Jókai Mór

WĘGIERSKI MAGNAT

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DZIWAK Z ROKU 1822

TARG O SKÓRĘ ŻYWEGO CZŁOWIEKA

U GROBU ROUSSEAU

MŁODE OLBRZYMY

KARIERA SŁAWNEJ ARTYSTKI

TEATRALNA BITWA

CHATAQUÉLA

KRÓL ZIELONOŚWIĄTKOWY

ROK 1825

PRZEKLEŃSTWO PEWNEJ RODZINY

KUSICIEL W ŚWIĄTYNI

„RACHUNEK WYRÓWNANY”

IMIENINY MAGNATA

NIEOCZEKIWANY ZWROT

MYŚLIWY W WILCZYM DOLE

SPOTKANIE

PEWNA KRAJOWA INSTYTUCJA

NIESZCZĘSNA KOBIETA

PRZYJACIÓŁKA

UROCZYSTOŚCI

KATUSZE

SZPIEG

NA ZEWNĄTRZ ŚWIATŁO, WEWNĄTRZ NOC

NIEBEZPIECZNY EKSPERYMENT

NIEMIŁE ODKRYCIA

ZOLTÁN KÁRPÁTHY

TAJEMNICZY ODWIEDZAJĄCY

OSTATNIA WOLA

POŻEGNANIA

CO SIĘ MÓWI W WIELKIM ŚWIECIE

POSŁOWIE DO „WĘGIERSKIEGO MAGNATA”

WĘGIERSKI MAGNAT

Jókai Mór

DZIWAK Z ROKU 1822

Pogoda na bezkresnej puszcie jest obrzydliwa, niebo zaciągnięte chmurami, ziemia grząska, od dwóch tygodni leje, jakby nastał potop; strumienie wezbrały i wystąpiły z brzegów, miast pszenicy na polach wybujała trzcina, a tam, gdzie zwykle rośnie złotodajna kukurydza, do orki przystąpiły bociany, a dzikie kaczki zakładają gniazda.

— Zaczęło lać na świętego Medarda, więc potrwa ze czterdzieści dni, a jeżeli naprawdę tak długo potrwa, to nie wyobrażam sobie, by znalazł się jakiś Noe, który zdoła z tego potopu uratować i ludzi, i bydło!

Ta smętna uwaga wyszła z ust imć pana Pétera Búsa, który zrządzeniem niełaskawego losu skazany był na wykłócanie się z podróżnymi nadjeżdżającymi Kalwaryjską groblą w szlachetnym komitacie Szaboles, jako że był właścicielem karczmy „Pod Złamanym Dyszlem”.

Zajazd przy grobli był jedynym schronieniem dla przejezdnych. A nazwy swej nie zawdzięczał dawnym pokoleniom gospodarzy, lecz własnym zasługom, gdyż każdy pojazd, który tu dotarł, musiał mieć coś połamanego.

A co dopiero w taką psią pogodę, kiedy rozwierają się śluzy niebieskie i człowiek się zastanawia, czemu tu, na ziemi, nie ma żadnych śluz: może by się wówczas nie tworzyły jeziora po obu stronach grobli i woda nie podmywałaby jej od spodu, a ten, kto na własną zgubę postanowił tędy jechać, nie utknie w błocie na amen — o ile na własnych plecach nie doniesie swego pojazdu.

Zbliża  się wieczór. Imć pan Péter Bús powrócił właśnie z konnego objazdu swojej posiadłości: coś do siebie mruczy, ale trudno go zrozumieć, bo nie wyjął fajki z gęby. Widocznie fajka po to została wynaleziona, żeby człowiek, mając zatkane usta, nie mógł zbytnio przeklinać.

— W diabły poszło wszystko siano w stogach, pszenica legła, też ją diabli wezmą. Taka strata, jakby sto tysięcy piorunów gruchnęło w moją gospodarkę!

Tu należy wspomnieć, że odmierzanie wina nie jest głównym zajęciem imć pana Búsa, albowiem pięknie sobie gospodarzy, a prowadzenie karczmy to jakby dodatkowa synekura.

Kiedy tak stał i zżymał się, na progu pojawiła się kobieta, z której wyglądu trudno było osądzić, czy to małżonka, czy też sługa: wskazując odległy koniec grobli od strony Cisy, powiedziała:

— Jakaś kareta ku nam jedzie.

— Tego tylko brakuje, żeby się goście zwalili. Istny dopust boży! — warknął karczmarz i nawet nie spojrzał we wskazanym kierunku. Miast tego wszedł d,o kuchni, żeby przy piecu rozwiesić przemoczony kożuch, i tam dokończył swej myśli: — Pewnie za żadne pieniądze nie będę mógł kupić chleba, jak się nasz skończy. Nie ma takiego gościa, dla którego . chciałbym głodować.

W końcu jednak przetarł zapoconą szybę i wyjrzał przez okno: rzeczywiście groblą sunęła kareta zaprzężona w czwórkę pocztowych koni. Uspokajająco machnął ręką i jakby chcąc samego siebie pocieszyć powiedział:

— E, dzisiaj tu nie dotrze.

Po tych słowach usiadł w progu z fajką w kącie ust i ze spokojnym zadowoleniem patrzył, jak czwórka koni z ciężkim powozem biedzi się i męczy na długiej grobli. Masywna kolasa na wysokich resorach podskakiwała i kolebała się, jakby w każdej chwili miała runąć na bok, ale dwaj ludzie po obu stronach podtrzymywali ją, a przy głębszych wybojach to jeden, to drugi własnym ciałem obciążał stopień; kiedy zaś koła zapadały się po osie w błoto i wszystkie cztery konie ustawały, najpierw krzykiem je popędzali, potem zaś łopatami i drągami podnosili koła, oskrobywali ze szprych zwały błota, aż wreszcie pojazd triumfalnie ruszał z miejsca, żeby przejechać kilka kroków.

Imć pan Péter Bús przyglądał się tym zmaganiom ze współczuciem, a krzyki i trzaskanie bata chwilami dochodziło jego uszu. Nie przejmował się jednak. W stajni miał co prawda czwórkę koni, które migiem by wyciągnęły z błota zmierzającego tu gościa, ażby iskry poszły. Ale po co? Jeśli w księdze Przeznaczenia napisano, że kareta szczęśliwie dotrze do zajazdu, to i tak dojedzie, jeśli natomiast postanowione jest, iżby w błocie utknęła i na grobli doczekała świtu, tak się stać powinno i nie należy krzyżować dróg Opatrzności.

Wreszcie na samym środku grobli wszystkie cztery koła tak ugrzęzły w błocie, że ciężkiej karety nie można było ruszyć ani naprzód, ani w tył.

Ludzie ochrypli, popręgi i rzemienie popękały, konie pokładły się w błoto, a na dworze niezgorzej już pociemniało. Imć pan Péter Bús z ulgą wystukał na dłoń popiół z wygasłej fajki. Bogu niech będą dzięki, dziś żaden podróżny już tu nie zajedzie! Aż mu się lekko zrobiło na duszy, kiedy powstawszy rzucił okiem na pustą szopę przeznaczoną dla cudzych pojazdów, w której kury przekomarzały się o najlepsze miejsca na noc. Sam gospodarz ze swoą czeladzią też się ułożył do snu, jako że świece drogo kosztują, nawet i ogień pod blachą kazał wygasić. Leżąc  na rozłożonym kożuchu i pykając z ostatniej fajki dumał sobie nad głupotą tych, którzy w taką psią pogodę wyruszają w drogę.

...Podczas gdy imć pan Péter Búsa błogo zasypia ufny w opiekę Pana, nad jego domostwo nadciąga niebezpieczeństwo — ale z innego kierunku. Od strony Nyiregyházy nie ma co prawda grobli, toteż woda przelewa się swqbodnie, jak ją najdzie ochota. Obcy, który by zabłądził naftę podmokłą równinę, niech od razu spisze testament, bo na pewno przepadnie w bagnach. Kto jednak zna ich tajemnice, łacniej tędy przejedzie, niźli bitą drogą; tacy zaś woźnice, którzy dłuższy czas parali się w tych stronach zbójnictwem, dobrze wiedzą, kędy biegną zakręty twardych pagórkowatych gruntów, a gdzie ciągną się moczary, toteż nawet późną nocą potrafią przejechać każdym wozem. .

Musiało już być blisko północy, gdyż koguty w zajeździe „Pod Złamanym Dyszlem” zaczęły jeden przez drugiego piać, kiedy na rozlewisku zamajaczyła jakaś poświata. Był to blask dwunastu pochodni w rękach konnej czeladzi otaczającej karetę i furmankę.

Pierwsza jechała furmanka, za nią dopiero kareta, bo jeśli na większej wyrwie furmanka się wywróci, to stangret zdąży ominąć niebezpieczne miejsce. Jeźdźcy z pochodniami to hajducy, ubrani jednakowo w przedziwne uniformy: wysokie kołpaki przybrane pękami końskiego włosia, czerwone kurtki szamerowane żółtym pasamonem, na ramionach peleryny z wilczej skóry dla ochrony przd deszczem. W olstrach przy siodłach każdy ma wetknięty toporek i po dwa pistolety. Do pasa strój jest niezgorszy, ale spod szkarłatnego dolmana wyglądają przykrótkie zgrzebne portki o wystrzępionych nogawkach. Przyjrzyjmy się z kolei furmance: ciągną ją cztery małe, ale silne koniki o długich grzywach niemal sięgających wody, a lejce trzyma stary furman o wyglądzie rozbójnika. Dzielny człek spokojnie sobie drzemie, bo przecież konie dobrze znają drogę; budzi się dopiero wtedy, kiedy czuje szarpnięcie lejców. Wówczas ostro trzaska z bata i na dokładkę rzuca kilka przekleństw.

Na furmance znajduje się dziwne towarzystwo. Siedzenia w głębi są co prawda nie zajęte, ale tuż za woźnicą, plecami do niego zwróceni, siedzą dwaj mężczyźni o niezwykłym wyglądzie. Co to za jedni? Trudno to od razu określić, gdyż owinęli się w obszerne opończe z kapuzami, które dokładnie osłaniają twarze, a poza tym śpią. Kiwają się to w prawo, to w lewo, czasem tylko któryś nagle podnosi głowę albo też obaj jednocześnie, zależnie od tego, czy na wyboju rzuca ich o kozioł, czy też zderzają się głowami. Przez chwilę siedzą prosto, jakby zebrali energię i mówili: teraz już naprawdę nie zasnę! — ale w następnej minucie znowu im się oczy kleją.

Tylna część furmanki okryta jest płachtą, której wybrzuszenia wskazują, że się tam coś kryje. Chwilami płachta się porusza... a więc to jakieś żywe stworzenie, i z szacunku dla niego dwaj drzemiący panowie zajęli gorsze miejsca; wreszcie, po dłuższym mocowaniu się z płachtą, tajemnicza postać wysuwa się spod niej — jest to niezwykle piękny chart. A więc jemu należy się pierwszeństwo! I chyba o tym wie. Unosi się teraz na przednich łapach i dostojnie ziewa, potem długą łapą drapie się w szlachetne uszy, potrząsa obrożą ze stalowych kółek, które dźwięcznie brzęczą, a kiedy impertynencki nocny giez pragnie na siłę zawrzeć z nim znajomość, wszczyna z nim gniewny dyskurs i kłapiąc groźnie zębami usiłuje go schwytać. Ta zabawa okazuje się nudna, więc kieruje uwagę na śpiących towarzyszy podróży; kiedy wyższemu z nich głowa przez sen opada naprzód, krotochwilnie nastrojony chart uderza go łapą w policzek. Tamten burczy przez sen: „Niech mi jaśnie pan nie dokucza!”

Zajrzyjmy także do karety.

Zaprzężona jest w pięć pełnokrwistych ogierów, które z fantazją potrząsają ozdobnymi naczółkami; konie idą dwa przy dyszlu, trzy na przedzie, i te mają u szyi zawieszone dzwonki, żeby jadący z przeciwka w czas usłyszał hałas i zdążył ustąpić z drogi.

Na koźle siedzi stary stangret w bekieszy podbitej futrem, a obowiązuje go jedna jedyna instrukcja: pod żadnym pozorem nie wolno mu się obejrzeć za siebie, bo dostanie kulą w łeb.

My jednak nie obawiamy się kuli, zajrzyjmy więc do środka. Pod daszkiem siedzi starszy mężczyzna okutany po szyję w wilczą opończę, z nasuniętą na uszy karakułową czapą.

Nie widać z niego nic poza twarzą, ale jej rysy i same oczy zdolne są wprawić w zdumienie patrzącego; z tych oczu wygląda zbłąkana dusza, która być może powołana była do wielkich i ważkich spraw, ale zrządzeniem losu człowiek ten został skazany na takie otoczenie i samotność, że niezwykłości szukał w małych rzeczach: teraz spogląda przed siebie nieruchomo, jakby zapatrzony w samego siebie. Twarz jest nalana, groźne brwi i zmierzwiony wąs robią w pierwszej chwili odpychające wrażenie, spojrzenie jest bezbarwne, a szlachetne skądinąd rysy wykrzywiają się w zaskakujące grymasy. Gdyby się jednak lepiej przyjrzeć, to stopniowo można się pogodzić z każdym szczegółem tej twarzy. Szczególnie gdy powieki opadną i sen wygładzi bruzdy, nabiera ona tak czcigodnego, patriarchalnego wyglądu, że każdemu mimo woli przychodzi na myśl własny ojciec. Jeszcze bardziej zaskakujący jest widok dwóch wiejskich dziewcząt, ciasno przytulonych z obu stron do starego mężczyzny, a poważne, wprost zatroskane twarze świadczą, że ich obecność u boku starca nie jest żadnym nieprzystojnym figlem.

Stary człowiek marznie w zimną, wilgotną noc, wilcze skóry nie są w stanie go ogrzać, toteż posadzono przy nim owe wiejskie dziewczyny, aby promieniowanie ich młodości udzielało ciepła stygnącemu ciału.

Człowiek ten żył za prędko i przestał żyć, zanim jeszcze umarł; teraz jest już tylko żywą zjawą, otępiałą i skostniałą, która powraca do życia tylko wtedy, kiedy jakaś nowa podnieta, nowe odurzenie, jakaś szalona, niezwykła myśl albo nowy pomysł obudzi ją z duchowego letargu.

Teraz także wyruszył ze swego odległego zamku tylko dlatego, że nie mógł zasnąć i nic mu nie sprawiało radości, aż nagle przyszło mu do głowy, żeby pojechać do karczmy „Pod Złamanym Dyszlem” i nawymyślać imć panu Péterowi Búsaowi; z góry bowiem wiadomo, że się pokłócą, bo karczmarz będzie wściekły za obudzenie w nocy i będzie klął, że żądają od niego jadła i trunków. W końcu każe hajdukom porządnie go wychłostać. A że karczmarz jest szlachcicem, więc za ten figiel przyjdzie zapłacić parę tysięcy forintów, ale zabawa warta jest takiej ceny.

Kazał więc pobudzić służbę i podstawić zaprzęgi, po czym z zapalonymi pochodniami wyruszył w środku nocy z hajdukami na przełaj przez rozlewiska; kazał załadować napoje i jadło, żeby po całej zabawie z karczmarzem urządzić ucztę. Nie zapomniał też o zabraniu trzech istot, które go zawsze najlepiej zabawiały, a które teraz jechały furmanką: jedna to ulubiony chart, druga — Cygan-trefniś, trzecia— poeta-lizus. Cała trójka zgodnie się mieści na furmance.

Dziwna karawana podąża w mokrą i zimną noc, prychające konie otoczone wieńcem iskier z pochodni rozpryskują płytkie rozlewisko, pochód sunie prosto ku zajazdowi „Pod Złamanym Dyszlem", którego wysoki dach nad sporym pagórkiem w nocnym mroku sprawia z daleka złudne wrażenie zamczyska.

Zajechali pod bramę i podróżny nakazał jednemu z hajduków obudzić karczmarza i przemówić do niego jak do prostego chłopa.

Tymczasem szlachetnie urodzony imć pan Péter Bús sławny był z tego, że nie potrzeba było wielu zabiegów, by z niego wydobyć fajerwerk grubiaństw, a niczym tak łatwo nie sypał, jak przekleństwami; wystarczało krzywe spojrzenie, by się do kogoś przyczepił, albo by czyjaś twarz mu nie przypadła do gustu; kto zaś sprzeciwił się jego zdaniu lub w rozmowie pominął nazwanie go „waszmością”, wylatywał nagle za drzwi, jakby jego noga nigdy w karczmie nie postała; zamachu w formie odezwania się do niego per „słuchajcie no, karczmarzu" dokonało jeden jedyny raz dwóch sprawnych w biegu żaków; ale i oni zawdzięczali wyjście cało z opresji tylko temu, że ukryli się w szuwarach, gdyż obrażony karczmarz popędził za nimi konno, chcąc ich zadźgać widłami.

Tak więc naszego dzielnego imć pana Pétera Búsa obudził jeden z hajduków, poprzedzając krzyk gwałtownym waleniem w okiennice:

— Wstawajcie no, karczmarzu, i to żywo! Wyłaźcie z betów i spieszcie memu panu posłużyć!

Te słowa poderwały imć pana Búsa z łóżka, chwycił siekierę i tak go zamroczyła wściekłość, że zamiast do drzwi — rzucił się na komodę.

Wyjrzał jednak przez okno i spostrzegł liczną czeladź z pochodniami, toteż od razu się domyślił, kto do niego zajechał. Odgadł, że chciano go dla zabawy rozsierdzić, postanowił zatem, że nie da się wyprowadzić z równowagi.

Odwiesił siekierę na hak, wcisnął na głowę baranią czapę, zarzucił na ramiona kożuch i wyszedł na dwór.

Przybysze zdążyli się już wyładować na ganek; pośrodku, otoczony hajdukami, stał jaśnie pan w długim węgierskim żupanie ze złotymi guzami, z głową niemal zadartą z powodu otyłości, wsparty na bambusowej lasce o złotej gałce. Dopiero teraz było widać, jak bardzo nie pasuje do niego zaczepny i kpiący wyraz twarzy, wykrzywiający jowialne rysy.

— Podejdźcie no bliżej, karczmarzu! — wykrzyknął wymuszonym ostrym głosem. — Otwórzcie w mig gościnne izby i przygotujcie poczęstunek: wino tokajskie i lekkie białe, pieczone bażanty i karczochy, a także potrawkę z raków.

Karczmarz uniżenie się pokłonił i trzymając w garści baranią czapę spokojnie i z zimną krwią odparł:

— Gość w dom, Bóg w dom, witam jaśnie pana w tych progach. Posłużę wszystkim, czego jaśnie pan żąda, tylko muszę się wytłumaczyć, że ani tokaju, ani inszego wina nie posiadam, bażanty jeszcze nie są dość utuczone, a raki, jak to widać, wszystkie się potopiły w rozlewiskach, chyba że jaśnie pan tuzin własnych raków przeznaczy dla kuchni.

Była to aluzja do szkarłatnych kurtek hajduków i dowcip ż miejsca przypadł do gustu podróżnemu. Spodobało mu się, że karczmarz tak się z nim za pan brat przekomarza. Tego się nie spodziewał i tym lepiej się bawił.

Cygan-trefniś wysunął czarną gębę, która mogła by iść w zawody z każdym Murzynem, wyszczerzył białe zęby do karczmarza i zaczął  na palcach wyliczać swoje życzenia.

— Mnie wystarczy miska jajecznicy z jajeczek kolibrów, masełko z mleka karmiącej sarny i galareta z płetw jesiotra; nigdy nic innego nie jadam.

— To nie jest odpowiednie jadło dla wielkopańskiego żołądka — odpowiedział karczmarz. — Radziłbym cygańską pieczeń.

— Wypraszam to sobie! — krzyknął trefniś. — Z moich pobratymców nie pozwolę robić pieczeni!

Magnat roześmiał się słysząc te niewybredne żarty; uwielbiał wszelkie kłótnie, a że karczmarz trafił w odpowiedni ton, więc odmieniły się jego zamiary w stosunku do imć pana Búsaa.

— Powiedzcie więc, karczmarzu, co możecie podać gościom? — przejął dalszy ciąg rozmowy.

— Bóg mi świadkiem, że wszystko, jaśnie panie. Tylko że to, co miałem, już wyszło, a co będę miał, jest jeszcze daleko; co zaś mógłbym mieć, tego nie mam.

Magnatowi tak się spodobał fen przemyślny opis niczego, że wybuchnął śmiechem i zapragnął to uwiecznić.

— Gdzie jest Gyárfás? Gdzie mój poeta się włóczy? — wykrzykiwał na wszystkie strony, chociaż poczciwy chudzielec stał tuż obok z rękami założonymi na plecy, niechętnym spojrzeniem śledząc całą scenę. — Zwijaj się, Gyárfás, i wymyśl szybko wiersz o karczmie, gdzie nic nie ma do jedzenia.

Poeta zmarszczył brwi, wydął usta pod sam nos, palcem stuknął się w czoło i na poczekaniu wyrecytował:

Jeśliś jadła nie przywiózł, pusta będzie twa miska, Wieczny post tu panuje i Turek grasuje.

— Cóż to za gadanie! Co wspólnego ma z tą karczmą Turek?

— Bardzo wiele — odrzekł spokojnie Gyárfás. — Wiadomo, że Turek musi dostać jeść, inaczej nie odejdzie, a że tutaj jeść nie dostanie, więc wszystko się w wierszu zgadza.

— Co ma piernik do wiatraka —żachnął się magnat. Ale jakby nagle coś spostrzegł, znowu zagadnął karczmarza. — Czy znajdzie się tu mysz?

— Własnej nie mam, bo ten zajazd wziąłem tylko w arendę, ale jest ich tu sporo, i nawet jeśli kilka ubędzie, nie mam obowiązku się z nich rozliczać.

— No to każ nam upiec jedną mysz.

— Tylko jedną?

— A co ty sobie myślisz, u licha? Przecież brzuchy paru ludzi to nie piekło, żeby się jedną myszą nie zadowoliły.

— Służę jaśnie panu — odpowiedział karczmarz i udał się do komory, wabiąc z sobą koty. Wystarczyło poruszyć kamień pod maglem i człek miał w czym wybierać... albo raczej kot.

Właściwie mysz to takie ładne i miłe stworzonko, że nie rozumiem, jak można się nim brzydzić. To coś jak wiewiórka albo morska świnka, które się trzyma w pokoju, rozpieszcza i głaszcze, a nawet jest znacznie od nich zręczniejsza: ma zabawny mały nosek, ładne uszka, maleńkie łapki, śmieszne długie wąsy i błyszczące oczka podobne do czarnych diamencików, a kiedy się bawi i popiskuje, kiedy się wspina na tylne łapki, jest zgrabna i miła jak każde inne zwierzątko.

Nikt się nie brzydzi, kiedy kucharz wrzuca raki do wrzątku, nikt nie ucieka na widok ślimaków ułożonych na półmisku, chociaż te stworzenia są na pewno wstrętniejsze od myszy, czemu więc się wzdragać na myśl o pieczonej myszy? Przecież w Chinach to największe delicje, coś dla pańskiego podniebienia, a myszy trzyma się w klatkach i tuczy orzechami lub migdałami. Potem trafiają na stół jako wymyślny przysmak.

Wszyscy byli przekonani, że cała historia przemieni się we wspaniały żart i z góry się śmieli.

Imć pan Péter Bús otworzył dla czcigodnego gościa swą jedyną, obszerną jak śpichrz izbę: w jednym jej rogu znajdowało się puste łoże, w drugim zaś wieszak. Gość miał do wyboru: albo spać na deskach, albo, jeśli nie miał na to ochoty, na wieszaku.

Tymczasem hajducy zabrali się do wyładowania furmanki i znieśli do izby dywany, poduszki, obozowe krzesełka i stoły, w jednej chwili zamieniając pustą i rozbrzmiewającą echem stodołę w wielkopańską siedzibę. Stół zastawiono srebrnymi półmiskami i pucharami, w ogromnych smukłych wiadrach spośród brył lodu wyglądały smukłe szyjki weneckich karafek z rżniętego szkła, które zdawały się obiecywać nęcącą zawartość.

Jaśnie pan położył się na przygotowanym przez hajduków polowym łóżku, ściągnięto mu z nóg wysokie buty z wielkimi ostrogami, jedna z dziewczyn przysiadła w głowach łóżka czesząc palcami przerzedzoną siwą czuprynę, druga zaś w nogach wycierała flanelowymi szmatkami stopy. Poeta Gyárfás i trefniś Wydra stali tuż obok, hajducy nieco dalej, chart zaś ulokował się pod łóżkiem.

W takim towarzystwie spędzał czas jeden z najbogatszych węgierskich magnatów: hajducy, błazny, wiejskie dziewuchy i charty. Przypadkowa zbieranina: hajduków dobierano spośród najsilniejszych parobków, trefniś to najciemniejszy typ, jakiego można znaleźć wśród Cyganów, poeta zaś obwieś z gatunku, do którego i na ziemi węgierskiej, i w Siedmiogrodzie można było strzelać.

Wśród bezpiórych dwunożnych zwierząt zawsze istniał gatunek, dla którego miano poety to tyle, co stare ciżmy, w których chodzi; taki wędrował od jednego pana do drugiego, pisząc i drukując toasty i wiersze powitalne, pochwalne i pochlebcze, instancjonalne”, inauguracyjne i gratulacyjne z okazji urodzin lub imienin swych mecenasów, instalacji żupanów, ślubów i chrzcin oraz pogrzebów, własną osobą ośmieszając piękne miano poety. Kilka sztuk tego gatunku przetrwało do dnia dzisiejszego, a zarabiają na chleb wpraszając się pochlebstwem z pałacu do pałacu. Chleb to jest raczej gorzki.

Tymczasem mysz została upieczona. Karczmarz wniósł ją na olbrzymiej srebrnej tacy: leżała  na samym środku otoczona wiórkami struganego chrzanu ze źdźbłem zielonej pietruszki w pyszczku, tak jak się podaje inne stworzenia.

Tacę ustawiono na stole.

Jaśnie pan kolejno częstował hajduków. Nie mieli ochoty, kręcili głowami, wreszcie najstarszy wykrztusił:

— Nie wiem, czy bym tego tknął, gdyby mi jaśnie pan dał za to całą karczmę razem z karczmarzem.

Z kolei wypowiedział się poeta:

— Pardon, gracia, jaśnie panie! Już ja wolę wiersz napisać na cześć tego, kto ją zje.

— Jazda, Wydra. Otwórz gębę szeroko.

— Ja, jaśnie panie? — zdumiał się Cygan, jakby nie dosłyszał.

— Jazda, czego się boisz? Kiedy jeszcze w taborze żyłeś, zjedliście przecież wołu, który dostał wścieklizny.

— Pewnie, gdyby w piwnicy jaśnie pana beczka wina dostała wścieklizny, tobyśmy ją też wypili. Ino że to było wtedy...

— No jazda, żywo zmiataj wszystko z półmiska.

— Kiej z taką bestyją nawet mój dziad nie wojował.

— Bądź więc lepszy od swego dziada.

— Będę lepszy, ale za sto forintów! — oświadczył trefniś, drapiąc się w kudłatą głowę.

Jaśnie pan sięgnął do kieszeni żupana, wyjął z niej pękaty pugilares i otworzył tak, że widać było plik pięknych czerwonych banknotów. Trefniś jednym okiem zezował ku zawartości pugilaresu i powtórzył:

— Za sto forintów, niech tam będzie, uczynię to.

— Tylko żwawo.

Cygan rozpiął frak — tu należy wspomnieć, że magnat ubierał swego trefnisia we frak, jako że ten strój uważał za bardzo zabawny, i często zmieniał go zgodnie z najnowszą modą, jaką opisywały wiedeńskie gazety, zaśmiewając się przy tym do nieprzytomności — tak więc Cygan rozpiął frak, zacisnął usta, przez co głupia okrągła gęba zrobiła się kwadratowa, kilka razy poruszył skórą głowy tak, że gęstwina włosów przesunęła się w przód i w tył, jak to robi czubaty dudek, wreszcie ujął straszliwe zwierzę za ową część ciała, która znajduje się najdalej od głowy, podniósł, je, zrobił okropnie kwaśny grymas, pokiwał głową i powziąwszy rozpaczliwą decyzję rozdziawił gębę, zamknął oczy i mysz zniknęła.

