie cieszyłem się poważaniem. Piękne słowa nie zy skały mi jednak nagród uniwersyteckich: ściąłem się na egzaminie końcowym. Byłem potem za to w niełasce u rodziny, zdobyłem jednak pewną niezależność materialną udzielaniem lekcji i przygotowywaniem kilku uczniów do niższych egzaminów. Na koniec pewien krewny umierając pozostawił mi w spadku niewielki dochodzik, toteż porzuciłem uniwersytet i przeniosłem się na stałe do Londynu.

Otóż w trzecim roku mych studiów przybył do college św. Bonifacego pewien młody gentleman, jeden z niewielu gentlemanów-pensjonariuszy naszego zakładu. Popularność jego szybko urosła niebywale. Jako dobroduszny i prosty chłopiec byłby zapewne lubiany, nawet gdyby nie był bogatszy od reszty kolegów, ale nie ulega wątpliwości, że schlebianie, żądza uciech światowych, kult mamony, to wady równie dobrze znane starym jak młodym, i że bogaty chłopak w szkole lub na uniwersytecie ma swoich wielbicieli, nieodłącznych lizusów, swój mały dwór, tak jak podstarzały milioner z Pall Mall, który rozgląda się po swoim klubie, kogo by tu zabrać ze sobą do domu na obiad, podczas gdy pokorni giermkowie czekają z niepokojem, myśląc: „Ach, czy mnie dziś zabierze, czy też zaprosi znowu tego wstrętnego skarżypytę i lizusa Henchmana?" No cóż, stara to historia pasożytów i pochlebców! Mój miły panie, nie mam zamiaru twierdzić ani przez chwilę, że byłeś kiedykolwiek jednym z nich, i przyznaję, że z naszej strony było to bardzo niskie i podłe, że lubiliśmy człowieka głównie za jego pieniądze.

— Wiem — mawiał Fred Lovel — wiem, że ludzie przychodzą do mnie, bo mam dużą pensję i dużo wina z piwnicy mego biednego starego, i wydaję dobre obiady. Nie łudzę się; ale przyjemniej jest jednak przyjść do mnie na dobry obiad i dobre wino, niż iść do Jacka Highsona na podłą herbatę i podły poczęstunek albo na obrzydliwy porter do Neda Ropera.

I rzeczywiście przyznaję szczerze, że przyjęcia u Lo-vela były przyjemniejsze niż u większości naszych kolegów. Może jakość posiłków, sprawiając przyjemność gościom, czyniła ich samych milszymi. Obiad na sali, cynowa miska — wszystko to bardzo piękne, i nad takim posiłkiem potrafię odmówić dziękczynną modlitwę, ale obiad z rybą sprowadzoną z Londynu, dziczyzną i paroma apetycznymi przystawkami jest mimo wszystko lepszy. A nie było wówczas w całym uniwersytecie lepszego kucharza niż nasz od św. Bonifacego, i ach, Boże mój, jakie to były wtedy apetyty, jakie żołądki! Dzięki nim dobry obiad wydawał się jeszcze dwakroć lepszy.

Pomiędzy mną a młodym Lovelem zawiązała się przyjaźń; której nie zmniejszy — ufam — nawet opublikowanie niniejszej opowieści. Bezpośrednio po złożeniu egzaminu końcowego-przychodzi dla niejednego młodego człowieka kłopotliwy okres. Kupcy nader niegrzecznie upominają się o uregulowanie rachunków.

Te sztychy, któreśmy zamówili calidi iuventa; te spinki i szpilki, którymi jubilerzy uparli się przystroić nasze naiwne piersi; te piękne oprawy książek i ubrania, które koniecznie musieliśmy sobie sprawić — za wszystko to absolwent musiał teraz płacić. A ponieważ ojciec mój, który wówczas jeszcze żył, uchylił się od pokrywania tych wydatków, stojąc na słusznym, przyznaję, stanowisku, że wypłacał mi swego czasu dostateczną pensję i że moja rozrzutność nie powinna stać się powodem okrojenia i tak już szczupłych, udziałów mych sióstr przyrodnich w schedzie ojcowskiej, byłbym się znalazł w bardzo poważnym kłopocie— co mówię, może nawet straciłbym wolność osobistą — gdyby nie Lovel, który, narażając się na karne wydalenie z uczelni, pognał do Londynu do matki (miała ona wówczas specjalne powody do łaskawości wobec syna), otrzymał od niej pieniądze i przywiózł mi je do okropnego hotelu Shackella, gdzie wtedy mieszkałem. Miał łzy w poczciwych oczach; ściskał mą rękę po stokroć i jeszcze raz po stokroć, rzucając mi banknoty na kolana; i dyżurny wychowawca (Sargent był wtenczas tylko zwykłym wychowawcą), który miał zamiar zaprowadzić go do profesora za złamanie dyscypliny, sam uronił łezkę, gdy ze wzruszającą wymową opowiedziałem mu, co się stało. Oblaliśmy całą sprawę specjalnym, starym portweinem z roku 1811, który popijaliśmy obficie w jego prywatnym mieszkaniu tegoż wieczora. Udało mi się mozolnymi ratami spłacić Lovela. Udzielałem lekcji, jak już mówiłem; oddałem się zajęciom literackim; związałem się z pewnym czasopismem literackim i — wstyd powiedzieć — przedstawiłem się publiczności jako wybitny znawca klasyków. Opinia o mnie jako o uczonym nie ucierpiała bynajmniej, gdy po śmierci krewnego znalazłem się w posiadaniu niewielkiego kapitaliku i moje Przekłady z greckiego, Poezje Bety oraz artykuły w gazecie, której byłem przez kilka lat współwłaścicielem, odnosiły w swoim czasie pewne skromne sukcesy.

W Oxbridge, choć nie dostąpiłem zaszczytów uniwersyteckich, to przynajmniej wykazałem upodobania literackie. Jednego roku u Bonifacego zdobyłem nagrodę za essay i przyznaję się do grzechu napisania szeregu essayów, wierszy i jednej tragedii. Moi koledzy z college śmiali się ze mnie (bardzo niewiele potrzeba, by ubawić -tych zbzikowanych spijaczy portweinu i dać im powód do śmiechu przez długi, długi czas) — niech się bawią na mój koszt — z powodu pewnej transakcji, której dokonałem po przybyciu do Londynu, transakcji, w której mnie nabrano nie gorzej niż Mojżesza Primrose na kupnie zielonych okularów. Moim Jenkinsonem był dawny znajomy z uczelni, którego w głupocie swojej uważałem za porządnego człowieka: chłop był wygadany i miał gładką, świątobliwą powierzchowność. Był nader popularnym kaznodzieją i zwykł ronić obfite łzy na ambonie. On i pewien dziwaczny kupiec win i specjalista od dyskonta weksli (nazwiskiem Sherrick) w jakiś sposób stali się właścicielami owej miłej gazetki literackiej, „Muzeum", którą być może pamiętacie. Do kupna tej to właśnie ponętnej gazetki namówił mnie swą gładką gadaniną mój znajomy Honeyman. Nie żywię doń urazy; chłop jest obecnie w Indiach, gdzie — mam nadzieję — nie zalega z rachunkami u piekarza i rzeźnika. Kiedy sprzedawał mi „Muzeum", straszliwie potrzebował pieniędzy. Gdy wkrótce potem powiedziałem mu, że jest oszustem, zaczął płakać i zza chusteczki wyszlochał modlitwę, abym kiedyś zmienił zdanie o nim na lepsze. Natomiast na jego wspólniku, Sherricku, moje uwagi podobnej treści wywarły wręcz przeciwny skutek: roześmiał mi się w twarz i powiedział: — Tym większy głupiec z pa na. — Pan Sherrick miał rację. Głupcem był niewątpliwie, kto wdawał się z nim w sprawy pieniężne. I biedny Honeyman także miał rację; nie myślę już o nim tak źle jak niegdyś. Człowiek tak rozpaczliwie potrzebujący pieniędzy nie mógł się oprzeć pokusie, by nie wyłudzić ich od takiego żółtodzióba. Przyznaję się, że udawałem wielkiego redaktora tego przeklętego „Muzeum" i zamierzałem kształcić smak publiczności, rozpowszechniać zasady moralne i zdrową literaturę w całym narodzie oraz inkasować pokaźne honorarium w zamian za swoje usługi. Przyznaję się, że drukowałem własne sonety, własną tragedię, własne wiersze (do istoty, która niechaj pozostanie nie nazwaną, lecz która przez swe postępowanie sprawiła, że pewne wierne serce niemało krwawiło). Przyznaję się, że pisałem artykuły satyryczne, w których dumą napawała mnie ciętość mego dowcipu, tudzież krytyki sklecone ad hoc z encyklopedii i słowników biograficznych, tak że doprawdy byłem zdumiony własną wiedzą. Przyznaję się, że strugałem ze siebie głupca przed światem; proszę, mój przyjacielu, czyś nigdy nie postępował podobnie? Jeśliś nigdy głupcem nie był, bądź pewny, że nigdy nie będziesz mądrym człowiekiem.

Zdaje się, że to mój błyskotliwy kolega z pierwszego piętra pierwszy otworzył mi oczy na to, jak dalece dałem się oszukać na tej transakcji z gazetą (miał swego czasu finansowe stosunki z Sherrickiem i za sprawą tego gentlemana zwiedził dwa czy trzy stołeczne więzienia Jej Królewskiej Mości). Slumley pisywał do gazety, która drukowała się w naszej drukarni. Ten sam goniec nieraz przynosił nam obu korekty — mały bystrooki chłopaczyna, wyglądający zaledwie na dwanaście lat, chociaż miął już szesnaście; umysłem — mężczyzna, choć postacią — dziecko, jak wiele innych dzieci biedoty.

Ten mały Dick Bedford siadywał po wiele godzin, drzemiąc na schodach, na moim piętrze lub Slumleya, podczas gdy my pisaliśmy nasze bezcenne utwory, każdy w swoim mieszkaniu. S. był to łajdak dobroduszny, więc użyczał dzieciakowi ze swego jadła i napoju. Ja częstowałem go zwykle śniadaniem i przyglądałem się, jak zajada ze smakiem. Kiedy tak siedział z torbą na kolanach, z głową zwieszoną we śnie, w bucikach, które ledwie dotykały ziemi — Dick wyglądał wzruszająco. Cały dom go lubił. Podchmielony kapitan kiwał mu głową na powitanie, kiedy schodził zataczając się po schodach, z halsztukiem, kurtką i kamizelką w rękach, by dopełnić dostojnej toalety w kuchni. Dzieci i Dick byli dobrymi przyjaciółmi, a Elżbieta odnosiła się do niego łaskawie i rozmawiała z nim od czasu do czasu w swój poważny sposób. Znacie Clancye'go, tego kompozytora? A może znacie go lepiej jako Friedricha Donnera? Donner komponował muzykę do słów Slumleya czy też vice versa i przychodził niekiedy na Beak Street, gdzie razem z owym poetą wypróbowywali swe wspólne dzieła na fortepianie. Na dźwięk tej muzyki zapalały się oczy małego Dicka. — Och, to klasa — mówił młody entuzjasta. I muszę powiedzieć, że ten dobroduszny łapserdak Slumley nie tylko dawał dzieciakowi pensy, ale i bilety na sztuki, koncerty itp. Dick miał w domu całkiem porządne ubranko; matka zrobiła mu. bardzo ładną kamizelkę z mojej studenckiej togi; i oboje, on i ona, porządna kobiecina, kiedy ubrali się w to, co mieli najlepszego, wyglądali dość przyzwoicie, by móc zająć miejsce na każdej widowni teatralnej w Anglii.

Szukając rozrywki pan Dick uczęszczał także do „akademii", w której tańczyła panna Bellenden i z której biedna Elżbieta Prior wychodziła po północy w swej wyświechtanej sukience. I pewnego razu, kiedy kapi tan, rodzic i opiekun Elżbiety, był w takim stanie że chodził niepewnie i gadał głośno a niezrozumiale, przez co zwrócił na siebie uwagę panów z policji, nadszedł Dick, wsadził Elżbietę i jej ojca do dorożki, sam siadł na koźle wehikułu, zapłacił taksę z własnych, pieniędzy i triumfalnie przywiózł całe towarzystwo do domu. Zdarzyło się, że właśnie wracałem do domu (z jednej z eleganckich herbatek u pani Wateringham na Dorset Square) i doszedłem do drzwi akurat w chwili, przybycia Dicka z całą karawaną.

— Tutaj, dryndziarzu! — rzecze Dick wręczając z promiennym spojrzeniem należność za przejazd. Przyjemniej popatrzeć na jego rozpromienioną buzię niż na tego tam kapitana, który zataczając się wlecze się do domu, podtrzymywany przez córkę. .Elżbieta, mówiła mi, że Dick rozpłakał się, gdy w tydzień potem chciała mu zwrócić szylinga, i powiedziała, że doprawdy dziwny z niego dzieciak.

Wracam do mego przyjaciela Lovela. Kułem z Love-lem do egzaminu końcowego (którego, mówiąc między nami, według, mnie nigdy nie byłby zdał), gdy raptem, oznajmił mi z Weymouth, gdzie spędzał właśnie wakacje, że ma zamiar rzucić uniwersytet i wyjechać w podróż za granicę. „Nastąpiły wydarzenia, drogi przyjacielu — pisał — które uczynią dom mej matki bardzo dla mnie przykrym (ani się domyślałem, jadąc do Londynu w twojej sprawie, co było powodem jej nadzwyczajnej łaskawości dla mnie). Byłaby złamała mi serce, Karolu (mam na imię Karol), lecz jego rany znalazły pocieszycielkę."

Otóż, w niniejszym rozdzialiku zawarte są pewne małe tajemnice, nad którymi — gdybym nie gardził podobnymi sztuczkami — mógłbym łatwo pozwolić czytelnikowi łamać sobie głowę przez miesiąc:

1. Dlaczego pani Prior w swoim mieszkaniu tak uporczywie nazywała teatr, w którym tańczyła jej córka, „akademią"?

2. Jakie były owe szczególne przyczyny wielkiej łaskawości pani Lovel dla syna oraz tego, że dała mu 150 funtów, gdy tylko o nie poprosił?

3. Dlaczego serce Freda Lovela omalże nie doznało złamania? i

4. Kto był jego pocieszycielką?

Odpowiadam natychmiast, bez jakiejkolwiek próby zwłoki czy omówień.

1. Pani Prior, która nieraz otrzymywała pieniądze od swego brata, Johna Erasmusa Sargenta, doktora św. teologii, przełożonego college św. Bonifacego, wiedziała doskonale, że gdyby przełożony (któremu i tak już zatruwała życie) dowiedział się, iż posłała jego siostrzenicę na scenę, nigdy nie dałby jej więcej ani szylinga.

2. Przyczyna, dla której Emma, wdowa po cukrowniku ś. p. Adolphusie Loeffelu z Whitechapel Road, była tak bardzo łaskawa dla swego syna WP. Adolphusa Fryderyka Lovela z college św. Bonifacego w Oxbridge i głównego wspólnika w wymienionej firmie Loeffel, tkwiła w tym, że onaż sama, Emma, miała właśnie zawrzeć ponowny związek małżeński z wielebnym Samuelem Bonningtonem.

3. Serce Freda Lovela tak dalece zranione było tą wiadomością, że zaczął udawać Hamleta, ubierał się na czarno, nosił długie jasne włosy, które opadały mu na oczy, i. zdradzał tysiąc oznak żalu i rozpaczy, aż

4. Luiza (wdowa po śp. baronecie sir Pophamie Bakerze z Bakerstown w hrabstwie Kilkenny, skłoniła pana Lovela do wycieczki po Renie w towarzystwie swym i Cecylii, czwartej i jedynej niezamężnej córki wyżej wymienionego Sir Pophama Bakera, już nie żyjącego.

Moje zdanie o Cecylii wypowiedziałem już szczerze na jednej z poprzednich stron. Me będę go powtarzał. Temat jest dla mnie niemiły, jak niemiłą mi była w życiu sama ta kobieta. Nie umiem powiedzieć, co Fred w niej znalazł godnego podziwu. Szczęście to dla nas wszystkich, że różne bywają gusty, różni mężczyźni i kobiety. Oto jej portret, namalowany przez nieboszczyka pana Gandisha. Stoi, przebierając ręką po harfie, tej, na której nieraz doprowadzała mnie do szału Pałacami Tary i Biedną Marianną. Tak bardzo tyranizowała Freda, tak bywała niegrzeczna dla jego gości, że aby ją ugłaskać, mówił małodusznie: — Zagraj nam coś, kochanie! — I już szast, prast, zrzucała rękawiczki i zaczynały się Pałace Tary. ,Harfa, która raz..." Rzeczywiście! Przeklęta struna nie znała prawie żadnej innej muzyki, a ten „ raz" powtórzył się przynajmniej ze sto razy w samej tylko mojej obecności. Potem nadszedł okres, w którym poczęstowano mnie owym zimnym przyjęciem, o którym już wspomniałem, a że tego nie lubiłem, więc przestałem bywać w Shrublands.

