Blasco Ibanez

WESOŁA WALENCJA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

WESOŁA WALENCJA

Blasco Ibanez

ROZDZIAŁ I

O trzeciej po południu zjawiła się na rynku donia Manuela w płaszczu opiętym na kształtnym biuście i opadającym fałdami na długą spódnicę. W urękawicznionej dłoni trzymała książkę do nabożeństwa, na oczy opadała jej cieniutka koronka mantyli.

Za nią postępowała milcząca para słażących — stangret f pokojówka. Chłopak był młody, pucołowaty, gładko wygolony. Z widoczną dumą, choć nie bez skrępowania, obnosił strojną błękitno-czerwoną liberię ze złotymi guzami, szeroką ceratową czapkę i wysokie sznurowane trzewiki. Idąca u jego boku ciemnowłosa, niebrzydka dziewczyna ubrana była na pół z wiejska, na pół z miejska, we włosy, upięte po chłopsku w koronę, zatknęła błyskotki z fałszywych perełek.

Stangret z olbrzymim koszem w ręce i plecionym trzcinowym workiem na plecach wyglądał jak pokorne zwierzę pociągowe, które czeka, aż je objuczą. Dziewczyna niosła na ramieniu pusty jeszcze koszyk z białej trzciny, którego przykrywka podrygiwała przy każdym jej kroku, i zmarszczywszy czoło obserwowała miny zbyt ciekawych przechodniów lub rzucała ukradkowe spojrzenia to na panią, to na stangreta.

Gdy cała trójka wyszła z ulicy na plac targowy, donia Manuela zatrzymała się oszołomiona.

Wielki Boże! Co tu ludzi! Cała Walencja! Rokrocznie tak tutaj bywało w Wigilię Bożego Narodzenia. Na olbrzymim placu targi przeciągały się do późnej nocy, zmieniając się potem w huczną zabawę, w eksplozję hałaśliwej wesołości. Pośród stert jadła i tysiąca smakowitych zapaszków podniecających ludzkie obżarstwo narzucała się myśl o przygotowanych na jutro atrakcjach kuli narnych. Podłużny plac o zaokrąglonych bokach był jak napęczniały brzuch. Piętrzyły się tam stosy smakołyków. Niby pożywny deszcz miały one zalać stoły, aby nasycić potężne apetyty, gdyż Boże Narodzenie — to gastronomiczne święto, które jest żołądkiem roku.

Donia Manuela stała kilka chwil nieruchomo u wylotu ulicy. Wyglądała, jak gdyby zmieszała ją i zamroczyła rozkrzyczana fala ludzka, lecz w istocie oszołomiły ją tylko własne myśli i wspomnienia. Jak dobrze znała ten plac! Spędziła tutaj większą część swej młodości. Tu przychodziła w wigilię każdego święta po południu, podczas kiedy rozpalano ogień w jej kuchni, a zawsze z takim uczuciem, jak gdyby po długiej podróży wracała do swojej prawdziwej ojczyzny.

Jakże głęboko wrył się jej w pamięć ten wielki plac! Nawet z zamkniętymi oczami mogła przechadzać się po nim, odnajdując w myśli wszystkie tak dobrze jej znane zakątki.

Stąd na przykład widać kościół Świętego Jana z tarasem o żelaznej balustradzie, z wilgotnymi i ciemnymi suterenami, zapadniętymi głęboko, niemal do dna fundamentów, gdzie od niepamiętnych czasów gnieżdżą się w swych sklepikach blacharze. Oto znajoma fasada z gładkiego kamienia, wyszczerbiona i obłupana w wielu miejscach; na niej tryptyk z zatartą płaskorzeźbą, dwa portale, szereg okien pod okapem, na wysokości dachu umieszczone kamienne posążki świętych; w górze, na szczycie, trój graniasta dzwonnica z trzema galeryjkami i spłowiałym rozbitym zegarem pod ostrą piramidą dachu. Na jego wierzchołku ciężko kołysze się przymocowany do kuli sławny kurek, popularny w Walencji pardalot z rozpostartym niby wachlarz ogonem, i wskazuje kierunek wiatru.

Po przeciwnej stronie na tle błękitnego nieba wznosi się pełnia uroków średniowieczna fasada Giełdy Jedwabiu, oblana pieszczotliwymi promieniami zimowego słońca. Wieża zegarowa, prostokątna, naga i nudna, dzieli budynek na dwa masywy z olbrzymimi oknami w kamiennych obramowaniach; wybite w grubym murze bramy, lejkowato sklepione podsienia o śmiałej linii ostrołuków dają schronienie korowodom dziwacznych figurynek, wyobrażających ludzi i zwierzęta w najbardziej fantastycznych pozach, stworzonych przez niezdrową wyobraźnię średniowiecznych artystów. Na rogach gmachu anioły w powłóczystych, ciężkich szatach i bizantyjskich diademach puszystymi skrzydłami podtrzymują z widocznym wysiłkiem tarcze z herbem Aragonu i obdrapane wstęgi z wytartymi, grubymi gotyckimi napisami. U góry, na fryzie, pod rynnami w kształcie zwierzęcych głów, wychylonych drapieżnie w przestrzeń z niesamowitym grymasem niemego śmiechu, widnieją medaliony wyobrażające aragońskich królów w skrzydlatych hełmach, z energicznymi, surowymi profilami brodatych dzikusów. Potężną budowlę, w której nie ociosane bloki kamienia sąsiadują z krągłościami łuków, misternymi dziełami dłuta, otacza zębaty mur ozdobiony królewskimi koronami.

Naprzeciwko Giełdy Jedwabiu stoi ubożuchny budynek teatru Principal, gdzie mieści się na dole szczupła jednostka wartownicza. W bramie uzbrojony wartownik, przechadzając się ze znudzoną miną, wystawionym bagnetem potrąca wolnych od służby żołnierzy, którzy po chudym obiadku pożerają wzrokiem powódź jadła na rynku. Nieco dalej, za skupieniem kolorowych płócien nad straganami, rozciąga się rynek kwiatowy, osłonięty cynkowym dachem; z prawej strony dwa portyki z niskimi kolumnami, pomalowanymi na krzycząco żółty kolor, łączą plac z Nowym Rynkiem.

Po przeciwnej stronie niby starożytna galeria biegnie ulica las Mantas; na niej wielki sklep z odzieżą, w oknach i na balkonach zawieszone dla reklamy sztuki kolorowych materii powiewają na wietrze. Wkoło placu tłoczą się, ciasno przytulone do siebie, gdzieniegdzie przerywane przez uliczki, grupy domów o wąskich fasadach gęsto upstrzonych balkonami. Pod nimi aż roi się od szyldów. Wszystkie parterowe lokale — to sklepiki spożywcze, bławatne, drogerie, handelki z napojami orzeźwiającymi i winiarnie, a nad wejściem do każdego z nich widnieje odpowiedni do nazwy przedsiębiorstwa wizerunek świętego patrona lub okaz popularnego zwierzęcia.