Trefniś nie mógł z siebie wydobyć głosu, tylko chwycił się za gardło; to nie bagatela przełknąć w całości czworonożne zwierzątko! Ale drugą rękę wyciągnął przed siebie i krztusząc się wyjąkał:

— Gdzie moje sto forintów?

— Jakie sto forintów? — zapytał jaśnie pan, jak zawsze skory do żartów. — Czy obiecałem ci sto forintów? Zamiast podziękować za takie niezwykłe pieczyste, jakiego nawet twój dziad nigdy nie skosztował, chcesz, bym ci jeszcze dopłacił?

Był powód do śmiechu, ale zaraz wszystkich odeszła chęć do żartów, bo Cygan nagle zsiniał, zzieleniał, oczy mu wylazły na wierzch, padł na krzesło, nie mógł z siebie wydobyć głosu, tylko dusząc się pokazywał palcem rozdziawioną gębę i rzucał się jak w konwulsjach.

— Patrzcie, utknęła mu w gardle!— wykrzykiwano dokoła. Jaśnie pan przestraszył się, żart mógł się przemienić w tragedię.

— Nalejcie mu wina do gęby, łatwiej przełknie.

Hajducy szybko chwycili butle z przednimi winami, rodem z Egeru i Menés, wlewając całe kwarty Cyganowi do gardła, ten zaś powoli zaczął przychodzić do siebie, ocierał łzy z oczu i coś niezrozumiale mamrotał.

— No, masz tu swoje sto forintów — rzekł jaśnie pan głęboko przejęty i niezgorzej przestraszony, chcąc udobruchać powracającego niemal z tamtego świata trefnisia.

— Dziękuję, nie trzeba — wyjąkał ten z goryczą. — Już mi niepotrzebne, koniec z Wydrą, przyszła na niego kryska! Żeby to chociaż wilk pożarł Wydrę, ale mysz mu śmierć zadała.

— Nie gadaj głupstw, nic ci przecież nie jest, masz tu drugą setkę, nie rób takiej miny, już po wszystkim. Huknijcie go w plecy i przynieście pieczyste z sarny, niech tamto przepchnie.

Trefniś podziękował za trzepnięcie w plecy, a kiedy postawiono przed nim półmisek z sarnią pieczenią zabrał się do pałaszowania smakowitego mięsa, dobrze naszpikowanego słoniną, przyprawionego pieprzem i polanego śmietanowym sosem; miał przy tym minę, jak krnąbrny dzieciak, który sam nie wie, czy śmiać się, czy płakać, raz zaczyna chichotać, to znów patrzy naburmuszony; niemniej jednak wpychał w siebie ogromne kęsy, większe od największej myszy. Ten widok całkowicie uspokoił jaśnie pana. Trefniś jadł z ponurą miną, przywoływał też charta, któremu rzucał w powietrze duże kawały mięsiwa, pies zaś chwytał je z cudowną zręcznością; podrzucając je Cygan mówił smętnie, jakby się dzielił z psem ostatnim kęsem strawy: „Masz, Matyi!”. (Należy wiedzieć, że magnat swemu trefnisiowi nadał zwierzęce imię, charty natomiast chrzcił imionami ludzkimi.) Mimo wszystko żart się udał, a jaśnie pań pozbywszy się strachu kazał Gyárfásowi natychmiast ułożyć na ten temat wiersz.

Poeta podrapał się w nos i zadeklamował:

Choć myszka była mała, gardło Cyganowi zatkała,
Rzuca się Cygan w przód i w bok, łzy z oczu płyną jak groch.

— Hej, ależ z waści bezczelny złodziej! — krzyknął magnat.— Przecież zakończenie pochodzi z wiersza Gyöngyösiego, w którym opisuje, jak kominiarz utknął w szczelinie skalnej pod Tordą.

— Pardon, gracia — wyjaśnił poeta z całkowitym spokojem. — Jest to licentia poetica, zgodnie z którą poeci mają prawo podkradać jedni drugim wiersze, a nazywa się to plagiat.

Na znak dany przez jaśnie pana hajducy wnieśli przywiezione z zamku mięsiwa, zastawiony stół podsunęli do łóżka, na którym spoczywał pan János, przy drugim końcu stołu na rozstawionych krzesłach obozowych zasiedli trzej ulubieńcy: trefniś, chart i poeta.

Stopniowo jaśnie pan nabierał apetytu, choćby na widok ostro pałaszującej trójki, wino powoli wszystkich bratało, poeta nazywał Cygana wielmożnym, trefniś do jaśnie pana zwracał się po imieniu, ten zaś od czasu do czasu robił żartobliwe aluzje do myszy, na co tamci dwaj musieli reagować wybuchami śmiechu.

Wreszcie kiedy dobroduszny magnat doszedł do przekonania, że wyczerpały się już wszystkie możliwe facecje na temat myszy, Cygan sięgnął ręką pod wyłogi fraka i śmiejąc się” zawołał:

— Oto i mysz!

Wyłoniła się z wewnętrznej kieszeni, gdzie ją poprzednio zręcznie wsunął, a przerażone towarzystwo było przekonane, że ją połknął i niemal się udławił, po czym wszyscy jadłem, napitkiem i błaganiem usiłowali go ratować.

— Masz, Matyi!

Tym razem corpus delicti zostało naprawdę pożarte przez charta.

— Oszukaniec! Wydrwigrosz! — zawołał jaśnie pan. — Tak mnie wykorzystywać! Zawiśniesz na szubienicy. Hajducy! dawajcie żywo sznur. Przeciągnijcie nad belką.

Rozkaz został natychmiast wykonany. Hajducy pochwycili rozchichotanego Cygana, wsunęli pętlę na szyję, drugi koniec przerzucili nad belką, potem kopnięciem usunęli mu stołek spod nóg.

Trefniś kopał, wymachiwał rękami, nic nie pomagało: trzymali, póki nie zaczął się naprawdę dusić, wtedy opuścili go na podłogę.

Cygan był oburzony.

— Zaraz umrę. Nie zwariowałem, żeby się znów dać powiesić, wolę umrzeć przyzwoicie.

— A umrzyj sobie — zachęcał go poeta — nie obawiaj się, postaram ci się o piękne epitafium.

— No to umieram — oświadczył Cygan kładąc się na wznak na podłodze i zamknął oczy.

Gyárfás miał już gotowe epitafium:

Tu leżysz, Cyganie, śmiać się już przestałeś,
Śmierć ci gra, jak ty innym grałeś.

Cygan nie ruszał się. Leżał wyciągnięty i sztywny, przestał oddychać, próżno go pod nosem i w stopy łaskotano, nawet nie drgnął. Ułożono go więc na stole i obstawiono zapalonymi świecami jak na katafalku, hajducy wyśpiewywali nad nim różne głupie piosenki, poeta zaś stojąc na krześle wygłosił żałobną mowę.

Jaśnie pan śmiał się, aż mu policzki pokraśniały.

Kiedy się to działo w jedynej izbie karczmy „Pod Złamanym Dyszlem”, następni goście zbliżali się do niegościnnego zajazdu.

Byli to podróżni jadący ową nieszczęsną karetą, która na naszych i karczmarza oczach ugrzęzła w błocie na grobli; po trzech godzinach bezskutecznych wysiłków koni i ludzi dla wyciągnięcia pojazdu z grzęzawiska, jedyny podróżny odważył się na urzeczywistnienie własnego niezwykłego pomysłu, aby dosiąść miast konia ludzkiego grzbietu i dać się zanieść do karczmy.

Siadł więc na plecy forysiowi, barczystemu drągalowi, zostawiwszy lokaja w karecie, żeby pilnował rzeczy, a pocztowemu woźnicy kazał biec przed sobą z latarnią. W taki dziwny sposób pogalopował do karczmy, gdzie mocarny foryś zsadził go przed gankiem:

Warto się z tym nowym przybyszem nieco poznajomić. Jego wygląd zewnętrzny wskazywał, że nie należał do tutejszej szlachty.

Kiedy zdjął z siebie obszerną opończę o małym kołnierzu a la Quiroga, ukazał się strój tak dziwny, że gdyby go dzisiaj pokazać na ulicy, pobiegli by za nim nie tylko ulicznicy, ale i my wszyscy.

Tę modę w owych dniach zwano „à la calicot”.

Na głowie mały, niski kapelusz w kształcie rondelka z tak wąziutkim rondem, że. można popaść w rozpacz na samą myśl, jak go zdjąć.

Spod kapelusza z obu stron sterczała taka gęstwina mocno ufryzowanych włosów, że zawijały się pod górę na rondo kapelusza.

Twarz ogolona, z wyjątkiem spiczastych i bojowo sterczących wąsów, szyję zaś tak ściska wysoki, sztywny kołnierzyk z ostro zagiętymi rogami, że broda nie może wykonać najmniejszego ruchu.

Talia ciemnozielonego fraka uplasowana jest pod pachami, poły sięgają poniżej kolan, spoza wysokiego kołnierza ledwie coś widać, wyłogi zaś mają po dwa czy też trzy wcięcia, przy czym miedziane guziczki nie są większe od wiśniowej pestki, rękawy natomiast, przesadnie bufiaste, sztucznie podnoszą ramiona. .

Kamizelkę barwy żółtego wosku do połowy zakrywa wyrzucony na wierzch fontaź.

Strój uzupełniają portki à la cosaque, które im niżej tym stają się szersze, wreszcie pod kolanem tworzą przecięte pośrodku bufy, spod których wyglądają cholewy butów.

U kamizelki zwisają najróżniejsze joujoux, dzwoniące i brzęczące, ciżmy zaś zdobią niesłychanie długie ostrogi, toteż należy dobrze uważać, żeby sobie nie wykłuć oczu.

Taka to wówczas panowała wojownicza moda, choć, jak wiadomo, nigdzie się wtedy nie toczyły walki.

Ukoronowaniem stroju była cienka szylkretowa laseczka z gałką w kształcie ptasiego łebka z kości słoniowej, którą znający się na dobrych obyczajach z reguły trzymał w ustach; jeżeli ptasi łebek miał gwizdek, elegancja nakazywała pogwizdywać.

Tak wyglądał nowo przybyły gość i chyba po opisaniu jego stroju możemy uważać, że go znamy. Albowiem ludzie idący za modą zmieniali się wedle niej, dostosowywali się do jej wymagań zwyczajami, sposobem bycia i nawet charakterem.

W okresie mody ,,jeunesse dorée”, czyli  złotej młodzieży, noszono grube sękate lagi, a w paryskich salonach przyjęto zwyczaj nie wymawiania litery „r”, co się rozpowszechniło aż po Koblencję; toteż za Ludwika XVIII, kiedy wytworni młodzieńcy komenderowali królewską gwardią, żołnierze przez to chrypiące „r” nie rozumieli wydawanych rozkazów.

Za czasów calicot natomiast nawet sprzedawcy w sklepach zachowywali się jak żołnierze, a cały elegancki świat wymawiał „r” tak twardo, jakby wszyscy byli wściekli.

Za mody chapeau à la Minerve należało być republikaninem i nosić greckie lub rzymskie imię; chapeau à la Robinson i cravatte à l'oreille de lèvre (krawat przypominający zajęcze słuchy) kazały się domyślać sympatii pronapoleońskich; bezpośrednio po tym noszono chapeau à la russe, ale ludzie pozostali ci sami: zmieniali tylko strój, poglądy i charakter, nieraz także imię, jak to się zdarzyło pewnemu młodzieńcowi, naszemu rodakowi, który od roku 1790 do 1820 przeszedł przez wszystkie fazy paryskiej mody: nosił najpierw nazwisko Vary, potem w czasie rzymskiej mody Varus, gdy nastała francuska moda narodowa stał się de Var, w okresie sympatii propolskich Warskim,.potem przyjął nazwisko Waroff, aż wreszcie powrócił do kraju jako Herr von War. Ale to nie ten, który stoi przed nami.

— Eh, ventrebleu! Eh, sacrebleu! — krzyknął przybysz (tyle się bowiem nauczył z Bérangera) otworzywszy kopnięciem drzwi kuchni i otrząsając przemoczoną na deszczu opończę. — Co to za kraj! Hej tam! Światła! Jest tu kto?

Niczym cud ukazał się imć pan Péter Bús ze świecą w ręku; najpierw zagapił się na podróżnego i jego sługę, którzy wdarli się do jego kuchni, a następnie z nie licującą z jego zwyczajami gotowością zapytał:

— Czego sobie waćpan życzy?

Mina jego zdradzała, że i tak nic nie da.

Obcy mówił łamaną węgierszczyzną, akcent jego zdradzał zagraniczną wymowę.

— Mille tonnerres! Czy nie znają tu innego języka jak węgierski?

— Nie.

— To źle. Czy wy jesteście karczmarzem?

— A jestem. A waćpan kto taki? Skąd przybywa? Gdzie zamieszkuje?

— Teraz tu, a mieszkam w Paryżu. Diabli mnie tu zagnali. Niechbym chociaż dalej zajechał! Ale błoto mnie na drodze schwytało. Dajcie mi zaraz... comment ça s'appelle... — Tu utknął, bo nie mógł sobie przypomnieć, jak się nazywa to, czego potrzebuje.

— Co mam dać, panie?

— Comment ça s'appelle? Jak się nazywa?

— Ja? Péter Bús.

— Diable! Nie wy, ale to, co mi trzeba!

— A czego waćpanu trzeba?

— No, to co ciągnie powóz: ma cztery nogi, batem poganiają...

— Koń?

— Mais non! To się inaczej nazywa.

— Może podwoda?

— Właśnie, właśnie! Podwoda! Mnie zaraz potrzeba podwoda, natychmiast.

— Nie mogę, panie, konie są na dalekich pastwiskach.

— C'est triste; więc tu zostaniemy. Tant mieux, to mnie wcale nie inkomoduje; podróżowałem już po Egipcie i Maroku, spałem w różnych déplorable szałasach, to dla mnie zabawa. Będzie mi się zdawało, że siedzę w jakiejś beduińskiej budzie, że obok płynie Nil, że jest powódź, a te zwierzaki, które w wodzie się odzywają, comment ça s'appelle... aha, żaby! to aligatory z Nilu, a ten misérable kraj... jak się zwie ten departament?

— To nie żaden apartament, tylko grobla, grobla przejezdna.

— Fripon! nie o błocie mówię, w które wpadłem, ale te ziemie, ta okolica jak się nazywa?

— Ach tak! To komitat Szabolcs.

— Szabolcs? Szabolcs? C'est parce que zapewne mieszka tu wielu „szabó”, po waszemu to krawcy, prawda? Dlatego tak się nazywa! Cha, cha, cha! Udał mi się kalambur, c'est une plaisanterie: Wiecie?

— Nie powiem, bo przecież ten komitat zwie się od imienia jednego z wodzów, którzy tu Węgrów z Azji przywiedli.

— Ah, c'est beau! To bardzo ładnie. Poczciwi Madziarzy jeszcze teraz nazywają departamenty imionami dawnych wodzów, to wzruszające.

— Jeśli wolno spytać,.to waćpan z jakiego narodu się wywodzisz?

— Nie tutaj zamieszkuję. Bon dieu! Cóż to za fatum, jak ktoś musi żyć w kraju, gdzie brud nie ma dna, a człek nie widzi nic, tylko bociany.

Imć pan Búsa pomyślał, że lepiej jak gość i jego nie będzie widział, odwrócił się więc, by odejść do swojej izby.

— Hej, nie odchodźcie z tą świecą, signore contadino! — zawołał obcy.

— Pomnij, waćpan, żem Péter Búsa, urodzony szlachcic, i wystarcza mi moje nazwisko.

— Cha, cha, cha, monsignore Bouche, jesteś więc waćpan szlachcicem i karczmarzem; nic nie szkodzi. John Stuart miał w żyłach krew królewską, a w końcu i on został karczmarzem. No cóż, kiedy mi przyszło tu się zatrzymać, to czy masz waćpan dobre wino i jakąś urodziwą dziewkę?

— Wino mam złe. Nie dla pańskiego podniebienia. A sługa szpetna jak noc.

— Szpetna! Ah, c'est piquant! Ale nie będę się smucić, tym lepiej. Dla dżentelmena to obojętne: wczoraj wytworna dama, dzisiaj Aschenbrödel; jedna piękna niczym boginka, druga paskudna jak Makbetowskie czarownice, tam wonności, tu cebula, c'est la même chose! Wszystko jedno, to urozmaica życie.

Imć panu Péterowi Búsaowi wcale się ta mowa nie podobała.

— Lepiej byś uczynił, mości panie, gdybyś zapytał, gdzie spędzisz tę noc. Ja też chciałbym wiedzieć.

— Ah, ça c'est intéressant. Czyż nie ma tu izby gościnnej?

— Jest jedna, ale już zajęta przez gościa.

— C'est rien. Pogodzimy się. Jeśli to mężczyzna, nie musi się żenować, a jeśli dama, tant pis pour elle, tym gorzej dla niej.

— Wcale nie. Musisz waćpan wiedzieć, że tę izbę zajął pan Jancsi.

— Qu'est-ce que c'est? Co to za jeden, do diabła, ten pan Jancsi?

— Ano pan Jancsi. Nigdyś waćpan o nim nie słyszał?

— Ah, c'est fort! Coś podobnego! Takie u was panują patriarchalne stosunki, że ludzie noszą same imiona? Eh bien, cóż to wielkiego ten pan Jancsi? Pójdę i powiem, że chcę w jego pokoju spędzić noc. Jestem dżentelmenem i nie wypada mnie refuzować.

— Dobrze waćpan uczynisz — odparł Péter Bús; nic już nie dodał, tylko zdmuchnął świecę i poszedł spać; pozostawiając gościowi odnalezienie drzwi do izby, do której chciał wejść.

Ciemność panowała taka, że oblepiała człowieka, ale wrzaski i wesołe śpiewy wskazały przybyszowi drogę do izby tajemniczego magnata, o którym teraz już wiemy, że zwie się panem Jancsim; dlaczego tak go zwą, to się później okaże.

Zwariowana heca tymczasem osiągnęła punkt kulminacyjny, hajducy unieśli stół z leżącym na nim trefnisiem i trzymając za cztery nogi obnosili wokół izby ze śpiewem przypominającym psie wycie, za nimi kroczył poeta zawiesiwszy sobie na plecach obrus niczym płaszcz królewski i deklamował z zapałem diabła warte aleksandryny, w końcu sam pan Jancsi chwycił skrzypce, które zawsze kazał z sobą wozić, i wygrywał na nich coraz to inne ludowe piosenki, wyciągając wymyślne pasaże, jakich by się żaden cygański prymas nie powstydził; wtedy obie wiejskie dziewczyny miały obowiązek tańczyć przed nim z hajdukami. Śmieszna pogrzebowa parodia przeplatana tańczącymi parami, magnat-muzykant ze skrzypcami pod brodą, śpiew i granie, skrzecząca deklamacja, pijackie wrzaski i chichoty — wszystko razem tworzyło piekielny harmider, jaki trudno sobie wyobrazić.

W tym momencie obcy przybysz wkroczył do izby; drzwi nikt nie pilnował, zauważono go dopiero wtedy, kiedy się odezwał.

— Dobry wieczór, panowie i damy, mam zaszczyt złożyć swoje komplimenty.

Dzika wrzawa w jednej chwili zamieniła się w głuchą ciszę, wszyscy stanęli z otwartymi gębami, tak jak ich przydybał nie pasujący do towarzystwa przybysz, który z przesadną uprzejmością ich witał.

Wszyscy byli zaskoczeni! Pan Jancsi wypuścił z dłoni smyczek, bo chociaż lubił wariackie żarty doprowadzać do ostatnich granic, to jednak wolał, by nie było obcych świadków; przybysz natomiast od razu przestał być obcym, gdyż zdumiony nagłą ciszą trefniś spojrzał, co się dzieje, a na widok kawalera niewiele różniącego się strojem od niego zapomniał, że jest nieboszczykiem, zeskoczył z katafalku i rzucił się go ściskać: „Bóg cię sprowadza, luby przyjacielu!”

Powitanie trefnisia wywołało nowy wybuch śmiechu.

— Ah, ce drôle de Tzigane! — zawołał przybysz wyplątując się z objęć trefnisia — przestań mnie całować, dość tego!

Potem półkolistym ukłonem powitał całe wytworne towarzystwo, chusteczką wycierając twarz po cygańskich pocałunkach.

— Bardzo proszę, nie deranżujcie się z mojego powodu, panowie i piękne damy, bawcie się dalej. Nie zwykłem psuć nikomu zabawy, jestem bowiem dżentelmenem, który w każdym towarzystwie umie prendre son air. Mam zaszczyt w swojej osobie przedstawić waszym miłościom Abellina Kárpáthyego de Kárpáti.

Po tych słowach gwizdnął na gałce swej laseczki i z noble nonchalance rozsiadł się w przenośnym fotelu zakładając jedną nogę na drugą zdobną w wielkie ostrogi.

Te słowa wywołały jeszcze większe zdumienie. Pan Jancsi uniósł się z leżącej postawy, oparł dłonie na kolanach i zagapił się na przybysza, podczas gdy trefniś na psią modłę zaczął go obwąchiwać.

Wreszcie uroczyście, ale jakby z pewnym wahaniem, pan Jancsi zapytał:

— Nosisz waćpan nazwisko Kárpáthy? Czy wiesz waćpan, co znaczy tak się nazywać? Nosić nazwisko przekazywane przez trzydzieści dwa pokolenia, przez samych żupanów i dowodzących banderiami, nazwisko, któremu nie ma równego w całej madziarskiej krainie? Zastanów się waść, co mówisz. Jako że poza granicami ojczyzny żyje tylko jeden

Kárpáthy, a imię jego Bela.

— Le voilà! To właśnie ja — odrzekł obcy, stawiając jednocześnie jedną nogę na stojące przed nim krzesełko, drugą zaś wybijając takt do nowej melodii operowej, którą wygwizdywał na gałce laski w przerwach między słowami. — W tym barbarzyńskim kraju wydał mnie na świat ojciec... ah ça! nie ojciec: comment ça s'appelle? Taki ojciec, co jest kobietą?

— Może matka?

— O właśnie! Matka. To była noble dame, szlachetnie urodzona i wytwornie wychowana, ojciec jednak miał różne dziwactwa. Jedno takie, że mnie, swego jedynego syna, kazał ochrzcić imieniem Bela i uczyć po węgiersku; Bela! Azaliż jest to imię dla szlachetnie urodzonego człowieka? Na szczęście ojciec wcześnie umarł, ja zaś z matką wyjechałem do Paryża. Nie podobało mi się moje imię, więc je zmieniłem na modne wówczas Abellino, węgierskiej mowy jednak nie zdołałem zapomnieć. Nic nie szkodzi. Umiem nawet po murzyńsku. Prawdziwemu dżentelmenowi nie może to zaszkodzić.

— Hm. I proszę, jak dobrze, że waszmość umiesz po węgiersku, bo jakżebyś podróżował po tym kraju?

— Ah! venir ici de Paris, c'est tomber du ciel à l'enfer! Tu przyjechać z Paryża, to jak zlecieć z nieba do piekła. C'est merveilleux, to nadzwyczajne, że ludzie potrafią tu żyć. Ah, inon cher hajduk, widzę tu jakąś pieczeń, proszę mi bliżej podsunąć i napełnić kielich, à votre santé messieurs et mesdames! A specjalnie na zdrowie waszmości, mości panie Jancsi!

Pan Jancsi milczał; jego spojrzenie bacznie śledziło każdy ruch przybysza i stopniowo na jego twarz wyległ jakiś cichy smutek.

— A cóż tu waszmości sprowadza, z nieba do tego piekła?

— Hélas! — westchnął Abellino, nożem i widelcem wybijając marsza o talerz. — To sprawa, której za nic nie mogę odkładać. Dżentelmen mieszkający za granicą ma wielkie potrzeby, mnie zaś po ojcu zostało zaledwie nędzne czterysta tysięcy franków rocznego dochodu; pytam zaś: cóż to znaczy, jeśli człowiek chce żyć na przyzwoitej stopie? A jak ma żyć? Aby przysporzyć splendoru swemu narodowi, trzeba za granicą pokazać, że potrafimy to czynić. Prowadziłem w Paryżu najprzedniejszy dom, miałem własną meute i écurie, moje kochanki to najsławniejsze tancerki i szansonistki; jeździłem do Egiptu, w Maroku wykradłem najpiękniejszą damę z haremu beja, sezon spędzałem w Italii, we własnej eleganckiej willi nad Lago di Como, o moich podróżach na moje zamówienie pisali najznamienitsi pisarze i wydawałem to jako własne dzieła, za co francuska Académie des Sciences zaliczyła  mnie w poczet swych członków; w Homburgu, u wód, na jednym posiedzeniu straciłem pół miliona franków, przy czym nawet mi twarz nie drgnęła, i tak moje nędzne czterysta tysięcy franków wraz z kapitałem... fiut!

W tym miejscu dłonią i ustami pokazał, że wszystko się rozwiało jak zdmuchnięte,

Pan Jancsi coraz bardziej nieruchomym spojrzeniem wpatrywał się w młodego jeszcze birbanta i bezwiednie, niechcący głęboko westchnął.

— To wszystko nie ma jednak znaczenia — ciągnął kawaler uspokajającym tonem. — Póki człowiek posiada milion, zawsze może wydać dwa miliony: jest to umiejętność, której łatwo się nauczyć. Ale kiedyś tym fripons de créanciers, tym podłym wierzycielom, strzeliło do głowy, żeby zażądać ode mnie zwrotu pieniędzy, a jak jeden zaczął, to wszyscy za nim. Nawymyślałem im, ale to żadnego nie zadowoliło, więc udali się do sądu, ja zaś zostałem zmuszony do opuszczenia Paryża. Mogłem sobie tylko brûler la cervelle, w łeb sobie strzelić! Mais v'la: szczęście ma mnie w opiece. Tak się zdarzyło, że brat mego nieboszczyka ojca, niejaki János Kárpáthy, o wiele od niego bogatszy...

— Aha!

— Taki zwariowany staruch, o którym tysiące dziwactw opowiadano.

— Naprawdę?

— Tak! Że nigdy swojej wsi nie opuszcza, ale zbudował w swoim zamku teatrum, w którym gra trupa jego własnych komediantów, że sprowadza najlepszych śpiewaków i każe im śpiewać chłopskie piosenki, że swoim chartom postawił pałac i z psami przy jednym stole jada.

— I co jeszcze?

— Że ma cały harem wiejskich dziewcząt, że do rana z nimi wytańcowuje w towarzystwie podobnych sobie łotrów, że lubuje się w pobudzaniu ich do kłótni i bójek, aż się krew leje.

— I co jeszcze?

— Takie ma dziwaczne zwyczaje, że nie znosi niczego, co zagraniczne, nawet pieprzu nie używa, tylko paprykę, kawy też nie wolno na jego stół podawać ani cukru, do słodzenia używa tylko miodu. Czy to nie wariat?

— Istotnie. Czy waść jeszcze coś o nim wiesz?

— Och, tysiące podobnych historyjek; całe jego życie to jedno wariactwo, raz tylko uczynił coś rozsądnego: kiedy znalazłem się w ostatecznych opałach i nie mogło mi dopomóc nic poza bogatym stryjaszkiem, ten węgierski nabab, ten Plutus, pewnego dnia na wieczerzę nażarł się jaj czajki nad ranem wyzionął ducha; natychmiast mnie o tym powiadomiono.

— A teraz waszmość tu zjechałeś, tuszę, aby podjąć spadek?

— Ma foi, nic innego nie skłoniłoby mnie do postawienia stopy na tej détestable ziemi.

— Wobec tego każ waszmość zaprząc konie do tyłu swego pojazdu i wracaj z powrotem do Paryża albo do Italii, albo nawet do Maroka, albowiem ów na pół zwariowany stryjaszek, ten bogaty łotr to ja i ani mi się śni umierać.

Przerażony Abellino wybałuszył oczy, ręce i nogi zwisły mu bezwładnie i mimo woli wymamrotał:

— Est-ce possible? Czy to możliwe?

— A jakże. Ja jestem owym Jánosem Kárpáthym, którego lud okoliczny przezwał „Panem Jancsim”, właśnie tak, jak i waszmość do mnie się zwracałeś.