To samo uczyniła i lady Baker, ale trzeba wam wiedzieć, że bynajmniej nie z własnej i nieprzymuszonej woli. Ona nie opuściła tego domu z powodu zbyt zimnego przyjęcia, ale dlatego, że w domu tym zrobiło się dla niej o wiele za gorąco. Pamiętam, jak raz Fred przyszedł do mnie w świetnym usposobieniu i opisał mi, nie bez humoru, wielką batalię między Cecylią a lady Baker oraz klęskę i ucieczkę tejże lady. Uciekła ona jednakże nie dalej niż do Putney Village, gdzie sformowała na nowo szyki i obwarowała się w wynajętym mieszkaniu. Następnego dnia przypuściła rozpaczliwy i słabiutki atak, zjawiając się u bramy Shrublands i grożąc, że usiądzie przed bramą niby uosobienie żalu, by cały świat dowiedział się, jak córka traktuje matkę. Lecz brama była zamknięta, a Barnet, ogrodnik, pojawił się za nią i rzekł: — Jak już wielmożna pani tu przyszła, to może pani zapłaci mojej pani te dwadzieścia cztery szylingi, które pani od niej pożyczyła. — I wyszczerzył zęby przez kratę, aż uciekła przed nim, skulona. Lovel zapłacił ten drobny, zapomniany rachunek; powiedział, że nigdy na lepszy cel nie wydał dwudziestu czterech, szylingów.

Minęło osiem lat; w ciągu czterech ostatnich nie widywałem prawie wcale mego starego druha, chyba tylko w klubach i knajpach, gdzie spotykaliśmy się potajemnie i odnawialiśmy — nie dawną serdeczność i wesołość, lecz dawną uprzejmość. Pewnej zimy zawiózł rodzinę za granicę; zdrowie Cecylii było wątłe, jak mi Lovel powiedział, i doktor zalecił jej spędzenie zimy na południu. On sam nie został z rodziną: miał pilne sprawy do załatwienia w domu; zaangażował się w wielu interesach poza ojcowską cukrownią; miał udziały w różnych towarzystwach, był dyrektorem banku akcyjnego, słowem człowiekiem, na którego ogniu piecze się więcej niż jedna pieczeń. Dziećmi zajmowała się oddana guwernantka; wierna para służących czuwała nad chorą; a Lovel, niewątpliwie ubóstwiający żonę, znosił jednak jej nieobecność z wielką pogodą ducha.

Na wiosnę przeraziłem się niemało, przeczytawszy wśród nekrologów w gazecie: „W Neapolu zmarła na szkarlatynę dnia 25 ub. m. Cecylia, żona JWP. Fryderyka Lovela, córka zmarłego sir Pophama Bakera, baroneta". Wiedziałem, jak wielki będzie smutek mego przyjaciela. Na wieść o jej chorobie pośpieszył za granicę, lecz nie zdążył, do Neapolu na czas, by usłyszeć ostatnie słowa swej biednej Cecylii.

W parę miesięcy po katastrofie dostałem ze Shrub-lands liścik. Lovel pisał w dawnym, serdecznym to nie. Błagał swego starego, kochanego druha, by go odwiedził i pocieszył w samotności. Czy zechcę przyjść tegoż wieczora na obiad?

Oczywiście poszedłem do niego natychmiast. Znalazłem, go w głębokiej czerni w salonie, z dziećmi, i wyznaję, że nie zdziwiłem się ujrzawszy lady Baker na powrót w tym pokoju.

— Dziwi się pan. widząc mnie tutaj, panie Batchelor!— rzecze lady z ową łaskawością i dobrym wychowaniem, które zazwyczaj objawiała; jeśli bowiem, przyjmowała przysługi, dbała o to, by obrażać tych, którzy je jej wyświadczyli.

— Wcale nie — powiedziałem spoglądając na Lo-vela, który żałośnie zwiesił głowę. Trzymając małą Cissy na kolanach, siedział pod portretem zmarłej muzyczki, której harfa, teraz zapakowana w skórzane pudło, rysowała się mgliście w kącie pokoju.

— Jestem tu nie z własnej zachcianki, lecz z poczucia obowiązku względem tego anioła, który odleciał! — rzecze lady Baker wskazując na obraz.

— A kiedy mama tu była, kłóciłyście się cały czas — powiada mały Popham wykrzywiając się.

— Uczy się te niewinne dzieci, by w ten sposób odnosiły się do mnie! — woła babcia.

— Cicho bądź, Pop — rzecze papa — i zachowuj się grzecznie.

—Prawda, że Pop jest niegrzeczny? — wtóruję Cissy.

— Cicho bądź, Pop — mówi dalej papa — bo będziesz musiał iść na górę do panny Prior.

ROZDZIAŁ DRUGI

W KTÓRYM PANNA PRIOR MUSI CZEKAĆ U DRZWI

Wszyscy wiemy, oczywiście, kim ona była, ta panna Prior ze Shrublands, którą papa i babcia wzywali do niesfornych dzieci. Lata minęły, odkąd strzepnąłem z nóg pył Beak Street. Mosiężną tabliczkę z napisem „Prior" zdjęto z tak dobrze kiedyś znajomych drzwi i przyśrubowano, o ile wiem, do trumny zmarłego łajdaka, jej właściciela. Kiedy w zeszłym tygodniu przechodziłem koło tych drzwi, zobaczyłem na futrynie całą kolonię mosiężnych gałek w kształcie grzybków tudzież napis „Cafe des Ambassadeurs", a w oknie trzy zapstrzone przez muchy niebieskie filiżanki do herbaty, parę dzbanków do kawy z dobrze znanego metalu oraz dwa brudne egzemplarze „Independance Belge". A ci przy drzwiach, palący cygara, byliż to ich ekscelencje ambasadorowie? „Pula" i „bilard" wypisane były na ich obliczach, ich kapeluszach i łokciach. Może to i byli ambasadorowie, którzy zeszli na psy, jak to się mówi. Niewątpliwie popadli w niełaskę u dworu jej cesarskiej mości Królowej Fortuny. Bywało już, że ludzie równie obdarci wracali do łaski. Obmywali chmurne twarze, przepasywali wstęgami swe niechlujne kamizelki i wsiadali do pięknych powozów z miejsc ani trochę bardziej wytwornych niż owo „Cafe des Ambassadeurs". Gdybym mieszkał w sąsiedztwie Leicester Square i prowadził kawiarnię, zawsze z szacun kiem traktowałbym cudzoziemców. Teraz mogą być bilardzistami lub robić jakąś ciemną robotą policyjną, lecz czemu potem nie mieliby zostać generałami lub wielkimi dostojnikami państwowymi? Przypuśćmy, że ten tam pan jest obecnie golibrodą z rurkami i laseczką fiksatuaru do wąsów — skąd wiecie, że w tej samej torbie nie piastuje epoletów i laski marszałkowskiej? Nad dzwonkiem mego dawnego mieszkania na drugim piętrze widzę wygrawerowane nazwisko „Plugwell". Kim może być ten Plugwell, który grzeje teraz stopy przy kominku, gdzie przesiedziałem tyle długich wieczorów? A tamten pan w futrzanym kołnierzu, z nieporządną brodą, z szczerym, ujmująco obleśnym spojrzeniem i nieco ochrypłym głosem, który woła od progu: — Wchodźcie państwo i zamawiajcie: dokładna podobizna, tylko za jednego szylinga — czy to także ambasador? A, nie: to tylko charge d'affaires fotografa, który mieszka na górze; pewno tam, gdzie niegdyś przebywały maleństwa. Boże wielki! Fotografia też była dziecięciem w powijakach, kiedy m y ś m y mieszkali na Beak Street.

Czy mam wyznać, że przez sentyment do dawnych czasów poszedłem na górę i „kazałem sobie zrobić" dokładną podobiznę, cena jeden szyling? Ciekaw jestem, czy ktoś (mówiłem już, zdaje się, że osoba, 'o którą chodzi, jest od dawna mężatką na pewnej odległej wyspie) miałby ochotę ją dostać i przypomnieć sobie człowieka, którego znał w kwiecie jego wieku, z ciemnymi kędziorami — patrząc na wizerunek tego podstarzałego pana z czołem łysym jak kula bilardowa.

Gdy tak szedłem po tych ciemnawych schodach, znad poręczy zerkały na mnie duchy dzieci Priorów, małe twarzyczki uśmiechały się w półmroku: zdało mi się,- jak gdyby rany (mego serca) jęły na nowo pulsować i krwawić — och, jak mocno i boleśnie! Jakże pie kielnie cierpiałem kiedyś za tymi drzwiami w tamtym pokoju — tam, gdzie Plugwell teraz mieszka. Do diabła z Plugwellem! Ciekawym, co sobie o mnie myśli ta kobieta widząc, jak wygrażam pięścią przed drzwiami? Czy uważa mnie pani za wariata, proszę pani? Jeżeli tak — nie dbam o to. Czy sądzicie, że gdy mówiłem dopiero co o duchach dzieci Priora, chciałem przez to powiedzieć, że któreś z nich umarło? O ile wiem, wszystkie żyją. Duży, niezgrabny chłopak w błękitnym mundurku, z puszystymi baczkami, rozmawiał ze mną niedawno okropnym basem i podał swe nazwisko jako „Gus Prior". — Jak tam Elżbieta? — dodał kiwając kulistą głową.

Elżbieta, rzeczywiście, ty wielki, ordynarny chłopaku! Elżbieta — ale, ale, ile to już czasu każemy jej czekać?

Widzicie, kiedy stanęła mi przed oczami, zwalił się na mnie stos wspomnień i nie mogłem się powstrzymać od gadaniny, a jednak — oczywiście macie zupełną rację, tylko mogliście się powstrzymać od tej uwagi; wiem bardzo dobrze, coście mieli na języku — a jednak byłoby dużo lepiej, gdybym milczał. Elżbieta to dla mnie cała historia. Przyszła do mnie w krytycznym okresie mego życia. Skrwawiony i zraniony postępowaniem tamtej innej kobiety (obecnym jej nazwiskiem pani O' D. nigdy, przenigdy jej nie nazwę), zraniony śmiertelnie i nieszczęśliwy, po powrocie z jednej z sąsiednich stolic wróciłem do swego mieszkania, które odnajmowałem na Beak Street, i tam nawiązała się osobliwa zażyłość pomiędzy mną a młodą córką mej gospodyni. Opowiedziałem jej swe dzieje — doprawdy, zdaje mi się, że opowiadałem je każdemu, kto tylko chciał słuchać. Współczuła mi chyba. Wchodziła do mnie chętnie a nieśmiało, przynosząc mi kawę i inne rzeczy (prawie nie mogłem jeść przez jakiś czas po... po tej sprawie, o której, być może, już wspomniałem), przychodziła do mnie i litowała się nade mną, a ja opowiadałem jej wszystko, opowiadałem wciąż na nowo. Ileż to dni spędziłem, krwawiąc sobie serce w tym pokoju na drugim piętrze, który dziś nosi na drzwiach nazwisko Plugwell. Popołudnie za popołudniem spędzałem tam snując przed Elżbietą opowieść o mej miłości i krzywdzie; pokazywałem jej tę kamizelkę, o której wam mówiłem, tę rękawiczkę (jej ręka nie była wcale taka bardzo maleńka), jej listy, te dwa czy trzy puste i beztreściwe listy, w których pisała: „Szanowny panie, mamusia ma nadzieję, że przyjdzie pan na podwieczorek" lub „Gdyby drogi pan Batchelor przejeżdżał konno przez Phoenix Park, niedaleko Long Milestone, około drugiej, siostra moja i ja będziemy w powozie" itd. albo „Och, jaki pan uprzejmy! Bilety sprawiły wielką radość, a bukiety były po prostu prześliczne" (jej ortografia nie była bez zarzutu, a trudniejsze wyrazy nosiły ślady drapania scyzorykiem, jednakże wtedy nie znajdowałem żadnej skazy, nawet w jej pisowni); lub jeszcze — ale mniejsza z tym. I więcej jeszcze tych przekomarzań, tego humbugu, tych błędów ortograficznych tego piekielnego igrania ze mną, oszukaństwa, hipokryzji bez serca (wszystko, przyznaję, robota jej matki; gdyż rywal mój, nim dostał stanowisko, był przyjmowany mniej przychylnie niż ja) — więcej tego śmiecia, powiadam, pokazywałem Elżbiecie, a ona litowała się nade mną!

Przychodziła do mnie codziennie, a ja opowiadałem. Ona nie mówiła wiele. Może i nie słuchała, ale o to nie dbałem. Dalej — i dalej — i dalej — mówiłem o swej namiętności, krzywdach i rozpaczy; lecz jakkolwiek niezmordowane były moje skargi, jeszcze bardziej wytrwałe było współczucie mojej małej słuchaczki. Roz mowom naszym kładło kres przenikliwe wołanie mamy; wówczas wstawała, zniecierpliwiona: — Och, znowu — i odchodziła; ale następnego dnia poczciwa dziewczyna nie omieszkała przyjść do mnie — by raz jeszcze posłyszeć opowieść o mojej tragedii.

Zapewne zaczyna pani przypuszczać (bo ostatecznie zdarza się to bardzo często i z pewnością nie potrzeba być magikiem, by zdobyć się na taki domysł); że z całego tego płakania i sentymentalizmu starego wariata, mężczyzny o miękkim sercu, przed młodą dziewczyną— z całego tego skamlania i żalenia się mogło powstać coś, co podobno pokrewne jest litości. Ale w tym, zacna pani, mylisz się całkowicie. Niektórzy przechodzą ospę dwa razy; nie j a. W moim wypadku, jeśli serce pękło, to pękło; jeśli kwiat zwiądł, to zwiądł raz na zawsze. Jeśli podoba mi się przedstawić swą rozpacz w śmiesznym świetlej czemu nie? Dlaczego pani przypuszcza, że zechcę robić tragedię z tak starego, zużytego, wyświechtanego, wulgarnego, trywialnego, powszedniego tematu jak temat kapryśnicy, która igra z namiętnością mężczyzny, wyśmiewa go i porzuca? A to ci tragedia, doprawdy! O, tak! Trucizna, papier listowy z czarną obwódką, most Waterloo, jeszcze jedna nieszczęsna ofiara, i tak dalej. Nie: jeśli odchodzi, nie za trzymujmy jej! Si celeres quatit pennas... Lecz tragedii z tego nie zrobię, zapamiętajcie to sobie.

No cóż, przyznać trzeba, że mężczyzna rozpaczliwie zakochany (jakim, muszę niestety wyznać, byłem wówczas, a do tego zraniony ciężko postępowaniem Glor-viny) jest istotą wielce samolubną, natomiast kobiety są tak delikatne i niesamolubne, że potrafią zapomnieć na jakiś czas o własnych zmartwieniach, kiedy pocieszają przyjaciela w strapieniu. Choć po powrocie z tego przeklętego Dublinu rozmawiałem z nią dzień w dzień, nie dostrzegałem, że moja Elżbietka była blada i roztargniona, smutna i milcząca. Podczas gdy ja paplałem, ona siedziała bez słowa, z rękami zwieszonymi między kolanami lub jedną ręką zasłaniając oczy. Od czasu do czasu mówiła: — Och, tak! Biedaku, biedaku! — jak gdyby melancholijnie potwierdzając moje ponure opowieści; lecz przeważnie milczała ze zwieszoną głową, z brodą wspartą na ręku, ze stopami opartymi o kraty kominka.

Pewnego dnia uderzałem właśnie w tę samą, co zwykle, strunę. Opowiadałem Elżbiecie, jak po przyjęciu szeregu prezentów, po wymianie listów (jeśli jej bazgroły i moje pieśni nabrzmiałe namiętnością można było nazwać listami), po tym jak przez wargi nasze przeszło było już wszystko prócz ostatecznego słowa — opowiadałem Elżbiecie, jak pewnego przeklętego dnia, gdy przybyłem na M-rr-n Square, matka Glorviny powitała mnie mówiąc: — Drogi, kochany panie Batchelor, uważamy pana za Członka rodziny! Niechże pan mi powinszuje! Niech pan powinszuje mojemu dziecku! Kochany Tom dostał nominację na sędziego grodzkiego w Tobago; on i jego kuzynka, Glory, mają się pobrać.

— Jego kuzynka! Co?! — wrzasnąłem śmiejąc się maniacko.

— Moja biedna Glorvina! Przecież te dzieci kochały się, odkąd tylko nauczyły się mówić. Wiedziałam, że pańskie dobre serce pierwsze ucieszy się z ich szczęścia!

Tak więc, powiadam — kończąc opowiadanie — ja, który sądziłem, że jestem kochany, zostałem porzucony bez cienia litości; ja, który mogłem przytoczyć sto powodów pozwalających mi sądzić, że Glorvina jest mi przychylna, usłyszałem teraz, że odnosiła się do mnie jak do wujaszka! Czyż jej listy były listami siostrzenicy? Kto kiedy słyszał o wujaszku, który by w deszczową noc godzinami chodził po Merrion Square i spoglądał w okno pewnej sypialni, bo za nim była — przebóg! — jego siostrzenica? Postawiłem na jedną kartę swe serce, a oto jaka była moja wygrana! Przez cztery miesiące przymila się do mnie, wodzi za mną oczami, jej przeklęte uśmiechy witają mnie i czarują, a w pewnej chwili, na pierwsze skinienie innego — wyśmiewa mnie i porzuca!

Na to moja blada Elżbietka, wciąż pochylona, zawołała — Och, nędznik! nędznik! — i rozszlochała się tak, jakby jej miało pęknąć serduszko.