Na tej wielkiej przestrzeni, która służy Walencji jako płuca i brzuch równocześnie, w dniu dzisiejszym, w dniu Wigilii Bożego Narodzenia, wrzało jak w ulu i gwar zmieszanych głosów unosił się aż po dachy.

Plac ze starymi straganami w cieniu płóciennych markiz, wydymanych przez byle podmuch wiatru, kąpał się w czerwonym blasku słońca, nadającego przedmiotom przejrzystość karmelu. Krzyki przekupek, lazur nieba bez chmurki i nadmiar światła padającego ognistymi refleksami na mury Giełdy Jedwabiu i na trzcinowe koszyki ogrodniczek, z których unosił się zapach rozdeptanych jarzyn i przedwcześnie wskutek gorąca dojrzałych owoców — wszystko to przypominało jakiś marokański jarmark, z jego charakterystycznym, niespokojnym, rozdygotanym i krzykliwym tłumem kupujących.

Donia Manuela przyglądała się temu z uczuciem głębokiego zadowolenia. Sama siebie karciła za brak dystynkcji, ale... cóż robić! Chociaż tyle pracowała nad sobą i pod wpływem córek starała się nabrać manier wielkiej damy, to jednak zawsze drzemały w niej gusty i nawyki dawnej sklepikarki, która najlepsze lata swojej młodości spędziła na tym rynku. Nawyki te i upodobania, stale powściągane, każdej chwili usiłowały ,dojść do głosu. Ach, dobre to jednak były czasy, kiedy donia Manuela była właścicielką sklepu „Pod Trzema Różami"! A przecież jeśli pieniądze dają szczęście, to chyba najwięcej go zaznała właśnie w ostatnich latach. W tamtych czasach, od chwila gdy wczesnym rankiem rzucała pierwsze spojrzenie na ptaka pardalota z katedry Świętego Jama, cały dzień spędzała pośród sukna i batystu, pośród jedwabiu i płócien zwijanych i rozwijanych na tle miejskiego gwaru.

Donia Manuela zatopiła się we wspomnieniach i stała przez dłuższą chwilę na rogu ulicy, jak gdyby oszołomiona ruchliwym tłumem, z którego padało na nią niejedno lekceważące spojrzenie.

Donia Manuela zbliżała się do pięćdziesiątki, do czego przyznawała się córkom, ale jej wyniosła postać przy dojrzałej pulchności kształtów mogła jeszcze robić wrażenie, zwłaszcza na młodzieńcach, którym wybujałe pragnienia każą podziwiać raczej nadmiar ciała niż nikłe wdzięki wysmukłych podlotków.

Matka zużywała nie mniej niż połowę kosmetyków i pudru córek. Dopiero w wieku dojrzałym nauczyła się sztuki powiększania oczu przez podkreślanie ich ciemnymi obwódkami, sztuki różowania policzków, gdy poczynają one przybierać przykry odcień pigwy, oraz usuwania zdradzieckiego, już nie brzoskwiniowego puszku nad górną wargą i na brodzie, który z czasem przemienia się w straszliwą szczecinkę. Dbała o siebie jak panienka, nigdy w młodości nie poświęcała tyle uwagi własnej urodzie. Dla kogo? Nie wiedziała sama. Było to po prostu pragnienie możliwie jak największego oddalenia starości i jej objawów; jak powiadała, nie chciała wyglądać na babkę swoich córek, a przede wszystkim nie chciała się pozbawiać głębokiej satysfakcji, jaką sprawiały rzucane w przejściu komplementy dla jej wyzywającej piękności.

Natomiast służąca pani Marnieli była niewrażliwa na uliczne galanterie. Przyjmowała je z prawdziwie chłopską wzgardą, wyrażającą się skrzywieniem ust: było to oburzenie wieśniaczki cnotliwej i opornej aż do grubiaństwa.

Donia Manuela zdecydowała się wreszcie rzucić w ruchome fale tłumu.

— Chodźmy, Visanteta, szkoda czasu... Nelet, idź przodem.

Mrukliwy Nelet z ponurą miną zaczął się przepychać przez tłum i torując sobie drogę mocnymi łokciami woźnicy, własnym krępym ciałem osłaniał podążające za nim kobiety.

Największy ścisk panował na samym środku jezdni. Tu zderzały się z sobą koszyki i zaczepiały o odzież kupujących, którzy przepychając się wśród straganów wpadali na maszty płóciennych markiz: jeśli ktoś zatrzymywał się i z koszykiem u nóg zaczynał targi z przekupką, niejednokrotnie porywany bywał przez przypływ fali ludzkiej, brutalnie zalewającej teren. Tylko kilka wozów z jarzynami, sunących leniwie, pruło tę rzekę ludzi, tylko gwizdek konnego tramwaju rozdzielał gęsty tłum, bez pośpiechu usuwający się na boki przed zmęczoną szkapą, która ciągnęła lakierowany wóz załadowany aż po brzegi. Na tle zmieszanego i monotonnego gwaru, jaki wytwarzały tysiączne na raz prowadzone rozmowy, wybijały się pokrzykiwania wędrownych sprzedawców. Niektóre z nich brzmiały ostro i zaczepnie jak pisk natrętnych ptaków, inne surowo i ochryple, jak gdyby bez przekonania.

Nad tym nieustającym zgiełkiem przekupniów, wrzaskliwie reklamujących własne towary, górowało kilka nieśmiałych, smu tnych głosów wołających: „pończochy, skarpetki!" Byli to aragońscy chłopi, którzy z nastaniem zimy, jak jaskółki opuszczali zasłane pierwszym śniegiem pola i głodujące w głębokiej prowincji teruelskiej dzieci, aby ulecieć do Walencji z ładunkiem wełny, plonem całorocznej pracy rodziny. Były to cierpliwe i poczciwe, pracowite istoty, które zuchwali walencjanie obdarzają przezwiskiem churro — słowem na poły miłosiernym, na poły obraźliwym, wyrażającym politowanie i wzgardę. Były to chłopy barczyste, rozrośnięte w plecach. Ci ludzie, zawsze ujarzmieni, zawsze w nędzy, przechadzali się po placu w swoich ubraniach z surowego płótna, z głową opuszczoną, z chusteczką okręconą wokół skroni i z otwartą na piersiach koszulą. W ich brunatno-czerwonawych, brudnych, błyszczących twarzach o gęstych krzaczastych brwiach i sprytnych oczach czaiła się niewinna chytrość. Nosili zawieszone na ramieniu lub w workach owe grube pończochy z surowej, cuchnącej wełny, tak gęsto tkane, że sztylet by ich nie przebił.