— Och, gdybymże to wiedział! — wykrzyknął kawaler zrywając się z miejsca i rzucił się, by ująć dłonie stryja. — Niegodziwi ludzie całkiem inaczej odmalowali mego jedynego oncle'a, nawet nie przypuszczałem, że to taki szlachetny, dzielny dżentelmen; mille tonnerres! niech ktoś tylko spróbuje rzec, że mój kochany stryjaszek to nie najszlachetniejszy kawaler na tym kontynencie! Byłbym niepocieszony, gdybym stryjaszka nie spotkał. To wręcz cudowne! Szukam zmarłego stryjaszka, a znajduję żywego: c'est bien charmant! Nie na próżno bogini szczęścia jest damą, bo całkiem dla mnie oszalała!

— Porzuć tę gadaninę, drogi bratanku, nie lubię tego, bom przywykł, że nawet hajduk grubiańsko się do mnie odzywa, i to wolę. Mości bratanek z dalekiego świata zjeżdża po spadek, wierzyciele całą hordą za nim gonią, a tu się okazuje, że jeszcze żyję.” Pewnie, że to waści może irytować!

— Au contraire. Kochany oncle, jako żyjący stryjaszek, tym łatwiej możesz zdobyć moje uczucia.

— Jakże to? Nie rozumiem.

— Prosta rzecz: nie chciałbym co roku przyjeżdżać tu po apanaże, ce serait bien fatigant, i to dla nas obu; proponuję więc: jeśli stryjaszek teraz, jednorazowo, zapłaci moje długi, pozostawię stryjaszka na przyszłość w spokoju.

— Hm, co za wielkoduszność; a jak nie zapłacę, to może wypowiesz mi wojnę, mości synowcze!

— Ależ, kochany stryjaszku, po co takie plaisanteries! Po co zapowiadać: nie zapłacę. Une bagatelle: kilkaset tysięcy liwrów. Co to znaczy dla stryjaszka?

— Kochany synowcze, ogromnie żałuję, żeś majętności, zdobyte bohaterskimi czynami przodków, tak lekkomyślnie przetrwonił, ale nic na to nie poradzę: pieniądze i mnie są potrzebne. Ja też wydaję je na wariatów, ale na wariatów wyhodowanych w kraju, mam swoich przyjaciół-łotrzyków,mam hajduków i darmozjadów na kopy, a jeśli nie zdołam na nich wydać moich dochodów, to ugoszczę chodzące po łąkach żurawie, albo, jeśli taka mi przyjdzie wariacka fantazja,  każę zbudować most między dwiema górami, ale jedno jest pewne: za moje pieniądze żadnych zagranicznych śpiewaczek nie będziesz woził karetami ani wykradał marokańskich księżniczek, ani wdrapywał się na piramidy; jeśli waść zechcesz jeść i pić, zawsze znajdziesz u mnie gościnę, możesz też przebierać w pięknych dziewczynach, które pstrokato przebrane dorównują marokańskim damom; podróżować też waść możesz, kraj jest rozległy, a nie wysiadając z karety przez siedem dni nie przejedziesz granicy moich dóbr. Ale pieniędzy za granicę wysyłać, ani wody do Dunaju wlewać nie będę.

Podczas tej niemiłej tyrady, chevalier zaczął tracić cierpliwość, obracał pod sobą krzesło, huśtając się na nim w przód i w tył.

— Toż ja nie o darowiznę proszę! — wykrzyknął, kiedy wreszcie doszedł do głosu — lecz tylko o zaliczkę.

— O zaliczkę? Na co? Może na moją własną skórę?

— Ejże! — zniecierpliwił się Abellino i twarz jego przybrała ów wyraz lekceważącej impertynencji, który ze słusznym zdumieniem obserwujemy u niektórych ludzi: miast okazać właściwą w danej chwili pokorę, potrafią kłuć i obrażać. Tak więc dumnie prostując szyję w halsztuku i wcisnąwszy dwa palce w kieszonkę rzekł:

— Przecież cokolwiek, stryjaszku, posiadasz, prędzej czy później na mnie przejdzie; czyżbyś zamierzał wszystko zabrać do trumny?

— Do trumny! — wykrzyknął stary pan wzdrygając się, przy czym twarz całkiem mu pobladła. — Co takiego? Do trumny? Ja?

— A tak, właśnie tak. Jedną nogą jesteś już, stryjaszku, w grobie, a uczty, pasztety i wiejskie ślicznotki drugą też wkrótce pociągną, wtedy zaś wszystko będzie moje i nawet nie będę musiał za to dziękować.

— Zaprzęgać! — wrzasnął stary Kárpáthy zrywając się z miejsca, przy czym twarz jego przybrała bohaterski wyraz. — Podstawiać konie!

Ruszamy, natychmiast wyjeżdżamy, już, w tej chwili. Nawet powietrzem tej izby nie chcę oddychać!

Na widok bezsilnego gniewu starego magnata Abellino zaczął chichotać.

— Ejże, czego się, stryjaszku, wściekasz, po co się tak podniecać? Żeby tym szybciej stryja tknął paraliż? No, no, staruszku, nie ma czego tak się złościć, ja mam czas, przecież jestem młody.

Po tych słowach wyciągnął się całym ciałem na trzech krzesłach i zaczął nucić urywki piosenki z wodewilu, które mu pozostały w pamięci.

Hajducy zamierzali wyszarpnąć spod niego krzesła i zabrać wraz z resztą rzeczy.

— Zostawcie wszystko, jak jest! — wrzasnął stary — nie dotykajcie niczego, czego on tknął. Karczmarz! Gdzież on jest? Wszystko, co się w tej izbie znajduje, należy do waszmości.

Przy ostatnich słowach stary całkiem ochrypł, ledwie go można było zrozumieć. Trefniś podtrzymał go pod ramię, żeby się nie przewrócił, poeta zaś, przerażony, stanął przed nim, żeby powstrzymać upadek.

— Mości stryju, ten harmider nie wyjdzie ci na zdrowie — powiedział Abellino z drwiącym współczuciem. — Niech stryjaszek tak nie pędzi, bo gotów się przewrócić, a to nie byłoby dobrze... i niech stryjaszek nałoży kożuch, żeby się nie przeziębił; gdzie jest worek na nogi jaśnie pana? Hej, hajducy, zagrzejcie cegłę, żeby memu kochanemu stryjaszkowi ogrzać nogi. Baczcie, by mu włos z głowy nie spadł.

Przez ten czas pan János nie wyrzekł ani słowa; pierwszy raz ktoś ośmielił się tak go rozgniewać. Hej! Gdyby kto inny to uczynił, ładnie by wyglądał! Hajducy i stajenni drżeli przed jego obliczem, nawet imć pan Péter Búsa zapomniał języka w gębie na widok zaciętej twarzy i przekrwionych nieruchomych oczu.

Hajducy z trudem dźwignęli go do powozu, dziewczyny usiadły po obu stronach, on zaś kiwnął na karczmarza; chrapliwym głosem wymamrotał mu coś do ucha, ten zaś potakująco kiwnął głową. Wtedy pan János rzucił mu sakiewkę, machnięciem ręki dając znak, że wszystko jest dla niego.

Powóz natychmiast ruszył otoczony pochodniami w rękach jeźdźców.

Podrażniony fircyk, śląc ręką całusy, rzucił skrzekliwym głosem pożegnanie:

— Adieu, cher oncle! adieu, drogi stryjaszku! Proszę w domu pozdrowić panienki i wszystkie pieski, detto! Au revoir! Do widzenia!

I dalej rzucał za odjeżdżającym całusy.

Tymczasem karczmarz zaczął wynosić z izby wszystko, co mu w darze pozostawił pan János , krzesła, stoły i posłania.

— Hej, cher ami, nie odłożyłbyś tych porządków do rana, te sprzęty mi się przydadzą!

— Nie mogę, bo muszę dom podpalić.

— Que diable! Jak śmiesz tak mówić?

— Budynek jest własnością jaśnie pana, tego, który właśnie odjechał; do mnie należy tylko to, co się w nim znajduje, ale jaśnie pan za wszystko zapłacił i nakazał, bym karczmę podpalił, w tym miejscu nie będzie już zajazdu. O resztę niech się przejezdni sami martwią.

To mówiąc spokojnie przystawił świecę do poszycia z trzcny i z zimną krwią patrzył, jak płomień wgryza się coraz dalej. Przy blasku płomieni przeliczył, ile też dostał za tę iluminację. Będzie mógł sobie za to kupić ze trzy domy w Segedynie. Był zadowolony.

Kawaler, jeśli nie chciał się spalić żywcem, nie miał innego wyjścia, jak przywdziać opończę i wsiąść na grzbiet przykucniętego forysia, aby się dostać z powrotem do swojej karety.

— Wyganiasz mnie ż zajazdu, ą ja ciebie wygnam ze świata — mruczał sam do siebie, podczas gdy foryś w cmokających buciarach potykał się w śliskim błocie. W blasku pożaru dwie postacie jedna na drugiej wyglądały jak niezdarny olbrzym.

Tak zakończyło się złowróżbne spotkanie dwóch krewniaków w karczmie „Pod Złamanym Dyszlem”.

TARG O SKÓRĘ ŻYWEGO CZŁOWIEKA

Monsieur Griffard należał  w owym czasie do najbogatszych wśród paryskiej finansjery.

W roku tysiąc siedemset osiemdziesiątym miał jeszcze na jednym z przedmieść paszteciarnię, a swą umiejętność obracania pieniędzmi wyostrzał wyłącznie na żakach z kolegium Piquepuce: bezustannie miał w głowie ów aureus calculus, który mu podpowiadał rozwiązanie, jak ściągnąć od żaków płacących za pierożki należność za tych, którzy płacić zapominali.

Szaleństwo Missisipi jego też wciągnęło w swój nurt. W Paryżu wszyscy stawali się wtedy milionerami; na gościńcach i drogach, na targach i placach, wszędzie oferowano, sprzedawano i kupowano akcje Missisipi. M. Griffard pozbył się paszteciarni, wyruszył na poszukiwanie milionów i znalazł je; aż pewnego dnia cała heca z Missisipi pękła jak bańka mydlana i M. Griffard znalazł się z dziewięcioma sous w kieszeni. Jeśli człowiek nigdy nie był milionerem i w kieszeni pozostało mu dziewięć sous, nie ma powodu do irytacji; jeśli jednak wdrapał się już na wyżynę, z której widać własny ekwipaż, służbę w liberii, pięknie urządzone komnaty, bogato zastawiony stół, śliczne kochanki i inne równie miłe perspektywy, to runięcie z tej wysokości jest raczej nieprzyjemne.

Ogarnięty smutkiem pan Griffard udał się do sklepu nożownika i za sześć sous kupił duży nóż, który mu za dwa sous wyostrzono; akurat zebrała się tam gromada rozebranych i podkasanych według,najnowszej mody citoyens w czapkach frygijskich, którzy głośno krzyczeli: „Precz z arystokracją!” Na słup przed sklepem z nożami przybili miast flagi wieczorne wydanie gazety Marata, a M. Griffard spostrzegłszy, że wielu z obecnych nie zna jej treści, jako najmniej ochrypnięty odczytał ją głośno; tym sposobem dowiedział się, że dobrze wyostrzony nóż może posłużyć do czegoś bardziej pożytecznego niż poderżnięcie własnego gardła. Wetknął więc nóż za pas, przyłączył się do gromady i wraz ze wszystkimi krzyczał: „A bas les aristocrates!”

Gdzie i jakimi drogami potoczyło się jego burzliwe życie w następnych latach? Może sam dokładnie tego nie wiedział. Ze sławą i chwałą nie miał wiele kłopotu, pozostawiał je innym, kiedy jednak po kilku latach spotykamy go znowu w czasach dyrektoriatu, musimy mu się kłaniać z szacunkiem jako komisarzowi aprowizacyjnemu wojska, raz nad Renem, raz w Italii — zależnie od tego, czy ten, czy tamten generał zamierzał go rozstrzelać.

Są bowiem dwa rodzaje komisarzy aprowizacyjnych: tacy, którzy stają się żebrakami, i tacy, których ta funkcja czyni milionerami; ci pierwsi sami sobie strzelają w łeb, ci drudzy stają przed plutonem egzekucyjnym. Ale ten ostatni wypadek znacznie rzadziej się przytrafia.

M. Griffard na swoje szczęście należał do tych, którzy zostają milionerami, a nikt im w łeb nie strzela. Wszedł w posiadanie kilku pięknych posiadłości, które emigrujący arystokraci pozostawili państwu, a gdy powrócili za czasów restauracji, M. Griffard był jednym z renomowanych habitués, którzy z balkonów swych pałaców przyglądali się wspaniałej defiladzie sprzymierzonych wojsk ulicami Paryża; niejeden emigrant, który z gromadą innych kroczył za zwycięskimi wojskami, ze zdumieniem podziwiał wspaniały pięciopiętrowy pałac na Boulevard des Italiens, gdyż nie było go wówczas, kiedy ostatnio widział Paryż; jeśli zapytał o właściciela, usłyszał nazwisko nikomu przedtem nie znane.

Niedługo jednak było nieznane. Kto posiada miliony, ten bez wielkiej fatygi zostaje przyjęty do najlepszego towarzystwa.

W krótkim czasie nazwisko pana Griffarda nabrało cech mile dźwięczącego hasła. Bez niego nie mogło się obyć żadne eleganckie przyjęcie, żaden niezwykły poranek koncertowy, wyścigi konne, orgia ani głośne porwanie. Nie opuszczał niczego, bo wszystkie tego rodzaju okazje wprost się prosiły, by zręczny i bystry człowiek interesu korzystał z nich dla dokładnej obserwacji namiętności, dziwactw i stanu majątkowego innych, i by na tej wiedzy budował mocno ugruntowane kalkulacje.

Pan Griffard podejmował najryzykowniejsze interesy. Miał odwagę pożyczać wielkie sumy lekkoduchom tak zrujnowanym, że nawet służba skarżyła ich o zaległe płace i zawsze taką lub inną drogą dochodził swoich pieniędzy. Kiedy mówię „swoich pieniędzy”, znaczy to zawsze dwa razy tyle, ile komuś pożyczył. Zajmował się właśnie dlatego najbardziej ryzykownymi przedsięwzięciami, żeby się nie fatygować obliczaniem dokładnych procentów.

Potrafił zresztą zobowiązywać nie tylko pojedyncze osoby, nie tylko ludzi najwyżej stojących. Troszczył się także o szeroki ogół. Najlepiej prowadzone tontyny, czyli firmy przyjmujące ubezpieczenie na życie, i solidne domy gry działały pod jego patronatem, aby zaś władze nie czyniły mu zarzutu, że nie zajmuje się sprawami publicznymi, zawsze jego informacje giełdowe były najbardziej godne wiary, i choćby nie wiem co pisał urzędowy „Moniteur”, kiedy M. Griffard nagle rzucał na sprzedaż dużo papierów wartościowych, cała giełda drżała z przerażenia, a kursy spadały na łeb na szyję; kiedy zaś zaczynał kupować, twarze pięknie się wygładzały i papiery szły w górę, jak trawa pod promieniami słońca.

Nieraz on jeden przetrzymywał taką katastrofę giełdową i wtedy zarabiał olbrzymie sumy. Sam nie wiedział, jaką wartość przedstawia jego majątek. Biedaka wiele trudu kosztuje dochrapanie się stu forintów, ale dla milionera zdobycie następnego miliona to drobiazg. No cóż, pieniądz też lubi towarzystwo.

Powtarzamy więc, że ten wielki mąż obdarzony był niezwykłą i godną uznania odwagą, dzięki której śmiało podejmował najbardziej beznadziejnie wyglądające przedsięwzięcia, jak pożyczanie pieniędzy ludziom zrujnowanym — a uważamy za wskazane jeszcze raz to podkreślić, aby zapobiec jakiemukolwiek zaskoczeniu, gdy niemal bezpośrednio, a raczej wkrótce po zdarzeniu w karczmie, spotkamy się w Paryżu z jednym z bohaterów naszego opowiadania — o ile tym tytułem nie dotkniemy młodego wrażliwego kawalera.

Miejscem spotkania jest co prawda nie Paryż, lecz jedna z najczarowniejszych wysepek na Sekwanie, Ile de Jérusalem, uprzywilejowane miejsce najwyższej paryskiej finansjery, gdzie nie każdy nędzny milionerzyna może sobie pozwolić na postawienie letniej rezydencji, na założenie ogrodu lub parku, albowiem każdy sążeń kwadratowy ziemi wart jest tysiąc albo nawet tysiąc dwieście franków; tak więc dziesięciomorgowy angielski ogród jest tu wart tyle, co na Węgrzech średniej wielkości latyfundium.

Pośród willi, pawilonów i dworków pobudowanych na maleńkiej wysepce, niewątpliwie najpiękniejszym, najcudowniejszym i najkosztowniejszym był pałacyk — rozkoszne gniazdko pana Griffarda.

Na pagórku wzniesionym ludzkim trudem, fasadą ustawiony ku

Sekwanie, zbudowany został według gustu najprzeróżniejszych narodów i epok ku wiecznej chwale ówczesnej sztuki architektonicznej, która odrzucając z pogardą wszelki pedantyczny styl klasycystyczny wraz z najrozmaitszymi odmianami rokoko, usiłowała na ich miejsce wymyślić coś zawiłego, dziwnego i niepraktycznego.

Nie dość, że park znajdował się na wyspie: otoczono go sztucznym strumieniem, nad którym przerzucono różne mosty, począwszy od amerykańskiego mostu łańcuchowego aż do skleconego z bierwion i kory, obrosłego bluszczem mostku bretońskiego, a przy każdym z nich strażowali odpowiedni halabardziści we właściwych strażnicach, które naśladowały to chatkę pustelnika, to latarnię morską, a że każdy strażnik miał inną trąbkę, od razu było wiadomo, przez który most, a więc jaką drogą zbliża się do pałacu gość.

Z mostu prowadziły przez angielski park kręte ścieżki, które w owym czasie całkiem wyparły dawne upodobanie do prostych alei wysadzanych drzewami strzyżonymi jak dekoracje. Idący błąkał się między chylącymi się ku sobie gałęziami, wśród gęsto rosnących drzew i krzewów, i mógł się przez nie przedzierać godzinami nie dochodząc tam, dokąd zmierzał; ścieżki i dróżki były z obu stron obsadzone kwitnącymi roślinami, na zakrętach kusiły obsadzone jaśminem altany z romantycznymi ławeczkami, gdzieniegdzie na starożytne marmurowe posągi pięły się ozdobne pnącza, co było bardzo szczęśliwym pomysłem, dalej znów piętrzyły się całe piramidy najmodniejszych w tym czasie kwiatów; były też sztuczne ruiny, wśród których rosły straszydła w rodzaju agaw i kaktusów; w egipskim grobowcu spoczywały autentyczne mumie, przy których płonęły wieczne lampki z codziennie dolewanym olejem; na rzymskim ołtarzu stały rzeźbione w kamieniu naczynia, wazy korynckie i placki oraz ciasteczka z kolorowych kamieni, naśladujące starorzymskie przysmaki z czasów nimfy Egerii, smakujące ówczesnym bogom; kiedyś nieznany żartowniś napisał tam taką bêtise: „Tu można nabyć stare pasztety”, co wcale nie zirytowało dawnego właściciela paszteciarni, i nawet nie kazał wymazać napisu. Miejscami, na bardziej otwartych przestrzeniach, strzelały ku niebu potężne wodotryski i szumiały wodospady, spływając do marmurowych sadzawek, w których złote rybki zabawiały się błyszczącymi kulami, wysoko wyrzucanymi przez wodę. Woda sączyła się do rozległych stawów porosłych wybujałą azjatycką trzciną, piękne białe łabędzie sunęły po gładkim zwierciadle wód, ale nie śpiewały tak pięknie, jak to poeci usiłowali wmawiać ludziom, natomiast zjadały ogromne ilości kukurydzy... która wówczas była znacznie droższa od czystej pszenicy.

Gdy człowiek przebiegł ten cały labirynt i nadziwił się napotkanym cudom, w końcu wreszcie w jakiś sposób trafiał ha aleję wiodącą do tusculanum i docierał do stopni, na których z obu stron stały drzewka pomarańczowe, jedne dopiero w kwieciu, inne obciążone dojrzałymi owocami.

Obok tych drzewek dostrzegamy teraz młodego dżentelmena, z którym mieliśmy już przyjemność zawrzeć znajomość. Od tego czasu minął jednak cały rok, moda ogromnie się zmieniła; musimy go więc ponownie przedstawić.

Skończył się sezon calicot; teraz młody dandys ma na sobie długą, sięgającą kolan kapotę zapiętą nad bufiastymi spodniami, wsuniętymi w dopasowane, błyszczące buty o niesłychanie wysokich cholewach; po wąsach nie ma już ani śladu, miast nich od uszu w kierunku nosa biegną bokobrody à la młody rogacz, co nadaje twarzy całkiem inny wyraz, włosy zaś rozczesane na dwie strony przykryte są czymś straszliwym, noszącym nazwę chapeau à la Bolivar i stanowiącym bardzo celowe urządzenie, gdyż dzięki szerokiemu rondu deszcz nie dosięga właściciela, a sama główka rozszerza się w górę.

Jest to Abellino Kárpáthy.

Na schodach i w antyszambrach bankiera roiło się od lokajów -darmozjadów pyszniących się srebrzystymi liberiami, którzy podawali sobie z rąk do rąk przybywających gości, biorąc od nich w zastaw okrycia, laski, kapelusze i rękawiczki, które odchodząc trzeba było wykupić za dobry napiwek.

Zasłużeni wyjadacze doskonale znali Abellina, gdyż węgierscy magnaci dobrze wiedzieli, iż za granicą należy wysoko obnosić honor narodowy, a już najwyżej wobec służby, i że na to jest tylko jeden sposób: szastać pieniędzmi, za każdą szklankę wody i upuszczoną chusteczkę rozdawać złoto. Należy wiedzieć, że wytworny kawaler nie nosi przy sobie innych monet jak złote, i to bite w ostatnim roku, poza tym obficie spryskane eau de Cologne i innymi pachnidłami, aby nie zalatywały zapachem obcych rąk.

Abellino w jednej chwili pozbył się kapelusza, laski i rękawiczek, lokaje dzwonkami przywoływali jeden drugiego, któryś pobiegł do dalszej komnaty,' i ledwie kawaler dotarł do ostatnich drzwi, ów pierwszy, który wyskoczył naprzód, już powrócił oznajmiając, że monsieur Griffard gotów jest na jego przyjęcie, przy czym szeroko rozwarł oba skrzydła wysokich mahoniowych drzwi prowadzących do prywatnego gabinetu pana domu.

Pan Griffard siedział obłożony masą gazet i należy tu napomknąć,że tylko węgierscy arystokraci wyobrażają sobie, iż Stwórca stworzył lato w tym celu, by nikt nie czytał w tym czasie prasy. Tak więc pan Griffard zagłębił się właśnie w artykuł o najnowszych triumfach Greków, dzięki którym otrząsnął się z niemiłego wrażenia, jakie na nim zrobiło pewne angielskie pismo zajmujące się krytyką, w którym niejaki pan Watts gęsto cytując usiłował dowieść, iż bezbożny pyszałek, nadęty lord Byron kradł swoje poematy to stąd, to z owąd, a wszystko, cokolwiek napisał, już było dawniej napisane. Ta polemika uczyniła pana Wattsa sławnym na kilka lat.

Przed bankierem na małym porcelanowym stoliczku chińskim stała srebrna zastawa do herbaty, a z płytkiej, do połowy napełnionej filiżaneczki co pewien czas spijał po łyczku jakiś płyn, prawdopodobnie herbatę pomieszaną z żółtkiem i osłodzoną cukrem wykrystalizowanym z mleka, co naówczas stanowiło najnowszy wynalazek,i, jak powiadano, było doskonałym lekiem na bóle w piersiach, tyle że niesłychanie, kosztownym, toteż wielu bogaczy uznało za modne cierpieć na bóle piersiowe, aby tego leku używać.

Pokój bankiera w niczym nie przypomina owej paszteciarni sprzed lat; kiedy odkupywał od emigrujących arystokratów rezydencje, wybrał sobie także kilku lokai, a wiadomo, że zręczny lokaj jest najlepszym wychowawcą i potrafi przekazać owe niuanse wytworności tak podziwiane, lecz niemożliwe do przyswojenia sobie przez ludzi z tiers état — trzeciego stanu — filistrów, łacinników i gapiów. Większość mebli, jak fotele, otomany, sekretery i szafki biblioteczne, są z hebanu inkrustowanego srebrem obicia zaś z białego kaszmiru przybranego kwiecistymi bordiurami; nic nie stoi pod ścianami ani w kątach, lecz częściowo pośrodku komnaty, częściowo skośnie ku rogom, taka bowiem teraz moda, a między masywnymi sprzętami, których ciężkie kształty mają wyobrażać aktualną europejską nudę i przyziemność, jako skrajne, konieczne przeciwieństwo ustawiono pięknie cyzelowane wazy korynckie, bezcenne antyczne rzeźby niedawno wydobyte z wykopalisk właśnie odkrytej Pompei, a także barwne, lśniące, złocone i srebrzone chińskie porcelanowe stoliki. Dywaniki pod stopami są wszystkie ręcznie tkane, na wielu z nich widoczne jest wyhaftowane słowo: souvenir, co jednak nie usuwa podejrzenia, że bankier je za drogie pieniądze kupił; ściany obite makatami przetykanymi srebrem, podzielone na części od podłogi do plafonu tybetańskimi kwiecistymi pasami ściągniętymi pośrodku wężami ze srebra, a każda część ozdobiona pięknym sztychem — ponieważ w wytwornym gabinecie do pracy nie wiesza się olejnych obrazów, których miejsce jest w salonie; te sztychy to podobizny modnych poetów i sławnych rumaków, znanych bankierowi osobiście, gdyż jemu poświęcają swe wiersze lub noszą go na grzbiecie.

Wszystko to stanowi dostateczny dowód, że bankier ma sprytnego lokaja, dobrze obeznanego z gustem swej epoki.

Sam bankier to godna szacunku postać; mniej więcej siedemdziesięcioletni, siwowłosy o miłej twarzy pełnej życzliwości, jednym słowem od pierwszego wejrzenia wzbudza sympatię; nie tylko strojem, ale całym sposobem bycia żywo przywodzi na myśl Talleyranda, którego jest jednym z największych wielbicieli. Włosy lśnią piękną bielą, twarz jest rumiana i gładko wygolona, co jej dodaje żywości, zęby zdrowe i błyszczące; a dłonie wyjątkowo delikatne, jak zwykle u ludzi, którzy długo się zajmowali wyrabianiem słodkich ciast.

Na widok Kárpáthyego, który stanął w otwartych drzwiach, Bankier odłożył czytaną bez okularów gazetę i poszedł mu naprzeciw, witając jak najżyczliwiej.

Zgodnie z wytwornymi formami owa maksymalna życzliwość polegała na tym, że człowiek unosił się nagle na czubki palców, zwracając jednocześnie obie dłonie palcami ku własnym ustom, przy czym zginał tułów możliwie nisko jednocześnie kiwając wdzięcznie głową, następnie zaś dłonie wyciągał ku przybywającemu, który ze swej strony odpowiadał podobnymi gestami.

— Monseigneur! — wykrzyknął młody merveilleux („cudowny”, tak nazywano wytwornych młodzieńców) — jam twój od czubka głowy do samych trzewików.

— Monseigneur! — odparł Monsieur Griffard z taką samą galanterią—jestem do pańskich usług po dno mojej piwnicy. — Cha, cha, cha! Cha, cha, cha! To świetnie powiedziane, dobrześ mi pan zaripostował — roześmiał się młody dandys. Za godzinę dowcip bankiera powtarzany będzie we wszystkich salonach — Co nowego w Paryżu, drogi królu finansów? Złego nie chcę słyszeć, wyłóż pan tylko dobre nowiny.

— Najlepsza nowina — odrzekł bankier — to pański powrót do Paryża. A jeszcze lepsza, że go widzę u siebie.