— Nie — rzekłem — kochanie pan O'Dowd nie jest żadnym nędznikiem. Jego stryj, sir Hector, był jednym z najdzielniejszych oficerów w armii. Jego ciotka była z domu Molloy z Molloy's Town, a to doskonała rodzina, choć zdaje mi się, że nieco zubożała; a młody Tom...

— Tom? — woła Elżbieta, blada, osłupiała. — On się nie nazywał Tom, kochany panie Batchelor, on się nazywał W i-W i-W i 11 i a m! — i łzy zaczynają ciec na nowo.

Ach, moje dziecko! Moje dziecko! Moje biedne, młode stworzenie! Więc i ty także doznałaś tego piekielnego ciosu. Ty także przeżywałaś te niespokojne noce pełne bólu, słyszałaś, jak dzwonią posępne godziny, oglądałaś bezradosne wschody słońca oczami nieprzytomnymi z niewyspania, budziłaś się ze snów, w których być może ukochany uśmiechał się do ciebie i szeptał słowa miłosne — och, jakże słodkie i z jaką lubością przechowywane w pamięci! I twoje serce obrabowano, i twój skarbiec ograbiony i pusty! Biedna dzieweczko! A ja patrzyłem na tę smutną twarz i nie widziałem na niej rozpaczy! Umiałaś zdobyć się na słodką próbę kojenia po swojemu mego zranionego serca, a ja nie spostrzegłem wcale, że twoje krwawi? Czyś cierpiała więcej ode mnie, biedna moja dziewczynko? Mam nadzieję, że nie. Jesteś tak młoda — czy cała uroda życia przepadła już dla ciebie? Czy w kielichu nie czujesz już smaku, a słońce nad głową wydaje ci się całkiem zaćmione lub prawie niewidoczne? Prawda spadła na mnie w jednej chwili: zawstydziłem się, że mój własny samolubny smutek uczynił mnie ślepym na jej niedolę.

— Moje biedne dziecko — rzekłem. — Czy to był...? — i pokazałem palcem w dół.

Nieszczęsna skinęła główką.

Wiedziałem już, że chodziło o lokatora, który zajął pierwsze piętro wkrótce po wyprowadzce Slumleya. Był to oficer armii bombajskiej. Zajmował mieszkanie przez trzy miesiące, po czym odpłynął do Indii niedługo przed moim powrotem z Dublinu.

Elżbieta czeka przez cały ten czas — czy ma już wejść? Nie, jeszcze nie. Chciałbym jeszcze coś powiedzieć o Priorach.

Rozumiecie, że nie była ona już panną Prior z Beak Street, a dom ten, nawet w czasie, o którym teraz piszę, od dawna już przeszedł w inne ręce. Po śmierci kapitana wdowa jego z rzewnymi łzami nalegała, bym u niej pozostał, i tak też uczyniłem, ponieważ nigdy nie byłem zdolny oprzeć się tego rodzaju prośbom. Jej twierdzenia dotyczące spraw pieniężnych nie były ściśle zgodne z prawdą. (Czyż kobiety nie bywają niekiedy niedokładne, gdy chodzi o sprawy pieniężne?) Właściciel posesji (nie bez racji oburzony) szybko oddał dom na Beak Street innym lokatorom. Podatki królewskie zwaliły się na skromne meble biednej pani Prior. Na jej? — na moje także: na moje porządnie oprawne książki uniwersyteckie, ozdobione wizerunkiem naszego patrona, św. Bonifacego, oraz biskupa Budgeona, naszego założyciela; na moje wytworne sztychy Rafaela Morghena, zakupione za studenckich czasów (o bogowie! cóż to było, co kazało nam chłopcom wariować za piętnastofuntowej wartości odbitkami Rafaela, przedstawiającymi konające jelenie, uczty u księcia Wellingtona itp..?); na moją fisharmonię, przy której ktoś nucił pieśni przeze mnie ułożone (mam na myśli słowa misternie opisujące me namiętności, nadzieje lub rozpacz); na okazały komplet z czeskiego szkła, nabyty na Zeil we Frankfurcie n/M; na portret mego ojca, nieboszczyka kapitana Batchelora (Hopnera) z Marynarki Królewskiej, w białych płóciennych spodniach, z teleskopem w ręku, wskazującego oczywiście na burzę, wśród której rozgrywała się bitwa morska; na miniaturę mej biednej matki, beż żadnego prawie wcięcia w talii, robioną ręką starego Adama Bucka ołówkiem i różową kredką, na moje dzbanuszki do herbaty i śmietanki (masywne srebro) i na sto innych ulubionych drobiazgów, zdobiących mieszkanie samotnego mężczyzny. Zastałem wszystkie te skarby domowe w posiadaniu stróżów prawa i musiałem zapłacić podatki Priorów tą oto ręką, by objąć z powrotem we władanie swoje własne rzeczy. Pani Prior mogła mnie spłacić jedynie wdowimi łzami i błogosławieństwem (Prior już przed tym opuścił świat, którego od dawna przestał być podporą i ozdobą). Łzy te i błogosławieństwa, powiadam, dawała mi szczodrze, i to było całkiem w po- rządku. „ Po co jednak było w dalszym ciągu dobierać się do puszki z herbatą, moja pani? Czemu wsadzać palec — palec?. — całą łapę do słoika z konfiturą? I straszny to fakt, że moje butelki z winem i innymi alkoholami opróżniały się zupełnie tak samo po zgonie Priora jak za jego nikczemnego żywota. Jednego popołudnia zastałem moją utrapioną gospodynię na gorącym uczynku podbierania mi Xeresu. Zaśmiała się histerycznie, po czym wybuchnęła płaczem. Oświad czyła, że od śmierci swego nieszczęsnego Priora nie bardzo wie, co robi i co mówi. Może i była niepoczytalna; była na pewno; ale tym razem niewątpliwie mówiła prawdę.

Wyrażam się lekceważąco — uszczypliwie, jeśli wolicie — o starej pani Prior, która miała zacięty, chciwy uśmiech, pomarszczoną twarz, ściągnięte brwi i okropny głos; a jednak, Bóg świadkiem, że mógłbym, gdybym chciał, być bardzo poważny w roli kaznodziei. Przecież ta kobieta miała niegdyś rumiane policzki, i wyglądała zupełnie ładnie, i mało kłamała, i nie kradła Xeresu, i doświadczała czułych namiętności serca, i zapewne bardzo tkliwie i z poczuciem winy całowała swego ojca, tego słabego, starego pastora, owej nocy, gdy go żegnała, by potem przemknąć się do furtki od ogrodu na tyłach domu i uciec z panem Priorem. Instynkt macierzyński miała na pewno, gdyż karmiła swe dzieci własną chudą piersią, jak umiała najlepiej, a sama chodziła głodna, rabując i kradnąc dla nich. W niedziele odświeżała jakoś wyświechtaną, czarną jedwabną suknię i kapelusz, prasowała kołnierzyk i desperacko garnęła się do kościoła. Miała marniutki ołówkowy rysunek owego probostwa w Dorsetshire oraz sylwetki ojca i matki, które zawieszała, gdy tylko wprowadzała się do jakiegoś mieszkania. Przenosiła się wiele razy; gdzie tylko się zjawiła, uwieszała się u poły duchownego parafii, mówiła o swym kochanym ojczulku proboszczu i o swoim bogatym i utalentowanym bracie — przełożonym zakładu św. Bonifacego; mówiła powściągliwie, jak gdyby dając do zrozumienia, że dr Sargent, gdyby chciał, mógłby zrobić więcej dla swej biednej siostry i jej rodziny. Chlubiła się (och, nędzna, wyświechtana chluba!) koneksjami z duchowieństwem; przeczytała za młodu sporo dobrych, solidnych, staroświeckich dzieł teologicznych i miała piękne pismo, którym przepisywała ojcowskie kazania. Miewała skrupuły; składała pokorne wizyty wielebnemu panu Greenowi, prosiła o wyjaśnienie tego lub owego ustępu z jego pięknego kazania i tak manewrowała rozmową, by jej przypomniano pewne cytaty z Hookera, Beveridge'a i Jeremy Taylora. Myślę, że miała stary, zwyczajny zeszyt z paroma dziesiątkami takich wyjątków i bardzo zabawnie i zręcznie wtrącała je do rozmowy. Niekiedy Green okazywał zainteresowanie; może młoda, ładna pani Greenowa przyszła czasem z wizytą, w głębi duszy dość zgorszona chłodnym stosunkiem starego rektora dra Browna do pani Prior. Pomiędzy Greenem a panią Prior dochodziło do transakcji pieniężnych; wizyty pani Green ustawały: znajomość z panią Prior należała do kosztownych. Pamiętam, że Pye z Maudlin, nim „przeszedł do tamtych", stale przesiadywał w bawialni pani Prior z książeczkami, obrazkami, medalikami itd. itd. — sami wiecie. Biednego Jacka nazywali w Oxbridge jezuitą; ale pewnego roku spotkałem go w Rzymie (z wygoloną półkoronówką na czubku głowy i w kapeluszu wielkim jak u Don Basilia) a on rzekł mi: — Kochany Batchelorze, pamiętasz tę osobę w twoim mieszkaniu? To podstępna istota! Pożyczyła ode mnie czternaście funtów i zapomniałem już ile — siedem, zdaje mi się — od Barfoota z Corpus, przed... przed samym naszym przyjęciem. I jestem prawie pewny, że otrzymała jeszcze jedną pożyczkę od Pummela, żeby móc się wydostać z naszych jezuickich rąk. Czy będziesz słuchał kardynała? Koniecznie... koniecznie pójdź i posłuchaj go; wszyscy chodzą: to najmodniejsza rzecz w Rzymie. — Z tego wnoszę, że szczwane lisy zdarzają się i w innych kołach religijnych poza rzymskimi.

Dla mamy Prior scenki miłosne pomiędzy jej córką i zbiegłym bombajskim kapitanem nie były w swoim czasie tajemnicą. Podobnie jak Elżbieta, nazywała ona kapitana Walkinghama nader pochopnie „nędznikiem"; lecz — jeśli wiem cokolwiek o naturze kobiecej (a nie wiem nic) — stara intrygantka aż nazbyt często nasyłała przedtem córkę na oficera, sama flirtowała z nim niemało, pozwalała biednej Bessy przyjmować ód niego prezenty i była w dużym stopniu sprawczynią i reżyserką kłopotów, które potem nastąpiły. Bo widzicie, w tym ubogim środowisku matki pozbawione skrupułów wytrwale nęcą, namawiają i głaszczą pochlebstwami panów, którzy im się wydają kandydatami do małżeństwa, po to, aby koniecznie zapewnić przyszłość swym najdroższym pociechom. To, co robiła Priorzyca, płynęło oczywiście z najlepszych pobudek. — Ten potwór nigdy, nigdy nie widywał Bessy inaczej jak tylko w mojej obecności lub któregoś z jej braciszków i siostrzyczek, a nie ma w Anglii dzieci bystrzejszych od Jacka i mojej kochanej Ellen! — zapewniała mnie oburzona pani Prior — i gdyby choć jeden z moich chłopców był dorosły, Walkingham nigdy by się nie odważył postąpić tak, jak postąpił — nędznik! Mój biedny mąż byłby mu wymierzył zasłużoną karę; ale cóż mógł zrobić w swoim zrujnowanym stanie-zdrowia? Och, wy mężczyźni, wy mężczyźni, panie Batchelor, jesteście bez zasad!

— Ależ, dobra pani — rzekłem — dość często przecież pozwalała pani Elżbiecie przychodzić do mnie.

— By porozmawiać z przyjacielem jej wuja, człowiekiem wykształconym, o tyle od niej starszym! Oczywiście, drogi panie! Któraż matka nie pragnie wszelkich korzyści dla swego dziecka? I komuż mogłabym ufać, jeśli nie panu, który zawsze był takim przyjacielem dla mnie i moich dzieci? — pyta pani Prior ocierając suche oczy rogiem chusteczki. Stoi właśnie przy moim kominku trzymając w ręku miesięczny rachunek dla mnie, napisany porządnym, staromodnym pismem i obliczony z tą rozrzutną szczodrością, którą zawsze stosowała w rozrachunkach między nami.

— Doprawdy! — powiedziała moja kuzynka, maleńka pani Skinner, która przyszła raz w odwiedziny do mnie, kiedy czułem się niezdrów, i obejrzała jeden z wymienionych dokumentów — doprawdy! Karolu, wypijasz więcej herbaty niż cała moja rodzina, choć nas siedmioro zasiada do stołu, a cukru i masła konsumujesz tyle co my — no, nic dziwnego, że chorujesz na woreczek żółciowy!

— Ale widzisz, moja droga, ja lubię bardzo mocną herbatę — powiadam — a ty pijesz niezwykle lekką. Zauważyłem to u ciebie na przyjęciach.

— To wstyd, żeby człowieka tak obrabowywać — zawołała pani S.

— Jak to miło z twojej strony, że mówisz zaraz o złodziejstwie, Floro! — odparłem.

— To mój obowiązek, Karolu! — wykrzyknęła kuzynka. — I chciałabym wiedzieć, kto jest ta duża, niewydarzona, ruda dziewczyna na korytarzu!

Ach! Jedyna kobieta, która kiedykolwiek posiadła to serce, nie nosiła imienia „Elżbieta"; choć przyznaję, że w pewnym momencie rzeczywiście myślałem, iż ta mała intrygantka, moja gospodyni, nie miałaby nic przeciwko temu, gdybym zaproponował, że uczynię z panny Prior panią Batchelor. Manię ową mają zresztą nie tylko kobiety biedne i potrzebujące, lecz także bogate. Dowiaduję się z najlepszych źródeł, że to swatanie odbywa się i w najwyższych kołach. Ach, kobieto, kobieto! Ach, ślubna żono! Ach, matko nadobnych córek! Z jakąż dziwną pasją pragniesz do wszystkich swoich tytułów dodać tytuł teściowej! Wiem, że gdy go już raz posiądziesz, przynosi ci on często jedynie gorycz i rozczarowanie. Zięć pewnie jest dla cie bie niegrzeczny, ten ordynarny niewdzięcznik! I córka się może buntuje, żmija bez serca! A jednak snujesz swe plany w dalszym ciągu i choć ze strony Luizy i jej męża spotkał cię jedynie zawód, będziesz próbowała zdobyć męża dla Jemimy i dla Marii, i nawet dla maleńkiej Tuptusi, która dopiero co w czerwonych trzewiczkach wyszła z pokoju dziecinnego. Kiedy ją widzisz w towarzystwie Tomcia, synka sąsiadów, gdy biją się o zabawkę lub wdrapują na jednego konia na biegunach, nie wątpię, że po niemądrej głowie chodzi ci myśl: „Czy tych dwoje malców zejdzie się za jakieś dwadzieścia lat?" I dajesz Tomciowi ogromny kawał ciasta, i kupujesz mu piękny podarunek na choinkę — wiesz dobrze, że tak robisz, choć jest on tylko niegrzecznym, hałaśliwym dzieciakiem, choć już pobił Tuptusię i zabrałjej lalkę, i doprowadził ją do płaczu. Pamiętam, że kiedy sam cierpiałem z powodu postępowania pewnej młodej kobiety w... w pewnej stolicy, której ozdobą jest dwór wicekrólewski, z powodu okrucieństwa jej i jej matki, o której sądziłem, że zostanie moją teściową — wrzasnąłem do przyjaciela, wygłaszającego akurat jakieś wiersze z Ulissesa Tennysona: — Na Boga! Warrington, jestem pewien, że gdy młode syreny zagięły parol na starego greckiego kapitana i jego załogę i wabiły go ruchami białych ramion i promiennymi uśmiechami, i schlebiały mu najsłodszymi głosikami — pewien jestem, mój panie, że z tyłu za skałami znajdowały się matki-syreny (z farbowanymi grzywkami i policzkami umalowanymi wodoodporną barwiczką) i wołały: „Halcjone, dziecko moje, teraz tę arię z Piraty! No, Glaukopis, kochanie, teraz popatrz ładnie na tego starego pana przy sterze! Bathykolpos, miła moja, tam na szczycie głównego masztu jest młody marynarz, który spadnie ci prosto, na kolana, jeżeli tylko na niego kiwniesz!"

I tak dalej, i tak dalej. — Zaśmiałem się dziko, z desperacją.. Ja bowiem także byłem na niebezpiecznej wyspie i odjechałem stamtąd szalony, wściekły, zasługujący na to, by nałożono mi kaftan bezpieczeństwa.

A więc, gdy białoramienna syrena imieniem Glorvina czarowała mnie swymi nadto kuszącymi spojrzeniami i śpiewem, nie dostrzegłem wówczas, lecz teraz wiem, że przebiegła matka namawiała do tego swe przebiegłe dziecię.

Opowiedziałem już na jednej z poprzednich, stron, jak to po śmierci kapitana urzędnicy i egzekutorzy zajęli jego mieszkanie; nie chcę też rozwodzić się dłużej nad tym obrzydłym tematem. Sądzę, że komornicy byli już w lokalu, nim Prior zeszedł z widowni, lecz on nie wiedział o ich obecności. Jeśli to ja musiałem okupywać się im, to nic wielkiego, tylko powiadam, że było nieładnie ze strony pani Prior przedstawiać mnie przełożonemu Bonifacego jako jakiegoś Shylocka. No — cóż! przypuszczam, że i inni panowie poza panem Karolem Batchelorem bywali w tym życiu przedmiotem oszczerstwa. Sargent i ja pogodziliśmy się później, a przyczyną naszego pojednania była panna Bessy.