Był to majątek całej rodziny; wypracowały go żona i córki. Robiły te pończochy w słońcu obok pasących się owiec i nocą przy kuchennym piecu, w którym dymiły suche krzewy winorośli. Cały niewyszukany towar, jaki dziś mieli zakupić, to kartofle i chleb. Przejęci nieosiągalnym marzeniem powrotu do domu z tuzinem duros w kieszeni, z trzewikami dla córek i nowym kaftanem dla żony, churros krążą między ludźmi smutni i przybici, rzucając co chwila swój melancholijny okrzyk, który brzmi jak skarga: „Pończosznik sprzedaje pończochy, skarpetki..."

Donię Manuelę zmęczyło chodzenie środkiem rynku. Stojące w punktach sprzedaży fury pełne nawozu, rozgniecione nogami przechodniów jarzyny i gnijące owoce, ów zapach rozgrzanego słońcem rynku zaczął ją przyprawiać o mdłości.

— Wejdźmy na trotuar — powiedziała do służących — najpierw kupimy jarzyny.

Weszli na trotuar przed Giełdą Jedwabiu, przeciskając się wśród gromadki dzieci; z palcami w buzi lub w nosie, przyglądały się z zachwytem, który im dech zapierał, betlejemskim pastuszkom i postaciom Trzech Króli ulepionym z kolorowej glinki, blaszanym ogoniastym gwiazdom, żłobkom z Jezuskiem i innym niezbędnym akcesoriom wigilijnego wieczoru.

Donia Manuela przesuwała się wąskim szpalerem pomiędzy szeregami zieleniarek siedzących na trzcinowych krzesełkach, z zardzewiałą wagą na kolanach; obok na odwróconych do góry dnem koszykach leżały warzywa. Tu ciemnozielone stosy szpinaku, tam wielkie, fryzowane głowy kapusty, jak blade róże z karbowanego batystu, inspektowa sałata koloru kości słoniowej, ziemiste rzepy o siwych, cieniutkich jak włosy, falujących korzonkach, selery z zielonymi fryzurami pierzastych listków, w których ukrywał się jeszcze polny wiatr, wreszcie jaskrawe rzodkiewki czerwieniejące z daleka jak krople krwi na miąższu warzyw. Dalej stał rząd otwartych worków, a w nich kartofle z Aragonu o błyszczącej skórce; skurczeni za nimi churros czekali pokornie na klientów, którzy by zechcieli kupić płody ich suchej ziemi pazurami wydzierane w ciągu roku z jej niewdzięcznego łona.

Donia Manuela rozpoczęła zakupy serią zażartych targów, do których przywykła niezależnie od względów oszczędnościowych. Nelet unosił wieko kosza i układał w nim wiązki świeżych jarzyn, podczas gdy jego pani otwierała portmonetkę, aby z pewną odrazą wziąć w zamian z rąk przekupki zabłoconą zieleniznę.

Zaopatrzeni w warzywa ruszyli dalej. Minęli jezdnię i weszli na drugi chodnik, gdzie w pobliżu Principalu stali sprzedawcy orzechów i kasztanów. Ależ zgiełk! Dawała się we znaki bliskość schodków pod katedrą Świętego Jana, gdzie po ciemnych piwnicach gnieździli się hałaśliwi blacharze. Stamtąd dochodziły ustawiczne odgłosy kucia, zgrzyty i brzęk przekuwanej blachy; przed ciemnymi suterenami leżały stosy butelek po oliwie, latarki, lichtarze i przykrywki do garnków; błyszczące, nowiutkie i równo ułożone, przypominały woskowaną łuskę kolczugi rzymskich legionistów.

Donia Manuela uciekła przed denerwującym hałasem, ale nie doszedłszy do Principalu musiała nagle przystanąć, wystraszona i zadziwiona niezwykłym widowiskiem. Oto na jezdni kłębili się ludzie; jedni wrzeszczeli wniebogłosy, inni wznosili nieprzystojne okrzyki, mlaskając językiem, jak gdyby podjudzali kąsające się psy. Pani Manuela oszołomiona i zaniepokojona kołysaniem się tłumu, który na nią napierał, nie wiedziała, czy ma uciekać, czy też ulegając ciekawości czekać w miejscu. Co się stało? Czyżby jakaś bójka? Tłum rozstąpił się i z ciżby wyskoczyło kilkanaście młodych dziewcząt rozczochranych i brudnych. Trzewiki miały wykrzywione, spódnice opadające niechlujnie. Biegły na oślep, w wyciągniętych przed siebie, jak gdyby przygotowanych do rozbujania przeszkód dłoniach trzymając to parę bawełnianych pończoch, to trzy cytryny, to kilka pęczków pietruszki, grzebyki kieszonkowe i inne drobne artykuły pierwszej potrzeby, które można kupić za kilka centymów na każdym rogu ulicy. Całe to brudne stadko, nędzne i przestraszone, o pobladłych od głodu twarzach, z przerażeniem w oczach — to piraci rynku. Córki parnasów były poza prawem, gdyż nie mogły opłacić miejskich podatków za patent handlowy; gdy dostrzegały z daleka granatowy mundur i czapkę strażnika ze złoconymi galonami, instynktownie piszczały ze strachu i jak stado owiec w przeczuciu niebezpieczeństwa rzucały się do ucieczki nie zważając na nic; rozpychały tłum przechodniów, prześlizgiwały się na czworakach, padały, podnosiły się, wybijały wyrwy w zwartej ciżbie na placu.

Ludzie zaśmiewali się patrząc na tę trzódkę umykającą w galopie przed strażnikiem. Nikt nie wnikał, jakim nieszczęściem była dla każdej z tych istot strata mizernego towaru, jak rozpaczliwie wyglądałby powrót do domu bez kilku realów, na które czekała matka, a których brak wyrównywała dobrą porcją batów.

Donia Manuela wodziła wzrokiem za uchodzącą przed prześladowaniem gromadką. Zaśmiała się także, po czym weszła na targ orzechów i kasztanów w poszukiwaniu tych znakomitych leśnych przysmaków, które tradycyjnie raz do roku w okresie Bożego Narodzenia stawały się nieodzowną okrasą każdego stołu.

Stragany ciągnęły się aż pod bramę Principalu; kupujący ocierali się prawie o wartownika i dwóch dyżurnych oficerów, którzy z rękami w kieszeniach płaszczy, z pobrzękiwaniem szabelek przechadzali się wśród tłumu, ścigając wzrokiem ładne dziewczęce twarzyczki.