— Och, monsieur Griffard,jesteś jak zawsze uprzejmy — odpowiedział młody incroyable („strojniś” — to także modne określenie) rozpierając się w fotelu; co prawda nie było to w modzie w ówczesnym Paryżu, należało raczej siąść na odwróconym krześle jak na koniu, z łokciami złożonymi na oparciu; tego jednak Abellino jeszcze nie wiedział.

— Otóż, monsieur Griffard — podjął młody człowiek, przejrzawszy się wprzód dokładnie w kieszonkowym lusterku, czy aby gładko zaczesane włosy mu się nie zmierzwiły — jeśli pan możesz mi tylko taką oznajmić dobrą wieść, to ja opowiem dziwniejszą, ale złą.

— Na przykład?

— Na przykład taką. Jak pan wiesz, udałem się do Hungarii, aby przejąć pewien spadek, majorat, przynoszący półtora miliona.

— Wiem — odparł bankier z chłodnym uśmiechem, bawiąc się trzymanym w ręku piórem.

— Może i o tym pan wiesz, że w owym azjatyckim kraju, w którym leży mój majorat, nic nie jest w tak złym stanie, jak sądownictwo, no, może jednak gościńce. Ale nie, sądownictwo jest gorsze. Drogi bowiem podczas suszy mogą być znośne, sądownictwo zaś zawsze, czy w deszcz, czy w słoneczną pogodę, jest złe.

Tu młody merveilleux przerwał, jakby chciał bankierowi pozostawić czas na gratulacje z powodu, dowcipnego porównania. Ten jednak tylko milcząco się uśmiechał.

— Wyobraź pan sobie — ciągnął Abellino wypiąwszy pierś, z prawym ramieniem odrzuconym za oparcie fotela — że mają tam pewną ogromną księgę; najjaśniej ją określę, porównując do zapisków należności u sklepikarza; znajdują się w niej wszystkie prawa, jakie kiedykolwiek ustanowili ci barbarzyńcy, nawet takie, że zdradzony mąż, cocu, (dzięki Bogu nie ma na to węgierskiego określenia) ma prawo zamordować niewierną żonę i jej kochanka, przyłapanych na gorącyrn uczynku. Przy tym kraj pełen jest kauzyperdów, całe chłopstwo składa się z dwóch warstw, wieśniaków i kauzyperdów, przy czym niektórych chłopów uważa się za szlachtę, sam nie wiem z jakiego powodu; kauzyperdy nie robią nic innego, tylko wynajdują okazje do procesów, nawet tam, gdzie powodu nie ma, a na takie morze kauzyperdów i procesów w każdym département jest jeden sędzia, który latem także sieje rzepę i pędzi gorzałkę; ale i tego nie dosyć: kiedy wreszcie człowiek uzyska sprawiedliwy wyrok, to ten, który przegrał sprawę, może kijem wypędzić sędziego, opierać się widłami i jeszcze apelować do trzech wyższych instancji, z których najwyższą zwą trybunałem septemtrionalnym.

— Ogromnie zabawne rzeczy mi pan opowiada — roześmiał się monsieur Griffard, który nie rozumiał, po co ma tych szczegółów wysłuchiwać.

— Och, musi pan wszystkiego wysłuchać, żeby zrozumieć to, co dalej powiem. W języku węgierskim istnieje też pewne podłe określenie: „intra dominium et extra dominium”, co się tłumaczy słowami: „w obrębie posiadłości i poza posiadłością”. Otóż mając jak najbardziej słuszne prawo do jakichś włości, człowiek jest bezradny, jeśli jest poza ich obrębem. Ten, kto nimi włada, choć uzurpator, może się spokojnie uśmiechać, bo sprawa może się ciągnąć w nieskończoność. Tak jest ze mną. Wyobraź pan sobie. Cały spadek, ów ogromny majorat przynoszący półtora miliona dochodu, znajduje się niemal w moich rękach, spieszę, by go przejąć, ale się okazuje, że przede mną już się tam ktoś rozsiadł.

— Rozumiem — odpowiedział bankier z dziwnym uśmieszkiem — to znaczy, że w pańskim dziedzictwie, monseigneur Kárpáthy, niejako intra dominium siedzi uzurpator o złych zamiarach, który nie chce ci słusznie należnej schedy przekazać i upiera się przy owej idiotycznej grubej księdze, w. której, pośród wielu paragrafów, zapisano także, iż „nie można dziedziczyć po żyjącym”. Młody dandys wytrzeszczył szeroko oczy.

— Co pan wiesz?

— Wiem, że owym podłym uzurpatorem, nadużywającym twojej schedy, jest nikt inny jak sam pański stryjaszek, który okazał się na tyle źle wychowany, iż po uderzeniu krwi do mózgu został dzięki szybkiemu upuszczeniu krwi tak dalece przywrócony życiu, że ponownie zajął pańskie włości i tym samym postawił cię w takim położeniu, iż w owej grubej, bogatej w treść księdze nie znajdzie się ani jeden artykulik, na podstawie którego miałbyś prawo zaskarżyć stryja do sądu za to, że jeszcze nie umarł.

— O, to podłość! — wykrzyknął Kárpáthy zrywając się z półleżącej pozycji. — Ja już zapowiedziałem, że będę się procesował! — Bądź pan spokojny — uspokoił go bankier. — Wszyscy uwierzą w to, co im powiesz. Ja jeden muszę znać całą prawdę, ponieważ jestem bankierem. A ja mam zwyczaj milczeć. Stosunki rodzinne księcia Nepalu we Wschodnich Indiach są mi równie dobrze znane, jak tryb życia

najpierwszego z hiszpańskich grandów. Embarras de richesse, a więc kłopoty wynikające z bogactwa jednego przynoszą mi taki sam pożytek jak ubóstwo drugiego, maskowane pompą. Jestem w stanie opowiedzieć o sytuacji każdego cudzoziemca przybyłego do Paryża, niezależnie od tego, jaką drogą i z jakim hałasem się zjawił. W ostatnich dniach przybyli tu dwaj węgierscy hrabiowie, którzy na piechotę obeszli całą Europę, inny zaś powrócił z Ameryki na trzecim pokładzie statku, mimo to wiem, że owi panowie posiadają w swoim kraju tak dobrze zagospodarowane posiadłości, że mógłbym od nich otrzymać pożyczkę; natomiast o pewnym księciu z północy, który nosi wspaniale brzmiące nazwisko i w tych dniach wjechał do Paryża przez Porte St. Denis w złoconej karocy, z konnymi sługami w pióropuszach, wiem, że posiada tylko to, co z sobą przywiózł, gdyż z powodu jakichś politycznych komplikacji cały jego majątek został zasekwestrowany.

Zniecierpliwiony Kárpáthy przerwał bankierowi.

— No dobrze, monsieur, ale po co mam tego wszystkiego słuchać?

— Chcę ci udowodnić, że zawsze były i będą w głębi serc i sakiewek sekrety, oraz że ludzie kierujący światem finansów, jeśli coś wiedzą, utrzymują to w tajemnicy, a wreszcie fakt, że znam pańską delikatną sytuację, pozwoli ci całkiem inaczej przedstawić ją światu i nikt nie będzie w twe słowa wątpił.

— Enfin, jaki będę miał z tego pożytek?

— Ach tak! — wykrzyknął bankier uderzając się w czoło — wolałbyś pan, by cały świat wiedział to, co ja wiem, byle bym ja tego nie wiedział. Oczywiście, przyszedłeś pan do mnie z zamiarem opowiedzenia o symptomach całkiem innej choroby niż ta, na którą cierpisz, a ja powinienem ciebie wyleczyć; jestem jednak doświadczonym lekarzem i dostrzegam powody choroby po bladości twarzy. Kto wie, może zdołałbym cię wyleczyć?

Gorzki żart spodobał się Abellinowi.

— Hm, pomacaj mój puls — odparł także żartobliwie — ale nie sięgaj po moją rękę, lecz raczej do kieszeni.

— To zbyteczne. Zastanówmy się najpierw nad objawami choroby. Jak widzę, cierpisz pan na mały rozstrój żołądka, coś około trzystu tysięcy franków, z powodu nie przetrawionych długów.

— Pan to lepiej wiesz. Daj pan coś moim wierzycielom, by się przestali upominać.

— Och, szkoda byłoby tych poczciwych ludzi; któż zabija swego tapicera, kołodzieja czy dostawcę koni tylko po to, żeby mu nie płacić? Znacznie prościej byłoby ich spłacić.

— Z czego? — wykrzyknął gniewnie Abellino. — Chyba że jak Don Juan de Castro poślę połowę swych wąsów do Toledo, aby pod ich zastaw dostać pieniądze. Nawet to mi nie pozostało, gdyż wąsy zgoliłem.

— Cóż więc uczynisz, jak się do ciebie zwrócą?

— To proste. Strzelę sobie w łeb.

— O nie, tego pan nie uczynisz. Cóż by świat powiedział, gdyby wytworny węgierski szlachcic zastrzelił się z powodu marnych paruset tysięcy franków?

— A co powie, jeśli z powodu paruset tysięcy franków tego szlachcica zamkną w więzieniu za długi?

Bankier z uśmiechem położył mu rękę na ramieniu i uspokajającym głosem rzekł:

— Zobaczymy, jak można panu pomóc.

Ten uśmiech i protekcjonalne klepnięcie po ramieniu dobrze charakteryzowały parweniusza.

Kárpáthyemu nawet nie przyszło do głowy, że były paszteciarz z ulicy Rambuteau udziela swej pomocy i opieki potomkowi jednego z najstarszych węgierskich rodów.

Bankier usiadł obok niego na szerokiej kanapie, zmuszając go tym samym do wyprostowanej pozycji.

— Potrzebujesz pan trzystu tysięcy franków — zaczął monsieur Griffard łagodnym, dobrotliwym tonem — i nie przeraziłaby cię myśl, że po wejściu w posiadanie majoratu zwrócisz miast tej sumy sześćset tysięcy franków.

— Fi donc — żachnął się pogardliwie Kárpáthy, w którym na minutę obudziła się szlachecka duma i wysunął rękę spod ręki bankiera.— Jesteś pan jednak lichwiarzem.

Bankier z uśmiechem schował obrazę do kieszeni i starał się ją zatuszować żartem.

— Łacińskie porzekadło powiada: Bis dat, qui cito dat. Dwa razy daje, kto szybko daje. Czemu więc nie miałbym żądać zwrotu podwójnie? Poza tym, mój panie, pieniądz jest towarem, jeśli więc wolno po zasianym ziarnie spodziewać się dziesięciu ziaren, czemu nie po zasianym pieniądzu? Musisz pan także mieć na uwadze, że jest to najbardziej ryzykowne przedsięwzięcie na świecie: możesz pan umrzeć wcześniej niż krewniak, po którym masz dziedziczyć; na przykład spaść z konia podczas gonitwy lub polowania na lisy i skręcić kark, możesz pan zginąć w pojedynku, dostać gorączki, przeziębić się, mnie zaś pozostanie założyć żałobną wstążkę na kapelusz z żalu za przepadłymi trzystu tysiącami franków. Patrzmy jednak dalej. Panu nie wystarczy, byś spłacił swe długi, później także będzie ci trzeba rocznie co najmniej dwa razy tyle. Dobrze. I to gotów jestem wyłożyć.

Po tych słowach Kárpáthy z zainteresowaniem spojrzał na bankiera.

— Czy pan żartujesz?

— Wcale nie. Ryzykuję milion, by zdobyć dwa, ryzykuję dwa, by uzyskać cztery, i tak dalej. Mówię otwarcie. Dużo daję i dużo biorę.

W tej chwili pańskie położenie w niczym nie jest lepsze od Juana de Castro, który pod zastaw wąsów dostał pożyczkę od toledańskich Saracenów. W porządku! Wąs węgierskiego szlachcica niech nie będzie gorszy od hiszpańskiego, dam na niego, ile zechcesz, i śmiało mogę zapytać, czy poza mną i toledańskimi Maurami ktokolwiek tak postąpił i czy ktoś to jeszcze uczyni?

— Więc dobrze. Zawrzyjmy porozumienie — rzekł Kárpáthy,. całkiem poważnie traktując sprawę — pan dasz mi jeden milion, ja zaś wystawię skrypt dłużny na dwa miliony,- które zostaną spłacone po śmierci mego stryja.

— A jeśli Parki utrzymają nić życia stryjaszka dłużej, niż w pańskich rękach utrzyma się milion?

— Wówczas doda mi pan drugi milion, i tak dalej. Pieniądze ulokujesz pan w dobrym miejscu, jako że węgierski szlachcic jest niewolnikiem swoich włości i nie może ich przekazać nikomu poza prawnym spadkobiercą.

— Czyś aby całkiem pewny, że jesteś jedynym legalnym spadkobiercą?

— Nie ma innego. Po śmierci János a Kárpáthyego nie pozostanie nikt noszący to nazwisko.

— O tym wiem. Ale János Kárpáthy może się jeszcze ożenić. Abellino zachichotał.

— Czyżbyś pan sobie mego stryja przedstawiał jako godnego afektu kawalera?

— Raczej nie. Dobrze wiem, że zbliża się już do przystani śmierci, a jego cielesne organy tak są sfatygowane, że jeśli natychmiast nie zmieni trybu życia, jeśli nie zaprzestanie hulanek — a co do tego mam bardzo nikłe nadzieje, choć mi go bardzo żal — nie przypuszczam, by żył dłużej niż rok. Zechciej mi pan wybaczyć, że bez owijania w bawełnę wypowiadam się o zejściu ze świata twego drogiego krewniaka.

— Ależ proszę, mów pan śmiało.

— Dla nas, którzy prowadzimy zakłady ubezpieczenia na życie, powszednią sprawą jest szacowanie ludzkiego żywota, zechciej więc traktować moje słowa tak, jakbyś właśnie swego stryja zamierzał ubezpieczyć na życie.

— To zbędne skrupuły; dla swego stryja nie odczuwam najmniejszego nawet sentymentu.

Bankier uśmiechnął się. Wiedział to lepiej niż sam Abellino.

— Zatem, jak poprzednio rzekłem, pański stryj może się ożenić. Takie sprawy nie należą do wyjątkowych. Często się zdarza, że dżentelmen w podeszłym wieku, który do osiemdziesiątego roku życia wzbraniał się przed związkiem małżeńskim, w chwili wzruszenia prowadzi do ołtarza pierwszą napotkaną młodą damę, choćby była służką kuchenną. Albo też w grę wchodzi jakaś dawna miłość, która po latach odżywa niczym owad wkleszczony w węgiel kamienny; bywa tak, że ukochana, której w wieku lat szesnastu nie mógł pojąć za żonę, może dlatego, że była z kim innym związana, teraz około siedemdziesiątki jest wolna, więc się pobierają.

— Mój stryj nie ma żadnych dawnych ideałów. Nie zna nawet tego określenia. Poza tym mogę waści zapewnić, że taki związek nie doprowadziłby do zwykłych następstw.

— W tym względzie jestem spokojny, w przeciwnym razie nie uczyniłbym ci tej propozycji. Musisz pan jednak pod jednym jeszcze względem dać mi zabezpieczenie.

— Ja? Zabezpieczenie? Chyba masz pan na myśli moje wąsy — burczał Abellino przygładzając czarne bokobrody.

— Istotnie, umowa jest właśnie w rodzaju tych — wesoło ciągnął bankier — które przywodzą na myśl znacznie ode mnie bogatszego dżentelmena, potocznie zwanego diabłem: w zamian za dawane ludziom niezmierne skarby żąda skryptu na ich dusze i to podpisanego krwią. Par Dieu! Ja mam inny gust, monsieur Satan wie co począć z duszami, na cóż by jednak mnie się zdały? Odwrotnie: chcę mieć pewność, że będziesz pan długo żył.

— Oczywiście, chodzi o to, bym nie umarł przed stryjem.

— Zgadłeś pan. Ja zatem nie tylko dam ci pieniądze, lecz jednocześnie będę baczył, byś nie utracił życia.

— A mianowicie?

— Zaraz to wyjaśnię. Dopóki stary pan János Kárpáthy żyje, nie będziesz pan miał prawa się pojedynkować, brać udziału w polowaniach par force, wyprawiać się w morskie wojaże ani mieć liaison z baletowymi ślicznotkami. Jednym słowem masz pan obowiązek unikania wszelkich okazji narażających pańskie życie.

— Czy i wina nie wolno mi pić i na schody wchodzić, abym w zamroczeniu nie spadł i nie skręcił karku?

— Nie bierzmy tego tak dosłownie. Wymienione zakazy, uznaję to, nie są zbyt przyjemne, ale istnieje możliwość przekreślenia ich.

— Jakaż to możliwość? — Że się pan ożenisz.

— Parbleu! W takim razie wolę nie dosiadać konia i nie brać broni do ręki.

— Monseigneur! Tak przemawiasz, jak malowani kawalerowie z wodewilu. To karykatura dowcipu uprawiana przez felietonistów. Chyba wiesz, jak każdy, kto na to patrzy z bliska, że w eleganckim świecie małżeństwo jest na podobieństwo kauczukowego łańcucha, jeśli się tego chce, ale daje się rozciągać do woli. Zaszczyciłbyś swą ręką jakąś wytworną damę; przez pierwszy rok pławiłbyś się w szczęściu, bo przecież w Paryżu można znaleźć  osobę, która przez cały rok da się kochać. Po roku ród Kárpáthych powiększyłby się o nową latorośl, a tym samym byłbyś uwolniony od uciążliwego zobowiązania, mógłbyś skręcić kark albo dostać kulą w łeb, do wyboru. Gdybyś jednak uznał, że lepiej pozostać przy rozkoszach życia, Paryż jest dość rozległy, a świat dwa razy większy — zaledwie dwa razy większy! abyś mógł swej małżonki więcej nie oglądać, chyba że chciałbyś się w niej ponownie zakochać, kiedy stanie się całkiem obcą. To wcale nie taka przerażająca perspektywa.

— Zobaczymy — powiedział Abellino; wstał i paznokciem wygładził żabot, który się pogniótł, gdy siedział.

— No i co? — zapytał z zainteresowaniem bankier, gdyż z góry przewidział, że gdy okaże chęć wyciągnięcia Kárpáthyego z pieniężnych kłopotów, ten powróci do roli dumnego magnata.

— Muszę się zastanowić, która ze stojących przede mną dróg okaże się korzystniejsza. A co do pieniędzy, to w każdym razie przyjmuję propozycję. — Tego właśnie się spodziewałem.

— Tylko kwestia zabezpieczeń pozostaje do dyskusji. Muszę wypróbować, czy zdołam wytrzymać postawione mi zakazy. Co prawda zwyczajny jestem ascetycznych wyrzeczeń. Był czas, że leczyłem się homeopathice i przez pięć tygodni nie wolno mi było pić kawy ani pachnidłem skrapiać włosów. Mam ogromną siłę woli. Jeżeli te,go nie zdołam wytrzymać, to spróbuję małżeństwa. Niemniej jednak najlepszym rozwiązaniem byłoby po prostu uwolnić się od stryja.

— Panie! — zawołał bankier zrywając się z miejsca. — Tuszę, iż to tylko żart z pańskiej strony.

— Cha, cha! — roześmiał się młody dandys. — Nie ma mowy o sztyletach czy truciznach ani też nie przyszło mi do głowy, żeby zrujnować biedakowi zdrowie nasyłając nań krewkie niewiasty lub podając tłuste pasztety. Istnieją bowiem, chyba wiesz pan o tym, doskonałe, ciężkostrawne pasztety, zwane spadkowymi. Nie zawierają żadnej trucizny, tylko gęsią wątrobę i smaczne przyprawy. Wystarczy najeść się tego do syta, popić dobrym czerwonym winem i apopleksja gotowa.

— Tego nie wiem, bo nigdy takich nie wyrabiałem — odpowiedział poważnie były paszteciarz.

— Nie dlatego to mówię, byś pan zrobił taki pasztet dla mego stryja; umiem nienawidzić, mógłbym z nienawiści zastrzelić albo zasztyletować kogoś, ale wynająć mordercę, żeby otrzymać spadek, nie leży w mojej naturze; stwierdzam jednak, że gdybym się takiej fatygi podjął, to potrafiłbym go ze świata sprzątnąć.

— Nie warto, poczekajmy raczej, aż sam się z niego wyniesie.

— Nie ma innej rady. Do tego czasu będziesz pan musiał być moim bankierem. Im więcej wydam pieniędzy, tym większa pańska korzyść, bo otrzymasz je w dwójnasób. O co mam się martwić! Kto wejdzie po mnie, niech zamknie drzwi.

— Jednym słowem doszliśmy do porozumienia.

— Jutro po dwunastej w południe zechciej przysłać swego notariusza z gotowymi dokumentami, żeby nie było mitręgi.

— Nie będę pana zbytnio fatygował.

Abellino pożegnał się, bankier zacierając dłonie odprowadził go do samych drzwi salonu.

Wszystko się pięknie zapowiadało: jeden z największych węgierskich majoratów w ciągu kilku lat miał przejść w ręce cudzoziemskiego bankiera.

U GROBU ROUSSEAU

Na drodze wiodącej do lasku Ermenonville widzimy trzech młodych wędrowców w swobodnych strojach. Choć ubrania ich cechuje niedbałość odpowiednia w podróży, można w nich dostrzec mimowolny wdzięk, którego nie mogą uniknąć osoby mające wybredniejszy gust,

Wszyscy trzej należą do arystokratycznych rodów węgierskich.

O nich to słyszeliśmy już z ust monsieur Griffarda i pamiętamy, że owi dwaj, idący skrajem, z Węgier przeszli piechotą całą Europę, prześcigając się w znoszeniu trudów i braków, gdyż taki uczynili zakład. Obaj odznaczają się mocnymi, wyraźnymi rysami twarzy. U pierwszego szczególnie zwracają uwagę gęste, czarne brwi oraz dziwny sarkastyczny uśmiech, który zjawia się tylko na chwilę i znika; drugi odznacza się atletyczną budową ciała, szeroką klatką piersiową i czarną czupryną; ma śmiałe, ogniste spojrzenie i pełne wyrazu usta, nad którymi rysuje się krótki młodzieńczy wąsik; kiedy się odzywa, mówi niskim głosem podobnym do grzmotu i gdyby nie bardzo młoda twarz można by przypuszczać, że przemawia dojrzały mężczyzna.

Trzeci, kroczący pośrodku, to wysoki, smukły młodzian o gładko wygolonej twarzy. Strój ma na sobie skromny, twarz nie zdradza żadnego wyrazu: maluje się na niej chłodny, beznamiętny spokój, usta i oczy wyrażają ową niebezpieczną obojętność, która podnieca kobiety. Porusza się z angielską nonszalancją, bez żadnej sztucznej afektacji; mówi spokojnie i płynnie, żadnego wyrazu nie wymawia głośniej ani dobitniej, jakby się starał mówić jasno i zrozumiale, bez popisywania się talentem krasomówczym. Jest to ów młodzian, o którym Griffard napomknął, że przybył z Ameryki na trzecim pokładzie.

Jako rzecz dziwną możemy dodać, że wszyscy trzej mówią po węgiersku, co — zważywszy, że opisywane wydarzenia rozgrywają się w roku tysiąc osiemset dwudziestym drugim przy lasku ermenonwil-

skim, a ich aktorami są węgierscy arystokraci — może wzbudzić słuszne zdumienie.

Młodzi ludzie mówią do siebie po imieniu: barczysty, krewki młodzieniec to Miklós, ten z czarnymi brwiami — Istvan, a idący pośrodku — Rudolf.

Uważny obserwator mógłby spostrzec, że ze spacerujących pod rękę trzech młodzieńców, jeden stale wysuwa się „o łeb” do przodu, a drugi pozostaje w tyle, tak że idący pośrodku jest szarpany to w przód, to w tył i musi się często zatrzymywać, żeby wyrównać szereg załamujący się podczas ożywionej dyskusji.

W leśnej pustce pozwalają sobie na głośniejszą rozmowę, jako że Ermenonville nie jest nawiedzane przez elegancki świat; można więc mówić i dyskutować choćby najgłośniej, nie narażając się na zarzut złego wychowania.

Nagle jakiś inny młody człowiek przedarł się przez zarośla i wyszedłszy na drogę stanął, jakby zaskoczony prowadzoną rozmową. Sądząc po zewnętrznym wyglądzie należy do klasy robotniczej, na głowie ma okrągłą płaską czapkę, a muskularną posturę okrywa obszerna ciemnoniebieska bluza, spod której widoczny jest kołnierz pstrej koszuli.

Na jego twarzy odmalowuje się zdumienie i radość, kiedy rozróżnia słowa idących z przeciwka. Przez chwilę zdaje się wahać, ale zaraz zdecydowanym krokiem spieszy ku nim i mówi:

— Waszmościowie mówicie po węgiersku, ja także jestem Węgrem. W jego oczach lśnią łzy radości.

— Witamy rodaka — odpowiada młodzieniec o tubalnym głosie, przyjaźnie wyciągając prawicę ku nieznajomemu i potrząsając jego ręką, co zaraz naśladują jego towarzysze.

Młody robotnik jest tak wzruszony, że ledwie może znaleźć słowa na wyrażenie swych uczuć.

— Wybaczcie waszmościowie, że tak się wdarłem do ich towarzystwa, ale od siedmiu lat, od kiedy mieszkam w Paryżu, pierwszy raz słyszę mowę ojczystą i sprawia mi to radość, prawdziwie wielką radość.

— Chodź waść z nami — wtrącił idący środkiem młodzian — o ile ci czas pozwala, weź któregoś z nas pod rękę i pogadajmy sobie.

Robotnik zdawał się wahać, na co ten, który nosił imię Istvan, ujął go pod rękę i przyciągnął bliżej.

— A może przeszkadzamy ci w jakimś zajęciu?

— O, nie, dzisiaj jest święto, nie pracujemy.

— Ale może odciągamy cię od jakiegoś spotkania? — zapytał znowu Istvan z lekkim uśmieszkiem.

— Także nie — odparł nieznajomy. — Zwykłem tu przychodzić, ilekroć mam wolny czas.

— Ależ to miejsce nie dostarcza szczególnych rozrywek.

— To prawda, że winiarnie są daleko, ale w pobliżu znajduje się grób wielkiego człowieka, a czytanie jego dzieł znaczy dla mnie więcej od wszelkich rozrywek, gdyż tak są napisane, że najprostszy człowiek może się nimi zachwycać; może znacie panowie te dzieła? E, co za głupie pytania zadaję! Jakże tacy wykształceni ludzie mogliby nie znać dzieł Jean Jacques'a Rousseau!

— Grób Rousseau zwykłeś tu odwiedzać?

— To człowiek, którego najwyżej cenię. Jego książki po sto razy już przeczytałem, a zawsze nowy urok w nich znajduję, jakże prawdziwe jest każde jego słowo, wielokrotnie to na sobie sprawdziłem, kiedy mnie wielka troska zaprzątała albo jakieś wydarzenie szczególnie dotknęło. Brałem wtedy książkę Rousseau i czytanie mnie uspokajało. Dlatego w dni świąteczne zwykłem tu przychodzić, siadać pod prostym pomnikiem wzniesionym na jego cześć i czytać jego myśli. Nieraz mam wrażenie, że z nim samym rozmawiam. Dzisiaj z samego rana przyszedłem i teraz właśnie wracam.

Rudolf odezwał się chłodnym tonem, zmieniając temat rozmowy.

— Jakież to powołanie zatrzymuje cię w Paryżu?

— Jestem robotnikiem, panie, czeladnikiem w warsztacie stolarskim imć pana Gaudcheux; gdybyście tamtędy przechodzili, zechciejcie spojrzeć na wzory ozdób i wystrój kościoła w stylu gotyckim, pokazane w oknie wystawowym, jest to zrobione według moich rysunków.

— Czemu się waść nie starasz założyć własnego warsztatu? Robotnik mimo woli westchnął.

— Nie zamierzam pozostać w Paryżu, panie; powrócę do kraju. — Na Węgry? Azaliż źle ci się tu wiedzie?