— Słowo daję, mój kochany Batchelor — powiedział mi pewnego razu na Boże Narodzenie, kiedy to pojechałem w odwiedziny do swego dawnego college — nie wiedziałem, ile ci zawdzięcza moja... ahem!... moja rodzina. Moja... ahem!... siostrzenica, panna Prior, powiadomiła mnie o tym... ahem... jak wspaniałomyślnie postępowałeś wobec mojej biednej siostry i jej jeszcze bardziej nieszczęsnego męża. Umieściłeś mego drugiego... ahem!... siostrzeńca, wybacz, że nie pamiętam, jak ma na imię, w tej jakże jej tam... szkole wojskowej; udzielałeś przy różnych okazjach wydatnej pomocy pieniężnej rodzinie mej biednej siostry. Człowiek nie musi mieć wysokich stopni uniwersyteckich, by mieć dobre... ahem... serce; i słowo ci daję, Batchelor, ja i moja... ahem... żona jesteśmy ci szczerze zobowią zani.

— Powiem panu coś, rektorze — rzekłem — jest jedna rzecz, za którą powinien pan naprawdę być mi wdzięczny i na której dzięki mnie zarobił pan sporo pieniędzy.

— Wyznaję, że nie rozumiem cię — rzecze rektor, przybierając swą najwspanialszą minę.

— Wystarałem się panu i pańskiej małżonce o bardzo dobrą guwernantkę do dzieci, pobierającą minimalne wynagrodzenie — powiedziałem.

— Czy wiesz, jakie ciężary poniosłem już na rzecz tej mojej nieszczęsnej siostry i jej rodziny? — rzecze rektor i staje się czerwony jak jego kaptur. — Stanowiły one częsty temat pańskich rozmów — odrzekłem. — Bessy była u pana guwernantką...

— Boną. Nauczyła się łaciny i jeszcze wielu innych rzeczy dopiero wtedy, gdy znalazła się w moim domu! — woła przełożony.

— Boną na pensji pokojówki — mówiłem dalej, rozzuchwalony.

— Czy moja siostrzenica, czy... ahem... guwernantka moich dzieci uskarża się na to, jak ją traktuję w moim college? — woła przełożony.

— Drogi rektorze — spytałem — nie przypuszcza pan chyba, że kiedykolwiek dawniej wysłuchiwałemi jej skarg, czy też powtarzałem je?

A dlaczegóż czynisz to teraz, Batchelor, chciałbym wiedzieć? — rzecze przełożony w pasji, chodząc wielkimi krokami po gabinecie, pod portretami świętego Bonifacego, biskupa Budgeona i wszystkich nie żyjących, grubych ryb naszego college. — Dlaczego teraz, Batchelor, chciałbym wiedzieć?

— Dlatego, że choć po trzyletnim pobycie u pana panna Prior rozwinęła się ogromnie, jak każda kobieta w pańskim towarzystwie, drogi panie, i warta jest co najmniej o pięćdziesiąt gwinei rocznie więcej, niż pan jej płaci, nie byłbym pozwolił jej mówić, dopóki nie znalazła sobie lepszego miejsca. — To znaczy, że zamierza odejść?

— Pewien mój zamożny przyjaciel, który, nawiasem mówiąc, był kiedyŀ n członkiem naszego college, potrzebuje bony, i poleciłem mu pannę Prior za siedemdziesiąt gwinei rocznie.

— Proszę, a któż to taki ten członek mojego college, który da mojej siostrzenicy siedemdziesiąt gwinei? — pyta przełożony groźnie.

— Pamięta pan Lovela, tego studenta-gentlemana?

— Ten cukrownik — co to wydostał cię z wię...?

— Dobry uczynek zasługuje na odwzajemnienie — rzekłem śpiesznie. — Zrobiłem to samo dla niektórych członków pańskiej rodziny, Sargent!

Zaczerwieniony dyrektor, który chodził tam i z powrotem po gabinecie, szumiąc rozwianą togą i szarfami, zatrzymał się w marszu, jakbym go uderzył. Spojrzał na mnie. Zaczerwienił się jeszcze bardziej. Przesunął ręką po oczach.

— Batchelor — powiedział — przepraszam cię. To ja się zapomniałem; niech mi niebo przebaczy! Zapomniałem, jaki byłeś dobry dla mojej rodziny, mojej... ahem... skromnej rodziny i... i jak bardzo powinienem ci być wdzięczny za opiekę, którą w tobie znaleźli.

Gdy mówił, głos mu się całkiem załamał i oczywiście wszelka złość, którą żywiłem do niego, stopniała wobec jego skruchy. Rozstaliśmy się jak najlepsi przyjaciele. Nie tylko uścisnął mi rękę przy drzwiach gabinetu, ale odprowadził mnie aż do drzwi wejściowych i pożegnał się ze mną na ganku, sub Jove. Wychowawca Huckles (nazywaliśmy go za naszych czasów Highlow Huckles) i Botts (profesor języka trumperyjskiego), którzy akurat w tym czasie przechodzili przez dziedziniec, stanęli jak wryci ujrzawszy ten fenomen.

— Słuchaj no, Batchelor — pyta Huckles — nie zrobili z ciebie przypadkiem markiza?

—Dlaczego markiza, Huckles? — pytam ja z kolei.

— Sargent nigdy nie odprowadza do drzwi nikogo, kto nie mą przynajmniej tytułu markiza— rzecze Huckles przyciszonym szeptem.

— Albo kto nie jest piękną kobietą — powiada Botts (musi zawsze żartować). — Batchelor, mój podstarzały Tyrezjaszu, nie zmieniłeś ty się par hasard w śliczną panienkę?

— Idźże ty, niedorzeczny profesorze trumperyjski!— mówię na to. Ale zdarzenie to było omawiane nie tylko w jadalni tegoż wieczoru przy winie, lecz w całym college. Potem nastąpiły wypadki, z powodu których każdy spoglądał na sąsiada w zadziwieniu. Przez cały ten trymestr Sargent nie zaprosił naszego szlachetnego lorda Sackville'a (syna lorda Wigmore) do swego domu (ojciec lorda W., Duff, był, jak wiecie, piekarzem naszego college). Przez cały ów trymestr tylko dwa razy był niegrzeczny dla młodszego wykładowcy Perksa, i to tylko w bardzo umiarkowany sposób; a co więcej, swej siostrzenicy, kiedy wyjeżdżała, dał w prezencie suknię, błogosławieństwo, pocałunek oraz świetne świadectwo. Obiecał też posłać jednego z jej młodszych braci do szkoły — której to obietnicy, nie potrzebuję dodawać, święcie dotrzymał: ma bowiem dobre zasady ten Sargent. Jest niegrzeczny; jest źle wychowany; jest chyba bardziej pewny siebie niż ktokolwiek, kogo znam; jest bardzo zepsuty przez powodzenie; - ale jest wielkoduszny; potrafi przyznać, że nie miał racji; i o Boże, jakżeż ten człowiek zna grekę!

Chociaż mój zmarły przyjaciel — kapitan, nigdy, zdaje się, nic nie robił poza wydawaniem pieniędzy przeznaczonych na utrzymanie rodziny, jego obskurna obecność jakoś dobrze oddziaływała na cały dom.

— Mój drogi mąż utrzymywał jedność całej naszej rodziny — mówiła pani Prior trzęsąc chudą głową odzianą w obcisły wdowi czepiec. — Bóg jeden wie, jak nastarczę dla tych jagniątek teraz, kiedy go nie ma.

I rzeczywiście dopiero po śmierci tego podpitego pasterza, wilcy prawa rzucili się na jagnięta — łącznie ze mną, który już dawno wyszedłem z wieku jagnięctwa i sosu miętowego. Wpadli do naszej owczarni na Beak Street, powiadam, i spustoszyli ją. Cóż miałem robić? Czy mogłem opuścić tę wdowę z dziećmi w ich ciężkim położeniu? Wiedziałem, co to nieszczęście, i umiałem wspomagać nieszczęśliwych. Sądzę nawet, że podniecenie wywołane konfiskatą moich dóbr itd., bezczelne chamstwo osób, które objęły je w posiadanie — z jedną z nich o mało nie doszło do osobistej walki — i inne wypadki, które zdarzyły się w tym osieroconym domu, ożywiły mnie i rozproszyły częściowo apatię i rozpacz, dręczące mnie wskutek postępku panny Mulligan. Odprowadziłem zmarłego kapitana na jego. ostatnie mieszkanie. Moi dobrzy przyjaciele, drukarze „Muzeum", wzięli jednego z chłopców do swego kantoru. Dla Augusta znalazł się błękitny mundur, i para żółtych pończoch; a na widok dzieci przełożonego, spacerujących po ogrodach św. Bonifacego z jakąś ponurą starą boną, przyszło mi do głowy zaproponować mu, by wziął do siebie swą siostrzenicę, pannę Prior. Nigdy przy tym, broń Boże, nie pisnąłem jej wujowi ani słówka o pannie Bellenden i „akademii". Nagadałem nawet o niej sporo nacią ganych historii. Z jej błędami gramatycznymi dałem sobie radę dość gładko, biadając, że biedna matka Elżbiety była zmuszona pozwalać córce na przebywa nie w towarzystwie ludzi niewykształconych; dodałem, że Elżbieta, na pewno poprawi swą angielszczyznę w domu jednego z najwybitniejszych uczonych w Europie, oraz jednej z najlepiej wychowanych kobiet. Uczyniłem to, daję słowo, patrząc poważnie prosto w twarz tej niedokształconej, zarozumiałej pani Sargent i ufam w pokorze, że jeśli zapisano mi w rachunku to wielkie kłamstwo, anioł-rejestrator zechce łaskawie wziąć pod uwagę, że pobudka była dobra, choć twierdzenie niezgodne z prawdą. Ale nie sądzę, by ten komplement podziałał tak na madame Sargent, raczej pokusa dostania guwernantki prawie za darmo. Tak więc Bessy udała się do ciotki, poznała chleb zależności, piła z pucharu upokorzenia, jadła placek pokory i wychowywała swych wstrętnych kuzynków w miarę swych skromnych możliwości, przy czym obłudnie chyliła głowę przed wujem i pompatyczną ciotką-parweniuszką. Ona najlepiej wychowaną kobietą w Anglii, rzeczywiście! Ona, to próżne skąpiradło!

Matka Bessy bardzo niechętnie rozstawała się z owy, mi pięćdziesięcioma funtami rocznie, które córka przynosiła do domu z „akademii"; ale jej odejścia stamtąd niesposób było uniknąć. Miała tam miejsce jakaś kłótnia, o której dziewczyna nie chciała opowiadać. Ktoś wyrządził tam pannie Bellenden zniewagę, której panna Prior -zdecydowała się nie ścierpieć; albo może chciała opuścić teren, na którym spotkało ją nieszczęście, i spróbować zapomnieć owego indyjskiego kapitana? Pójdź, towarzyszko w cierpieniu! Pójdź, dziecię nieszczęścia, chodź tutaj! Masz tu starego kawalera, który zapłacze z tobą po społu!

Oświadczam, że panna Prior wchodzi oto nareszcie do pokoju. Twarz blada, płowa czupryna zaczesana do tyłu pod czarnym czepeczkiem; para niebieskich okularów, jako żywo! Obcisła, żałobna sukienka zapięta aż pod białą szyję; główka pokornie zwieszona: oto panna Prior. Ujmuje moją wyciągniętą rękę. Dyga z opanowaniem i odpowiada na moje liczne zapytania skromnymi półsłówkami. Odwołuje się wciąż do lady Baker o pouczenie lub potwierdzenie swych wypowiedzi. Cóż to! Czy te sześć lat niewolnictwa aż tak zmieniły szczerą, śmiałą dziewczynę, którą pamiętam z Beak Street? Jest wyższa i pełniejsza niż dawniej. Ma niezręczne ruchy i wysokie ramiona, ale figura jej jest z całą pewnością bardzo piękna.

— Czy panienka Cissy i panicz Popham będą jedli podwieczorek tutaj, czy w szkolnym pokoju? — pyta swego pana lokaj Bedford.

Panna Prior spogląda prosząco na lady Baker.

— W szk... — zaczyna lady Baker.

— Tutaj, tutaj! — wrzeszczą dzieci. — Tutaj o wiele przyjemniej. Tatusiu, przyślij nam owoców i innych rzeczy z obiadu! — woła Cissy.

— Czas przebierać się do obiadu — rzecze lady.

— Czy był już pierwszy dzwonek? — pyta Lovel.

— Tak, pierwszy dzwonek był i babcia musi już iść, bo przebieranie się do obiadu zabiera jej zawsze okropnie dużo czasu! — woła Pop.

I rzeczywiście, patrząc na lady Baker, znawca mógłby dostrzec, że lady jest osobą bardzo złożoną, której wdzięki wymagają wielkiej dbałości i zabiegów. Bywają takie popękane stare domy, przy których malarze, hydraulicy i inni naprawiacze stale mają coś do roboty.

— Mech pani będzie tak dobra zadzwonić! — powiedziała majestatycznym tonem do panny Prior, choć zdaje mi się, że sama stała najbliżej dzwonka.

Poskoczyłem do dzwonka i tam ręka moja spotkała się z ręką Elżbiety, posłusznej wezwaniu lady. Cofnęła się, dygnąwszy z powagą. Na dzwonek nadszedł lokaj Bedford (on też był moim dawnym przyjacielem) oraz podwładny mu pazik, młody Buttons.

Lady Baker wskazała palcem stos rzeczy leżących na stole i powiedziała do Bedforda:

—Bedford, powiedzcie, proszę, mojemu służącemu, żeby dał te rzeczy mojej pokojówce Pinhorn, która ma je zanieść do mego pokoju.

— Może ja je zaniosę na górę, droga lady Baker? -rzekła panna Prior.

Ale Bedford, spoglądając na swego podkomendnego, rzekł: — Tomaszu, powiedz Bulkeleyowi, służącemu wielmożnej pani, żeby zabrał rzeczy wielmożnej pani i oddał je pokojówce wielmożnej pani. — W głosie monsieur Bedforda dźwięczała nuta sarkazmu, a nawet parodii, lecz jego zachowanie było pełne głębokiej powagi i uszanowania.

Lady Baker podniosła się z godnością i z gestem ni to uprzejmości, ni groźby wyszła, a za nią pazik niosący pudełka, szale, paczki owinięte w papier, parasolki — i nie wiem, co tam jeszcze. Kochany Popham stanął na głowie, w chwili gdy babcia opuszczała pokój.

— Jak ty się zachowujesz! — krzyknęła mała Cissy (to kochane dziecię zawsze występuje w roli mentora wobec brata).

— Tak, jak mi się podoba — rzekł Pop i zaczął stroić do niej miny.

— Wiesz, który jest twój pokój, Batch? — spytał pan domu.

— Dawny pokój pana Batchelora, zawsze mieszka w błękitnym pokoju — rzekł Bedford patrząc na mnie bardzo serdecznie.

— Daj nam — zawołał Lovel — butelkę tego Sau...

— ...terne'a, który pan Batchelor tak dawniej lubił. Chateau Yquem. Dobrze! — rzecze pan Bedford. — Jak pan sobie życzy, żeby przyrządzić tego turbota, co go pan przywiózł? W sosie holenderskim? Gzy zrobić sałatkę z homara, którą lubi pan Bonnington? — pyta Bedford.

Pop tymczasem wspina się po plecach lokaja. Widać, że pan Bedford jest w tym domu osobą uprzywilejowaną. Ponieważ wszedł doń parę lat temu z mego polecenia i od tego czasu był wiernym służącym, lokajem i majordomem Lovela, Bedford i ja byliśmy zawsze dobrymi przyjaciółmi.

— Ale, ale, Bedford, dlaczego nie przysłano po mnie powozu do mostu? — zawołał Lovel. — Musiałem iść pieszo całą drogę do domu, z kijem do krokieta i bramkami dla Popa, z rybą w koszu i z tym pudłem lady.

— Hi, hi! — wyszczerzył zęby Bedford.

— „Hi, hi"! Niech cię diabli wezmą! Czego tam stoisz i zęby szczerzysz? Dlaczego nie przyjechał po mnie powóz, pytam? — ryknął pan domu.

— Pan sam wie, sir — rzekł Bedford. — Ona wzięła powóz. — I wskazał drzwi, przez które dopiero co odeszła lady Baker.

— Więc dlaczego nie dostałem faetonu? — zapytał pan Bedforda.

— Pańska mamusia i pan Bonnington wzięli faeton.

— I dlaczegóżby nie, proszę bardzo? Pan Bonnington jest kulawy; ja jestem cały dzień zajęty interesami. Chciałbym wiedzieć, dlaczego nie mieliby wziąć faetonu? — spytał Lovel odwołując się do mnie.

Kiedyśmy siedzieli i rozmawiali przed wejściem panny Prior, lady Baker zwróciła się do Lovela:

— Naturalnie twoja matka i pan Bonnington będą na obiedzie, Fryderyku?