Dania Manuela przeciskała się z trudem, ostrożnie wymijając stragany, aby nie potrącić rozstawionych koszy, gdzie piętrzyły się piramidy połyskliwych, czekoladowego koloru kasztanów i laskowych orzeszków o cierpkim, leśnym zapachu. Włoskie orzechy spoczywały w workach i klekotały wesoło, ilekroć ręka klienta przebierała je, aby ocenić ich jakość; w głębi targu w małych woreczkach kryła się arystokracja suchych owoców leśnych: słodkie żołędzie, wabiące prawdziwych smakoszy.

Dania Manuela kończyła właśnie zakupy, gdy poczuła na ramieniu przyjacielskie klepnięcie.

Za nią stał pan w podeszłym wieku, w cudacznym kapeluszu o czworokątnym denku, według mody z niepamiętnych czasów, jeśli taka moda w ogóle istniała kiedykolwiek. Okryty był zniszczoną peleryną, spod której wyglądał koszyk do zakupów; znad wytartego aksamitnego kołnierza patrzyła okrągła, rumiana twarz. W twarzy tej, poza zmarszczkami, najbardziej uderzały szczeciniaste wąsy i silnie zarysowane łuki siwych brwi, co upodabniało go do malowanych na wachlarzach Chińczyków.

— Juan! — zawołała donia Manuela.

Visanteta szturchnęła znacząco służącego i coś mu szepnęła do ucha. Brat pani domu, don Juan, nie cieszył się miłością rodziny, chociaż traktowano go nie bez szacunku, a nazywano po prostu wujem.

Przenikliwe oczy don Juana niespokojnie biegały w głębokich, otoczonych licznymi zmarszczkami oczodołach. Spuścił wzrok na stojący u nóg Neleta wielki, pełny już kosz i wycedził z tym swoim szyderczym uśmieszkiem, który, jak powiadała donia Manuela, zawsze burzył w niej krew:

— Robimy zakupy, co? ... Ja także już prawie od godziny kręcę się po rynku. Skaranie boskie, jakie to wszystko drogie! ... Jasna rzecz, że biedni ludzie nie mogą sobie na nic pozwolić. Jeżeli tak zaczynasz, moja droga, to chyba masz, zamiar zataszczyć do domu połowę rynku ... Widzę, że kupiłaś także słodkie żołędzie. Ho, ho! to przysmak bogaczy; nie każdy może tyle wydawać. Kupują je tylko ludzie, którzy są przy pieniądzach.

— A ty ich nie kupujesz, co? — odparła donia Manuela z uśmiechem, chociaż nie ukrywała niesmaku, z jakim słuchała słów brata.

— Kto? Ja? Ja się nie daję nabierać.

Mówiąc to spojrzał z takim oburzeniem na kupca, jak gdyby był on co najmniej winien zakłócenia spokoju publicznego. Ale pewny siebie prostak stał nieruchomo, z rękami wsuniętymi za szeroki pas i nie dał się sprowokować zaczepnym uwagom starego skąpca.

— Zresztą — ciągnął don Juan — na co mi to? Bezzębni starcy muszą rezygnować z niektórych przyjemności. Dobrze jeszcze, jak człowiek ma czym opłacić czosnkową zupę ... Ale i ja kupiłem coś niecoś: trochę kasztanów i orzechów, nie dla siebie co prawda, tylko dla Vicenty, która, choć stara, ma jeszcze uzębienie godne zazdrości. Niedużo oczywiście, bo przecie, jak wiesz, niewiele potrzebuję dla siebie i dla służącej. A poza tym wszystko tak strasznie zdrożało, a pieniędzy nie ma... He, he ...

Staruszek śmiał się z zadowoleniem, jakim napełniało go powtarzanie na wszystkie tony wobec siostry, że jest biednym człowiekiem.

— Dosyć już tego! — odpowiedziała donia Manuela darżącym głosem, nie starając się dłużej ukrywać irytacji. — Za każdym razem, gdy mi opowiadasz o swoim ubóstwie, nie mogę słuchać spokojnie. Brakuje tylko, abyś mnie poprosił o jałmużnę.

— Nie złość się, kobieto! Wcale mi nie zależy na tym, aby ktoś myślał, że jest mi potrzebna jałmużna; jestem co prawda biedny, ale mam jeszcze dość, aby nie umrzeć z głodu. Najważniejsza rzecz to porządek i oszczędność, a gdy człowiek nie stara się wywierać wrażenia, że ma więcej, niż w rzeczywistości posiada — wtedy dobrze mu się powodzi.

Słowa te były wypowiedziane znacząco i podkreślone drwiącym spojrzeniem.

— Ty, Juan, zawsze już pozostaniesz nędzarzem. Ale po co chowasz tyle pieniędzy? Czy masz zamiar zabrać je ze sobą na tamten świat?

— O, nie. Mam zamiar opóźnić, o ile się tylko da, tę podróż, zdążę więc jeszcze przehulać tych kilka groszy, które mam... Nie chcę, żeby ktoś drwił sobie ze mnie po śmierci.

Donia Manuela spoważniała, ale raczej pod wpływem tego, co wyczytała w oczach brata niż pod wrażeniem jego słów. I może dlatego właśnie don Juan zmienił przedmiot rozmowy.

— Co porabia Juanito?

— Siedzi w sklepie. Jeżeli zdążą, zajrzę do niego.

— Powiedz mu, żeby jutro mnie odwiedzał. Chociaż z niego już duży chłopak, ale nie chcę się wyrzec przyjemności dania mu gwiazdki, jak to robiłem wtedy, kiedy był malutki.

Słowa te w ustach starego dźwięczały szczerze i bez drwiny.

— Przyślę także dziewczynki i Rafaela.

— Niech przyjdą — odparł don Juan, a na jego twarzy znowu ukazał się zjadliwy uśmieszek. — Dam im gwiazdkę po pesecie; cóż, biedny wujek na więcej pozwolić sobie nie może.

— Zamilcz, skąpiradło! ... Wstydzę się za ciebie. Ty byś wolał umrzeć z głodu, byle nie wydać grosza... Ale może byś tak przyszedł do nas jutro na obiad?

Uroczysty i serdeczny ton, jakim wypowiedziane zostało to zaproszenie, zrobił na don Juanie większe wrażenie niż ataki siostry sprzed chwili.

— Przyjść? ... Przecież już coś niecoś przygotowałem, nie mogę zresztą obrażać mojej staruszki Vicenty, która wkłada w te święta całą swoją ambicję zamiłowanej kucharki. Bo jak widzisz, ja także poczyniłem wydatki, chociaż jestem niebogaty.

Mówiąc to wskazał palcem na łobuziaka posłańca, który stał nieruchomo w pobliżu, z tłustym kapłonem w ręku. Donia Manuela pogardliwie wydęła wargi.

— Straszne wydatki! To mają być całe zakupy na święta?!... No, no, nie widać, żebyś się zrujnował...