— Trudno żądać więcej. Moi pracodawcy mnie szanują, dobrze płacą, człowiek kocha swoje rzemiosło, gdyż wciąż zmieniająca się moda podnosi je do rangi sztuki; to wręcz rozkosz móc codziennie obrabiać jakiś nowy wspaniały sprzęt, wykazywać swoje zdolności. Mimo to nie chcę tu zostać, wrócę do kraju, chociaż wiem, że nie będę tam robił ozdobnych przedmiotów dla książęcych siedzib ani kościelnych chórów, gdyż takich prac nie powierza się rodzimym rzemieślnikom; wiem, że przyjdzie mi znosić biedę, a chcąc zarobić na życie będę musiał klecić chłopskie ławy i skrzynie malowane w tulipany, bowiem niczego więcej nie żąda się od węgierskiego rękodzielnika. Mimo to wrócę do kraju. .— Czy w kraju masz krewnych? — zapytał Rudolf.

— Nikogo poza Panem Bogiem.

— Wobec tego nie do pojęcia jest chęć porzucenia dobrobytu.

— Istotnie jest to nierozumne i sam sobie tego nie potrafię wyjaśnić. Byłem niemal dzieckiem, kiedy opuściłem kraj i od tej pory wiele upłynęło czasu, a jednak, ilekroć pomyślę, że naród mówiący moją mową żyje o setki mil ode mnie, że nie mogę być wśród rodaków, łzy mi stają w oczach; nawet nie potrafię opisać, jakie to uczucie. Niechby waszmościowie spróbowali spędzić siedem lat daleko od ojczyzny, wtedy by się przekonali, jak to jest.

Biedny, naiwny chłopak! Sądził, że każdy odczuwa to samo, co czeladnik stolarski!

Istvan zwrócił się do Rudolfa i powiedział szeptem:

— Słyszysz? Gdybyście wy choć w setnej części tak czuli! Rudolf wzruszył ramionami i burknął przez zęby:

— Godna zazdrości czułostkowość.

Tymczasem nasi młodzieńcy doszli do rozstajnych dróg i przystanęli, nie wiedząc, w którą stronę ruszyć.

— Chyba nasz młody przyjaciel zna te okolice — odezwał się Miklós, który był najbardziej liberalny w szafowaniu przyjacielskim słowem. — Proszę nam wskazać drogę. My też zamierzaliśmy odwiedzić grób Jean Jacques'a Rousseau.

Młody stolarz nie mógł ukryć zdumienia,

— Panowie chcą dojść do wyspy topolowej?

— Wydajesz się tym zdziwiony.

— Tak, bo to bardzo opuszczone miejsce. Grób filozofa, rzadko przez ludzi odwiedzany. Ogromnie się cieszę, że waćpanowie o nim pamiętacie; z całej ziemi francuskiej żałować będę tylko tego, że nie mogę go z sobą zabrać. Już tam dzisiaj byłem, ale chętnie jeszcze raz pójdę. Do samego grobu dojść co prawdą nie można, gdyż jest otoczony moczarami, ale naprzeciwko znajduje się pagórek, na którym stoi coś w rodzaju dawnej świątyni, na jednej z kolumn wypisane jest nawet nazwisko Rousseau, i stamtąd można dojrzeć nagrobek filozofa.

Młodzi wędrowcy z radością przyjęli propozycję i razem wyruszyli na przełaj przez gęste poszycie lasu w ślad za młodzieńcem, dobrze znającym tu wszystkie ścieżki; ten co jakiś czas przystawał, gdyż nie mógł uwierzyć, że idący za nim potrafią posuwać się równie szybko jak on.

Wreszcie doszli do pagórka, na którym znajduje się maleńka świątynia zbudowana na cześć Montaigne'a, z sześcioma kolumnami, na których wyryto nazwiska filozofów, między innymi Voltaire'a, Montesquieu i Rousseau. Budynek nigdy nie został wykończony, zarzucono budowę, może dlatego nadano mu nazwę Świątyni Mądrości.

Naprzeciwko wzniesienia widoczna jest niewielka otwarta przestrzeń,' zwana wyspą topolową, gdzie pod koronami drzew bieleje nagrobek: wysoki kamienny obelisk, na którym wyryto słowa:

TU SPOCZYWA WYZNAWCA PRZYRODY I SPRAWIEDLIWOŚCI.

Nic dziwnego, że grób jest taki opuszczony, sprawiedliwość to zły list polecający.

Natura natomiast zaopiekowała się grobem najmilszego sobie człowieka, kwiaty przy nim nigdy nie więdną, a dokoła rozrastają się krzewy, jakby go chciały zagarnąć.

Gdy znaleźli się przy świątyni wzniesionej ku pamięci Montaigne'a, skąd widać było grób, młody stolarz pożegnał trójkę rodaków, gdyż musiał już wracać do Paryża. Ze wzruszeniem uścisnął im dłonie i nawet nie pytając o nazwiska oddalił się, wielekroć spoglądając za siebie.

— Ogarnęło mnie dziwne przygnębienie — odezwał się Istvan, kiedy młody robotnik odszedł — i sam nie wiem, czy wywołane jest słowami tego młodego człowieka, czy zaniedbaniem tej samotni, którą zupełnie inaczej sobie wyobrażałem. Okolice Ermenonville widziałem jako świetlisty krajobraz z kwitnącymi krzewami, z rzeczką o żywym nurcie, z małą wysepką, na której wymarzyć sobie można najady i faunów z piszczałkami, aby wyczarować dolinę Tempe, a tymczasem rozciąga się przed nami trzęsawisko porosłe sitowiem i wodnymi liliami i pośrodku sterczy biały kamień o prymitywnym kształcie, dokoła zaś stoją czarne topole, nie mające w sobie żadnej malowniczości.

— W swoim czasie ta okolica była istotnie taką, jaką sobie wyobrażałeś— powiedział Rudolf kładąc się na trawie, podczas gdy Miklós zapisywał w notesie słowa wyryte na pomniku. — Była to istotnie tonąca w kwiatach dolina Tempe, gdzie nawet najad nie brakowało, gdyż persornifikowały je wytworne paryskie damy, a do grobu Rousseau można było z dwóch stron dopłynąć czółnem na sielankowe spotkania. Tak było, dopóki po oberwaniu chmury nie obsunął się stromy brzeg rzeczki, wtedy woda zalała całą równinę i powstały te moczary; toteż grobu Rousseau nie odwiedza teraz nikt poza żabami, które od czasów Homera stały się wielbicielkami poezji, albo może zboczy tu jakiś dziwak-wędrowiec, lub czeladnik stolarski rozczytany w Nowej Heloizie. Taki jest los każdego mędrca spoczywającego pod ziemią. O szczęśliwi barbarzyńcy, którzy mędrców nie posiadacie!

— Jeżeli nas masz na myśli wspominając szczęśliwych barbarzyńców, to wydostaliśmy się z kręgu zasługujących na ten tytuł, jako że ostatnio Węgrzy zaczynają się budzić z letargu i Csokonai nie jest już ostatnim poetą, który zajmuje miejsce w literaturze, a „Tudós palóc” przestał być jedynym czasopismem reprezentującym literaturę piękną. W tym roku powstało już więcej czasopism naukowych i literackich; a co do almanachów, które się w tym okresie ukazały, to nie muszą się wstydzić nawet przed najbardziej wymagającą krytyką.

— Ja także za godny szacunku uważam sentyment względem wszystkiego, co nasze własne.

Te słowa podnieciły Istvana.

— Oho, to już więcej niż sentyment, to świadomość narodowa; młodzi poeci, którzy się ostatnio objawili, budzą w nas dumę z naszego języka i naszego pochodzenia.

Miklóś właśnie skończył kopiowanie napisów, teraz wtrącił grzmiącym głosem:

— Cóż to, czy Węgrzy, jak stare baby, tylko z języka mają być dumni? Czy nie ma innych dziedzin, poza pisaniem wierszy i drukowaniem ksiąg, w których można stać się wielkim?

— Przyjacielu! Wielcy bohaterowie i wielcy mężowie stanu rodzili się tam, gdzie wielcy poeci, a kiedy milkną poeci, jest to świadectwo zgonu narodu; głosem zaś nowego życia ludu budzącego się z letargu jest głos jego poetów. W naszej epoce duch Jánosa Hunyadiego nie znalazłby innego powołania, jak orać i siać, podczas gdy owym młodym, którzy w tym roku przedstawili się publiczności na łamach Aurory, jak Bajza, Szenvey czy Vörösmarty, ośmielam się przepowiedzieć jasną przyszłość.

— Nieznane nazwiska — orzekł Rudolf, podkładając sobie dłonie pod głowę i przygryzając źdźbło trawy.

— Nie pozostaną nieznani. Zresztą mogę ci służyć bardziej znanymi, żebyś nie sądził, że zajmujący się literaturą należą do pariasów narodu; w tegorocznym almanachu Hébe możesz znaleźć takie nazwiska, jak Dessewffy, Ferenc Teleki, Gedeon Ráday, Mailáth — to już nie są - nieznane postacie.

Po twarzy mówiącego przebiegł znowu sarkastyczny uśmieszek.

— To najwyżej trupy poddane galwanizacji — odparł chłodno Rudolf zamykając oczy.

— Czy jesteś zdania, że umarliśmy? — zapytał Istvan.

— Właśnie.

— Stanowczo oponuję! — oburzyli się dwaj pozostali. Rudolf odpowiedział z niewzruszonym spokojem:

— Jeżeli krzyk jest zaprzeczeniem śmierci, to słusznie czynicie, krzycząc na mnie tak głośno; zaprzeczacie tej myśli, bo was jeszcze boli, ale ja widzę, wiem, czuję, zastygło to we mnie jako świadomość, że nasze plemię odegrało swoją rolę i przepadnie tak jak jego przodkowie: Hunowie, Awarowie i Pieczyngowie. W jego miastach i większych handlowych ośrodkach już dzisiaj mieszka niewielu Węgrów. Najlepsi z plemienia tylko na mapie znają kraj i bez najmniejszego wysiłku przyłączą się ,do jakiegokolwiek innego narodu; okruchy dawnego plemienia wypchnięte zostały na puszty i pastwiska, stopniowo i stamtąd wykruszą go zaradniejsi gospodarze, zmarnieje, zadłuży się, szlachtę przygniotą jej własne przestarzałe instytucje, kiedy dojdzie do pierwszego zderzenia z cywilizacją. Tym razem nie barbarzyńcy pochłoną lud węgierski, lecz cywilizacja, a nasz lud co posiada, jaką przyszłość można mu obiecywać?

— Ma synów!— zagrzmiał donośnie Miklós.

— Słusznieś rzekł, Miklós! — przytaknął Istvan ściskając mu dłoń. — Poza tym twierdzę, że posiada wszystko, co trzeba, aby żył.

— Wino i pszenicę, czy tak?

— To także. Ma z czego żyć, a to stanowi poważne zabezpieczenie przed wymarciem. Z drugiej strony właśnie fakt, że ma podstawy do

życia, nie zmusza go do doskonalenia umysłu, chociaż Węgier to majster do wszystkiego. Kiedy będzie zmuszony do wysiłku dla zdobywania chleba, wówczas jego wszechstronne talenty dokonają cudów. Przejmie wszystkie hasła cywilizacji, dotrzyma kroku postępowi, na każdym polu stanie w szranki z najpierwszymi narodami świata; nowe życie, nowy ruch, nowy obieg krwi wstąpi w całe plemię; odłoży ono miecz, który służył dawniej ku obronie całej Europy, i wykaże, że potrafi posługiwać się każdym narzędziem, przydającym sławy, korzyści i honoru — czy to będzie dłuto rzeźbiarza, czy kilof górnika, pędzel malarza czy pion murarza; i znajdą się ludzie wielkiego ducha, którzy wzbudzą w nim zapał i dodadzą otuchy, i nawet mi się wydaje, że nie potrzebujemy już czekać, aż się. urodzą.

— A najważniejsze, co pominąłeś — przerwał mu Miklós — to otwarty teren dyplomacji, bo przecież musisz przyznać, że najniższy rangą sędzia trybunału apelacyjnego ma w małym palcu więcej mądrości potrzebnej mężowi stanu niż najpierwszy...

(Tu spostrzegł, że za wiele zamierzał powiedzieć.)

Rudolf uśmiechnął się z tego ostatniego stwierdzenia i unosząc się na łokciu zwrócił się do Istvana:

— Jemu nie odpowiem — rzekł wskazując Miklósa — gdyż byłby zdolny wrzucić mnie -do bagna; ale to, coś powiedział, to tylko odwrócona forma moich wywodów: jeżeli nasze plemię odrzuci cechy swych przodków, jeśli dostosuje się do wymagań, jakie mu postawią nowe warunki, wtedy przestanie być tym, czym jest; rozpocznie nowe życie, ale umrze dla dawnego; może się stać szczęśliwym ludem, ale zatraci swą węgierskość; im bardziej zbliży się do innego narodu, tym bardziej oddali się od samego siebie; poeci i ludowi grajkowie nie podtrzymają życia narodowego, a o mężach stanu nie śmiem się wypowiedzieć, jako że ich obrońcą jest Miklós.

— Ale przyznaj, że rozproszyć tę troskę może jedno słowo, jedna idea. To słowo to „chcieć” i nie chcieć. Jeżeli powiemy, że chcemy żyć, chcemy z naszych prastarych narodowych cech i zwyczajów przechować i zachować wszystko, co w nich jest szlachetne, piękne i zdatne do życia; chcemy, każdy w miarę swych zdolności, uczciwie pracować w obranej dziedzinie; chcemy się nawzajem kochać i szanować to, co nasze, oraz wydobywać i pomnażać wszystko, co może nasz naród podnieść; nie chcemy natomiast głupio małpować tego, co obce, jeśli jednak coś przyjmiemy, niech podobnie jak biała limfa w płucach, w nas się przemieni w czerwoną krew; jeżeli będziemy jeździli za granicę po to, żeby. ojczyźnie korzyść przynosiła nasza mądrość, a nie cudzoziemcom nasza głupota — to żadna siła naturalna ani moralna nie zdoła nas unicestwić. Lód się rozpuszczą, ale kryształ powiada: nie stopnieję! i w słońcu sypie iskrami. Inne ludy przekonają się, że jesteśmy zdolni do życia i będą szanowały nasze dążenia; na polach zakwitnie nowe życie, na drogach lądowych i wodnych ożywi się handel, język węgierski wedrze się do salonów i stanie się modny, w co większych miastach narodzi się poczucie narodowe, w stolicy kraju, Peszcie, skoncentruje się blask, siła i życie umysłowe całego narodu; będziemy mieli akademię, stowarzyszenie pisarzy, teatr narodowy. Wystarczy byśmy tego chcieli.

— Pięknie. Ale kto zacznie urzeczywistniać tę świętą wolę? Bo przecież ktoś musi wyjść z przykładem, duch nie może wstąpić jednocześnie w kilka milionów ludzi.

— Capite foetet piscis, czyli ryba psuje się od głowy; ci, którzy położyli największe zasługi w przeszłości, którzy ponoszą największą winę za teraźniejszość i którzy mają największe długi w stosunku do przyszłości: węgierska arystokracja.

— Żałuję, że nie mam zwyczaju wybuchać gromkim śmiechem — odpowiedział Rudolf — bo miałbym teraz doskonały powód. Gdzież jest owa węgierska arystokracja?

— Znaczna część przebywa za granicą; chyba nie zaprzeczysz, że nawet jeśli pył przyniesiony z ojczyzny otrzepali z ciżem, to serc nie oddali w zastaw.

Rudolf uśmiechnął się w milczeniu.

— Jesteś może misjonarzem, który chce nawrócić swych rodaków--heretyków i objeżdżasz świat, by ich nakłaniać do powrotu?

— Nie uważam tego za niemożliwe.

— Szczęśliwy młodzieńcze, ile sobie lat liczysz? —, Skończyłem dwadzieścia.

— Jutro będziesz o dziesięć lat starszy. Wybierzcie się ze mną do Klubu Młodych Olbrzymów. Jest to szlachetne stowarzyszenie, do którego wstęp mają tylko ludzie wyróżniający się wytwornym urodzeniem lub bogactwem czy też zwracający na siebie uwagę szczególnie dziwacznym trybem życia. Możecie tam spotkać wszystkich zamieszkałych w Paryżu młodych Węgrów należących do eleganckiego świata. Potem ci zadam pytanie, czy chcesz ich za sobą pociągnąć i czy wierzysz, że zdołasz tego dokonać.

— Po co się trudzić? Królewskie wezwanie na zgromadzenie narodowe bez żadnego wysiłku ściągnie ich do kraju.

Te ostatnie słowa otuchy wpowiedział Miklós, który podczas całej dysputy wysilał się, by ustawić z powrotem strzaskaną wpół kolumnę, na której wypisane było: „Któż ją z powrotem ustawi?” Miklós odwrócił kolumnę wbijając strzaskaną część w ziemię, a na podstawie umieścił odwrócony wierzchem w dół kapitel, dając tym samym odpowiedź na pytanie mędrca.

— Zatem jutro wszyscy idziemy do Klubu Młodych Olbrzymów.

MŁODE OLBRZYMY

Po północnej stronie Boulevard Montmartre stoi trzypiętrowy dom, obecnie siedziba Jockey Klubu, który i wówczas, w roku tysiąc osiemset dwudziestym drugim, był ulubionym miejscem spotkań wytwornych młodych ludzi. (To zdanie może się wydać pleonazmem, jako że wytworny człowiek zawsze wymaga, by go uważano za młodego.)

Tutaj rozgrywały się wszystkie wydarzenia, którymi zwykły się interesować wyższe sfery: tu organizowano steeplechase i wyścigi konne, a także bankiety na cześć sławnych artystów: tu rodziła się opinia publiczna pogrążająca lub chwaląca spektakle teatralne, zamawiano gwizdy i oklaski; tu zapadała decyzja, jaki kwiat będzie modny w następnym karnawale. W ubiegłym roku przez jakiś ”czas była nim hortensja, pod koniec jednak wyparły ją kwiat pomarańczy i heliotrop, w tej chwili te kwiaty zostały wygnane do izdebek dla służby, preferencje wahają się między geranium a mirtem i trudno z góry przewidzieć, który z nich zwycięży. Jeszcze bardziej pasjonującym pytaniem jest, czy dyrektor Académie Royale de Musique (taką dziwną nazwę nosiła wówczas opera) zdobędzie się na Odwagę powierzenia roli tytułowej w najnowszym dziele Rossiniego, Zelmirze, pannie Catalani, którą młode olbrzymy popierają, ponieważ niedawno się pojawiła i jest młoda, i tym samym pominie madame de Mainvielle, która jest tu od dawna, a co ważniejsze: wyszła za mąż, a co najważniejsze: za aktora, przy czym są dobrym małżeństwem. W każdym salonie, czy to przy pikiecie, czy wokół stołów bilardowych, tworzą się grupy pogrążone w ożywionej dyskusji. Wszystkich' interesuje to samo pytanie, ogólną uwagę zaledwie na chwilkę ściąga mistrzowski karambol lub zwycięski sekstet.

Ulubionym miejscem elity towarzystwa, samej crême de crême, jest salon balkonowy. Jest to sala ozdobiona marmurowymi płaskorzeźbami i artystycznym freskiem plafonowym, pędzla samego Lebruna.

Na tarasie' zebrała się grupka pięciu czy może sześciu młodych ludzi, którzy spoglądając stamtąd ha wytworny i mniej wytworny paryski świat wynajdują sobie najodpowiedniejszy materiał do owej przemiłej zabawy, której imię médisance, to znaczy obmawianie bliźnich.

W tej grupie znajduje się sławny markiz Debry, najpierwszy bonhomme w całym Paryżu, najsympatyczniejszy oszczerca, który musi wiedzieć o każdej małej przygodzie, o sekrecikach buduarowych, o romantycznych zakulisowych intrygach — aby z nich tworzyć bajki i anegdoty w przeróżnych odmianach; gdy tylko na kogoś;patrzy, można być pewnym, że coś o nim wie; mimo wszystko markiz jest uważany za człowieka najmilszego pod słońcem, gdyż nikogo wprost nie obraża, a za to, co się mówi za czyimiś plecami, w cywilizowanym świecie nie ma zwyczaju się gniewać.

Śmiechy otaczających go młodzieńców dowodzą, że właśnie opowiada jakąś wesołą przygodę, chwilami ścisza głos do szeptu, wtedy słuchacze przysuwają głowy, nagle rozlega się nowy wybuch śmiechu i wszyscy aż się pokładają w prawo i w lewo.

Markiz jest nalanym tłuściochem, którego nikt by nie posądził o tyle ruchliwości i taką lekkość ruchów; potrafi rękami i minami tak złośliwie ilustrować swoje opowiadania, że przeważnie sama historyjka byłaby nieciekawa, gdyby nie on ją przekazywał, a jeśli ktoś usiłuje ją powtórzyć, z reguły nic z tego nie wychodzi.

Przybywamy tam z młodym hrabią Rudolfem i jego towarzyszami w momencie, kiedy opowiadający jest już w połowie swojej anegdoty; Rudolf, znający tu wszystkich, krótko przedstawia przyjaciół i po wymianie ukłonów słuchają dalej.

— ...Po tylu daremnych staraniach i wielu odprawach, nasz Saint-Michel nie pozwolił się odstraszyć — ciągnął swoje opowiadanie miły gawędziarz — biedak nie osiągnął nawet tego, by mała Petit-pas życzliwie na niego spojrzała, bo trzeba wiedzieć, że biedny chłopak, podobnie jak ja, nie zalicza się do Adonisów — (jakaż to sympatyczna i bezpretensjonalna wzmianka, owo „podobnie jak ja”) — jego przyszłe dziedzictwo znajduje się na razie w rękach jemu samemu nie znanych ludzi, a miesięczne apanaże nie wystarczyłyby na mirtowy bukiecik dla Petit-pas, poza tym nie po to się urodził, by samego siebie unieszczęśliwić za pomocą własnego rozumu; cóż więc obmyślił biedny Saint-Michel, by dostać się w pobliże uroczej tancerki o sarnich nóżkach, by z nią rozmawiać, by niejako dniem i nocą przebywać w jej pobliżu?

— Oho, tego już za wiele! — wykrzyknął książę Iwan, młodzieniec słusznego wzrostu i wojskowej postury, w którym mamy zaszczyt rozpoznać owego księcia z północy, o którym już raz była mowa.

— No, daję sto luidorów temu, kto zgadnie!

— Sam sobie daj sto luidorów i zgadnij! — odpowiedział mu lord Burlington, dziwny młody Anglik, który odwrócony plecami do towarzystwa siedział okrakiem na krześle i tak daleko wyciągnął swe długie nogi, że trudno było uwierzyć, by do niego należały.

— Szlachetny lord dowcipniej sobie poczyna niż ja — roześmiał się markiz. — Chyba dobrze wie, że luidory nie zwykły zagrzewać miejsca w mojej kieszeni. Otóż poczciwy chłopak przyjął służbę u małej tancerki jako lokaj.

— Cha, cha, cha! — zaśmiali się wszyscy.

— Osiągnął podwójny cel — wtrącił z boku lord — bo za jednym zamachem może się zalecać do pokojówki.

— Fi donc! — rozległ się cienki jak niteczka głos; należał do wytwornego młodego Węgra, hrabiego Vezekeriego, smukłego młodzieńca o mlecznej cerze, który z niedbałą nonszalancją stał oparty o poręcz balkonu z ramionami zwieszonymi na zewnątrz. — Fi donc! przestań już, markizie, to mnie przyprawia o mdłości, taki skandal w naszej sferze!

— Może ktoś ma z sobą sole trzeźwiące, hrabia gotów nam zemdleć! — zawołał żartobliwie Debry.

— Posłuchajmy dalszego ciągu — dopominali się inni.

— Tak więc chłopak został lokajem u Petit-pas — roześmiał się Iwan — może właśnie jemu dałem rubla za to, że otworzył drzwiczki mojej karety?

— Pewnie to on oblał mój redingot herbatą, za co wymierzyłem mu policzek — dodał lord.

— Ach, ach! — jęknął cienkim jak jedwab głosem przewrażliwiony węgierski hrabia — a ja mu powierzyłem listy miłosne, aby je wręczył swojej pani.

— Z pewnością wrzucił je do kominka — roześmiał się Debry. — Ale dajcie mi opowiedzieć, co się dalej stało, bo to jest najlepsze.

—- Słuchajcie!

— Pewnego dnia mała Petit-pas miała miłosne spotkanie w Lasku Bulońskim, gdzie z łaski Boga posiada śliczny domeczek.

— I z mojej sakiewki — mruknął Iwan.

— Książę! Co daje prawa ręka, niech tego nie wie lewa — skarcił go markiz.— Otóż mała tancerka zamierzała tam spędzić słodką godzinę, w związku z czym wynajęła powóz i oczywiście zabrała  ze sobą lokaja.

— Kogo? Saint-Michela?

— Właśnie jego; tam zaś miała się spotkać z pewnym dzielnym generałem, do którego, jak mi się zdaje, czuje szczególną sympatię.

— Debry! Nie oczerniaj jej!— wykrzyknął z żartobliwą naganą Rudolf, który włączył się do kręgu słuchaczy.

— Och, zapomniałem, że wasza miłość tu jest, byłbym bardziej uważał na wypowiadane słowa. Jedno jest pewne, że dzielny generał ma wiele szczęścia do niewiast, mnie także z kilku miejsc wyfugował.

— Nie mów o sobie, my to uczynimy, jak wyjdziesz.

— Pozostańmy więc przy naszym temacie. Generał się zjawia, mała Petit-pas każe ustawić stolik z dwoma nakryciami w różanej altance, jak to czynili pasterze za czasów Owidiusza Naso: zapach róż, szemrzący strumyk i dwa zakochane serca, tyle że dawni pasterze nie pili szampana i nie mieli nieszczęśliwych lokai, którzy wyciągają korki, podczas gdy inni spijają zawartość. Kiedy więc Damon i Phyllis zasiedli do stołu, nieszczęsny lokaj musiał stanąć za krzesłem swojej pani z talerzem pod pachą, a że generał znajdował się naprzeciwko, więc widział go en face. Ledwie spojrzał, niemal się pod ziemię zapadł, jako; że generał był jego. własnym wujem.

— O, to już lepsza historyjka.

— Może gdyby nie stracił przytomności umysłu, wujaszek pewnie by go nie poznał, gdyż służbie nikt nie ma zwyczaju zbyt uważnie się przyglądać, oczywiście gdy chodzi o tę samą płeć. Ale nasz młody przyjaciel taki był zmieszany, że robił wszystko na opak: podał nóż zamiast łyżki, do lodów wsadził widelec, wreszcie niemal strzelił korkiem szampana prosto w oko generała. To zmusiło gościa do przyjrzenia się lokajowi, no i oczywiście od razu go poznał. — „Que diable, przecież to mój siostrzeniec Saint-Michel!” — zawołał. Nieszczęsny chłopak tak się przeraził, że upuścił tacę z chińską porcelanową zastawą. A mała Petit--pas tak się rozchichotała, że gorset jej pękł i razem z krzesełkiem przewróciła się na wznak.

— O, to doprawdy ciekawe.

— Nie doszło do skandalu. Podnieśli ją. Generał miał poczucie humoru. Kazali Saint-Michelowi siąść przy stole, dostał nakrycie i do późnego wieczora razem cieszyli się ze spotkania.

— I co dalej? — dopytywał się lord.

— Dobre pytanie. Czy dostojny lord pragnie, by każda anegdota miała zakończenie w stylu Waltera Scotta: kto jak długo żył i jak zeszedł z  tego świata?

— Co się dalej stało z Saint-Michelem?

— Dotychczas nic. Bywają wujaszkowie bardziej godni miłości niż ich siostrzeńcy. Kto wie, może po tej przygodzie Saint-Michel przedzierzgnie się w lwa salonowego.

— Ach, co za nudne bajeczki — westchnął subtelny madziarski hrabia, po czym wyjął z kieszonki zegarek i podsunął go tak blisko oczu, że gdyby nie szkiełko, mógłby je sobie wskazówką wydziobać. — Za pięć pierwsza, spóźnię się... — Odszukał swój kapelusz, zmrużył wrażliwe oczy i dokładnie mu się przyjrzał z wierzchu i od środka, czy to na pewno jego własny. Wreszcie wsadził go na głowę, pewnie po to, by sprawdzić, czy to jego własna głowa.

— Na co  miałby się spóźnić? — zapytał  ktoś z pozostałych, kiedy hrabia się oddalił.