— Naturalnie, będą — odparł Lovel z jakąś nadąsaną brawurą, której znaczenie dopiero teraz zaczynałem rozumieć. Rzecz miała się tak, że obydwie kobiety walczyły o posiadanie tego dziecka; któż jednak był owym Salomonem mającym orzec, której miało ono przypaść w udziale? Nie ja. Nenni. Nie wtrącam się. do mie swoich rzeczy. Dajcie mi wygodne życie, o mili przyjaciele, i przewieźcie mnie spokojnie na drugi brzeg.

— Niech pan lepiej idzie się przebrać — rzekł Bedford stanowczo, spoglądając na swego pana. — Pierwszy dzwonek był już przed kwadransem. Czy chce pan mieć do stołu rocznik 34?

Lovel zerwał się, spojrzał na zegar.

— Widzę, Batch, że jesteś całkiem gotów. Mam naidzieję, że zostaniesz jakiś czas, prawda? — Po czym zniknął, by włożyć czarne ubranie i sztywny gors. W ten sposób zostałem sam z panną Prior i jej młodymi wychowankami, którzy powrócili natychmiast do swych dziecinnych igraszek i kłótni.

— Moja kochana Bessy! — zawołałem wyciągając obie ręce — serdecznie jestem rad, że...

— Ne m'appelez que de mon nom paternel devant tout ce monde s'il vous plait, mon cher ami, mon bon protecteur! — rzekła pośpiesznie, bardzo dobrą francuszczyzną, składając ręce na piersi i dygając.

— Oui, oui, oui! Parlez-vous francais? J'aime, tu aimes, il aimel — krzyknął kochany panicz Popham.- O czym mówicie? O, jest faeton! — i mały głuptas wyskoczył przez otwarte okno na trawnik, a za nim siostra. My zaś ujrzeliśmy, jak po gładkiej dróżce zajeżdża pojazd wiozący państwa Bonnington.

Bessy podeszła do mnie. Tym razem nader chętnie podała mi dłoń, której odmówiła przed chwilą.

— Nigdy nie sądziłem, że, odmówisz mi podania ręki, Bessy — powiedziałem.

— Odmówić ręki najlepszemu przyjacielowi, jakiego kiedykolwiek miałam! — rzekła ściskając moją prawicę. — Ach, drogi panie Batchelor, cóż by ze mnie była za niewdzięcznica, gdybym tak uczyniła!

— Niechże zobaczę twoje oczy. Dlaczego nosisz okulary? Na Beak Street nigdy nie nosiłaś okularów — rzekłem. Widzicie, bardzo lubiłem to dziecko. Wkradła się w moje serce tysiącem miłych sposobów. Na skutek postępku pewnej osoby serce moje jest, być może, ruiną — jakimś Persepolis, panie, istnym Tadmor. Ale co z tego? Czyż pod jego strzaskanymi kolumnami żaden podróżny położyć się już nie może? Czy dziewczyna arabska nie może spocząć tam, aż ranek zaświta i karawana ruszy dalej? Tak, me serce jest Palmirą i niegdyś królowa mieszkała w nim. (O Zenobio! Zenobio! pomyśleć, że jakiś O'D... uprowadził cię niczym brankę!) Teraz jestem sam, sam na odludnej pustyni. Lecz mimo to, jeśli przyjdzie do mnie ktoś nieznajomy, znajdzie źródło ku ochłodzie swych znużonych stóp i schronienie w cieniu moim. Oprzyj na chwilę policzek o mój marmur, dziewczątko młode, a potem idź swoją drogą i zostaw mnie samego.

To czy coś podobnego pomyślałem sobie w chwili, gdy w odpowiedzi na moją uwagę „Niechże zobaczę twoje oczy", Bessy zdjęła okulary, a ja wziąłem je do ręki i spojrzałem na nią. Czemuż nie powiedziałem jej: „O moja kochana, dzielna Elżbieto! Kiedy patrzę w twą twarz, widzę, że sporo się nacierpiałaś. Oczy twoje są bezdennie smutne. My, którzyśmy dostąpili wtajemniczenia, rozpoznajemy członków naszego bractwa boleści. Oboje rozbiliśmy się na różnych okrętach i zostaliśmy wyrzuceni na ten oto brzeg. Pójdźmy ręka w rękę i znajdźmy gdzieś razem jakąś pieczarę i schronie nie." Dlaczego, powtarzam, nie powiedziałem jej tego? Byłaby poszła ze mną, pewien jestem. Bylibyśmy niejako na pół związani. Zamknęlibyśmy w naszych sercach ową komnatę, w której straszyły upiory, nie wspominalibyśmy o tym, zwalilibyśmy dzielący nas mur i popijalibyśmy w ogrodzie lekką herbatkę. Obecnie mieszkam na Pump Court. Tamto byłoby lepsze niż ta nędzna samotność i zatabaczona gospodyni, która mnie terroryzuje. Ale dla Bessy? No — cóż, może i dla niej byłoby lepiej.

Pamiętam, że te myśli przemknęły mi przez głowę, kiedy trzymałem w ręku jej okulary. I co jeszcze? Pamiętam, że dwa kanarki koncertowały bardzo głośno. Pamiętam głosy dwojga dzieci kłócących się na trawniku, skrzyp kół powozu po żwirze, a potem stary, dobrze znajomy, ochrypły głos mówiący mi nad uchem:— Ha, panie Batchelor, to pan tu? — I przebiegła twarz spojrzała na mnie spod starego kapelusza.

— To mama — powiedziała Bessy.

— A ja przyszłam zjeść podwieczorek z Elżbietą i z tymi kochanymi dziećmi. Pan będzie na obiedzie, kochany panie Batchelor! Wdzięczna jestem... wdzięczna za wszystkie łaski! Ach, Boże mój! Oto pani Bonnington, jako żywo! Droga pani, jak świetnie pani wygląda, jak dwudziestolatka! I drogi pan Bonnington! O, proszę pana! Niech pan pozwoli, niech pan pozwoli, muszę uścisnąć pańską rękę. Cóż za kazanie tej niedzieli! Całe Putney płakało!

Mała kobiecina wyciągnęła przed siebie chude ramiona i chwyciła tłustą dłoń zażywnego pana Bonningtona, kiedy ten wraz z poczciwą panią Bonnington wszedł do pokoju przez otwarte na ogród drzwi. Zdawało się, że kobiecina miała zamiar sprawować honory domu.

— A czyby pani nie poszła na górę nałożyć czepe czek? Boże mój, co za śliczna wstążka! Jak pani Bonnington dobrze jest w niebieskim! Zawsze tak mówię do Elżbiety — woła zerkając na paczuszkę, którą pani Bonnington niesie w ręce. Zamieniwszy ze mną przyjacielskie słowa przywitania, dama ta odeszła, by włożyć swój śliczny czepeczek, a za nią udała się jej mała szakalowata adiutantka. Zażywny pastor z zadowoleniem przyglądał się swej osobie w dużym lustrze.

— Pańskie rzeczy są w dawnym pańskim pokoju — szepnął mi do ucha Bedford. — Pewnie zechce pan pójść na górę oczyścić się trochę.

Musiałem tedy iść, choć właściwie sądziłem, nim Bedford się odezwał, że po przejażdżce na galerii putneyo-wskiego omnibusu nie potrzebuję się oporządzać, ponieważ odzież się przewietrzyła, a na moich młodocianych policzkach zakwitł świeży i przyjemny rumieniec.

Mój dawny pokój, jak go nazywa Bedford, był to ów przytulny apartament, z którego można wyjść na trawnik i który łączy się przez podwójne drzwi z salonem.

— Tu są pana książki, tu pański papier listowy — rzekł Bedford wprowadzając mnie do pokoju. — Moje oczy radują się, gdy widzę pana znowu, sir. Teraz pan może zapalić. Clarence Baker pali, kiedy przyjeżdża. Niech pan idzie i weźmie sobie do obiadu tego wina, które pan lubi. — I oczy poczciwca uśmiechają się do mnie dobrotliwie; kiwa głową i odchodzi, by dopilnować stołu. Zrozumieliście oczywiście, że ten Bedford był to mój dawny mały goniec z drukarni. Cóż za dziwny typ! Ja byłem dobry dla niego, a on był wdzięczny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

NASTĘPCZYNI CECYLII

Monsieur et honore Lecteur! Widzę tak wyraźnie, jak gdybyś siedział przede mną, pogardą malującą się na twym szlachetnym obliczu, kiedy czytasz me wyznanie, że ja, Karol Batchelor, po złodziejsku wtargnąłem do domeny WP. Edwarda Drenchera, członka Królewskiego Stowarzyszenia Lekarzy (tfu, ohydny konował, nigdy go nie znosiłem!) i otworzyłem, tudzież przeczytałem, pewien list stanowiący jego własność. Może zbłądziłem, lecz jestem szczery. Opowiadam o moich, przewinieniach; niektórzy ludzie siedzą cicho. Poza tym, dobry człowieku, zważ pokusę i straszliwą wiadomość, o tym piśmie, której dostarczyło mi już sprawozdanie Bedforda. Czy t o b i e byłoby miło, gdyby powiedziano ci, że wybranka twego serca bawi się nim, jak kot myszką, a sama nie ma serca lub oddała je innemu? Nie chcę przedstawiać żadnej kobiety jako jakiejś Robin Gray, i to tylko dlatego, że jej matka nalega, by wyszła za mąż wbrew woli. „Jeśli panna Prior — myślałem—woli tego skubacza szarpi ode mnie, czy powinienem jej przeszkadzać? Jest z całą pewnością młodszy i silniejszy ode mnie. Niektórzy uważają go za przystojnego. (Nawiasem mówiąc, zadziwiająca to rzecz u wielu kobiet, że w sprawach sercowych i nie umieją odróżnić, czy mężczyzna jest gentlemanem, czy nie, i najwidoczniej nie dbają o to). Być może, iż to właśnie wyższość mej fortuny i stanowiska społecznego każe Elżbiecie wahać się w wyborze pomiędzy mną a tym puszczającym krew, aplikującym pigułki i wyrywającym zęby rywalem. Jeśli tak jest i mam być wybrany jedynie ze względów pieniężnych, jakąż piękną mamy oboje perspektywę szczęścia w późniejszym życiu! Bierz szczepiciela ospy, dziewczyno, jeśli go wolisz! Wiem już, co znaczy nieszczęśliwa miłość. Ciężkie to, ale znieść to potrafię! Powinienem wiedzieć, muszę wiedzieć i będę wiedział, co jest w tym liście! „Myśląc tak, chodzę wielkimi krokami dookoła stołu, na którym leży list, oświetlony płomieniem świecy; wyciągam rękę, chwytam list... i — no tak, przyznaję się, tak — wziąłem go i przeczytałem.

Lub raczej, można powiedzieć, przeczytałem tę jego część, którą zgubił specjalista od puszczania krwi i wycinania odcisków. Był to tylko kawałek listu, ale, och, jakże trudny do przełknięcia! Grudka soli karlsbadzkiej nie mogłaby być bardziej obrzydliwa. Wyglądało (ze słów Bedforda), że eskulap, wsiadając do dwukółki, pozwolił temu skrawkowi papieru wyfrunąć z kieszeni; resztę przeczytał zapewne w obecności autorki. Bardzo być może, że podczas lektury trzymał i ściskał fałszywą dłoń, która skreśliła to pismo. Bardzo być może, iż pierwsza część cennego dokumentu zawierała komplementy pod jego adresem — z okropnego kontekstu sądzę, że tak było — komplementy dla tego sprzedawcy pijawek i bandaży, którego serce pragnąłem widzieć przekłute dziesięcioma tysiącami lancetów, czytając przymilny list zwodnicy do niego. Dokument brzmiał następująco: (Jakże głęboko każde jego słowo wryło się w me udręczone serce! Jeśli strona 3, będąca mniej więcej tym urywkiem listu, który miałem w ręku, była taka, jaka była — jakież musiały być strony nr 1 i 2?). Straszliwy dokument zaczynał się zatem jak następuje:

„...drogi pukiel włosów w medalionie, który wiecznie nosić będę na pamiątkę tego, który mi go darował" (Drogi pukiel włosów! Rzeczywiście! Obrzydliwa marchew! Powinna była się wstydzić nazywać to „drogim puklem włosów") „i któremu przebaczę wybuch złości, ponieważ myślę, że mimo swych wad lubi troszkę swoją biedną Lizzy. Ach, Edwardzie! jak mogłeś ostatnim razem tak się złościć na temat biednego pana B! Czy możesz sobie wyobrażać, że mogłam kiedykolwiek żywić coś poza szacunkiem córki dla tego poczciwego staruszka?" (Il etait question de moi, ma parole d'honneur. To j a byłem tym poczciwym staruszkiem!) „Znam go od czasów mego dzieciństwa. Był. w bliskich stosunkach z moją rodziną w dawnych, szczęśliwych latach; dom nasz był jego domem; muszę, powiedzieć, że był bardzo dobry dla nas wszystkich. Jeśli ma swoje próżnostki, ty niegrzeczny chłopcze, to czy on jest jedynym próżnym mężczyzną na świecie? Czy wyobrażasz sobie, że taki stary człowiek (stary półgłówek, jak go nazywasz, ty niedobry satyryku!) mógłby kiedykolwiek wywrzeć wrażenie na moim sercu? Nie, mój panie!" (Aha, więc jestem starym półgłówkiem, tak?) „Choć nie chcę i ciebie wbijać w próżność, ani żeby inni śmieli się z ciebie, jak ty śmiejesz się z biednego, starego pana B., sądzę, mój panie, że wystarczy ci popatrzeć w lustro, by stwierdzić, że nie powinieneś się obawiać takiego rywala. Myślisz, że on mi nadskakuje? Gdybyś tylko spojrzał na niego trochę gniewnie, uciekłby z powrotem do Londynu. Dziś, kiedy twój wstrętny pacjent ośmielił się usiłować schwycić mnie za rękę i kiedy natarłam mu uszu i odepchnęłam go na drugi koniec po koju — biedny pan Batch tak się wystraszył, że nie odważył się wejść do pokoju; widziałam, jak zerkał spoza posągu na trawniku i nie pokazał się aż do nadejścia służby. Biedak! Nie możemy wszyscy być tak odważni jak niejaki Edward, o którym wiem, że jest śmiały jak lew. Teraz, mój panie, proszę cię, abyś się nie kłócił z tym nieszczęsnym kapitanem o to, że był dla mnie niegrzeczny. Dowiodłam mu, że doskonale potrafię dać sobie radę. Poznałam tego obrzydliwca od pierwszej chwili, gdy go zobaczyłam, choć on nie przypomniał mnie sobie. Znałam go przed laty i pamiętam, że był tak samo niegrzeczny i wciąż pij..."

Na tym kończył się urywek listu. Po owym „pij" nic już nie było. Ale tego wystarczy, nie uważacie? Tej to kobiecie ofiarowałem serce łagodne a męskie, rzec mogę: dobre i czułe, ofiarowałem jej czterysta funtów rocznego dochodu z kapitału, a prócz tego dom na De-vonshire Street, Bloomsbury — a ona wolała Edwarda, przebóg! i niech dziesięć tysięcy tłuczków od aptekarskich moździerzy roztrzaska mą nieszczęsną głowę! Możecie sobie wyobrazić, jaką noc spędziłem po przeczytaniu tego świstka. Przysięgam wam, że niewiele spałem. Czuwając słyszałem bijące godziny. Leżałem wśród strzaskanych głowic i połamanych wiązań zwalonego pałacu, och, jakże pięknego i okazałego! — który zbudowałem sobie w wyobraźni. Siedziałem wśród gruzów własnego szczęścia, otoczony pomordowanymi zwłokami uciech domowych, wyśnionych w naiwności ducha. Tik-tak! Chwila za chwilą słyszałem na zegarze dzwoniące kroki bezsennego żalu. Nad ranem zapadłem w drzemkę i śniłem, że tańczę z Glorviną; obudziłem się raptownie, gdy Bedford zjawił się z wodą do golenia i zaczął otwierać okiennice. Kiedy ujrzał mą wymizerowaną twarz, pokiwał głową.

— A więc przeczytał pan, jak widzę, sir — powiedział.

— Tak, Dicku — jęknąłem wstawszy z łóżka. — Przełknąłem to. — I zaśmiałem się, mogę powiedzieć, szatańskim śmiechem. — I teraz, kiedy to się stało, żaden mak ani mandragora, ani wszystkie nasenne mikstury z jego apteki (niech go licho porwie!) nie będą mogły mnie uśpić przez dłuższy czas! — Ona nie ma serca, proszę pana. Nie zdaje mi się, żeby bardzo kochała tamtego — jęknął posępny lokaj.— To niemożliwe, skoro zna nas. — I mój towarzysz niedoli odchodzi postawiwszy, dzbanek z gorącą wodą. Nie pokrajałem brzytwą żadnej części swojej" osoby. Ogoliłem się z zupełnym spokojem. Zeszedłem zjeść śniadanie ze wszystkimi. Osobiście mam wrażenie, że byłem sarkastyczny i dowcipny. Uśmiechnąłem się bardzo uprzejmie do panny Prior, gdy weszła do pokoju. Nikt nie mógł wywnioskować z mego zachowania, że wewnątrz mnie coś było nie w porządku. Byłem jak jabłko. Czy można oglądać robaka żrącego rdzeń mego jestestwa? Nie, nie. Ktoś, zdaje się, stara Bakerowa, powinszowała mi dobrego wyglądu. Byłem jak uśmiechnięte jezioro. Czy można było sądzić, że pod niewzruszoną taflą, wśród jasnych nenufarów, gdzieś w chłodnej toni leży trup? —Kawałeczek kurczęcia z rusztu?