— Nie wszyscy są tak bogaci jak pani, szanowna markizo, i nie każdy może chodzić na targ z dwojgiem służących. Tylko milionerzy bywają tacy rozrzutni.

Tymi złośliwymi słowami don Juan żegnał swoją siostrę, jak gdyby umyślnie pragnął wywołać jej wściekłość.

— Do widzenia, Manuelo, życzę ci obfitych i udanych zakupów.

— Do widzenia, stary skąpcze...

Oboje okrasili twarze uśmiechem i rozstali się tak, jak gdyby panowały między nimi najserdeczniejsze stosunki.

Pani ruszyła naprzód, przeciskając się między stoiskami z miodem; wokół błyszczących polewanych dzbanów krążyły roje pszczół.

Donia Manuela szła po krętych uliczkach ciasnym przejściem między straganami sąsiadującymi z rynkiem kwiatowym. Tu zebrała się cała arystokracja rynkowa, śmietanka miejskiego handlu; tu w towarzystwie wyniosłych matron przechadzały się piękne dziewczęta o złocistej cerze, z perłami w uszach, w kolorowych jedwabnych chustkach. Donia Manuela ciągle jeszcze robiła zakupy, zatrzymując się przed rzadkimi w tej porze roku nowalijka mi: dostarcza ich zawsze żyzna i płodna ziemia walenckich ogrodów, która nawet w zimie nie odpoczywa, gdyż klimat tutejszy zamienia w inspekty walencką huertą. Na posłaniu z liści obok pomidorów ułożone były kunsztownie torebki słodkiej papryki, tak jaskrawo czerwonej i polerowanej, że wyglądała na sztuczną, zielona fasolka w świeżutkich strąkach — wszystko to bardzo apetyczne, ale tak drogie, że słysząc ceny poczciwi mieszczanie w wytartych pelerynach, odwiedzający rynek ze względów oszczędnościowych, cofali się zagniewani.

Para służących uginała się już pod ciężarem zakupionych produktów i z trudem nadążała za panią przebijającą się przez tłum zbity u wejścia na Nowy Rynek, gdzie pod portykami, pomimo słonecznego południa, panował chłód i piwniczna wilgoć.

Monotonny gwar rynku zwłaszcza tutaj wydawał się nie do zniesienia. Niskie sklepienie arkad odbijało i pomnażało głosy kupujących. Odrażający zapach surowego mięsa przenikał powietrze: nad stołami rzeźników zwisały na hakach czerwone mostki i żeberka, wołowe nogi z purpurowym mięsem przy żółtym tłuszczu przypominały barwy narodowe, żałośnie obrane ze skóry i wypatroszone koźlęta ze sztywnymi uszami wyglądały jak ofiary okrutnego dla niewiniątek Heroda.

Tymczasem kosze Neleta i Visantety napełniały się po brzegi, a na twarzach ich coraz wyraźniej malował się zły humor. Nie imają końca te zakupy. Torebka donii Manueli wydawała się dzbanem bez dna, obficie zraszającym pesetami cały rynek.

Z hal rzeźniczych weszli na rynek owocowy, wściśnięty między dwa portyki. W przejściach kłębił się tłum i tutaj donia Manuela zdała sobie sprawę, że ktoś depcze jej po piętach. Już dobrą chwilę wydawało jej się, że czyjaś nieśmiała dłoń ślizga się po jej plecach, teraz jednak zuchwalec nabrał odwagi i uszczypnął ją w krągły pośladek.

Odwróciła się nagle i... patrzcie państwo! Jakiś elegancki, niemłody pan z miną świętoszka zabawiał się w taki świński sposób! Donia Manuela tak surowym spojrzeniem obrzuciła starszego pana o dobrodusznym wyglądzie, że niefortunny satyr uważał za stosowne cofnąć się o krok i osłonić twarz rąbkiem peleryny.

Obrażona seniora ruszyła dalej, ale po chwili zatrzymało ją zajście, które wybuchło za jej plecami. Najpierw rozległo się klaśnięcie policzka, po czym Visanteta krzyknęła na całe gardło: „Ty stary świńtuchu!" — powtarzając to zdanie niezliczoną ilość razy z uporem wiejskiego niewiniątka, chcącego przekonać świat o swojej zawziętej cnocie.

Ludzie przystawali, zdumieni i zaciekawieni, stangret śmiał się na całe gardło, pokazując wszystkie zęby, staruszek zaś spuścił głowę, jak gdyby sprawa wcale nie jego dotyczyła, i co prędzej wśliznął się dyskretnie w tłum. Wiejska amazonka, która na pierwsze uszczypnięcie starego lubieżnika odpowiedziała uderzeniem w twarz, odczuwała pewien rodzaj dumnego zadowolenia, że jej cnota zwycięsko wytrzymała próbę.

Aby zatuszować skandal, pani kazała jej się natychmiast uciszyć i cała trójka ruszyła dalej. Nelet rozbawiony zdarzeniem, które wniosło trochę humoru w monotonną uroczystość zakupów, raz po raz nagabywał Visantetę, w które miejsce stary ją uszczypnął, i aż ciarki go przechodziły z uciechy, gdy dziewczyna rumieniła się rzucając bez przerwy gniewnie: „bydlak" lub „ordynus".

Ciągnęli teraz wzdłuż straganów, gdzie pod drewnianymi daszkami leżały stosy sezonowych owoców: jabłka żółte i przezroczyste jak z wosku, popielate i pomarszczone gruszki uwiązane na sznurku za ogonki, ułożone w piramidy złociste pomarańcze o miękkiej skórce i słodkim miąższu, orzeźwiającym jak miód, a chłodnym jak śnieg. Na samym krańcu rynku, obok kiosku z wagą, stali piekarze za kontuarami sprzedając funtowe bochenki; było tam pieczywo jasne i ciemne, podłużne i okrągłe, ozdobne chałki w kształcie pazich czepków; strzegli tego starzy chłopi z Elche, w ogromnych kapeluszach, stojąc za gęstwą rozwieszonych jaskrawożółtych kiści daktylowych.

Gdy pani i jej służba wrócili na główny plac, przystanęli przed wejściem na rynek kwiatowy. Uderzył ich oszałamiający zapach heliotropu i fiołków, który dalej gubił się w zaduchu.

Donia Manuela zatrzymała się robiąc w myśli przegląd poczynionych zakupów, aby zorientować się, czego jej jeszcze brak. W pewnej chwili tłum zafalował niespokojnie, tu i ówdzie wybuchały okrzyki i śmiechy. To dziewczęta zajmujące się nielegalnym handlem znów uciekały od prześladowców ku ulicy San Fer nando i znów stadko rozczochranych nędzarek w brudnych i opadających spódniczkach pocwałowało ze smutnym klaskaniem chodaków, roztrącając wszystko po drodze, a ich pobladłe z głodu twarze kontrastowały z sytymi, zadowolonymi twarzami kupujących.