— Na swój „bain cosmétique de lait” — odpowiedział złośliwie Debry.

— Chyba pan żartujesz — wtrącił István — czyżby się kąpał w mleku, jak damy?

— Owszem! Od tego delikatnieje skóra, a nerwy stają się wrażliwsze; przez jakiś czas kąpał się stale w wywarze z mięsa wołowego, żeby jego subtelne ścięgna nabrały świeżości, aż doszło do tego, że ilekroć był obecny na przedstawieniu Mojżesza Rossiniego, to przy wzniosłych akordach mdlał na równi z obecnymi damami.

— Na Arpada! — westchnął Miklós grzmiącym basem.

Przez ten czas towarzystwo na tarasie zmieniało się, jedni wychodzili, inni przychodzili zajmując ich miejsca, a pozostali obmawiali tych, którzy właśnie odeszli.

Tak było zawsze.

Pierwszy wyszedł książę z północy, a Debry od razu miał o nim gotową anegdotę.

— Przed kilku dniami natknął się przed pałacem ambasadora Rosji na Kozaka, który właśnie zeskoczył z konia. „Hej, chłopie!” — krzyknął na niego Kozak: dla Kozaka każdy, kto nie nosi broni i nie siedzi na koniu jest chłopem. „Hej, chłopie — powiada — chodź no i przytrzymaj konia, póki nie wrócę” — i rzucił mu uzdę. Książę przytrzymał konia i stał, a Kozak wbiegł do pałacu. Przez okno scenę tę widzieli lokaje ambasadora i przerażeni biegli po schodach, krzycząc na Kozaka, co też uczynił! Księciu Iwanowi kazał trzymać konia! Biedak niemal padł trupem ż przerażenia, rzucił się księciu do nóg i błagał, by okazał łaskę i poprzestał na wymierzeniu mu stu batów kańczugiem. Na to książę wyjął z kieszeni dwa luidory i wcisnął mu w rękę: „Masz, synu, niczego się nie bój i zawsze bądź dumny.”

Jedni uznali ten postępek za śmieszny, inni za godny podziwu; lord stwierdził, że to tylko dziwactwo, po czym wykopał spod siebie krzesło, przeszedł nad kolanami trzech młodzieńców siedzących przed nim, dłonie wcisnął w kieszenie fraka, wypatrzył swój kapelusz na stole i wetknął w niego głowę nie biorąc go do ręki, wreszcie opuścił salon.

— No cóż, szlachetny lord jest zdania, że tylko jemu przysługuje przywilej ekscentryczności — powiedział Debry. — Czyście panowie słyszeli o jego niedawnym gościnnym występie w Théâtre de la Gaieté? To wręcz zdumiewające! — zwrócił się do Rudolfa, ale nie czekając na odpowiedź, czy słyszał o tym, czy nie, ciągnął: — Znasz pan chyba uroczy wodewil Piękna mleczarka, który przed kilku tygodniami zrobił taką furorę? Bardzo ważną rolę gra tam niedźwiedź. Dochodzi do bezpośredniej walki z myśliwym, ten w końcu powala bestię, przeciąga ją przez scenę i siada na niej, śpiewając śliczną piosenkę, którą każdy paryski gamin dzisiaj gwiżdże. Nasz zwariowany lord uprosił dyrektora Gaieté, żeby mu pozwolił zagrać rolę niedźwiedzia. Ten się zgodził. Ubrano lorda w niedźwiedzią skórę, wspaniale mruczał i cmokał, doskonale kręcił łbem. Kiedy zjawił się myśliwy, lord stanął na nogach, myśliwy go zaatakował, lord zaś tak go trzepnął łapą, że upuścił nóż, wzięli się za bary, myśliwy nie mógł sobie dać rady, mocowali się, póki myśliwy nie upadł, niedźwiedź przydusił go do ziemi, triumfalnie na nim usiadł i tym razem niedźwiedź odśpiewał kuplet myśliwego, ku niepohamowanej radości widowni. Czy to nie jest świetny dowcip?

Rudolf uważnie i z powagą wysłuchał opowiadania markiza, nie przerwał mu ani razu, dopiero na końcu powiedział:

— To bardzo ciekawe i całkiem nowe. Zaledwie wczoraj wyczytałem tę historię w „Journal des Carricatures”.

— To ostry sztych — stwierdził Debry — pozwolić, by człowiek do końca opowiedział historyjkę, którą już wydrukowano w gazecie. Po takiej kompromitacji uciekam.

Zanim opuścił salę, zwrócił się do towarzystwa z żartobliwym błaganiem:

— Panowie, miejcie nade mną litość. Wiem, jaki los spotyka każdego, kto stąd wychodzi. O łaskę i litość proszę, panowie!

Miał szczęście, bo akurat co innego ściągnęło na siebie uwagę siedzących na tarasie, dzięki czemu nie doszło do stwierdzenia, że Debry to najbogatszy człowiek na świecie, gdyż wydaje pieniądze nie tylko z własnej, ale i z cudzych kieszeni, że farbuje brodę i posiada trzydzieści peruk o włosach różnej długości, aby co dzień mieć włosy nieco dłuższe niż poprzedniego dnia, a pod koniec miesiąca oznajmia, że musi przystrzyc włosy i zaczyna od początku, przy czym zawsze się gniewa, gdy ktoś robi aluzję do jego peruk. Pewnego razu niemal doszło do pojedynku z Anglikiem, a było to w „Odeonie” i młodzieńcy wciąż zostawiali otwarte drzwi loży. Debry irytował się, że jest przeciąg. „Waści nie powinno to przeszkadzać — zauważył lord — przecież nie siedzisz z gołą głową.” Wszyscy obecni i wielu innych chętnie by go obmawiało, jak tylko opuścił grono plotkarzy, ale właśnie na bulwarze ukazał się z przeciwnej strony ekwipaż, pędzący niemal galopem. Była to lśniąca nowością calèche w kolorze zielonego arbuza, zaprzężona w cztery siwe ogiery, ale nie w dwie pary, lecz całą czwórkę w jednym rzędzie, niczym triumfalny rzymski rydwan. Zaprzęgiem powoził wytworny dżentelmen, stangret zaś i foryś siedzieli w powozie.

— Patrzcie, to Kárpáthy— zawołał któryś z młodych dandysów wychylając się z tarasu. Mówiący był synalkiem żupana, otrzymującym z Węgier apanaże, który od roku wszystkim wmawiał, że jego matka jest z domu baronówną, a żupanowi na Węgrzech przysługuje tytuł ekscelencji.— Ca za dzielny młodzieniec z tego Kárpáthyego! Panowie, nie ma w Paryżu drugiego, który tak potrafi powozić. Galopuje en arrière, kiedy na bulwarze panuje największy tłok. Przed paru dniami mleczarski wóz nie chciał mu ustąpić z drogi. „No, poczekaj!” — powiedział. Siedziałem obok niego, on zaś tak zręcznie pokierował swoim powozem, że zaczepił o oś, mleczarza, hoop! w jednej chwili wóz wywrócił się kołami do góry, a mleczarz ze złamaną nogą wyglądał spod niego; luśnia była strzaskana. Mleczarz złożył skargę w Conciergerie, Abellino zaś udał się tam i sprawę krótko załatwił; wyjął sakiewkę i powiedział: „Tyle za połamaną luśnię, tyle za złamaną nogę.” Co za poczucie humoru! Całkiem podobne zdarzenie miał stangret mojej matki, baronowej; pewnego dnia przyszedł rano do mego ojca i powiada: wasza ekscelencjo...

Dalszego ciągu młody merveilleux nie dopowiedział, bo w salonie powstał dziki gwar, jakby kogoś triumfalnie witano; rozwarły się drzwi

na taras i stanął w nich Kárpáthy promieniejący triumfem, otoczony gromadą młodych olbrzymów, .którzy porzucili grę w karty i stoły bilardowe, aby usłyszeć dobrą wieść, przyniesioną przez Abellina w sprawie Mainvielle—Catalani, gdyż jemu powierzono jej załatwienie.

— I jak? Coś waść załatwił? — padały ze wszystkich stron pytania.

— Panowie, dajcie mi złapać oddech, jestem zalterowany wzburzony i sfatygowany.

Podsunięto mu szybko krzesło, usiadł.

— Wszystko jest wygrane, wywalczyłem więcej, niż pragnął klub: cyt, panowie, spokój! Wszystko opowiem, ale zastrzegam, by mi nie przerywano. Wiecie, panowie, iż ten uparty i despotyczny Deboureux, dyrektor opery, zaciął się i nie chciał dać roli Zelmiry — mimo powszechnego żądania — śpiewaczce Catalani, lecz owej Mainvielle.

— Czy to ta sama Mainvielle — wtrącił Istvan — która przed kilku laty tak wspaniale była przyjęta w Pétersburgu, Wenecji, a także tutaj, w Paryżu?

— O proszę, już mi przerywają!—krzyknął zrywając się z krzesła Abellino.

— Proszę o wybaczenie, ale zdumiało mnie nazwisko, jako że ta dama jest naszą rodaczką.

— Istotnie...

To słowo zostało wypowiedziane takim tonem, jakby miało znaczyć; czy cokolwiek może być doskonałe, jeśli jest nasze?

— Tak więc — ciągnął Abellino — dyrektor okazał się absolutnie nieustępliwy i nie chciał nawet dopuścić do dyskusji w tym względzie. Wówczas mój stały protektor, szczęśliwy przypadek, przyszedł mi z pomocą w postaci pudla.

Ogólny śmiech.

— Powtarzam, w postaci pudla. Znacie panowie ową najnowszą i najmodniejszą tragedię, która w cień odsunęła utwory tak Szekspira jak i Wiktora Hugo. Nosi tytuł: Aubry, czyli psia wdzięczność. Treść jest taka, że jakiś chevalier został zamordowany, a jego wierny pies występuje przeciwko mordercy jako oskarżyciel, na co król zarządza Sąd Boży, oskarżony staje na placu i walczy z mściwym pudlem, który faktycznie odnosi zwycięstwo! Pewien genialny autor ujął tę treść w pełen uczucia dramat, a rolę tytułową gra w nim pudel, pan Philax. Ów Philax objechał już pół Europy, przyjmowany wszędzie z entuzjazmem i wszędzie odnosząc triumfy, wieńce jak ulewa padały mu pod nogi, a kieszenie jego pana pęczniały od talarów i luidorów; próżno poeci i gazetowe gryzipiórki krzyczeli, że to wstyd, bezczeszczenie sztuki, kalanie poezji! Pan Philax kontynuował swoje artystyczne tournée, aż wreszcie kilka tygodni temu dotarł do Paryża i też zaczął robić furorę. Z początku dyrektorzy teatrów obawiali się go zaangażować, gdyż aktorzy grozili, że opuszczą scenę, na której artyści stawiani są w jednym rzędzie z psem, a tam, gdzie dotychczas oklaski i wieńce nagradzały wzniosłą deklamację, wymowną mimikę, piękny głos i podniosłe uczucia, publiczność zachwyca się ujadaniem i podskokami pospolitego zwierzęcia.

— Nieźle gada — szepnął Rudolfowi do ucha István.

— Nie martw się, zaraz to popsuje.

— Aliści znalazł się jeden jedyny teatrzyk, „Luxembourg”, którego aktorzy nie sprzeciwili się, więc dyrektor zdobył się na odwagę zaangażowania psa na gościnne występy, a sukces miał zadecydować, czy przyjmie go na stałe do swojej trupy. Sukces wypadł ponad wszelkie spodziewanie. Nędzna szopa teatrzyku „Luxembourg”, którą przedtem odwiedzali tylko wodniacy, studenci i tragarze, i nawet lepsza lorette nie chciała się tam pokazać, owego wieczoru zapełniła się najwytworniejszą paryską publicznością; w przesiąkniętych czosnkiem i gorzałką lożach zasiadły najwytworniejsze damy, a pies-artysta został dosłownie zasypany deszczem kwiatów. Od tego dnia teatry kolejno wyrywały sobie czworonożnego artystę; jednego wieczoru ujadanie rozlegało się w Gaieté, następnego w Théâtre des Vaudevilles, potem w Variétés, wreszcie pies odwiedził już wszystkie paryskie sceny, a dwa harde teatry, Théâtre Français i Académie Royale de Musique straciły publiczność. Cały elegancki świat szalał za panem Philaxem, zapraszano go do lóż, pieszczono i obsypywano pochlebstwami, a oczywiście tam, dokąd zdążają damy, spieszą również panowie, jednym słowem oba zacofane teatry dawały spektakle przed pustymi krzesłami, choć w jednym grano Cyda, Andromachę, Tartuffe'a, w drugim Cenerentolę, Gazzaladra, Alcydora albo Nurmahala — teatry były puste, a dyrektorzy wściekali się na publiczność, która swym afektem darzyła psa.

— Monsieur! Na cóż nam to wszystko wiedzieć? — wykrzyknął jakiś zniecierpliwiony głos.

— Panowie, raczcie mi nie przerywać — odparł urażony Abellino — w przeciwnym razie nie wyrzeknę już ani słowa.

Przegłosowano zachowanie spokoju.

— Udałem się więc do monsieur Deboureux wiedząc, jakim gniewem pała do psa — gdyby mu przyszło zagrać w Aubry rolę mordercy, z pewnością on by pogryzł psa, a nie odwrotnie! Otóż oświadczyłem, żem gotów natychmiast zakończyć tę psią furorę i wyleczyć publiczność z letniego szału... ale na jaką wdzięczność z jego strony mogę liczyć? „Na każdą, jakiej zażądasz” — odparł poczciwina. „Dobrze, wobec tego mam dwa życzenia: rola Zelmiry dla Catalani, to sprawa pierwsza”. Obiecał. Po tych słowach młode olbrzymy omal nie rozerwały Abellina.

— A druga: następnego dnia po Zelmirze ma wystawić L'Italiana in Algeri, ograną i od dawna niemodną operę, a w niej niech zaśpiewa Mainvelle.

— Brawo, brawo! — zawołało wiele głosów. To genialny pomysł, nie można zręczniej wsławić jednej artystki, pogrążając jednocześnie drugą.

— Poczekajcie, to jeszcze nie wszystko. Mainvielle z pewnością wyczuła, co się święci, bo tegoż dnia zawiadomiła dyrektora, iż z chorym mężem musi jechać do wód, wobec czego prosi o wakacje. Alboż to nie jest przejrzysta malicja? Azaliż na świecie jest zwyczaj, by artystki towarzyszyły mężom do kurortów? Tak czy owak dyrektor był do tego zobowiązany, a Mainvielle ma za trzy dni wyjechać; poza tym dopiero' dwa pierwsze akty Zelmiry są przygotowane, więc premiera odbędzie się już po wyjeździe Mainvielle, co stworzyłoby pozór, że Catalani dostała rolę tylko w zastępstwie. No, kto widzi na to radę?

Rozejrzał się po otaczających go młodych olbrzymach, a że milczeli, z dumną pewnością siebie stuknął się w czoło, jakby chciał powiedzieć: „Moja głowa!”

— Tym lepiej — oświadczyłem — w takim razie tego samego wieczoru damy dwa pierwsze akty Zelmiry, a po nich dwa ostatnie akty opery L'Italiana in Algeri, które są nie do zniesienia i przed którymi publiczność z reguły opuszcza teatr. Czy to nie wspaniałe?

— Nadzwyczajnie, cudownie! — wykrzykiwali wszyscy. — Jakiż  genialny koncept, doskonałe arrangement. Za jednym zamachem triumf i klapa, tu aplauz, tam gwizdy.

— To nie koniec. Przecież warunkiem jest przerwanie psiego sezonu.— Tu Abellino zerwał się z krzesła, strzelił palcami: — Eh, voilà: koniec psich triumfów!

— Jak? Jakżeś tego dokonał? — zdumieli się wszyscy.

— W mig dosiadłem konia i odbyłem rozmowę z moim bankierem — przy tym słowie poprawił halsztuk, żeby słuchacze zdążyli zakarbować sobie w pamięci, że Abellino znowu ma swego bankiera — a stamtąd pognałem prosto do imć pana Pèlerin, właściciela psa-artysty. Kazałem go przywołać wraz z psem i nie zsiadając z konia zapytałem: „Za ile sprzedasz tego psa?” Bezczelny ordynus odpowiedział najpierw grubiańsko, że nie posiadam sumy, za jaką mógłbym go kupić. Par Dieu! Czy węgierskiemu szlachcicowi można bardziej ubliżyć? Czy wyglądam na człowieka, któremu można rzec, że nie ma pieniędzy? „Ha!” wrzasnąłem gniewnie na łobuza: — „Monsieur, co pan nazywasz pieniądzem? Czy sądzisz, żem niezdolny zapłacić za psa? Ile za niego żądasz?” — Odrzekł, że nie rozstanie się z nim za mniej niż pięćdziesiąt tysięcy franków. — „Fripon! Pan to nazywasz pieniądzem? Naści pięćdziesiąt tysięcy franków!” — wrzasnąłem wyszarpując z portfela pięćdziesiąt biletów bankowych i rzuciłem mu cały plik. — Facet zbaraniał; pies go co prawda rok w rok żywił dochodami ze swych artystycznych występów, ale pies może zdechnąć, a pięćdziesiąt tysięcy franków nie zdechnie, można sobie otworzyć sklep korzenny i żyć do samej śmierci; przez krótką chwilkę jakby się zastanawiał, po czym schował banknoty i przyprowadził mi na smyczy pudla. Szczerząc zęby powiedział: Zrobił pan dobry interes, panie! Łobuz wziął mnie chyba za dyrektora wędrownej trupy komediantów i sądził, że będę od miasta do miasta obwoził kundla i produkował sztuczki, które wyczynia. Otóż ja ci pokażę, nicponiu, że dla węgierskiego szlachcica wyrzucenie pięćdziesięciu tysięcy franków to fraszka, a żebyś na przyszłość miał przed nim respekt, to popatrz! Mówiąc to z kieszeni w siodle wyciągnąłem pistolet i puff! Pies padł na miejscu, a tym samym zakończył się psi sezon.

Zdumienie zasznurowało wszystkim usta, dało się słyszeć tylko jedno westchnienie.

— Twemu przyjacielowi żal jest psa — powiedział Abellino do Rudolfa, wskazując Istvána.

— Nie psa, lecz ciebie.

— Eh bien, ja spełniłem warunek, a Deboureux wypełni swoje zobowiązanie, na pojutrze zapowiedziana jest Zelmira i L'Italiana; trzeba się pospieszyć z przygotowaniami, rozdzielić role, żeby ze wszystkim zdążyć, musimy dobrze się zwijać. Debry popędzi kwiaciarki, żeby wykupiły tyle kwitnącego mirtu, ile uda się zdobyć. Fennimore (to imię otrzymał na chrzcie ów młody Węgier, który się kąpie w mleku) pogada z poetami, którzy nam zwykli poświęcać swe wiersze, żeby wypisali peany na cześć naszej damy. Iwan niech pospieszy do złotnika i wybierze najpiękniejsze diamenty, jako że ma wyborny smak, najlepiej wspaniały diadem, a jeśli cena przekroczy możliwości kasy klubowej, ja dodam, co trzeba.

Po tych słowach zawrzało wśród młodych olbrzymów, każdy chciał, by mu powierzono jakieś zadanie.

— Proszę i mnie wziąć pod uwagę — powtarzał młody gentleman, który zwykł swego ojca tytułować ekscelencją. — Proszę mną rozporządzać — upominał się po raz dziesiąty.

— Chętnie, przyjacielu — powiedział główny organizator, Abellino. — Udaj się spiesznie do monsieur Oignon i zaproś, by się tu zjawił.

Młodzieniec chwilkę się zastanawiał, czy zaszczyt jest to dla jego osoby wystarczający, czy może nie. Wreszcie jednak zdecydował się, wziął kapelusz i wyszedł.

— A wy, czy niczego nie zamierzacie przedsięwziąć?— zapytał Abellino zwracając się w stronę, gdzie we wnęce stali Rudolf i jego towarzysze, — Jak już jest tylu aktorów, to ktoś musi pozostać widzem — odparł z chłodnym sarkazmem Rudolf, a tymczasem Istvan ujął Abellina pod ramię i wsadziwszy mu palec wskazujący w dziurkę od guzika przyciągnął go do węgierskiej gromadki.

— Powiedz nam, skąd ten gniew w stosunku do pani de Mainvielle? Czy obraziła któregoś z was?

— Wszystkich! Śmiertelnie nas obraziła. Kiedy tu zjechała przed czterema laty, wynosiliśmy ją pod niebiosa, zasypywaliśmy pochwałami, zyskaliśmy dla niej światową sławę, a jaką nam okazała wdzięczność? Złośliwie się odsunęła przedkładając nad nasze towarzystwo swego zgorzkniałego małżonka, hipochondryka, odrzuciła najbłyskotliwszych kawalerów; a przecież kilku z nas zamierzało najuczciwiej nawiązać z nią liaison, ona zaś wszystkich odprawiła..

— Jak tak, to macie rację — orzekł Rudolf, przy czym jego usta drgnęły w gorzkim grymasie.

— Ale to jeszcze nic. Niedawno wyprawiliśmy bankiet, na który sprosiliśmy same artystki i miłośników sztuki, ona zaś wymówiła się pod pretekstem, że mąż jest chory i musi go pielęgnować. O, madame! Pani z nami zadziera? Zaraz się przekonasz, że potrafimy cię ściągnąć z wyżyn, na które cię wynieśliśmy!

— Czy jednak małżonek tej damy nie wystąpi przeciwko wam? — zapytał Miklós, który uważał to za całkiem naturalne.

— Jej mąż? Que diable? Cóż mógłby nam uczynić? Jesteśmy przecież publicznością, ona zaś artystką, my płacimy, ona występuje na scenie; zależnie od humoru albo ją oklaskujemy, albo gwiżdżemy. Za to płacimy. — Pozwól mi tylko jedno powiedzieć — rzekł István, przy czym poprawił swemu rozmówcy halsztuk, co stało się później jego zwyczajem.— Jak wiesz, ta niewiasta jest z urodzenia Węgierką, pochodzi z naszej ojczyzny. Czy i tutaj musimy niszczyć wszystko, co nasze?

Abellino pozostawił pytanie bez odpowiedzi, lecz żartobliwie rzekł do Istvana, który go wciąż przytrzymywał palcem za dziurkę od guzika:

— Zechciej łaskawie uwolnić moją dziurkę od guzika, bo inaczej zdejmę frak i ci go zostawię.

Stało się to pierwsze, wobec czego młody lion z nonszalancją wmieszał się w gromadę olbrzymów.

Wkrótce powrócił młody człowiek zrodzony z mezaliansu żupana i baronówny, w towarzystwie monsieur Oignon.

Ów monsieur Oignon dyrygował entrepryzą klaki, mówiąc jaśniej: był człowiekiem, który handluje oklaskami i gwizdami. Cieszył się znacznym poważaniem, od niego bowiem zależał los pisarzy i artystów.

Co do pierwszego artykułu, a więc oklasków, rzucania wieńców i rozdawania ulotek z wierszami, szybko dobito targu. Druga sprawa nastręczała pewne trudności: sykanie, gdy chodzi o śpiewaczkę cieszącą się ogólnym uznaniem, to nie żart, nikt się tego nie podejmie lekkomyślnie, gdyż można się narazić na bliższe zetknięcie z gendarmerie, a nawet widzowie mogą okazać, po czyjej stronie stoją. Poza tym sam chef claqueur jest obdarzony sercem.

Na szczęście serce chef claqueura nie jest z żelaza, zmiękcza je kilka wciśniętych w jego dłoń argumentów; zobaczy, co się da zrobić. Postara się, żeby przyjęcie było chłodne, załatwi, żeby handlarze pasztecików nie roznosili orzeźwiających napojów na galerii, niech publiczność się denerwuje w upale, a drobne przypadkowe incydenty mogą oddać dobre usługi: jakiś kapelusz upuszczony z galerii na parter, głośne ziewnięcie podczas pianissimo, które pobudzi do chichotu skłonniejszą do wesołości część widowni, to wszystko odniesie lepszy skutek niż zdecydowane gwizdy,.jako że nuda i chłód są znacznie krytyczniejszymi objawami niż psykanie i gwizdanie, które często wywołują wręcz przeciwną reakcję.

W taki to sposób został zawarty i ratyfikowany sojusz na pojutrze, a podniecenie panujące wśród olbrzymów ogromnie im utrudniało doczekanie się owego dnia.

— I co, zabierzesz ich do kraju? — zapytał Rudolf swego milczącego towarzysza.

— Jedno jest pewne, że ciebie z ich grona wydobędę.

Rudolf opuścił głowę i w milczeniu przeszedł z przyjaciółmi przez wszystkie sale klubu, dopiero na schodach przemówił.

— Być może.

Zobaczmy teraz, kim była owa pani de Mainvielle, która wywołała takie poruszenie w świecie olbrzymów, a której mir w naszych oczach podnosi fakt, że była pochodzenia węgierskiego i że jako taka zdobyła europejską sławę. Była! Albowiem Obecnie i ona zasnęła na wieki, a wraz z jej słowiczym głosem zniknęła także opromieniająca ją sława...

KARIERA SŁAWNEJ ARTYSTKI

Nie będę opowiadał o ideałach: poeci kłamią, życie mówi prawdę.

Artystka, której losy opisuję, była jednym z najbłyskotliwszych zjawisk swojej epoki, a natura dała jej wielkie serce, niezwykłą urodę i porywający głos; muza sztuki obdarzyła ją swym najgorętszym tchnieniem, a kapryśny los otworzył swe łono, by z niego czerpała najcenniejsze skarby.

Jej sława szerzyła się od Moskwy do Wenecji, od Wiednia do Paryża i Londynu; nazywano ją cudownym zjawiskiem; poeci, którzy pod niebiosa wynosili bohaterów zmagań wojennych, nurzali ją w słonecznych promieniach, a jej triumf był doskonalszy niż Napoleona, gdyż stanowiła dumę nie jednego narodu, lecz jednocześnie całej Europy, w Anglii uważano ją za wielką postać podobnie jak w Rosji, a w Pałacu Tuileryjskim tak samo sławiono jej prymat, jak na Kremlu. Jej nazwisko było znane tak, jak później nazwisko Jenny Lind — od tego czasu minęło zaledwie trzydzieści lat — a dzisiaj nikt już o niej nie pamięta.

Właściwie nazywała się Józefina Fodor. Dziadek jej, Károly Fodor, był rotmistrzem węgierskich huzarów i w ubiegłym wieku wraz z trzema synami osiedlił się w Holandii. Jeden z nich, najmłodszy József, poświęcił się muzyce, a pojąwszy za żonę Francuzkę, został kapelmistrzem na dworze księcia Montmorency. Z tego małżeństwa urodziła się Józefina; uroda dziecka stanowiła dowód miłości łączącej rodziców, a piękność rozkwitająca z każdym rokiem dowodziła, jak ona kochała rodziców. Może to, co mówię, jest przesądem, ale głęboko wierzę, że dziecko nie kochających się rodziców przychodzi na świat brzydkie, a kto swoich rodziców nie kocha ten z latami brzydnie, gdyż miłość rodzi piękno.

Gdy we Francji wybuchła rewolucja, książę Montmorency ukrywał się, a József Fodor powrócił do Holandii. Tam wkrótce zmarła mu żona.

W tym czasie zetknął się z księciem Kurakinem, posłem carskim przy dworze holenderskim, który go zaprosił do Rosji. Został kapelmistrzem u tego rosyjskiego magnata, uwielbiającego sztuki piękne, a Józefina wychowywała się razem z jego córkami pod kierunkiem najsławniejszych europejskich mistrzów. Mając dziesięć lat dziewczynka biegle władała wszystkimi językami cywilizowanych krajów świata, a barbarzyńskiego języka ojczystego uczył ją w sekrecie ojciec w godzinach samotności.

Już jako dziecko przepięknie grała na harfie, która wówczas miała przewagę nad bardzo niedoskonałym fortepianem, tak że ojciec bez obawy pozwolił jej wystąpić na koncercie w obecności eleganckiego moskiewskiego świata. Słuchacze byli pełni podziwu. Dwa lata później moskiewscy wielbiciele muzyki ponownie ją usłyszeli, tym razem jako śpiewaczkę. Na koncercie obecny był sam car Aleksander, który tak się zachwycił jej miłym głosem, że na oczach wszystkich uścisnął panience rączkę; nie minął tydzień, a u ojca zjawił się szambelan dworu z propozycją, by Józefina śpiewała w dworskim teatrze muzycznym z gażą trzech tysięcy rubli.