—Niej dziękuję. Ale wiesz co, Lovel, zdaje mi się że będę musiał dziś pojechać do miasta.

—Wrócisz na obiad, oczywiście?

—Wiesz — chyba nie.

—Ależ zawracanie głowy! Obiecałeś mi dzień dzisiejszy i jutrzejszy. Robinson, Brown i Jones przyjeżdżają jutro i musisz tu być, by ich poznać. — W ten sposób gawędzimy dalej.

Odpowiadam, uśmiecham się, mówię: „Owszem, pro szę bardzo, jeszcze filiżankę", albo: „Czy mogę prosić o pączek?" czy coś tam jeszcze. Lecz jestem umarły. Czuję się, jakbym leżał pod ziemią, pogrzebany. Życie, herbata, brzęk porcelany i pączki istnieją dalej, oczywiście; stokrotki rozwijają się i promienie słońca padają na trawę, pod którą leżę. Ach, Boże! to straszne. Czuję się tak bardzo, bardzo samotny. Jakie to wszystko dziwne! Nie należę już do świata. Skończyłem z nim. Jestem usunięty na bok. Duch mój jednak powraca i trzepoce się po świecie, z którym nie ma już nic wspólnego, a upiór mój przychodzi niejako i uśmiecha się nad mym własnym nagrobkiem. Tu leży Karol Batchelor, niekochany człowiek. Och, sam, sam, sam! Czemuś, o Przeznaczenie, zawyrokowało, że mam być bez towarzyszki? Powiedzcie mi, gdzie jest Żyd wieczny tułacz, bym mógł pójść i usiąść obok niego. Czy wakuje gdzie miejsce na jakiejś latarni morskiej? Kto wie, gdzie leży wyspa Juan Fernandez? Najmijcie okręt i zawieźcie mnie tam natychmiast. Pan R. Cruzoe, jeśli się nie mylę? Mój kochany Robinsonie, bądź łaskaw przekazać mi swą czapkę z koźlej skóry, spodnie i parasolkę. Jedź do domu, a mnie tu pozostaw. Czy wiecie, kto jest najsamotniejszym człowiekiem na ziemi? Ja! Ten kotlet, który właśnie zjadłem na śniadanie, to jagnię, które w zeszłym tygodniu brykało po łące (za murem, na którym wygrzewał się w słońcu nieświadomy swego losu ogórek, który miał pójść na sos do niego) — czy jagnię to, powiadam, było już z natury tak miękkie, bym mógł je spożyć? A serce moje? Biedne serce! Czy narodziło się tak miękkie po to tylko, by kobiety mogły je ranić? Więc jestem półgłówkiem, doprawdy? A ona zawsze nosić będzie „drogi pukiel" jego włosów, tak? Cha! cha! Ludzie w omnibusie spojrzeli podejrzliwie, gdy usłyszeli mój śmiech. Sądzili, że uciekłem nie z Putney, lecz z Hanwell. Uciekłem? Któż potrafi uciec? Pojechałem do Londynu. Poszedłem do klubów. Był tam oczywiście Jawkins i mam wrażenie, że perorował jak zwykle. Wsiadłem do drugiego omnibusu i wróciłem do Putney. „Wracam odwiedzić swój grób" — pomyślałem. Mówią, że zaraz po śmierci duchy bardzo lubią włóczyć się koło miejsc, które nawiedzały za życia; polatują tęsknie wśród - dawnych przyjaciół i towarzyszy i zapewne spodziewają się usłyszeć rozmowy i łzawe wspomnienia o sobie. Ale przypuśćmy, że wrócą i przekonają się, że nikt o nich nie mówi? Albo przypuśćmy, że Hamlet (ojciec, król duński) wróci i zastanie Klaudiusza i Gertrudę siedzących wygodnie nad kawałkiem zimnego mięsiwa czy czymś w tym rodzaju? Czy sytuacja zmarłego pana jako ducha jest w tej chwili bardzo przyjemna? Piejcie, koguty! Wschodź, słońce! Otwórz się, zapadnio! Allons: najlepiej z powrotem wskoczyć pod ziemię. Więc jestem półgłówkiem, tak? Jakże ciekawy był ten spacer pod górę, w kierunku domu. Jakże różne było wczorajsze Shrublands od tego, czym było dziś! Czy słońce straciło blask, kwiaty —krasę, żart — ostrze, a potrawa — smak? Przecież na Boga, czymże jest sama Lizzy: zwykłą sobie kobietą, z całą pewnością piegowatą, niepoprawnie tępą, bez najmniejszej iskierki humoru; a ty mówisz, Karolu Batchelor, że twoje serce biło kiedyś dla t e j kobiety? Pod ciosem, którym stał się przejęty list tej zimnej morderczyni, serce moje umarło, umarło bezpowrotnie. Pamiętam, po mej pierwszej śmierci, tej, której sprawczynią była Glorvina — za moją powtórną bytnością w Dublinie — z jakim dziwnym uczuciem przechadzałem się pod pewnymi drzewami w parku Feniksa, pod którymi miałem zwyczaj spotykać się z moją zwodnicą numer 1. Oto te same drzewa, oto ptaki śpiewają, oto ławka, na której siadywaliśmy; wszystko to samo, ale jakże odmienione! Listowie drzew było wówczas inne, o cudownie żywych barwach; ptaki wiodły rajskie pienia, ławka była usłana różami i świeżym kwieciem, które młoda miłość splatała w wonne girlandy wokół posągu Glorviny. Róże i świeże kwiecie? Reumatyzm i flanelowe kamizelki, niemądry staruszku! Listowie i pienia? O sentymentalny, głupcze! Posąg? Lalka, ty bajdurzący stary idioto! Lalka z różowymi policzkami i sercem wypchanym plewą. Powiadam więc, że w ów wieczór poprzedzający moją jazdę do Londynu i z powrotem do Putney zadano mi śmierć, a ów omnibus przewiózł mnie na drugi brzeg Styksu. Powracałem jako beznamiętny duch, pamiętający dni swego życia, lecz nie czujący już nic. Miłość umarła, Elżbieto! Przecież nawet gdy doktor przyszedł i zjadł obfity lunch, ja nie czułem gniewu. Wczoraj wymyślałem mu, nienawidziłem, byłem zazdrosny. Dziś nie czułem się rywalem, nie zazdrościłem mu powodzenia, nie pragnąłem zająć jego miejsca. Nie — przysięgam — ani cienia chęci zdobycia Elżbiety, gdyby nawet tego chciała. Wczoraj kochałem ją może, wczoraj miałem serce. Ech, mój miły panie czy pani! Siedzisz obok mnie przy obiedzie. Może jesteś ładna i robisz do mnie słodkie oczy. Rób sobie, rób. Nie krępuj się, proszę. Ale jeśli wyobrażasz sobie, że dbam choć krzynę o ciebie, o twoje oczy, o twoje śliczne włosy, o twoje sentymentalne słówka, rzucane śpiewnym głosem z ukosa, albo o twe pochwały wypowiadane mi w oczy (nie o nich), czy też o złośliwości, które mówisz za mymi plecami — ach, jakże się mylisz! Peine perdue, ma chere dame. Narządy trawienia są nadal w doskonałym porządku — ale serce? Caret.

Byłem bardzo uprzejmy dla pana Drenchera i doprawdy dziwię się, że w irytacji pozwoliłem sobie za stosować (w duchu) jakieś nieprzyjemne zwroty do tego najporządniejszego w świecie, solidnego i przystojnego młodego człowieka, którego kochają biedacy i który zdobył sobie uzasadnione zaufanie w szerokim kręgu pacjentów. Do panny Prior nie mówiłem nic oprócz uwag ó pogodzie i o kwiatach. Byłem grzeczny, swobodny, nader miły, lecz nie nazbyt wesoły, rozumiecie sami. Nie, przysięgam, że nie zauważylibyście ani drgnienia nerwu, ani najmniejszej zmiany w mym sposobie bycia. Byłem uważny dla obu starszych pań, słuchałem ich paplania; z uśmiechem wytarłem serwetką trzy ćwierci kieliszka Xęresu, który Popham wylał mi na spodnie. Ręczę, że nie domyślilibyście się, iż przed paroma godzinami przeszedłem ciężką operację wycięcia serca. Serca — ech! Widziałem, jak wargi panny Prior zadrżały. Choć żadne słowo nie padło, wiedziała doskonale, że jeśli chodzi o jej niedawnego uniżonego sługę, wszystko było skończone. Ona natomiast skrzywiła się boleśnie raz czy dwa razy. Gdy Drencher zajął się tym, co miał na talerzu, szare oczy rzucały mi przelotne spojrzenia, zdezorientowanej zachęty. Ona, mówię, skrzywiła się boleśnie; i daję wam słowo, że nic mnie nie obchodziło, czy była zasmucona, czy zadowolona, czy szczęśliwa, czy miała zawisnąć na szubienicy, I nie mogę dać lepszego, dowodu mej całkowitej obojętności w tym względzie jak ten, że napisałem dwa czy trzy wiersze malujące mą rozpacz. Ukazały się one, pamiętacie może, w jednym z ówczesnych roczników i przypisano je powszechnie jednemu z naszych najbardziej sentymentalnych młodych poetów. Pamiętam, że krytyki orzekły, iż były „nabrzmiałe wzruszeniem", „pełne namiętnego i poważnego uczucia" i tak dalej. Uczucia, rzeczywiście! Cha, cha! „Namiętne wybuchy zbolałego serca!" Namiętne trzy-po-trzy, mój zacny przyjacielu.

„Łzy" oczywiście rymują się z „bzy", „dziewczyna" z „jedyna", „włosy" z „rozpaczliwe ciosy" i tak dalej. Rozpacz doskonale może iść w parze z dobrym obiadem, zapewniam was. Włosy są fałszywe; serca także. Winogrona mogą być kwaśne, ale czerwone wino jest dobre, moi panowie. Czy sądzicie, że zamierzam wypłakać sobie oczy, ponieważ Chloe zwróciła swoje ku Strefonowi? Jeśli zauważycie w moich jakąś skłonność do płaksiwości, oby nigdy więcej nie mrugnęły do kieliszka dobrego wina.

Gdy doktor podniósł się mówiąc, że pójdzie zajrzeć do chorego dziecka ogrodnika, i rzucił tęskne spojrzenie na pannę Prior, zapewniam was, że nie poczułem ani drgnienia zazdrości, choć panna Bessy w samej rzeczy odprowadziła pana Drenchera aż na trawnik pod pretekstem przywołania Cissy, która wybiegła na dwór bez kapelusza.

— I cóż, lady Baker, kto miał rację, pani czy ja? — pyta dobroduszna pani Bonnington, kręcąc głową w stronę trawnika, gdzie zabawiała się ta para niewiniątek.

— Pani sądziła, że coś łączy pannę Prior z tym lekarzem — powiadam z uśmiechem. — To przecież nie był sekret, proszę pani?

— Tak, ale byli i inni, którzy uderzali do tej samej osoby — rzecze lady Baker i ona z kolei kręci głową w moją stronę.

— Pani ma na myśli mnie? — odpowiadam niewinnie jak nowonarodzone dziecię. — Jestem uodporniony, lady Baker, byłem już w ogniu i oparzyłem się dostatecznie, dziękuję bardzo. Jedna z przedstawicielek waszej uroczej płci zabawiła się przed laty moim kosztem; raz jeden zupełnie wystarczy, uprzejmie pani dziękuję. Powiedziałem to nie dlatego, by to miała być prawda; w istocie rzeczy było to przeciwieństwo prawdy; ale jeśli podoba mi się kłamać o moich własnych sprawach, proszę, dlaczegóżbym nie miał tego robić? A choć na ogół jestem bardzo prawdomównym człowiekiem, przecież gdy już kłamię, zapewniam was czynię to śmiało i dobrze.

— Jeśli, jak słyszę od pani Bonnington, pan Drencher i panna Prior mają się ku sobie, życzę szczęścia mojej starej znajomej. I panu Drencherowi życzę szczęścia z całego serca. Para wydaje mi się doskonale dobrana. On jest porządnym, zdolnym, przystojnym młodym człowiekiem, a pewien jestem, że wy, łaskawe panie, możecie zaświadczyć o jej szlachetności na podstawie tego, co o niej wiecie.

— Mój drogi Batchelor — rzecze pani Bonnington, mrugając i uśmiechając się ciągle — nie wierzę ani słowu z tego, co pan mówi, ani jednemu słowu!— I mówiąc to, ma minę niesłychanie zadowoloną.

— Och! — woła lady Baker — moja dobra pani Bonnington, pani stale bawi się w swatkę. Niech mi pani nie zaprzecza, wiem, że myślała pani...

— Och, proszę przestać! — woła pani B.

— Nie przestanę. Ona myślała, panie Batchelor, naprawdę myślała, że nasz syn, że mąż mojej Cecylii zakochał się w guwernantce. Niechby tylko spróbował! — I zwraca groźnie błyskające oczy ku portretowi nieboszczki pani Lovel, uśmiechającej się blado i żałośnie sponad harfy. — Co za pomysł, by jakakolwiek kobieta mogła zjawić się na miejsce tego anioła, rzeczywiście!

— Doprawdy, nie zazdrościłbym jej — rzekłem.

— Batchelor, czy chce pan przez to powiedzieć, że mój Fryderyk nie potrafiłby uszczęśliwić każdej kobiety? — krzyczy Bonningtonowa.— Ma dopiero trzydzieści siedem lat, wygląda bardzo młodo na swój wiek; jest przemiłym człowiekiem. Dziwię się, i to bardzo okrutnie, bardzo złośliwie z pańskiej strony, że pan nie zazdrości kobiecie, która by wyszła za mego chłopca!

— Moja droga, dobra pani Bonnington, zupełnie źle mnie pani zrozumiała — powiadam.

— Przecież kiedy żyła jego nieboszczka żona — ciągnie dalej pani Bonnington ze szlochem — wie pan, z jaką podziwu godną słodyczą znosił jej... jej... złe humory... niech mi pani daruje, lady Baker!

— O, proszę, niech pani znieważa mego zmarłego anioła! — woła Bakerowa — niech pani mówi, że syn pani powinien się ożenić i zapomnieć o niej, że tym drogim dziatkom powinno się kazać zapomnieć o matce. To była kobieta dobrze urodzona, kobieta z wychowaniem, kobieta z dobrego domu, i Bakerowie przybyli ze Zdobywcą, pani Bonnington...

— Słyszałem, zdaje mi się, że jeden z nich był na dworze faraona — wtrąciłem.

— I powiedzieć, że Bakerówna nie warta Lovela, to rzeczywiście ładna historia! Słyszysz, Clarence?

— Słyszę co, madame? — rzecze Clarence, który właśnie wchodzi. — Mówisz doszyć głoszno, ale niech mnie diabli, jeśli słyszę choć jedno sz-szłowo.

— Nieszczęsny chłopcze, znów paliłeś!

— Paliłem, oczywiście! — odpowiada Clarence ze śmiechem. — I byłem pod „Pięcioma Dzwonkami", i grałem partyjkę bilarda z jednym starym znajomym. — I zatacza się w stronę karafki.

— Ach, nie pij już więcej, moje dziecko! — woła matka.

— Trzeźwy jestem jak sędzia, mówię ci. Tak mało zostawiacie w butelce przy obiedzie, że muszę nalać sobie, póki mogę, prawda, Batchelor, stary chłopie? Mieliśmy wczoraj awanturę, co? Nie, to było z cukro wnikiem. Nie gniewam się, ty się nie gniewasz. Nikt nie ma urazy. Twoje zdrowie, stary!

Nieszczęsny jegomość wychylił swój kielich Xeresu i odrzucając włosy z czoła, rzekł:

— Gdzie guwernantka? Gdzie Bessy Bellenden? Kto to mnie kopie pod stołem, pytam się?

— Gdzie jest kto? — pyta jego matka.

— Guwernantka — Bessy Bellenden; to jej prawdziwe nazwisko. Znam ją od dziesięciu lat. Tańczyła w Teatrze Książęcym. Pamiętam ją w balecie. Chodziłem za kulisy. Diabelnie ładna dziewczyna! — bredzi podchmielony młodzian i gdy nieświadomy przedmiot jego złośliwej gadaniny wchodzi do pokoju, wykrzykuje znowu:

— Chodź tu i usiądź przy mnie, Bessy Bellenden! Matrony, wstały z wyrazem grozy na twarzach. .

— Baletnica! — woła pani Bonnington.

— Baletnica! — wtóruje lady Baker. — Czy to prawda, moja panno?'

— Słowik i Róża, he? — śmieje się kapitan. — Nie pamiętasz, ty i Fosbery w niebieskich sukienkach z czekinami? Ale zawsze była w porządku, ta Bellenden. Fosbery nie, ale Bellenden owszem. Zawsze ci to przyznam, Bellenden. Natarłaś mi uszu. Nie mam uraży, nie, nie, żadnej urazy! Przynieś jeszcze Xeresu, ty — jak ci tam — Bedford, lokaju, a zapłacę, co ci jestem winien.