Donia Manuela wydała sługom rozkazy. Oboje winni teraz iść do domu, a Nelet z pustym koszem ma powrócić na rynek. Brakło jeszcze indyka, słodkich turronów i kilku innych rzeczy. Pani poczeka w sklepie.

Wiadomo było, o jaki sklep chodzi, gdyż pod słowem „sklep" w domu donii Manueli rozumiało się wyłącznie magazyn „Pod Trzema Różami".

Mieścił się on w najruchliwszym punkcie rynku, między przecznicą San Fernando a ulicą las Mantas, i miał charakter obydwu tych arteryj handlowych. Sprzedawano tu towary przeznaczone zarówno, dla wsi, jak i dla miasta; były tu chusty najrozmaitszego rodzaju i gatunku, chłopskie pasy i jedwabne chusteczki na głowę, na miejskich klientów zaś czekały tanie kretony i droższe od nich muśliny na suknie. Przed ladą wystawały proste, wiejskie dziewczyny obok skromnych seniorit z miasta — wszystkie kobiety jednakowo przyciągała sława tego sklepu, nie posługującego się żadną reklamą, a znanego z wielkiego wyboru i solidności towarów. Dumą magazynu był napis na szyldzie „Rok założenia 1832" oraz fakt, który podkreślano na każdym kroku, że na składzie są jedynie towary produkcji krajowej, a nie jakieś tam angielskie czy francuskie materie.

Donia Manuela zatrzymała się przed sklepem i przyjrzała mu się od zewnątrz. Wyblakły szyld „Antonio Cuadros, spadkobierca firmy Garcia Penia" zakrywały zwisające z pierwszego piętra, jak suta kurtyna, towary firmy: chustki o mozaikowych wzorach obszyte skomplikowanej roboty frędzlami lub pomponikami, chłopskie pasy w ciemnych kolorach, których monotonię urozmaicały jaskrawe plamy poprzypinanych szpilkami czerwonych i błękitnych wełnianych czapek katalońskich, całe tuziny białych jedwabnych chustek o barwie kości słoniowej. Drukowane perkaliki cieszyły oczy chłopskich piękności walenckiej huerty fantastycznymi ptakami i kwitnącymi gałęźmi o nieprawdopodobnych barwach.

Za szybą głównej wystawy pyszniła się chłopka w stroju narodowym, manekin z trzema różami w ręce — symbol sklepu i przedmiot ogólnego podziwu. Manekin patrzył na przechodniów szklanymi oczyma i uśmiechał się do nich woskową twarzą, upstrzoną przez setki muszych pokoleń.

Donia Manuela weszła do sklepu. Prawie nic się tu nie zmieniło, prócz drobnych odnowień wszystko zostało po staremu. Na zniszczonych drewnianych półkach stały rzędy pudełek, na ladzie kłębiły się chmury różnorodnych materii bezlitośnie strącanych na ziemię; wokół tego krzątali się subiekci o natłuszczonych włosach, z nożycami w kieszeni marynarki. Kobiety rozmawiały głośno, jak gdyby były na rynku, i drażniły sprzedawców coraz innymi wymaganiami.

— W tej chwili wracam. Proszę usiąść, pani Manuelo. Powiedział to barczysty mężczyzna ze sterczącymi wąsami; na jego wąskie czoło opadały niesforne, kręcone włosy, a brutalną wysuniętą szczękę nieco łagodził dobroduszny uśmiech. Mężczyzna ów pokazywał właśnie szaliki dwom kobietom trzymającym za ręce brzuchatego dzieciaka i należało podziwiać anielską cierpliwość sprzedawcy, który z uśmiechem znosił kaprysy klientek, od pół godziny wiodących zażarte targi przy kupnie jakiejś drobnostki, która kosztowała sześć realów.

Donia Manuela z zainteresowaniem obserwowała kupujących i nie odwróciła głowy, gdy ktoś otworzył drzwiczki budki ochrzczonej górnolotnie mianem „biura" i jednym skokiem znalazł się przy ladzie.

— Niech mama siądzie.

Był to Juanito, jej starszy syn, w tym sklepie urodzony i tak silnie z nim związany, że niczym już być nie chciał tylko kupcem, i jak powiadała o nim matka, do niczego innego się nie nadawał. Miał już pewnie około trzydziestki. Wysokiego wzrostu, chudy i nieco przygarbiony, nosił obfitą, kędzierzawą brodę, która zakrywała mu większą część twarzy i nadawała wygląd mordercy z melodramatu; były to jednak pozory łatwe do zdemaskowania, gdyż zabójczy zarost krył różową, niewinną twarz dziecka o dobrotliwym uśmiechu i nieśmiałym spojrzeniu istoty zatrzymanej w rozwoju. Mężczyźni tego typu do późnej starości pozostają słabi i ulegli, gdyż brak woli nie pozwala im żyć bez ciepła, jakie dają uczucia rodzinne.

— A, to ty, Juanito... — powitała go donia Manuela. — Co porabiasz?

— Jak zwykle. Właśnie porządkowałem księgę sprzedaży, żeby przygotować materiał do inwentarza, który trzeba wykończyć na pierwszego.

Juanito ze zwykłym zapałem rozprawiał o swojej pracy, co kilka słów powtarzając terminy „debet" i „kredyt", gdy przerwał mu jego szef, Antonio Cuadros, który po półgodzinnych targach zdołał wreszcie sprzedać szalik dla dzieciaka z wydętym brzuchem.

— Proszę spocząć, donio Manuelo... Chyba że chce pani wejść na górę do Teresy. Na pewno zrobi jej pani wielką przyjemność.

— Nie, panie Antonio, przyjdę kiedy indziej, dziś mam mało czasu, czekam na Neleta, aby iść z nim po dalsze zakupy.

— Więc ona tu zejdzie panią powitać... Chłopcze, powiedz pani, że przyszła donia Manuela!

Przez ukryte drzwi wciśnięte pomiędzy półki jeden z praktykantów pobiegł na górę ciasnym, ciemnym pasażem wiodącym na ganki i wąskie schody — brudne i cuchnące jak bydlęce trzewia. Taką ciasnotę i zaśmiecenie spotyka się tylko w domach, gdzie potrzeby handlowe i nagromadzenie towarów wydzierają ludziom przestrzeń i krępują ruchy.