Wkrótce stała się ulubienicą publiczności. Owi barbarzyńcy żyjący w tak surowym klimacie, których my, cywilizowani mieszkańcy urodzeni w gorącej strefie, wyobrażamy sobie, że wszyscy chodzą w niedźwiedzich skórach i tańczą przy dźwiękach bębna, otóż ci barbarzyńcy niezwykle gorąco przyjmują sztukę. W owym czasie w Moskwie istniał także francuski teatr dramatyczny, w którym główne role grywał sławiony przez ogólną opinię monsieur Tharaud de Mainvielle. Aktor był wysokiego wzrostu, idealnie zbudowany, miał szlachetne i stanowcze rysy, które odzwierciedlały wyłącznie uczciwość i dobroć serca, a więc jego prawdziwy charakter. Ale na scenie! Tam wcielał się w różne postacie: na jego twarzy malował się gniew, namiętność, głębokie wzburzenie i przerażająca wściekłość albo też, nieodparty urok, ukryta chęć zemsty lub rozśmieszająca żartobliwość, i to wszystko w jednakowo doskonałej formie. Na tym polegała jego aktorska sztuka.

Roznoszone wieści na równi sławiły Mąinvielle'a i Józefinę. Plotka, znana rajfurka, krążyła między nimi, codziennie przynosząc pochwały o sukcesach to aktora, to primadonny. Nieraz sława potrafiła zbliżyć . dwoje ludzi, mężczyznę i kobietę, którzy byli przekonani, że się kochają, a tymczasem zakochali się wzajemnie w sławie drugiego.

Tu zdarzył się wyjątek od tej reguły. Para najsławniejszych artystów swojej epoki zapałała do siebie miłością, która nie skończyła się nawet wtedy, kiedy przeminęła sława. Albowiem pamiętajcie, mili moi, którzy sławy szukacie, że sława aktora jest przemijająca, aktor nie musi umrzeć, wystarczy, by się zestarzał. Jeszcze żyje, a już został pogrzebany.

Otóż para sławnych artystów pobrała się i od tego dnia każde z nich cieszyło się podwójną sławą; oklaskujący ich widzowie równie dobrze znali nazwisko Mainvielle, co nazwisko Fodor, nie potrzebowali się więc przyzwyczajać do nowego brzmienia, kiedy pod tym samym nazwiskiem ukazywała się na scenie ulubiona artystka. Rozgorzałą jednak wojna między rosyjskim carem i francuskim cesarzem, wskutek czego car Aleksander nakazał opuścić Rosję wszystkim francuskim aktorom, a więc także Mainvielle'owi. Józefina nie musiała towarzyszyć mężowi, gdyż zakaz pobytu jej nie dotyczył, jako należącej do zespołu dworskiej opery. Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby się zgodziła na wyjazd męża, a sama pozostała przy swojej świetnej gaży. Nie uczyniła jednak tego, lecz towarzyszyła mężowi, porzuciła dobrobyt, dzieliła z nim biedę i kłopoty. Założyli wędrowną trupę, z którą objechali Sztokholm, Kopenhagę i Hamburg. Nie grali oper, więc Józefina grała role dramatyczne. Chyba to właśnie należy uznać za największą ofiarę, musi to przyznać każdy, porównując błyskotliwą karierę śpiewaków operowych z chłodem towarzyszącym aktorom dramatycznym.

Tak dostali się do Paryża. Po długich staraniach trzecio- a może nawet czwartorzędna scena, Teatr Feydau, zgodził się na występ Józefiny. Od pierwszego dnia stała się ulubienicą Paryża. Została natychmiast zaangażowana jako primadonna do włoskiego zespołu operowego, i zaraz po premierze Griseldy dotychczasowa primadonna, signora Barilli, pogrążyła się w zielony mrok zapomnienia.

Stąd Józefina wyruszyła na objazd Anglii, a potem czarownej Wenecji. Tam właśnie, w kolebce muzyki, jej sława osiągnęła zenit. Nieczęsto się zdarza, by artysta przywoził do Włoch laury gdzie indziej zdobyte, jeśli jednak nie zwiędną one do chwili wyjazdu, to do końca życia będą wieńczyć jego głowę. Podziw weneckiej publiczności dla węgierskiej śpiewaczki urósł do tego stopnia, że w teatrze „Fenice” uroczyście ją ukoronowano i dla upamiętnienia pobytu artystki wybito złote, srebrne i brązowe medale, przedstawiające po jednej stronie jej podobiznę otoczoną imieniem i nazwiskiem, a po drugiej wieniec z wawrzynu ze słowami: „Te nuoua Euterpe Adria plaudente onora..” (Ciebie, nowa Euterpe, Adria oklaskami sławi.) Wtedy Paryż zażądał jej powrotu. Tak zwykle bywa, że doceniamy własne wartości dopiero po uznaniu ich za granicą. W tym właśnie czasie Rossini próbował szczęścia ze swoim pierwszym dziełem, ale w  Paryżu mu się nie udało. Wystawiono Cyrulika sewilskiego; podczas premiery publiczność sykała, drugie przedstawienie wyśmiano, na trzecie nikt nie przyszedł i sztukę definitywnie zdjęto z repertuaru. Józefina zapoznała się z tą operą, jej wrażliwa dusza dostrzegła tkwiące w niej piękno. Zapragnęła wystąpić w Cyruliku. Gdy śpiewała partię Rosiny, paryska publiczność szalała z zachwytu. Objawiły się nie zauważone przedtem uroki tej muzyki. Z dnia na dzień Rossini stał się modnym kompozytorem, publiczność osiemdziesiąt razy wysłuchała tej opery i oklaskiwała panią de Mainvielle.

Dobra publiczność! Tak jest, publiczność sama w sobie jest dobra, jeśli kogoś pokocha, to niełatwo go odstępuje. Gdybyż tylko nie składała się z poszczególnych osobników! Nawet najbardziej utalentowana aktorka, która bez reszty zdobyła serca widzów, nie powinna zbyt długo pozostawać w jednym miejscu; stopniowo następuje ochłodzenie, ludzie przyzwyczajają się do niej, przestają zauważać jej zalety, błędy natomiast notują. Jeśli żyje tylko dla sztuki, jeśli się nie rzuca w światowy wir, grając w życiu takie same role, jak na scenie, albo jeśli znajduje szczęście w zaciszu domowym, gdzie może się schronić, jeśli ukazuje się zawsze u ramienia męża, którego przez długie łata uparcie kocha — stopniowo odsuwają się zalotnicy, a po nich także wielbiciele jej talentu; pełnymi garściami rzucają oklaski i wieńce tanim ślicznotkom bez talentu, a wielka artystka musi doznać wszystkiego, co dowodzi zobojętnienia, publiczności: milczącego przyjęcia — choć w głębi duszy wie, że grała cudownie — lekceważącej krytyki i pustej widowni. Później przyjdzie jej wysłuchiwać, że od bardzo dawna występuje, że długo żyje i w jakim jest wieku; powiadają, że do tej czy tamtej roli już się nie nadaje, zastanawiają się, kto ją zastąpi — kiedy ostatecznie odpadnie. Prosto w oczy jej mówią, że się zestarzała. Kiedy zaś pojawi się szczęśliwa' rywalka mająca nad nią przewagę w dwóch punktach: po pierwsze, że jest kimś nowym, po drugie, że o łaski publiczności zabiega nie tylko na scenie, ale i poza teatrem — wówczas dawna ulubienica, choć żadnego grzechu nie popełniła, choć nie straciła ani sił, ani talentu, przepada. Wszyscy ją atakują, krytyka ją lekceważy, publiczność przyjmuje chłodno, rodzą się intrygi wśród kolegów, otrzymuje brzydkie role i wreszcie jej wejściu na scenę towarzyszy psykanie.

Catalani nie była ani ładniejsza, ani młodsza, ani też nie była większą artystką niż Józefina, ale posiadała zaletę mającą duże znaczenie w artystycznym światku. Nie prowadzała z sobą męża. Był nim jakiś poczciwy kapitan żeglarz, który nie wiadomo w jakiej części świata popijał rum, a małżonka nie zaszczyciła go nawet tym, by wobec publiczności nosić jego nazwisko. Jakże by mogła swoje tak dobrze brzmiące i związane ze wspomnieniem tylu sukcesów nazwisko zamienić na inne, burgundzkie, niemal barbarzyńskie. Połowa oklaskującej ją publiczności przestałaby bić brawo, gdyby miast signora Catalani miała wykrzykiwać: madame Valabrègue!

Poczciwy pan Valabregue nie stawał na drodze artystycznej swej małżonki, mógł sobie śmiało chorować na żółtą febrę, szkorbut, czarną ospę czy inne plagi strefy tropikalnej, mógłby sobie nawet spokojnie umrzeć lub utonąć w oceanie, nie spowodowałoby to najmniejszej zmiany w rozkładzie tygodnia, a teatr nie potrzebowałby skreślać żadnego spektaklu z repertuaru.

Czy nie jest dość irytujące, kiedy cieszącą się powodzeniem sztukę trzeba zdjąć z afisza z powodu choroby aktorki grającej główną rolę? Czy można w to uwierzyć, czy można wybaczyć? Zwykły człowiek, gdy boli go żołądek, może stracić humor; gdy się przeziębi, może kasłać; gdy mu się żółć uleje, może być zły, a jeśli nie może ustać na nogach, to się kładzie. Ale artysta, którego obowiązkiem jest zabawianie publiczności, jakież ma prawo kaszleć, słabować czy leżeć w łóżku?

A czy słyszano, by artystka tylko dlatego nie wystąpiła na scenie, że zachorował mąż? Bóg z nią, niech wezwie lekarza, przecież sama nie będzie go leczyła; a ona niech gra, niech śpiewa, niech się uśmiecha i wszystkich kokietuje.

Od wielu już dni krążyła po mieście skandaliczna wiadomość, że pani de Mainvielle nie chce występować i tłumaczy się, że nie jest w stanie śpiewać, gdy mąż jest śmiertelnie chory, i gdy go opuszcza choć na minutę, dręczy ją straszliwy niepokój: Tere fere! Kto by w to wierzył? Nie chce występować, bo zjawiła się Catalani, publiczność oklaskuje Catalani, a madame czuje się obrażona.

Dyrektor jest ze wszystkich stron atakowany, czemu pani de Mainvielle nie gra. On zaś co godzina wysyła do niej umyślnego, wreszcie grozi, że ją zmusi do występowania; aktorka prosi więc o urlop, gdyż wyjazd do kurortu uzdrowi małżonka. Dobrze, ale musi jeden raz zaśpiewać, taka jest umowa; niech będzie, zgadza się, byleby mogła potem wyjechać. Przysyłają jej najniewdzięczniejszą rolę: nic nie szkodzi, decyduje się, i przez to trzeba przejść.

Przez siedem nocy czuwała przy łóżku cierpiącego męża, była równie blada jak on. Całe noce spędzała siedząc w nogach łóżka, śledziła jego oddech, liczyła minuty i godziny, żeby nie przeoczyć pory podawania leków, dłonią chłodziła rozpalone czoło i uspokajającym szeptem rozpraszała chorobliwe majaki. Przyjaciele nie zaglądali do chorego, nikt go nie odwiedzał, bo mówiono, że to  zaraźliwa niemoc. Żona zaś obejmowała go, kładła głowę na przepocony jasiek, całowała rozpalone usta, przytulała go do łona, bo jeśli to zaraźliwa gorączka, niech i na nią przejdzie, a jeśli on ma umrzeć, to i ona wraz z nim... Zapominała wtedy o teatrze i o sławie trwającej jeden dzień!

Tej właśnie nocy w chorobie de Mainvielle'a nastąpił przełom, zasnął spokojnym snem i lekarze orzekli, że jego życiu nie zagraża już niebezpieczeństwo.

Józefina siedzi przy łóżku, na jej szlachetnej wybladłej twarzy maluje się spokój odzyskanego szczęścia. Przepełnia ją jedna jedyna myśl: mąż wyzdrowieje.

W ręku trzyma zeszyt z nutami owej niewdzięcznej roli, przegląda je dla przypomnienia i usiłuje twórczą siłą swego talentu znaleźć w nich nowe piękno, dodać im blasku. Bez skutku. Rola jest beznadziejna, artystka może w nią włożyć cały swój talent i umiejętności, ale nie wykrzesze z niej najmniejszego sukcesu, gdyż twórca nie włożył w swe dzieło ani myśli, ani natchnienia, licząc na wykonawcę, by tchnął w nie ducha, który jego samego odbiegł. Józefina powinna była już sto razy rzucić skrypt na podłogę, podrzeć kartki i wszystko podeptać; ale nie wpada w gniew, podniety teatralnego świata nie sięgają w głąb serca, w tej chwili wie tylko jedno, że mąż wyzdrowieje.

Czasem ogarnia ją smutek, kiedy myślą przebiega promienną połowę swego życia i zdaje sobie sprawę, że o zmierzchu artystycznej kariery wszystkie cienie się wydłużają, ale wystarczy jedno spojrzenie na twarz śpiącego i oczy znów się uśmiechają, tamto wszystko to tylko komedia! Szczęście, które mieszka w tych czterech ścianach, nie ma nic wspólnego z olśniewającymi światłami rampy! Otrzymała to, o co się modliła: mąż wyzdrowiał, niech w zamian przepadnie sława! Gdyby jego straciła, to żaden sukces, żadne powodzenie by go nie zastąpiły.

W pewnej chwili drzwi się uchyliły i po miękkim dywanie cichutko podeszła mademoiselle Jeanette, najmilsza panna służąca Józefiny, od dawna zwolniona od wszelkiej pracy i pozostająca w domu jako osoba do towarzystwa, niemal jej przyjaciółka.

Na twarzy dziewczyny malowała się troska, której nie była w stanie ukryć.

— Czemuś przyszła, Jeanette? — zapytała szeptem Józefina dając ręką znak, żeby nie hałasować, bo mąż zasnął.

— O madame, jakże się cieszę, że pan de Mainvielle będzie zdrów, ale chciałabym, żeby pani nagle zaniemogła.

— Jeanette, czyżbyś mi źle życzyła?

— Nic podobnego, madame, nie mam na myśli długotrwałej choroby, tylko coś w rodzaju teatralnej niemocy.

— Chyba wiesz, Jeanette, że na takie choroby nie zapadam, czemu więc teraz miałoby być inaczej?

— Może madame nie wie, że dzisiaj Catalani ma też wystąpić, w Zelmirze?

— Wiem o tym; Jeanette.

— Będą ją oklaskiwać, obrzucą wieńcami.

— Czy sądzisz, Jeanette, że mi to sprawi przykrość? Należy jej się, jest wielką artystką.

— Jest wielką wtedy, kiedy nie ma mojej pani. O mój Boże, co za straszna myśl! Pani ma po niej wystąpić, i to w Italianie! Publiczność chłodno to przyjmie.

— Przywykłam do tego.

— Nie tylko chłodno, ale obojętnie; i wyrazi swoje niezadowolenie.

— Zniosę to, Jeanette.

— Ale madame nie wie, co przeciwko niej knują. W całym mieście opowiadają...

— Cóż takiego opowiadają?

Jeanette zdawała się wahać, jakby z trudem dobierała słowa, wreszcie zdecydowała się powiedzieć prawdę:

— Że sala przyjmie panią sykaniem...

Józefina zbladła na chwilę jak ściana, zeszyt z rolą wypadł z ręki, opuściła głowę i w oczach stanęły łzy.

— O madame, jeżeli to możliwe, proszę dzisiaj nie śpiewać, najlepiej niech pani już nigdy tu nie występuje; chcą panią upokorzyć. Po tych słowach Józefina spokojnie podniosła głowę.

— Niech robią, co chcą. Cóż mnie to teraz obchodzi. Spojrzała na śpiącego męża.

— Nie mówmy już o tym. Mąż gotów się obudzić i coś z tego usłyszeć.

Na to chory otworzył oczy i wychudłą ręką chwycił białą dłoń Józefiny, po czym przygarnął ją do siebie i cichym głosem wyjąkał:

— Wszystko słyszałem. Chorzy są przebiegli, potrafią zamknąć oczy udając sen, żeby usłyszeć, o czym się przy nich mówi... A więc do tego doszło!

Józefina nachyliła się i pocałowała go w czoło.

— Nie myśl o tym, Tharaud; plotka gorsza jest od rzeczywistości, nie wierzę, by tak ze mną postąpiono, a gdyby tak się stało, to cóż mogę stracić? Sławę? Będę szczęśliwa, jak o niej zapomnę. Ty mi pozostaniesz.

— Nie powinnaś była tak bardzo mnie kochać — westchnął de Mainvielle. — Artystka należy do całego świata, a kto ją dla siebie zatrzymuje, jest złodziejem i zostaje ukarany.

— Leż spokojnie i przestań o tym myśleć.

— Ja miałbym o tym nie myśleć? — odpowiedział z goryczą chory. — Dobrze wiem, co znaczy choć jedno syknięcie wśród oklasków, nawet przy najgorętszym aplauzie widowni, to bardziej boli niż ukąszenie żmii; ja mam spokojnie spać, wiedząc, że ty, moje bóstwo, moja święta z ołtarza, stoisz pod pręgierzem, a nędzni łotrzykowie zdzierają ci z głowy wieńce uplecione przez boskie dłonie. Aż tutaj dojdzie moich uszu sykanie, jakby brzmiało w stojącej obok szklance. Och, podaj mi tę szklankę, niech ją roztrzaskam na drobne kawałki!

— Tharaud!— błagała go żona — nie denerwuj się. Czy taka zniewaga może dotknąć czystą duszę? Kiedy powrócę do domu, nie ujrzysz na moim czole rumieńca wstydu.

— A ja mam przez ten czas wylegiwać się w łóżku? Tak sądzisz? Nie. Każę się tam zanieść, na pół umarły, między publiczność. Zobaczę, czy ktokolwiek odważy się mnie zabić, czy ośmieli się mnie zdeptać! Ja... ja rzucę wyzwanie całemu światu!

— Połóż się, Tharaud — odparła z zimną krwią Józefina. — Takie podniecenie ci nie służy. Człowieka chorego nikt się nie obawia. Nawet

gdybyś był zdrów, nie mógłbyś mnie obronić, bo jesteś moim mężem. Kochankowi wolno byłoby uczynić dla mnie wszystko” ale zastanów się, co za komiczna rola: mąż artystki, który wykłóca się z publicznością dlatego, że ta nie chce oklaskiwać jego żony!

De Mainvielle zakrył sobie twarz dłońmi.

W tej chwili rozległ się dzwonek. Jeanette pospieszyła do drzwi wejściowych.

— Jak wyzdrowieję — szlochał ochryple chory — zostanę tancerzem na linie! Tu potrzebny jest cyrk, psy wyuczone do skakania, kuglarze, bezwstydna baletowa nagość, a nie artyści i sztuka. Jeśli zacznę życie od nowa, to założę maneż, a nie teatr. Farewell Othello! Niech żyje Bamboche!

Józefina błagała bezskutecznie męża, by się uspokoił, gdyż/wybuch zdawał się pochłaniać resztkę jego sił; ale właśnie powróciła Jeanette niosąc otwarty list.

— Proszę mi wybaczyć, że ośmieliłam się list otworzyć, ale oddawca nie chciał podać swego nazwiska, więc się obawiałam, że może to być jakaś nieprzystojna epistoła, paszkwil, bo przecież ludzie do wszystkiego są zdolni.

— A cóż to takiego?

— Zupełne przeciwieństwo tego, co podejrzewałam. Proszę, przeczytaj to, pani.

— List anonimowy? Któż mógł go napisać?

— Chyba nie żaden wielki pan, bo bardzo pięknie jest wypisany, a wręczył go całkiem skromnie odziany mężczyzna; proszę, zechciej pani na głos przeczytać, żeby i pan de Mainvielle usłyszał.

Józefina wzięła list i przeczytała głośno:

O Pani godna nieśmiertelnej sławy! Proszę, racz się nie przejąć wiadomością, że na dzisiejszy występ pewni ludzie, nie mający nic lepszego do roboty, czynią przygotowania, by Cię zasmucić. Zapewniam Cię, Pani, że owa część publiczności, która chodzi do teatru nie po to, żeby gadać, ale żeby słuchać, która podziwia nie osobiste wdzięki, lecz artyzm, ta część publiczności wciąż darzy Cię gorącymi uczuciami i dzisiejszego wieczoru okaże te uczucia nie tylko słowem, lecz w razie potrzeby także i czynem. Jestem tego pewien. Proszę więc, byś, Pani, stanęła wobec widowni śmiało, wiedząc, żeś jest kochana. Wybacz mi, Pani, te pogmatwane słowa, gdyż piszący jest prostym rękodzielnikiem i jedynym usprawiedliwieniem śmiałości, z jaką się do Ciebie, Pani, zwracam, jest to, że urodziłem się na Węgrzech i dumny jestem, żeś także córką mojego kraju. N.N.

Te proste, nie upiększane słowa sprawiły ogromną przyjemność znękanej śpiewaczce. Tak, wśród ludzi, którzy odczuwają rozkosz przeżyć artystycznych i od artystek nie żądają niczego innego, nie zamarł szacunek dla niej.

— Widzisz — zwróciła się do męża — tych kilka słów podniosło mnie na duchu. Taki bezimienny list stanowi większy triumf, niż cały plik wonnych liścików z pieczęciami o dziesięciopałkowych koronach; na tej pieczęci widnieje pszczoła, symbol pracowitości. Och, jakże silną będę dzisiaj!

Znowu rozległ się dzwonek.

Jeanette powróciła z wyrazem wahania na twarzy. — To posłaniec od dyrektora teatru z jakimś poleceniem. Czy mam go wpuścić?

— Niech wejdzie, jakiekolwiek ma polecenie — powiedziała Józefina stanowczym głosem. — Dzisiaj nic mnie nie poruszy.

Wyszła do salonu, żeby ewentualna nieprzyjemna wiadomość znowu nie zalterowała męża.

Przez, swego wysłannika dyrektor z należnym uszanowaniem zawiadamiał, że najpierw prosi o wybaczenie za to, że dzisiejszego wieczoru zmuszony jest zamiast zapowiedzianej L'Italiana in Algeri wystawić inną sztukę, albowiem jego królewska mość raczył nakazać, by na życzenie przybyłej poprzedniego dnia księżny de Nemours wystawić Semiramidę, w której to sztuce księżna chciałaby usłyszeć panią de Mainvielle. Gdyby jednak szanowną artystkę krępowały jakieś kłopoty rodzinne, dyrektor wyraża zgodę na zrezygnowanie z jej występu i bierze na siebie usprawiedliwienie artystki wobec jej wysokości.

Jakże miły i ustępliwy jest pan dyrektor! I nagle okazuje dobroć serca. To jasne, rolą w Semiramidzie Józefina zawsze czarowała publiczność, jeśli więc wystąpi w niej po Zelmirze, to z łatwością odbierze palmę pierwszeństwa Catalani, Co za niespodziewane pogrzebanie planów młodych olbrzymów! To oni, zdjęci przerażeniem, poradzili dyrektorowi Deboureux, żeby raczej zwolnił od występu Józefinę, która i tak zdjęta obawą zapewne chętnie z niego zrezygnuje.

Twarz Józefiny zapłonęła, usta jej drżały, oddech był przyspieszony.

— Proszę przekazać panu Deboureux moje uszanowanie — powiedziała powziąwszy postanowienie — i zapewnić go, że. będę dzisiaj śpiewała.

Posłaniec spiesznie powrócił z odpowiedzią, która wprowadziła gromadę młodych olbrzymów w dziką wściekłość. Była to przekora i otwarte wyzwanie w stosunku do nich. Dali jej przecież możliwość wycofania się, ona jednak z tego nie skorzystała, lecz się im przeciwstawiła. Posłaniec dosłyszał jeszcze wyraźnie przez drzwi, jak podniesionym głosem nakazała swojej pannie do towarzystwa, aby przygotowała na wieczór najpiękniejszy diadem i najbogatsze stroje.

A więc tak! Walka na śmierć i życie!

TEATRALNA BITWA

Nadeszła z obawą oczekiwana godzina, tłum pchał się do Opery. Nie trzymane w sekrecie przygotowania młodych olbrzymów rozniosły w najszerszych kręgach zapowiedź, że w teatrze nastąpią niezwykłe wydarzenia, że odbędzie się wielkie przedstawienie nie tylko na scenie, lecz także w rzędach parterowych, na galerii i w loge infernale, czyli w loży piekielnej. Tak zwano najbliższą sceny lożę, stanowiącą ulubioną jaskinię młodych olbrzymów głównie z tego względu, że była położona znacznie niżej od sceny, przez co otwierała szczególnie atrakcyjne widoki podczas występów baletu.

Młodzi merveilleux przebijają się przez tłum oblegający kasy i przedsionek wyraźnie starając się zaznaczyć, że sprowadzają ich tu szczególne powody. Jeśli dwóch się spotyka, z przejęciem i powagą pytają: czy wszystko w porządku? Syn węgierskiego żupana obmyślił sobie rolę polegającą na tym, że do każdego zwraca się z pytaniem: Czyś pan nie widział monsieur Kárpáthyego? Czy już przyszedł mój przyjaciel, książę Iwan? Czyś pan nie zauważył monsieur Fennimore'a? W końcu, kiedy mu zbrakło nazwisk, pytał: Czy jest tu gdzie monsieur Oignon? Prawdę mówiąc cywilizowany człowiek nie zwykł w każdym zwariowanym miejscu o niego pytać, jako że istnieje pewna kategoria ludzi, z którymi w cztery oczy można być na stopie poufałej, ale w obecności innych raczej się ich nie zauważa.

Pana Oignon nie potrzeba szukać, jest na miejscu, swoich ludzi dobrze ulokował na parterze i na galeriach; teraz właśnie obchodzi przednie straże dla sprawdzenia, czy każdy jest na wyznaczonej pozycji. Oklaski winny wybuchać na parterze, to im nadaje wiarygodność, jako że ta opera grana jest po raz pierwszy i ludzie nie wiedzą, kiedy należy klaskać. Ktoś musi zatem baczyć, kiedy w loge infernale monsieur Kárpáthy stąje przed lustrem, to znak, że należy klaskać. Ludzie przyuczeni do rzucania wieńców ulokowani są na wszystkich trzech balkonach; na najwyższej, trzeciej galerii, siedzi człowiek, który ma upuścić kapelusz podczas głównej arii Semiramidy, a drugi, po przeciwnej stronie, ma głośno ziewać, kiedy artystka śpiewa najsubtelniejsze fioritury.

Tymczasem grono najbardziej wtajemniczonych młodych olbrzymów wymachuje skrzydłami w foyer, otaczając panią Catalani. Pani de Mainvielle jeszcze się nie przebrała, dopiero po dwóch aktach wyjdzie na scenę, na razie nie opuszcza garderoby.

Catalani jest w cudownym humorze, dowcipna, a jej złośliwe riposty wprowadzają wesoły nastrój; jest wtajemniczona w wysiłki młodych dżentelmenów w związku z dzisiejszym wieczorem, stara się im okazać swą wdzięczność.

Jej strój jest wprost urzekający. Rozpuszczone długie czarne włosy są w połowie zebrane w loki z wplecionymi sznurami pereł; powiewna jak pianka tunika ledwie kryje jej zachwycające kształty, gdyż z frygijskiej tkaniny pracowicie wyciągnięto co drugą jedwabną nitkę, aby lepiej zdradzała to, co zakrywa. Bogato haftowany czerwony pas owinięty jest wokół talii w taki sposób; by pobudzać do zazdrości, tych, którzy by chętnie zamienili się w kaszmir obejmujący jej kibić.

Piękna dama nie jest ani o rok młodsza od Józefiny, ale jej płocha wesołość, nieraz zbyt wybuchowa kokieteria i wręcz zaborcza śmiałość, tryskająca z całej jej postaci, zapewniają jej uwielbienie należne wiecznej młodości. Poza tym w każdej roli gra samą siebie, wyłącznie sławną Catalani, miłą, wesołą, urzekającą kobietę. Nie dba o to, by jej strój odznaczał się oryginalnością, ważne tylko, by podkreślał jej wdzięki. Szalejąc na scenie uśmiecha się w kierunku kulis, a umierając rzuca kokieteryjne spojrzenie na piekielną lożę. To za mało dla tych, którzy uwielbiają sztukę, ale dość dla wielbicieli artystki.