I śmieje się dzikim śmiechem, całkiem nieświadomy efektu, który wywołał. Bedford stoi i wpatruje się w niego, blady jak śmierć. Biedna panna Prior jest biała jak marmur. Gniew, przestrach i zdumienie malują się na obliczach starszych pań. Okropna scena!

— Pan Batchelor wie, że robiłam to, aby pomóc rodzinie — mówi biedna guwernantka.

— Tak, na Boga! I nikt nie może powiedzieć o niej złego słowa — wtrąca Dick Bedford ze szlochem — ona nie ustępuje w uczciwości żadnej obecnej tu kobiecie.

— Proszę, a któż to pozwolił tobie się w to wtrącać? — woła pijany kapitan.

— A pan wiedział, że ta osoba była na scenie i wprowadził ją pan do domu mego syna? O, panie Batchelor, panie Batchelor, nie posądzałam pana o to! Proszę nie mówić do mnie, moja panno! — krzyczy wzburzona Bonningtonowa.

— Pan sprowadził tę kobietę do dzieci mojej umiłowanej Cecylii? — wykrzykuje druga matrona. — Wężu, opuść ten pokój! Pakuj manatki, żmijo! Wynoś się z domu w tej chwili. Nie dotykaj jej, Cissy. Chodź do mnie, mój promyczku. Odejdź, wstrętna nieszczęśnico!

— Ona nie jest żadna wstrętna nieszczęśnica. A kiedy chorowaliśmy, była dla nas bardzo dobra — wybucha Pop zanosząc się płaczem. — Pani nie odejdzie, panno Prior, moja kochana, śliczna panno Prior! Pani nie odejdzie! — I dziecko biegnie do guwernantki, zrasza jej szyję łzami i okrywa pocałunkami.

— Zostaw ją, Popham, mój ukochany promyczku! Zostaw tę kobietę! — woła lady Baker.

— Nie zostawię, ty stary potworze! I ona nie ode-eejdzie. I chciałbym, żebyście poumierały. O pani, moja kochana, pani nie odejdzie, tatuś' pani nie da! — krzyczy chłopiec.

— Och, Popham, jeżeli panna Prior była niegrzeczna, panna Prior musi odejść! — rzecze Cissy potrząsając główką.

— Mówi jak prawdziwe dziecko mojej córki! — woła lady Baker, a mała Cissy, rzuciwszy swój kamyk, przybiera minę, jak gdyby dokonała wielce cnotliwego czynu.

— Niech cię Pan Bóg błogosławi, paniczu Pop, zuch z ciebie, doprawdy! — rzecze pan Bedford. — Tak, jestem zuch, Bedford, i ona nie odejdzie, prawda? — woła chłopiec.

Ale Bessy pochyliła się ze smutkiem i ucałowała go.

— Owszem, muszę odejść, kochanie — rzekła.

— Nie ruszaj go! Odejdź stamtąd, chłopcze! Odejdź od niej w tej chwili! — wrzasnęły obie matki.

— Pielęgnowałam go, gdy chorował na szkarlatynę, a własna matka nie chciała zbliżyć się do niego — mówi Elżbieta łagodnie. — Niech mnie powieszą, jeśli tak nie było — łka Bedford — i niech cię Bóg bo-bo-błogosławi, paniczu Pop!

— To dziecko jest już i tak dość niedobre, samowolne i niegrzeczne! — wykrzykuje lady Baker. —Życzę sobie, moja pani, abyś nie kalała go jeszcze więcej!

— To okrutnie tak mówić do uczciwej kobiety, wielmożna pani — rzecze Bedford.

— Proszę, moja panno, czy i z lokajem jesteś zaręczona? — syczy matrona.

— U dziecka Maxwella nic poważnego: po prostu ząbki... Co się stało, na Boga? Kochana Lizzy, kochana panno Prior, co się stało?— woła doktor, który właśnie nadszedł z ogrodu.

— Nic się nie stało, tylko ta młoda kobieta ukazała nam się w nowym świetle — rzecze lady Baker. — Mój syn właśnie zakomunikował nam, że panna Prior tańczyła na scenie, panie Drencher; jeśli pan uważa, że taka osoba jest odpowiednim towarzystwem dla pańskiej matki i sióstr, które, jak mi się zdaje, uczęszczają do przybytku chrześcijańskiego kultu — życzę panu szczęścia.

— Czy to... czy to... prawda? — pyta doktor z miną osłupiałą.

— Tak, to prawda — odpowiada dziewczyna z westchnieniem.

— I nigdy mi o tym nie mówiłaś, Elżbieto? — jęczy doktor.

— Jest równie uczciwa jak wszystkie tu obecne kobiety — wola Bedford. — Oddawała wszystkie pieniądze rodzinie.

— To niesłuszne, żeś mi o tym nie powiedziała. To niesłuszne — szlocha doktor. I rzuciwszy jej straszne pożegnalne spojrzenie, odwraca się plecami.

— Słuchaj no, panie. Hej! Jak on się tam nazywa? Pigularzu! — wrzeszczy kapitan Clarence. — Wracaj, powiadam. Na honor, mówię ci, to porządna dziewczyna.

— Panna P. nie powinna była ukrywać tego przede mną. Moja matka i siostry są dysydentkami i mają bardzo surowe zasady. Nie mogę wprowadzać do swojej rodziny kogoś, kto... kogoś, kto... Do widzenia państwu — rzecze doktor i odchodzi wielkimi krokami.

— A teraz może pani spakuje rzeczy i również odejdzie? — ciągnie lady Baker. — Moja droga pani Bonnington, sądzi pani...

— Oczywiście, oczywiście, musi odejść! — woła pani Bonnington.

— Niech pani nie odchodzi, aż wróci Lovel, panienko. To nie są pani chlebodawczynie. Lady Baker nie płaci pani pensji. Jeśli pani odejdzie, ja także odchodzę. Macie! — woła Bedford i mamrocze jej coś do ucha o końcu świata.

— Odchodzicie także, to chwała Bogu, bezczelny człowieku! — wykrzykuje matrona.

— O, kapitanie Clarence, narobił pan ładnego bigosu! — powiadam ja.

— Nie wiem, o co, u diabła, ta cała awantura — rzecze kapitan bawiąc się pustą karafką. — To przecież do bra dziewczyna, ładna dziewczyna. Jeżeli chce tańczyć, żeby utrzymać rodzinę, czemu, u diabła, nie ma tańczyć, żeby utrzymać rodzinę?

— Właśnie polecam tej osobie, aby to nadal robiła— rzecze lady Baker odrzucając w tył głowę. — A teraz będę pani wdzięczna za opuszczenie tego pokoju. Słyszy pani?

Gdy biedną Elżbieta usłuchała tego rozkazu, Bedford rzucił się w jej ślady i wiem, że nie uszła pięciu kroków, a już ofiarował jej swoje oszczędności i wszystko, co posiadał. Wczoraj mogła była mieć moje. Ale oszukała mnie. Igrała ze mną. Wprowadziła mnie w błąd co do tego doktora Nie mogłem jej już ufać. Moja wczorajsza miłość umarła, powtarzam. Naczynie pękło i nigdy już nie będzie całe. Ona wiedziała, że wszystko między nami skończone. Wychodząc z pokoju, nie spojrzała na mnie ani razu.

Obie starsze panie — jedna, zdaje się, odrobinę przerażona swoim zwycięstwem — opuściły dom, i na ten raz wyjechały tym samym powozem. Młody maniak, przyczyna całego nieszczęścia, oddalił się chwiejnie, sam nie wiem dokąd.

Około czwartej biedna mała Pinhorn, pokojówka dzieci, przyszła do mnie, dusząc się nieomal od łez, i podała mi list.

— Ona odchodzi, a uratowała tym dzieciakom życie, naprawdę. I napisała tu do pana. I Bedford odchodzi. I ja też wymówię, żeby pan wiedział! — I zapłakana służąca oddala się, zostawiając mnie z listem w ręce, trochę przestraszonego.

„Drogi Panie", pisała Betty. „Niech mi będzie wolno skreślić parę słów podzięki i pożegnania. Udaję się do matki. Pewnie wkrótce znajdę nową posadę. Biedny Bedford, który ma zacne serce, powiedział mi, że oddał panu mój list do pana Drenchera. Spostrzegłam dziś rano, że pan wie wszystko. Mogę teraz powiedzieć tylko, że za pańską długotrwałą dobroć i przychylność dla mojej rodziny jestem na zawsze pańską oddaną i wdzięczną — E. P."

Tak: to było wszystko. Sądzę, że rzeczywiście była wdzięczna. Ale nie była szczera ani wobec mnie, ani wobec tego biednego lekarza. Gniewu nie odczuwałem, daleki byłem od tego. Miałem sporo szacunku, życzliwości, owszem, podziwu dla nieustraszonego dziewczęcia, które bardzo pogodnie i odważnie tak długo grało trudną rolę. Ale mój niemądry płomyczek miłości zapłonął i zgasł w ciągu jednego dnia; wiedziałem, że ona nigdy mnie nie pokocha. Przez tę posępną, bezsenną noc po przeczytaniu owego listu przemyślałem jej charakter i jej dzieje i zdałem sobie sprawę, że do tego życia pełnego podstępów i obłudy zmusiły ją okoliczności. Nie obwiniałem jej. W takich warunkach, z taką rodziną, jakże mogła być szczera i otwarta? Biedactwo! Biedactwo! Czy znamy kogokolwiek na wylot? Ach, Boże, jesteśmy prawie wszyscy bardzo samotni na świecie. Wy, którzy macie koło siebie kochających ludzi, trzymajcie się ich i dziękujcie Bogu. Pod wieczór udałem się do hallu. Stały tam jej biedne kuferki i tobołki, a nad nimi płakała mała pokojóweczka. Widok ten wzruszył mnie bardzo; zdaje mi się, że sam zapłakałem. Biedna Elżbieto! Z tymi oto skrzynkami zaczynasz na nowo samotną podróż swego życia! Dałem dziewczynie dwa suwereny. Wyjąkała wśród szlochów „Ojej" i wybuchnęła jeszcze rozpaczliwszym łkaniem. Dobre masz serduszko, mała Pinhorn!

— „Podjechać po pannę Prior?" Czyje to kufry tu stoją? — rzecze Lovel, wracający, z miasta. W tejże chwili nadjechały obie starsze panie.

— Czy nie widziałeś nas z omnibusu, Fryderyku? — woła lady przymilnie. — Całą drogę jechałyśmy tuż. za tobą.

— Jechałyśmy powozem, mój kochany — mówi pani Bonnington, nieco zdenerwowana.

— Czyje to kufry?. Co się stało? I czego ta dziewczyna płacze? — pyta Łovel.

— Panna Prior odchodzi — szlocha Pinhorn.

— Panna Prior odchodzi? Czy to pani robota, moja lady Baker? Czy twoja, matko? — rzecze pań domu groźnie.

— Odchodzi, mój miły, ponieważ nie może pozostać w tym domu — rzecze mamusia.

— Ta kobieta nie jest odpowiednim towarzystwem dla dzieciątek mego anioła, Fryderyku! — woła lady B.

— Ta osoba oszukała nas wszystkich, mój miły! — rzecze mamusia.

— Oszukała? Jak? Kogo oszukała? — mówi dalej pan Lovel, coraz to bardziej zapalczywie.

— Clarence, kochanie! Chodź tu, mój drogi! Opowiedz wszystko panu Lovelowi. Zejdź i opowiedz mu w tej chwili — woła lady Baker do syna, który właśnie pojawia się na korytarzu obiegającym hali.

— O co teraz znowu gwałt, proszę państwa? — I kapitan Clarence schodzi, obijając sobie kostki o kufry biednej Elżbiety i klnąc, jak to miał w zwyczaju.

— Powiedz panu Lovelowi, gdzie widziałeś tę... tę osobę, Clarence! A ty, mój panie, posłuchaj brata mojej Cecylii!

— Widziałem ją... widziałem ją w niebieskiej sukni z cekinami w Słowiku i Róży w Teatrze Książęcym. Diablo ładna z niej była dziewczyna! — rzecze kapitan.

— Oto masz, mój panie!

— Oto masz, Fryderyku! — wołają matrony jednym, tchem.

— I co z tego? — pyta Lovel.

— Litości! Pytasz, co z tego, Fryderyku? Czy wiesz, co to jest teatr? Powiedz pan Fryderykowi, co to jest teatr, panie Batchelor, i że moje wnuki nie mogą być wychowywane przez...

— Moje wnuki, dzieci mojej Cecylii - wrzeszczy druga — nie mogą być kalane przez...

— Cicho! — ja na to. — Czy możesz pan o niej powiedzieć choć jedno złe słowo, Baker?

— Nie. Tam do licha! Nigdy nie powiedziałem o niej złego słowa — rzecze kapitan. — Nie, niech mnie diabli, wiecie, ale...

— Ale przypuśćmy, że ja wiedziałem o tym przez cały czas? — pyta Lovel zaczerwieniwszy się. — Przypuśćmy, iż wiedziałem, że tańczyła, by zarobić na chleb dla rodziny? Że harowała i męczyła się, by utrzymać rodziców i rodzeństwo? Że i teraz ze swej pensji dalej im pomaga? Że strzegła moich dzieci w chorobie i niebezpieczeństwie? I dlatego mam ją wyrzucić za drzwi, tak? Nie, na Boga! Nie! Elżbieto! Panno Prior! Niech pani zejdzie! Niech pani tu zejdzie, błagam panią!

Guwernantka ubrana do wyjazdu pojawiła się w tej chwili na korytarzu obiegającym hall. Podczas gdy Lo-vel mówił dalej bardzo głośno i rezolutnie, ona zeszła, śmiertelnie blada.

Wdowiec podszedł do niej ogromnie podniecony i ujął jej rękę.

— Kochana panno Prior! — rzekł. — Kochana Elżbieto! Była pani najlepszą przyjaciółką moją i moich dzieci. Pielęgnowała pani żonę moją w chorobie, opiekowała się pani moimi dziećmi w gorączce i niebezpieczeństwie. Była pani podziwu godną siostrą i córką we własnym domu. I za to, za te wyświadczone nam dobrodziejstwa, moi krewni, moja teściowa, chciałaby wypędzić panią z mego domu! Tak nie będzie, na Boga, tak nie będzie!

Powinniście byli widzieć małego Bedforda, jak siedząc na kufrze guwernantki potrząsał kułakiem i krzyczał „hura" w chwili, gdy pan jego przemawiał. Donośne głosy i sprzeczka w hallu sprowadziły doń pół tuzina służby.

— Wynoście się wszyscy! — krzyczy Lovel i cała domowa ciżba oddala się, a na samym końcu Bedford, kiwając swemu panu głową z uznaniem, wycofuje się z pokoju.

— Pan jest bardzo dobry, uprzejmy i wspaniałomyślny, proszę pana — rzecze Elżbieta, blada, przykładając sobie chusteczkę do oczu. — Ale nie ciesząc się zaufaniem tych pań, nie mogę zostać, panie Lovel. Niech pana Bóg błogosławi za pańską dobroć dla mnie. Muszę jednak, proszę pana, wrócić do mojej matki.

Zacny człowiek obejrzał się groźnie na obie starsze kobiety i chwytając ponownie dłoń guwernantki rzekł:

— Elżbieto! Droga Elżbieto! Błagam. panią, niech pani nie odchodzi! Jeśli pani kocha moje dzieci...

— O, proszę pana! (po tym wykrzykniku muślinowa; zasłona zakrywa wzruszenie panny Prior i wyraz jej twarzy).

— Jeśli pani kocha moje dzieci — mówi wdowiec bez tchu — niech pani z nimi zostanie. Jeśli pani żywi pewne względy dla... dla ich ojca... (o Timantesie, gdzie twa chusteczka do nosa?) zostań pani w tym domu, nosząc miano, którego nikt nie będzie mógł kwestionować. Bądź jego panią.

— Jego kochanką — i to w mojej obecności! — wrzeszczy lady Baker. — Pani Bonnington, ta rozwiązłość jest potworna!

— Bądź moją żoną, kochana Elżbieto — ciągnie da lej wdowiec. — Czuwaj dalej nad dziećmi, które już nie będą sierotami bez matki.

— Fryderyku! Fryderyku! Czyż nie mają nas? — wrzeszczy jedna ze starych dam.

— Och, moja biedna, kochana lady Baker! — rzecze pani Bonnington.

— Och, moja biedna, kochana pani Bonnington! — rzecze lady Baker.

— Fryderyku, posłuchaj swojej matki! — błaga pani Bonnington.

— Swoich matek! — szlocha lady Baker.

I obie rzucają się na kolana, a ja słyszę głośne parsknięcie za drzwiami wiodącymi do pomieszczeń dla służby, gdzie niewątpliwie trwał na posterunku Bedford.

— Ach, Batchelor, kochany panie Batchelor, przemów pan do niego! — woła zacna pani Bonny. — Zaklinamy to dziecko, Batchelor, to dziecko, które pan znałeś już na uniwersytecie, kiedy był dobrym, łagodnym, posłusznym chłopcem. Pan ma wpływ na mego biednego Fryderyka. Użyj go na prośbę jego matki, która ma złamane serce, a będziesz miał moje b-bbłogosławieństwo.