Wszyscy troje usiedli na krzesłach z polerowanego drzewa. Donia Manuela zaczęła, swoim zwyczajem, mówić o interesach i złych czasach — był to temat, wokół którego nieustannie krążą wszystkie rozmowy kupców. Don Antonio wytoczył arsenał swoich twierdzeń; wskutek ciągłego powtarzania stawały się one komunałami. Oj, złe czasy nastały, a wszystkiemu winien rząd, bo to banda złodziei nie zainteresowanych absolutnie losami kraju. Dawniej można było robić dobre interesy na winie, a i ryż przynosił niezłe dochody. W ogóle — kiedyś opłacało się zajmować handlem... Boże święty. Pomyśleć tylko, ile czarnego, cieniutkiego sukna sprzedało się tu mieszkańcom Ribera, ile mantyli i koronkowych chustek zapakowano za tym kontuarem... A za wszystko płaciło się w złocie!... Teraz urodzaje są kiepskie, ludzie nie mają pie niędzy, kupcy schodzą na psy, coraz częściej słyszy się o bankructwach! On sam wychodzi jeszcze jakoś na swoje, ale jeżeli t o wszystko tak dalej pójdzie, to zaniknie wreszcie sklep, a sam skończy w szpitalu.

— Dobre mieliśmy czasy, donio Manuelo, kiedy żył jeszcze jego ojciec (tu don Antonio wskazał oczyma Juana), a ja byłem tylko starszym subiektem! Wtedy, chociaż może i nie wypada o tym mówić, rokrocznie kiedy sporządzało się inwentarz, zostawały jakieś dwa, trzy tysiączki duros czystych oszczędności. O, tak... Chociaż może i nie wypada o tym mówić, ale pani trafiła jeszcze na dobre czasy ... Czy nie mam racji, donio Manuelo?

Ale Manuela uśmiechała się tylko w milczeniu. Wszystko to, o czym może i nie wypada mówić, don Antonio powtarzał w kółko przy każdym spotkaniu z żoną swego dawnego pryncypała.

Uchodziło mu to bezkarnie, gdyż donia Manuela, uważając swego byłego podwładnego za skończonego głupca, pozwalała mu się zanudzać.

Podnosząc ruchomą deskę w kontuarze weszła do sklepu małżonka don Antonia, osoba o obfitych, przelewających się kształtach i niezdrowej białej cerze, jaką powoduje bezczynne życie w zamknięciu; takie twarze miewają zakonnice. Blade źrenice mówiły o łagodności posuniętej aż do głupoty. Najbardziej znamienne dla tej osoby były silnie natłuszczone, ujęte w siatkę loki, z których część opadała na czoło, niby zasłona z frędzlami, oraz fałszywe kamienie zdobiące jej splecione na podołku ręce.

Rozległo się głośne cmokanie, ale mimo pocałunków nierówność we wzajemnych stosunkach obu kobiet dawała się łatwo dostrzec. Manuela nazywała żonę kupca po prostu Teresą, podczas gdy tamta tytułowała matkę Juanita donią i każdym odezwaniem się objawiała pewną uniżoność. Ani czas, ani stałe obcowanie ze sobą nie zdołało wymazać wspomnień z lat, kiedy Teresa była służącą w tym sklepie, nie zdołało wymazać z pamięci Manueli skandalu, jaki wywołało w rodzinie pryncypała małżeństwo Teresy ze starszym subiektem firmy. Zresztą zmiana stanowiska społecznego nie wzmogła ani na jotę próżności Teresy: wobec donii Manueli była ona zawsze tylko dawną służącą, która za najwyższy zaszczyt uważała, że seniora traktuje ją jak równą sobie.

— Donio Manuelo, już od dawna mówiliśmy z Antoniem, że trzeba odwiedzić panią i panienki, ale nasze bezustanne zajęcia stały temu na przeszkodzie. Proszę, proszę!... Strasznie się cieszę! Co za niespodzianka!

Tymi kilkoma wykrzyknikami kobiecina wyczerpała zapas frazesów przygotowanych na podobne okoliczności. Zresztą skrępowana obecnością seniory, starała się mówić jak najmniej, aby nie powiedzieć jakiegoś głupstwa i nie ściągnąć na siebie gniewu męża, na którego patrzyła jak na wzór wykwintu i dobrych manier.

— Jak idą zakupy? — spytał Antonio, aby przerwać zapadłą nagle ciszę. — Żona wyszła dziś rano po sprawunki na święta, ale powiada, że ceny są strasznie wygórowane.

— Ach, lepiej nie mówmy o tym, Antonio. Wydałam na rynku dziesięć duros, a nie kupiłam jeszcze najpotrzebniejszych rzeczy. Czy nie mogłabym prosić przy okazji o zmianę pięćdziesięciu peset?

Milczący dotychczas Juanito, wpatrzony w twarz matki z takim wyrazem, jaki się obserwuje na twarzach zakochanych, zerwał się z miejsca i aby natychmiast spełnić jej życzenie, wyjął z ręki matki banknot i pobiegł do kontuaru.

— Jak on panią kocha, pani Manuelo! — odezwał się kupiec.

— Na dzieci uskarżać się nie mogę. Juanito jest bardzo dobrym synem. A Rafael to moja duma: co za śliczny chłopak!

— Żywy portret ojca, drugiego męża pani.

Uwaga ta najwidoczniej dogodziła seniorze, gdyż przyjęła ją z uśmiechem zadowolenia.

— Mam wrażenie, donio Manuelo, że Rafael przyczynia pani jednak niemało kłopotów.

— Prawda, mam z nim trochę kłopotów, ale cóż... Przecież wiadomo, don Antonio: każdy wiek ma swoje prawa. Dzisiejszej młodzieży potrzeba rozrywek. Dlatego Rafael musi być zawsze elegancki i utrzymywać stosunki w wyższych sferach.

— A jednak on ani się nie uczy, ani nie robi nic pożytecznego — odpowiedział kupiec z nieustępliwością człowieka całkowicie oddanego pracy.

— Ma jeszcze czas na naukę, zdolności wystarczy mu i na to, żeby zostać uczonym. Zresztą jego ojciec był hulaką, a wie pan sam, do czego doszedł.

Donia Manuela powiedziała to z takim przejęciem, jak gdyby podawała się za wdowę po jakimś znakomitym człowieku.

Juan powrócił z garstką srebrnych monet i jego ukazanie się zmieniło temat rozmowy. Donia Manuela opowiadała teraz o proszonej kolacji, którą wydaje u siebie tego wieczora. Oprócz niej, dziewczynek, Rafaela i Juanita będzie jeszcze kilku przyjaciół Rafaela ... Jednym słowem, zejdzie się gromadka wesołej młodzieży, która potrafi tańczyć, śpiewać i bawić się aż do rannej mszy, nie uwłaczając przyzwoitości. Donia Manuela wyraziła nadzieję, że przyjdzie także Andresito, syn don Antonia. Był to blady, wypieszczony jedynaczek na drugim roku prawa; pisywał wiersze, a w towarzystwie Juanita często odwiedzał dom donii Manuela w celach tak nieudolnie ukrywanych, że donia Manuela marszczyła się na jego widok z niezadowolenia.