Catalani nie odznacza się słabością spotykaną innych artystek, które usiłują przekonać świat, że nie intrygują przeciw swym rywalkom; kiedy zaś w ich obecności ktoś źle mówi o innych artystkach, strofują go, pytając, czemu to czyni. Nie, madame Valabregue nawet na scenie nie lubi udawać. Wręcz zachęca swoich wielbicieli, by w jej obecności obmawiali inne śpiewaczki, a gdy wyczerpują się plotki, sama dostarcza materiału.. W pewnym okresie, kiedy była żoną dyrektora opery, doprowadziła do tego, że wszystkie śpiewaczki opuściły zespół i pozostała w nim jedyną kobietą. Dzisiaj piękna pani miała szczególny powód do wdzięczenia się: motyle o frakowych skrzydłach zdradziły jej w wielkim sekrecie, że czeka ją wspaniała niespodzianka. Wygadali się także, na czym będzie ona polegała: wieńce kwiatowe i wspaniały brylantowy diadem dla niej, sykanie, a może nawet gwizdy dla jej rywalki.

— Dobrze jej tak — przytaknęła z nie ukrywaną radością, uderzając o siebie małymi pulchnymi piąstkami. Wreszcie obecni zdradzili także, czyje to dzieło. Oczywiście na nieobecnych nie spłynął żaden splendor.

Piękna pani cudownym uśmiechem nagrodziła wielbicieli, Abellino zaś, jako najbardziej wtajemniczony adept piękna, został dopuszczony do przyklejenia czarnej muszki nad koralowymi usteczkami. Wyróżnienie podkreślał fakt, że prześliczny zegarek wysadzany drogocennymi brylantami, który tego ranka ofiarował jej Abellino, został przypięty przy samym dekolcie. Czy w epoce, w której żyła Zelmira, damy nosiły zegarki i upiększały się muszkami?,.Ta kwestia nie należy do tematu.

Wreszcie zjawił się reżyser i pokornie zawiadomił, że należałoby rozpocząć przedstawienie, gdyż księżne de Nemours i de Berry już zajęły miejsca w swoich lożach.

— Czymże są wobec mnie księżne de Nemours i de Berry?— wykrzyknęła z dumą piękna śpiewaczka, która nie zapomniała, że z ich powodu pani de Mainvielle będzie dzisiaj śpiewała Semiramidę, a nie Italianę. — Niech sobie czekają! Tutaj ja jestem królową.

Młode olbrzymy natomiast nie zamierzały bez. końca pozostawać w królestwie, w którym panuje piękna artystka, toteż z wielką kurtuazją przeprosili za tak długie przetrzymywanie jej w foyer, chociaż ona sama chętnie dałaby się jeszcze dłużej zatrzymać.

Wszyscy pospieszyli na swe miejsca. Abellino jeszcze raz zajrzał do lóż zajętych przez jego sojuszników, dając im znaki zachęty i porozumienia. W jednej siedzieli trzej młodzi magnaci węgierscy, Istvan, Rudolf i Miklós. Kárpáthy i do nich zajrzał.

— O, wyście też przyszli? To ładnie. Proszę, bacznie obserwujcie moją lożę.

— To tak wygląda, jakby debiut był wasz, a nie tych na scenie — powiedział Rudolf. — Powodzenia.

Powoli wszyscy zajęli swe miejsca. Zabrzmiała uwertura, podczas której piekielna loża wymierzyła baterię lornetek lustrując kolejno loże, będące żywą wystawą światowych piękności, potem przesuwała się po rzędach parteru i balkonach, by odnaleźć znajomych.

Monsieur Oignon, dyrygent owacji, stał na jednym z balkonów, przy samym końcu ławki. Abellino wymieniał z nim tajemnicze znaki za pośrednictwem wielkiego weneckiego lustra zdobiącego lożę.

Wreszcie huragan bębnów i trąb zakończył uwerturę i nadszedł od dawna oczekiwany moment podniesienia kurtyny.

Wszystkie oczy i lornetki skierowały się na scenę, wszystkie dłonie czekały gotowe, by rzucać wieńce i wiersze, toteż w chwili, kiedy w półmroku, w głębi sceny ukazała się kobieca postać w haftowanym złotem purpurowym płaszczu, rozległa się burza oklasków i okrzyków, żeby zaś burza nie przebrzmiała bez śmieci i ulewy, na scenę runęła lawina wieńców i rulonów wierszy!

— Durnie, co wy robicie? To przecież nie jest Catalani, tylko signora Brussi, która ma wygłosić prolog! Uspokójcie się!

Przerażona signora spostrzegła, że burza nie dla niej jest przeznaczona, więc spiesznie umknęła ze swoim prologiem pozostawiając scenę Zelmirze, który wyszła wściekła, przeklinając Rossiniego wraz z idiotą--librecistą, którzy wymyślili prolog na początku opery, przez co wieńce dostaje kto inny. No cóż, to przecież pierwsze przedstawienie i trudno pouczyć ciemne pospólstwo. Dla naprawienia błędu, nie ma innej rady, trzeba wykreślić signorę Brussi i od razu wskoczyć w następną odsłonę.

Wywołało to dwakroć bardziej żywiołowe oklaski. Gdyby inna artystka tak postąpiła i zlekceważyła publiczność, z całą pewnością zostałaby z teatru odprawiona. Ale jeśli jest to ulubienica publiczności, postępek taki uważa się za genialny i podziwia się jej zdumiewającą przytomność umysłu.

Po tym incydencie spóźnione kwiaty spadły na scenę, tak że Catalani w całym tego słowa znaczeniu brodziła po kolana w bukietach i poezji, co stanowiło nie lada przeszkodę dla uwielbianej artystki, kiedy chciała podejść do budki suflera; miała bowiem szczególny zwyczaj: uważała za zbędne uczenie się tekstu do śpiewanej partytury, co świadczyło z jednej strony o jej niezwykłej odwadze, z drugiej zaś stanowiło dowód, jak dalece, w muzycznych sztukach, aktor nie musi znać treści utworu.

Jedno trzeba przyznać, że była piękną kobietą; w świetle rampy wyglądała jak młoda dziewczyna, każde jej spojrzenie zabijało i ożywiało, każdy gest czarował i porywał; nie usiłowała swojej roli przemyśleć i zharmonizować, jej gra była zmiennym ciągiem wszystkiego, co czaruje, uwodzi i wabi; sama melodia także daleko odbiegała od napisanej, tak dalece wplatała w nią wdzięczne pasaże i koloraturowe ozdobniki mistrzowsko opanowanego głosu, które jak gwiazdy rozrzucała po całej partyturze, sam Rossini, który za kulisami słuchał swego dzieła, zaczął klaskać i stojących obok zapytał: „To bardzo piękny utwór, czy nie wiecie, kto to skomponował?”

Publiczność także grała doskonale, ludzie nionsieur Oignona dobrze się sprawowali, na ruch ręki Kárpáthyego odpowiadały setki dłoni, a. kiedy on opuścił ręce, cichły oklaski, aby w pewnych momentach nie pozbawiać publiczności przepięknych głosowych efektów.

Właśnie miała nastąpić romanca Zelmiry, punkt szczytowy dzieła, w którym melancholijnej arii towarzyszą tylko flet, skrzypcowe pizzicato i miejscami wpadający obój.

— Cyt! Ciiicho! Pssst! — upominano już wcześniej; siedzący w loge infernale dawali znaki, by widzowie zachowali spokój, gdyż teraz się zacznie najpiękniejsza aria.

Catalani podeszła do samej rampy, by lepiej dochodziły tony, i miękkim, łagodnym głosem rozpoczęła romancę.

Ledwie zaśpiewała kilka taktów, kiedy przy pierwszym trylu jakiś ochrypły głos zawołał ,,brawo!”, na co niezliczone dłonie zaczęły klaskać.

Kárpáthy, przerażony, podniósł wzrok. Co za gapa z tego Oignona! Każe klaskać w momencie, gdy śpiew brzmi piano.

Catalani przerwała śpiew i z widoczną złością odczekała, aż umilkną oklaski i znowu podjęła melodię.

Ledwie doszła do następnej koloratury, kiedy wybuchły oklaski i okrzyki.

— Czy ten Oignon zwariował? — wykrzyknął Kárpáthy całkiem głośno, wychylając się z loży. — Cicho tam! Spokój!

Wszyscy siedzący w loży wstali, usiłując uciszyć bezsensowne hałasy. Nie ma jednak nic trudniejszego, niż klaszczącą widownię nakłonić do tego, by przestała klaskać. Zelmira straciła wątek swojej partii, stała bezradna kręcąc głową.

Znowu zaczęła śpiewać, znowu jej przerwały oklaski, aż wreszcie wpadła w taką złość, że stała i gniewnie tupała.

Abellino rozwścieczony wypadł z loży i pobiegł na drugą galerię, gdzie wpadł na idącego z przeciwka monsieur Oignona. Chwycił go za ramię:

— Człowieku! Coś ty narobił? Chcesz nas zabić?

— Panie — tłumaczył się pobladły handlarz oklasków — to koniec mojej kariery, tu działają obce ręce, to nie moja klaka, to zdrada, która, mi się w głowie nie mieści. Nie znam ani jednego z tych, którzy klaszczą.

— Trzeba ich uspokoić.

— Nie idź tam, panie, to jacyś pijani robotnicy, którzy łatwo mogą się do człowieka dobrać.

Abellino w rozpaczy wyrywał sobie włosy z głowy.

Zelmira, kiedy się zorientowała, że przy tych bezsensownych oklaskach nie zdoła odśpiewać czułej arii, znalazła nagle wyjście. Podjęła finałową arię innej opery, uwielbianej przez publiczność, i zaśpiewała ją zamiast romancy. Wybuchły niepowstrzymane brawa. Ulubienicy publiczności wszystko wolno, wszystko przydaje jej jeszcze większej chwały.

Młode olbrzymy szalały upojone rozmiarami sukcesu. Ledwie opadła kurtyna, pobiegli na scenę, z której dwaj słudzy grabiami zgarniali kwiaty, aby każdy ze swojej wiązanki mógł skubnąć po jednym kwiatku; Zelmira w scenicznym kostiumie wsiadła do otwartego powozu, z którego wyprzęgli konie i sami go pociągnęli do jej mieszkania, gdzie się przebrała i otoczona tłumem wielbicieli powróciła do teatru, aby ze swej loży rozkoszować się drugą częścią swego triumfu: klęską rywalki.

Przez ten czas dokonano przygotowań do drugiej sztuki, orkiestra rozpoczęła uwerturę. Wszyscy zajęli miejsca, dopasowali lornetki do oczu i z zaciekawieniem czekali na podniesienie kurtyny, jako że ma nastąpić niezwykłe wydarzenie: primadonna opery, która przez tyle lat była ulubienicą publiczności, zostanie dzisiaj wygwizdana, dla publiczności jest to coś w rodzaju zadośćuczynienia, że artystkę przez tak długi czas oklaskiwaną ujrzy teraz poniżoną i upokorzoną. Zresztą w ostatnim czasie była jedynie kruchą zabawką.

Uwertura dobiegła końca, na scenie rozległo się stuknięcie inspicjenta, w którejś z lóż z trzaskiem zamknięto drzwi i dobiegły stamtąd głośne rozmowy i śmiechy: była to łoża pani Catalani, która zdawała się wyśmienicie bawić w towarzystwie młodych olbrzymów, co tym bardziej się wybijało, że po ostatnim uderzeniu w bęben na całej widowni zapadła głęboka cisza.

Kurtyna uniosła się powoli. Z głębi sceny wynurzyła się Wysoka, majestatyczna postać. Jej twarz, postawa i ruchy były zaiste królewskie. Prawdziwa Semiramida nie mogła być piękniejsza ani dostojniejsza, kiedy stanęła przed swymi sędziami i wrogami, aby odzyskać swe królestwo lub ostatecznie je stracić. I wtedy, i teraz w grę wchodziło panowanie!

Na widowni zapadła głęboka cisza, tylko w jednej loży rozlegały się głośne rozmowy; o psykaniu nie było jeszcze mowy, zgodnie ze zwyczajem zaczynało się ono wtedy, kiedy artystka dochodziła do rampy.

Józefina wiedziała, że tam grozi niebezpieczeństwo, ale na jej twarzy nie malował się nawet cień obawy czy wahania. Szła śmiało.

W tej właśnie chwili księżna de Berry, siedząca obok księżny de Nemours, wychyliła się ze swej loży i silnym, dźwięcznym głosem krzyknęła:

— Au nom de la reine! W imieniu królowej!

I publiczność zobaczyła wieniec z immortelles rzucony na scenę. W następnej chwili męski głos zawołał z galerii:

— Au nom du peuple! W imieniu ludu!

I do stóp artystki upadł prosty wieniec wawrzynowy. Wówczas publiczność jakby nagle się odmieniła, zerwał się orkan oklasków tak potężny, że przerażona Catalani wcisnęła głowę w ramiona, jakby pod wpływem eksplozji.

U publiczności tylko cieniutki opłatek dzieli niechęć od wielkoduszności, i tak jak łatwo skłania się ku pierwszej, równie prędko przechodzi do drugiej.Pani de Mainvielle była na wszystko przygotowana, tylko nie na to: legły przed nią dwa wieńce, rzucone z powołaniem się na dwa ważkie imiona, przed którymi każdy kłoni się z uszanowaniem i które jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki potrafiły zjednać dla niej całą publiczność. Kiedy więc pochyliła się, by podnieść owe dwa wieńce, więcej warte niż stosy opłaconych kwiatów, zapomniała o Semiramidzie i padła na kolana. Wielu sądzi, że aktorka nie potrafi płakać na scenie prawdziwymi łzami. Te jednak, które płynęły z jej oczu, były prawdziwe, . były to łzy nieskończonej, bezgranicznej wdzięczności.

Widownia nie mogła się opamiętać, oklaski nie ustawały, co było szczęśliwe dla Józefiny, bo gdyby miała w tej chwili zaśpiewać, nie zdołałaby z siebie wydobyć głosu.

W końcu jednak przestała płakać, odzyskała siły, na scenę wszedł sługa i na srebrnej tacy wyniósł wieńce. Józefina szeptem wydała mu polecenie, by pospieszył do jej chorego męża i opowiedział, co się stało... po czym znowu przemieniła się w Semiramidę, w królową podbijającą i serca, i królestwa. Nigdy jej nie słyszano tak pięknie śpiewającej! Głos dźwięczny był jak muzyka szklanej harmonii, łkał jak flet, trudno było odróżnić, kiedy brzmi ludzki głos, a kiedy instrument. Potem obniżał się o półtorej oktawy i niczym dzwon dźwięczał metalicznie wdzierając się do serc. To nie były wyuczone sztuczki, lecz artyzm; to nie było czarowanie i uwodzenie, lecz szczyt kunsztu i poezja!

Publiczność, jakby chcąc okazać skruchę za to, że była gotowa zmienić ulubienicę, teraz podwójnie się zachwycała. Jest taki mimowolny szmer, niesprecyzowany odgłos podziwu, tak cenny jak najszlachetniejszy metal i więcej znaczący od burzy oklasków: taki właśnie odgłos towarzyszył Józefinie do końca pierwszej arii, i nie można się było w jej śpiewie doszukać śladu słabości.

Widzowie w loge infernale oniemieli. Gdyby ktoś, kto po wybuchu statku parowego znalazł się nagle w jego szczątkach na dnie morza, mógł opisać swoje przeżycie, byłoby ono w jakiś sposób zbliżone do uczuć młodych merveilleux.

— Co to znaczy? To zdrada! Zmowa! Spisek! Czyje to dzieło? Czyżby wśród nas był zdrajca! Te oklaski to skandal! Ktoś je opłacił! To pewnie sprawka owych dwóch węgierskich magnatów, którzy niedawno przybyli do Paryża. Ale nie, wyglądają raczej na oszczędnych. Beznadziejna sprawą]

Takie i tym podobne apostrofy krzyżowały się w diabelskiej loży, aż wreszcie Abellino nie mógł opanować zdenerwowania i pobiegł do loży Rudolfa, aby się przekonać, czy jego separatyzm ma coś wspólnego z tym skandalem.

— No — zawołał wpadając do loży — widzę, że dumna madame de Mainvielle też ma bogatych wielbicieli!

Rudolf wzruszył ramionami wyrażając tym gestem, że jest to sylogizm nie mający ani głowy, ani ogona, a więc niezrozumiały.

— Chyba jednak nie zaprzeczysz, że bez wielbicieli nie byłoby takiego szaleńczego aplauzu.

— Przyznaję, że ma ona wielbicieli, tylko nie rozumiem, dlaczego muszą być bogaci?

— Czyżbyś sądził, że taki wspaniały kawał można urządzić darmo? To niesłychane! Trzeba przyznać, że ktokolwiek z nas to uczynił, odniósł zwycięstwo.

— To zwycięstwo nie przysługuje żadnemu z nas, nie my to sprawiliśmy.

— Aha! Jednak wiecie, czyje to dzieło? Powiedzcie mi, inni się nie dowiedzą.

— Tam stoi, pośrodku pierwszego balkonu, łatwo go poznać, gdyż ma na sobie dziwny szamerowany strój, nie noszony w tym kraju.

Abellino zwrócił lornetkę we wskazanym kierunku.

— Bon Dieu! Któż to jest, u diabła? Rudolf chłodno odpowiedział:

—   To czeladnik mistrza stolarskiego imć pana Gaudcheux.'

— Va-t'en — wykrzyknął gniewnie Abellino, zerwał się i wybiegł z loży.

— Czy takiemu warto powiedzieć prawdę? — zauważył Rudolf zwracając lornetkę ku loży lwów salonowych, którzy obracali na wszystkie strony oczne baterie, usiłując wypatrzyć znajomą twarz wśród niespodziewanych przeciwników; wszystko na próżno: nie byli w stanie rozwiązać zagadki. Abellino zaś pognał, żeby dopaść pana Oignona. Znalazł go na schodach. Wyglądał, jakby mu się krew z nosa puściła. Dandys chwycił handlarza oklasków za kołnierz.

— A kingdom for a horse! Konia za gwizdnięcie, wielki człowieku!

— Och panie, przestałem być wielkim człowiekiem, jestem złamany i unicestwiony. Czy słyszysz pan te mordercze oklaski? Uciekam;

— Biegnij, ale po gwizdki i po swoich ludzi. Jeżeli są na wszystko gotowi, uczyńmy to samo.

— Oni! Oni! Co to za oni? Gdybym chociaż jednego z nich znał, od razu bym wiedział, kto się za nim kryje. Ale widzę same obce twarze, skąd mogę wiedzieć, na czyj rozkaz działają?

— Dobrze, Oignon, tchórz ż ciebie, ale ci z tym do twarzy. Nikt jednak nie może wystawiać dżentelmenów na pośmiewisko, zmiataj więc i przyślij miast siebie wieńce uplecione z oignonów, czyli z cebuli.

— Och, panie, czy sądzisz, że ktoś się odważy je rzucić?

— Fripon! Ja się odważę.

— Na Boga, nie czyń tego, panie; lepiej, bym ja jeszcze raz spróbował. Podczas najbliższego antraktu nakażę swoim ludziom, by psykali, bo gwizdanie mogłoby mieć zły efekt, lepiej zastosować głośne „ciiiićho” i „pssst”, skutek jest podobny, a niebezpieczeństwo mniejsze.

— Jak tak, to postaraj się pan naprawić swoją porażkę, w przeciwnym razie my przejmiemy rolę.

Po tych słowach Abellino powrócił do jaskini lwów, gdzie opowiedział o swym ostrym wystąpieniu wobec szefa klaki, a jego bohaterska postawa została przez cały klub przyjęta z uznaniem; jednocześnie wszyscy wyrazili gotowość na wypadek, gdyby Oignon nie dotrzymał słowa, wzięcia udziału w spełnieniu obietnicy danej Kárpáthyemu, i stanowczego wystąpienia przeciwko spiskowi „canaille”.

Przez ten czas pierwszy akt chwalebnie dobiegł końca: publiczność i aktorzy byli wzajemnie z siebie zadowoleni, co stanowi rzadki przypadek. W antrakcie księżna de Berry otrzymała jakąś niespodziewaną wiadomość, wskutek czego obie księżne opuściły swoją lożę.

Stanowiło to pomyślny znak dla młodych olbrzymów. Wielu z bandy monsieur Oignona odczuwało skrępowanie z powodu obecności wysoko urodzonych dam, toteż po ich wyjściu poczuli napływ sił do awanturnictwa.

W drugim akcie pani de Mainvielle nie od razu się ukazuje, z początku . wiele pomniejszych postaci odśpiewuje swoje kwestie.

Przydały się na to, by zaczepnie nastawieni na nich ostrzyli swą broń. Na karierę artysty może wpływać nawet niepowodzenie obcych ludzi.

Teraz miała się zacząć aria Semiramidy. Łagodna i rozmarzona pieśń, której człowiek słucha niejako sercem, mając wrażenie, że każde słowo budzi jakieś dawne echa. Podczas tej cichej, melancholijnej arii, przy najcichszym pianissimo, jak to pan Oignon z góry starannie wyreżyserował, nagle na trzeciej galerii ktoś zaczął głośno ziewać, ozdobnie przeciągając wszystkie samogłoski alfabetu.

Po serii samogłosek nastąpiła nagle spółgłoska, nie należąca do żadnego alfabetu, a mianowicie odgłos brutalnej dłoni uderzającej z całą siłą w czyjeś usta. Publiczność słyszała ziewanie i klapnięcie, parę głosów zachichotało, ktoś psyknął uciszająco, ale zaraz zapanował spokój i pani de Mainvielle bez przeszkód odśpiewała swoją arię.

Był to pierwszy znak i młodzi dandysi uważnie nasłuchiwali, kiedy zacznie się „ciiii...”, „pssst” i inne odgłosy.

Jednocześnie ż klapnięciem rozległo się co prawda kilka psyknięć, ale nie można było wiedzieć, czy skierowane są przeciwko scenie, ziewaniu, czy też chichotom. Potem zamilkły. Aria dobiegła końca i nie odezwało się żadne psykanie, publiczność natomiast klaskała i przywoływała artystkę na scenę. Wściekłość olbrzymów nie miała już hamulców, w loge infernale zaczęto psykać. Ale cóż to znaczyło wobec huraganowych oklasków? Podziałało jak podmuch wiatru, który roznieca ogień.

— Na górę! Na galerię! — krzyknął Abellino. — Jak ma być skandal, to niech będzie jak piorun. Czemuż się nie postarałem o wieńce cebuli!

Człowiek rzuca nieraz wielkie słowa wiedząc, że i tak nic z tego nie będzie, ale gdy ktoś szybko dostarczy wymieniony, choć niepożądany przedmiot, to co robić?

Taki los spotkał Abellina, gdyż stojący obok niego rodak, syn ekscelencji, usłyszawszy czego brak, chyżo pobiegł na pobliski targ i zakupił cały stragan cebuli. Po chwili zjawił się w loży obwieszony wiankami.

— Przyniosłem!

Nie było rady. Kárpáthy był zmuszony zagrać swoją bohaterską rolę do końca.

— Na galerię! Naprzód, przyjaciele!— krzyknął energicznie. Miał na tyle rozumu, że syna ekscelencji posłał naprzód.

Młodzi tytani pognali na grzmiący Olimp z przekonaniem, że ich pojawienie się podnieci płomień sojuszników.

Biada im, albowiem cała sojusznicza armia była już w żałosnej rozsypce.

Jak to słusznie podejrzewał Rudolf, czeladnicy imć pana majstra Gaudcheux działali niczym najtajniejsza policja. Podmówieni przez kolegę nie tylko wychodzili z siebie okazując zachwyt ulubienicy ludu, ale zarazem w porę dławili przeciwne wystąpienia najemników pana Oignona.

Podczas pierwszej sztuki całkiem łatwo było wypatrzyć osobników, którzy klaskali na znak dany z loge infernale i łatwo było się domyślić, że ci sami będą sykać przy drugiej sztuce. Toteż, podczas antraktu, kiedy publiczność się przerzedziła, przesiedli się w ich sąsiedztwo: obok każdego uznanego za psykacza siadł masywny stolarski czeladnik i w chwili, kiedy rozległo się pierwsze psyknięcie, ostry łokieć albo twarda pięść energicznie wciskały się w żebra sąsiada. Milkł natychmiast. Un soufflet pour un sifflet! To było sekretne hasło, gra słów znacząca: „policzek za gwizdnięcie”. To absolutnie wystarczyło, by przeciwnicy oniemieli. Podobny los spotkał ziewającego, który innym razem prawdopodobnie będzie się starał wyspać w domu. Cała klaka była rozbrojona; pan Oignon miał tylko jedno wytłumaczenie: że jakaś tajemnicza zapadnia połknęła wszystkich jego ludzi.

Ale oto przybyli triariusze. Na przedzie pędził syn ekscelencji z niebezpiecznymi wiankami na ramieniu, przeskakiwał po dwa lub trzy stopnie jednocześnie, a Fennimore wykrzykiwał, że takie bieganie afektuje płuca.

— Jesteśmy! — wykrzyknął triumfalnie dobiegłszy na szczyt schodów, ale w tej samej chwili nie zauważone przedtem ręce zadały mu taki cios w głowę, że rondo kapelusza à la Bolivar zakryło mu ramiona.

Amunicję mu odebrano, a wrzawa wywołała na schody całą gromadę młodych garbarzy, stolarzy i innych im podobnych osobników bez rękawiczek, tak że gants jaunes, czyli młodzieńcy w żółtych rękawiczkach, nie wytrzymali natarcia, potracili to kapelusze, to poły fraków i zostali z powrotem zepchnięci na schody; cała armia zbuntowanych olbrzymów jak gromem rażona spadła z paradyzu, bombardowana piorunami zdobycznej cebuli.

Na widowni nikt niczego nie spostrzegł. Po raz dwunasty wywoływano Józefinę, która aż płakała ze wzruszenia, damy machały chusteczkami, panowie laskami stukali w podłogę, publiczność nie chciała się rozstać ze swą ulubienicą.

Tylko diabelska loża była pusta. Jej mieszkańcy walczyli właśnie z nieznaną canaille, która zapaprała ich białe kamizelki, pogniotła kastorowe kapelusze, podeptała lakierowane ciżmy i podarła piękne fraki. Tak się zakończyła walka Catalani contra Mainvielle.

W roku tysiąc osiemset dwudziestym drugim nazywano to „wspaniałą zabawą”.

Dyrektor teatru monsieur Deboureux jeszcze tego samego wieczoru, po spektaklu, udał się do pani de Mainvielle z propozycją, że wypłaci jej czternaście tysięcy franków, jeśli zgodzi się więcej nie występować.

Kto uważnie śledził przebieg intrygi, ten się zorientuje, dlaczego dyrektor teatru gotów jest zapłacić czternaście tysięcy franków, aby się uwolnić od swej najlepszej primadonny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CHATAQUÉLA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓL ZIELONOŚWIĄTKOWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1825

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEKLEŃSTWO PEWNEJ RODZINY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUSICIEL W ŚWIĄTYNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„RACHUNEK WYRÓWNANY”

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IMIENINY MAGNATA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEOCZEKIWANY ZWROT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MYŚLIWY W WILCZYM DOLE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOTKANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PEWNA KRAJOWA INSTYTUCJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIESZCZĘSNA KOBIETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJACIÓŁKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UROCZYSTOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KATUSZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZPIEG

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ZEWNĄTRZ ŚWIATŁO, WEWNĄTRZ NOC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEBEZPIECZNY EKSPERYMENT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEMIŁE ODKRYCIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZOLTÁN KÁRPÁTHY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TAJEMNICZY ODWIEDZAJĄCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIA WOLA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŻEGNANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO SIĘ MÓWI W WIELKIM ŚWIECIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POSŁOWIE DO „WĘGIERSKIEGO MAGNATA”

Niedostępny w wersji demonstracyjnej