— Moja dobra, kochana pani! — wołam, bo przykro mi widzieć zacną duszę w takim strapieniu.

— Poślijcie po doktora Straightwaista! Niech pan wpłynie na Fryderyka, by pohamował swój szał! — woła Bakerowa — inaczej ja oszaleję, ja, matka Cecylii, matka tego zamordowanego anioła.

— Anioła! Allons — mówię. — Od czasu gdy owdowiał, nie dała pani temu biedakowi ani chwili spokoju. Kłóciła się pani z nim bez przerwy. Wzięła pani w posiadanie jego dom, tyranizowała pani jego służbę, psuła pani jego dzieci. Naprawdę, lady Baker!

— Panie — woła lady — pan jest podłym, ordynar nym człowiekiem, pozwalającym sobie za wiele! Clarence, obij tego gbura!

— Nie — rzekłem. — Dziś niech nie będzie już więcej kłótni. I pewien jestem, że kapitan Baker nie zechce mi się naprzykrzać. Panno Prior, cieszę się ogromnie, że mój stary przyjaciel znalazł kobietę rozsądną, dobrego prowadzenia, zrównoważoną; kobietę, która przeszła wiele prób i znosiła je z wielką cierpliwością, która się nim zajmie i uczyni go szczęśliwym. Winszuję wam obojgu. Panna Prior tak dobrze znosiła niełaskę Fortuny,' że pewien jestem, że i łaskę znieść potrafi, gdyż to prawdziwa łaska Fortuny zostać żoną tak lojalnego, uczciwego, dobrotliwego gentlemana jak Fryderyk Lovel.

Po takiej przemowie, mogę to chyba powiedzieć, liberavi animam. Ani słowa skargi, jak widzicie, żadnej aluzji do Edwarda, ani jednej uszczypliwości, choć mogłem był wystrzelić niejeden straszliwy grot ze swego kołczanu i sprawić, że Lovel i jego wybranka wiliby się przede mną. Ale po co psuć zabawę? Czy będę mruczał i dąsał się nad pustą miską dlatego, ze mój towarzysz dostał kawałek mięsa? Zjedz go, szczęśliwcze, i dziękuj losowi! Czy nie byłbym się tą kością udławił, gdybym jej był spróbował? A poza tym przyzwyczaiłem się już do zawodów. Inni zdobywają nagrody, o które ja się ubiegam. Przywykłem dobiegać jako drugi w nużącym wyścigu miłości. Drugi? Ech! Trzeci, czwarty. Que scais-je? Najpierw, za młodych lat Bessy był kapitan z Bombaju. Był Edward. Jest Fryderyk. Dalej, Karolu Batchelor, nie wyrzekaj na los: bądź rad, że nadal pozostałeś Batchelorem. Moja siostra ma dzieci. BędĂ wy dla nich wujem, drugim ojcem. Czyż Edward o szkarłatnych faworytach nie został zdystansowany? Czyż biedny Dick Bedford nie przegrał wyścigu — biedny Dick, który nigdy nie miał szansy, a jest najlepszy z nas wszystkich? A poza tym, jak to zabawnie widzieć lady Baker zdetronizowaną: pomyśleć, że pani Prior będzie królować nad nią. Ta stara furia o fioletowej twarzy, Bakerzyca, nigdy już więcej nie będzie rządzić, wściekać się i deptać po ludziach. Musi spakować tobołki i pójść precz. Wiem, że musi. Toteż mogę naprawdę szczerze powinszować Lovelowi.

W tej samej chwili, jak gdyby po to, by spotęgować komizm tej sceny, któż to się zjawia, jak nie teściowa Nr 2, pani Prior, wraz ze swym chłopcem w błękitnym mundurku i dwojgiem czy trojgiem, pozostałych dzieci, które były zaproszone lub też same się zaprosiły, jak to miały we zwyczaju, na podwieczorek u dzieci Lovela. Młody Priorek trzymał pod pachą piękne wypracowanie, które przyniósł pokazać swemu protektorowi Lovelowi. Jego mama, całkiem nieświadoma tego, co zaszło, weszła ugrzeczniona, w starym spiczastym kapeluszu, z torbą, ową obszerną składnicą wszelkich zapasów, ze starym parasolem i zwykłym nudnym uśmieszkiem. Złożyła   ukłon obu matronom, podprowadziła swego niebiesko umundurowanego chłopca do pana Lovela, w którego biurze spodziewała się dla syna posady kancelisty i na którego surdut i kamizelkę miała zakusy, choć były jeszcze na jego grzbiecie, po czym od razu zabrała się do starszych pań.

— Łaskawa pani! Mam nadzieję, że pani zupełnie dobrze się czuje? (tu dyg) Kochana, dobra pani Bonnington! Przyszłam złożyć pani moje uszanowanie. To jest Luiza, łaskawa pani, ta duża dziewczyna, której pani tak łaskawie obiecała sukienkę. A to jest moja maleńka, pani Bonnington, do usług, a to mój wielki niebieski chłopak. Idź, porozmawiaj z kochanym, dobrym panem Lovelem, Gus, naszym kochanym, dobrym przyjacielem i opiekunem, synem i zięciem tych ko chanych pań. Niech pan popatrzy, proszę pana, oto jego wypracowanie; przynosi ono chlubę chłopcu w jego wieku, prawda, panie Batchelor? Pan to może powiedzieć, pan, który tak dobrze wie, co to jest pisanie. Moje uszanowanie panu... Elżbieto, Lizzy, moje kochanie! Gdzie twoje okulary?...

Tu urwała i spoglądając w przestrachu na całą grupę, na kufry, na zarumienionego Lovela, na bladą twarz guwernantki: — Boże litościwy! — rzekła. — Co się stało? Powiedz mi, Lizzy, co się tu dzieje?

— Czy to zmowa, proszę? —- rzecze wzburzona pani Bonnington.

— Zmowa, kochana pani Bonnington?

— Czy bezczelność? — drze się szanowna lady Baker.

— Bezczelność, łaskawa pani? Co... co się dzieje? Co znaczą te kufry, kufry Lizzy? Ach! — matka podniosła krzyk. — Nie wyrzuciliście tej biednej dziewczyny? O, moje biedne dziecko, moje biedne dzieci!

— Teatr Książęcy wyszedł na jaw, pani Prior — powiedziałem w tym miejscu.

Matka załamuje chude dłonie. —Ta biedaczka nie była winna. Chciała pomóc biednemu ojcu w nędzy. To ja zmusiłam ją do tego. O panie, moje panie. Nie odejmujcie chleba od ust tym biednym sierotom! — I niefałszowane łzy leją się strumieniem po jej pożółkłych policzkach.

— Dosyć tego — rzecze pan Lovel wyniośle — pani Prior, córka pani nie odchodzi. Elżbieta obiecała zostać ze mną i nigdy mnie nie opuszczać, już nie jako guwernantka, lecz jako... — i tu ujmuje pannę Prior za rękę.

— Jego żona! Czy to... czy to prawda, Lizzy? —. pyta matka bez tchu.

— Tak, mamo — rzekła potulnie panna Elżbieta Prior.

Na to stara kobieta rzuca na ziemię parasol i wydając przenikliwy okrzyk zamyka Elżbietę w objęciach, po czym podbiega do Lovela.

— Synu mój! Synu! — rzecze (niezła była mina Lo-vela na to powitanie, upewniam was). — Chodźcie tu, dzieci, chodźcie! Auguście, Fanny, Luizo, ucałujcie waszego kochanego brata, dzieci! A gdzie są twoje, Lizzy? Gdzie Pop i Cissy? Idźcie poszukać swoich małych siostrzeńców, moi kochani: Popa i Cissy, w szkolnym pokoju albo w ogrodzie. Oni teraz będą waszymi siostrzeńcami. Idźcie po nich, mówię.

Gdy młodzi Priorowie wyszli, pani Prior zwróciła się do dwu pozostałych matron i przemówiła do nich z niemałą godnością:

— Bardzo ciepło dziś na dworze, łaskawa pani. Panu Bonningtonowi musi być gorąco na kazalnicy, pani Bonnington. Ojej! Ten mały utrapieniec bije mojego Johnny na schodach. Przestańże, Pop! Jak my to zrobimy, żeby te dzieci nie kłóciły się ze sobą, Elżbieto?

Prędko, chodź do mnie, o zręczny rysowniku brytyjskich matron i wyrysuj mi miny lady Baker i pani Bonnington!

— Ładna heca, prawda, mój stary? — rzecze kapitan do mnie. — Lady Baker, moja miła, zdaje mi się, że ci nos wypadł z zawiasów.

— O Cecylio, Cecylio! Czy nie wzdrygasz się w swym grobie? — woła lady Baker. — Zawołaj moich ludzi, Clarence, zawołaj Bulkeleya, zawołaj moją pokojówkę! Dajcie mi odejść, mówię, z tego domu zgrozy!

I stara dama wybiegła do salonu, gdzie jęła wydawać z siebie nie wiem już jakie niezrozumiałe okrzyki i jęki przed owym spokojnym, nieruchomym, sztucznie uśmiechniętym portretem zmarłej Cecylii.

Teraz opowiem rzecz prawdziwą, którą poświadczyć mogą Lovel, jego wybranka, pani Bonnington i kapitan Clarence Baker. Otóż tedy, podczas gdy lady B. przemawiała do portretu Cecylii, jedna ze strun w harfie spowitej w całun z kordobańskiej skóry i stojącej zawsze w kącie pokoju p kła z głośnym „bong", które napełniło wszystkich obecnych przerażeniem. Wzburzenie lady Baker po tym wypadku było straszne; nie mam ochoty go opisywać, ponieważ nie chcę mówić o niczym tragicznym w niniejszym opowiadaniu, chociaż umiem pisać tragedie, jak tego dowiodą — sądzę — pewne moje sztuki (których zalet zazdrośni reżyserzy nigdy nie potrafili się dopatrzyć), gdy się ukażą w pośmiertnym zbiorze mych dzieł.

Bakerowa twierdziła zawsze, że w chwili gdy pękła struna harfy, serce jej pękło również. Ponieważ jednak żyła potem długie lata i być może jeszcze żyje, i ponieważ wielokrotnie pożyczała pieniędzy od Lovela, należy go oczyścić z oskarżenia, które ona stale przeciwko niemu wnosi: że przyśpieszył jej śmierć oraz zamordował swą pierwszą żonę Cecylię. „Harfę, co raz w pałacach Tary" tak żałośnie i nieudolnie brzdąkała, wyniesiono sam nie wiem dokąd, a portret Cecylii, choć usunięto go z honorowego miejsca (gdzie, jak możecie sobie wyobrazić, byłby w obecnych okolicznościach niezbyt a' propos), zajmuje bardzo poczesną pozycję w różowym pokoju na górze, w którym mieszkał podczas mego pobytu w Shrublands ów nieszczęsny młodzian Clarence.

Cały dom uległ przemianie. W hallu stoi piękna fisharmonia, na której Elżbieta bardzo pięknie grywa muzykę kościelną. Co do mego dawnego pokoju, spróbowalibyście przy obecnych rządach zapalić tam papierosa! Jest on teraz biblioteką; wisi w nim wiele pięknych i autentycznych portretów rodu Lovelów, jego angielskiej gałęzi z godłem w postaci wilczycy i mottem „Gare a la louve" oraz wspaniała pośmiertna podobizna portugalskiego oficera, nieżyjącego ojca Elżbiety (pędzla Gandisha).

Co do kochanej starej pani Bonnington, to możecie być pewni, że łatwo jej jest pogodzić, się z każdą żywą duszą, która okazuje jej uprzejmość, i z każdym układem stosunków, który przynosi szczęście jej synowi. Toteż Elżbieta zupełnie ją przekabaciła. Pani Prior niewątpliwie spodziewała się królować w Shrublands po detronizacji tamtych starszych pań. Ale bez wielkiej przykrości stwierdzam, że w tym względzie doznała zawodu. Doprawdy, ubawiłem się niemało, gdy już pierwszego dnia jej zamierzonych rządów — owego dnia, którego wydarzenia dopiero opisaliśmy — zobaczyłem, jak spokojnie i z jakim wdziękiem Bessy usunęła spod niej tron, na który stara pani właśnie się wdrapywała.

Pani Prior znała doskonale dom i wszystko, co się w nim mieściło; toteż gdy lady Baker odjechała z synem i orszakiem służby, Priorowa przetrząsnęła opustoszałe apartamenty, zbierając wszystko, co w pośpiechu pozostawiono: czerwone piórko z pokoju starszej pani, spinkę i butlę olejku do włosów — własność kapitana.

—- Teraz, kiedy oni odjechali, a sama z nim zostać nie możesz, kochanie, muszę być z tobą — rzekła, zszedłszy na dół do córki.

— Oczywiście, mamusiu, muszę być z tobą — rzecze posłusznie Elżbieta.

— A różowy pokój i niebieski, i żółty będą dla chłopców, a kretonikiem obity buduarek dla mnie; mogę ich wszystkich poumieszczać, ach, jak wygodnie!

— Ja mogę zamieszkać w pokoju Luizy, mamusiu — rzecze Bessy. — Nie wypada, abym tu w ogóle mie szkała — aż dopiero po wszystkim, wiesz. Albo też mogę pojechać do wujaszka, do college św. Bonifacego. Czy nie sądzisz, że tak będzie najlepiej, Fryderyku?

— Co tylko zechcesz, kochana moja Lizzy! — rzecze Lovel.

— I chyba trzeba będzie dokonać w domu pewnych przeróbek. Mówił pan coś o przemalowaniu, panie Lo-vel. Dzieci mogą pojechać do babci- Bonnington. A kiedy wrócimy, zawsze z radością powitamy pana, panie Batchelor, naszego najlepszego, starego przyjaciela. Prawda... e... Fryderyku?

— Zawsze, zawsze — rzecze Fryderyk.

— Chodźcie, dzieci, chodźcie na podwieczorek — woła pani P. rezolutnym głosem.

— Drogi Pop, nie odchodzę, to znaczy, tylko na parę dni, kochanie — rzecze Bessy całując chłopca — i będziesz mnie kochał, prawda?

— Dobra! — rzecze chłopak. A Cissy; gdy i do niej zwrócono się z tym samym apelem, powiedziała: — Będę kochała swoją drogą mamusię! — i zrobiła swej nowej macosze bardzo grzeczny dyg.

— Fred, sądzę, że lepiej, abyś odwołał jutrzejszy proszony obiad i zawiadomił tych panów — powiedziałem do Lovela.

— Chyba tak, Batch — rzecze ów.

— Albo może pan zje z nimi obiad w klubie? — mówi Elżbieta.

— Dobrze, Bessy.

— A kiedy dzieci skończą podwieczorek, odjadę z mamusią. Moje kufry są przecież gotowe — rzecze złośliwa Bessy. — A pan zostanie i zje obiad z panem Lovelem, prawda, panie Batchelor? — pyta dama.

Był to najbardziej ponury obiad w moim życiu. Żaden właściciel zakładu pogrzebowego nie mógłby mieć bardziej grobowej miny niż Bedford, kiedy nam usłu giwał. Próbowaliśmy rozmawiać o polityce i literaturze. Umyślnie piliśmy zbyt wiele. Nic nie pomagało.

—Niech mnie diabli wezmą, jeśli potrafię znieść to dłużej, Lovel — rzekłem, gdyśmy siedzieli bez słowa nad trzecią butelką. — Wrócą do miasta i prześpię się w swoim mieszkaniu. Byłem nią także niemało zajęty, to prawda. Za jej zdrowie i za szczęście was obojga — z całego serca.

Wychyliliśmy po kieliszku, po czym pożegnałem go. Był bardzo rad, że już odjeżdżam.

Bedford stał przy bramie, gdy mały powozik, zaprzęgnięty w kuca, podjechał po mnie.

— Niech pana Bóg błogosławi, sir — rzekł. — Nie mogę tego znieść. Odejdę także. — I potarł oczy rękami.

Ożenił się z Mary Pinhorn i oboje wyemigrowali do Melbourne, skąd trzy lata temu przysłał mi serdeczny list i elegancką złotą szpilkę ze swego dorobku.

W miesiąc później można było zobaczyć dorożkę przejeżdżającą z Tempie na Hanover Square, a w miesiąc i dzień po tym, można było przeczytać w „Post" i „Times" ogłoszenie: „We czwartek dn. 10 w kościele św. Jerzego na Hanover Square odbył się ślub WP. Fryderyka Lovela ze Shrublands w Roehampton i Elżbiety, najstarszej córki zmarłego kapitana Montagu Priora, K. S. F. Celebrował wielebny przełożony college św. Bonifacego, wuj oblubienicy".

Może kiedyś usłyszymy o Lovelu-Mężu, lecz tu następuje koniec Lovela-Wdowca. Valete et plaudite, dobrzy ludzie, którzyście byli świadkami tej komedyjki. Zapuśćcie kurtynę, zamknijcie loże, pogaście światła. Hej, dorożka! Jazda do domu, napijmy się herbaty i połóżmy do łóżka. Dobranoc, mili aktorzy. Wesoło nam było razem. Rozstajemy się ze wzruszeniem i odrobiną żalu w sercu, nieprawdaż?