Gdy tylko wymieniła zdawkowo imię Andresita wśród zaproszonych gości, zaczęła się rozwodzić nad zaletami przyjaciół swego syna Rafaela, młodzieńców z wytwornych domów, którzy posiadali umiejętność wesołego spędzania wieczorów.

— Inne teraz czasy, przyjacielu Antonio, nie takie jak za naszej młodości. Dziś dwudziestoletni człowiek już zna życie. Trzeba dać młodym to, co im się należy, choćby nawet rozmaite sknery, w rodzaju mego brata Juana albo i tego poczciwca don Eugenia, pieniły się ze złości. A właśnie, co się dzieje z don Eugeniem?

Człowiek, o którego zapytała donia Manuela, założył niegdyś sklep „Pod Trzema Różami" i nazywał się don Eugenio Garcia. Ów weteran rynku powiadał o sobie, że ciągnie po czterdzieści lat u każdej nogi, chwalił się, że nigdy nie nosił kapelusza, podkreślając z dumą, że wystarcza mu jedwabna mycka, symbol uczciwości, oszczędności i powagi, jakie cechowały dawnych ostrożnych, fachowych kupców.

Z jego rąk sklep przeszedł w ręce pierwszego męża donii Manueli, po czym — w ręce jego obecnego właściciela, don Antonia, który nigdy ani na jeden dzień nie opuścił sklepu, bo po prostu nie rozumiał, jak można żyć z dala od interesu.

Kolejni właściciele przyjęli na siebie obowiązek dożywotniego utrzymywania don Eugenia w jego dawnym mieszkaniu. Rezydent pozostał wierny swoim przyzwyczajeniom zgorzkniałego starego kawalera: wychodził i wracał nie mówiąc nikomu ani słowa, jadał, co mu podawano, w dnie pogodne spacerował po alei w towarzystwie kilku starych księży, a gdy padał deszcz lub wiał silny wiatr, kręcił się po rynku w swojej jedwabnej mycce i granatowej pelerynce i podpierając się długą laską odwiedzał wszystkie sklepy po kolei. Ucinał rozmówki z weteranami szanownych handelków, a przedmiotem konwersacji bywały przeważnie zalety dawnego kupiectwa.

Na pytanie Manueli don Antonio uśmiechnął się z lekka.

— Don Eugenio? Nie wiem dokładnie, gdzie teraz jest, ale z całą pewnością gdzieś w rynku. W takie dnie, jak dzisiejszy, zwykł przyglądać się kupującym; nieraz przez całe godziny wystaje przed straganami i koszami przekupek, nie zważając na ścisk i potrącanie. Pozostał wierny swoim dziwactwom, nigdy nam nie powie, dokąd idzie, a przecież — zresztą może i nie wypada o tym mówić — tutaj cały dom odnosi się do niego z należnym respektem.

Dania Manuela wstała z krzesła, do sklepu wszedł bowiem Nelet z opróżnionym koszykiem.

— Do widzenia. Mam jeszcze dużo sprawunków do załatwienia. Adios, Antonio, buzi, Tereso. A nie zapomnijcie, że dziś wieczorem oczekujemy u nas Andresita. Bądź zdrów, Juanito.

Z dziecięcym zadowoleniem przyjęła Teresa głośne całusy donii Marnieli i wraz z Juanitem wodziła zakochanym spojrzeniem za. postawną seniorą kroczącą pośród tłumu przez rynek.

Znowu zakupy, tym razem nie na rynku, a na ulicy Trench. Przy straganach z drobiem stały przekupki pilnując zabitego ptactwa, wiszącego dziobami ku górze. Grzebienie kur i indyków opadały żałośnie, a fałdy żółtego tłuszczu wystawały spod piór jak złociste spódniczki. Z otwartych drzwi wędliniarni wydobywały się ostre zapachy korzennych przypraw, wystawy pyszniły się wiankami suchych kiełbas, ściany pokrywały rzędy wędzonych szynek. U wejścia do składu smalcu pyszniły się girlandy nadziewanych kiszek, a w masach piętrzyły się piramidy białego tłuszczu. Stragany rybackie ukazywały wielkie, płaskie, pokryte warstwą soli suszone dorsze; w górze na haku żółwie wściekle kopały powietrze, wyciągając spod skorupy wężowe głowy. Leżały pstrokate stosy świeżych tuńczyków i wisiały rzędami ostre, żółtawe rybie zęby, poszukiwane przez matki dla ząbkujących dzieci.

Danią Manuelę opanowała pasja zakupów. Obiegała wszystkie stragany i niezmordowana w wydawaniu pieniędzy zapełniała dźwigany przez Neleta kosz. Na jego dnie leżał świeżutki mostek cielęcy, wspaniałe kiszki przeznaczone na pantagruelową ucztę wigilijną, autentyczna cieciorzyca z Sanco, zakupiona u wędliniarza z Estremadury — wreszcie tysiąc innych artykułów, dla których zdobycia warto było znosić potrącania i grubiaństwa wygłodzonej hołoty, przygotowującej się widocznie do długiego okresu wyrzeczeń wskutek rosnącej drożyzny.

Ale brak było najważniejszego: indyka, zasadniczego dania pośród gastronomicznych rozkoszy, więc seniora i jej woźnica, popychani przez prąd ludzki, długą bramą podobną do tunelu przeszli na okrągły plac Redondo, nazywany przez walencjan Clot. Ze swoim podwójnym rzędem balkonów przypominał on arenę cyrkową.

Gwar huczącego jak morze tłumu, zamkniętego i zduszonego w tej przestrzeni, przecinało ostre gdakanie przestraszonej kokoszy, gruchanie gołębia, zuchwałe pianie napastliwego koguta-zabijaki i monotonne, skrzypiące narzekanie smutnego kaczora, ptaka tak pospolitego, że nawet w godzinie śmierci zdołał wywołać zainteresowanie jedynie wśród ubogich klientów.

Na ziemi leżały ze związanymi nogami indyki, w dusznej i gwarnej atmosferze targowiska tęskniące zapewne za spokojnymi łąkami La Manczy i zapylonymi drogami, którymi wędrowały po śladach przewodnika. Rozłożone półkolem, poważne w swoich szarych tużurkach, melancholijne jak rada mądrych kardynałów, filozoficznie poruszały zaczerwienionymi koralami, wyrzucając co chwila swoje nudne „klok-klok".

Donia Manuela zaopatrzyła się w produkty najdroższe i najbardziej wyszukane: trzy pary kuropatw w rdzawych żupanach podskakiwały beztrosko w klatce. Visanteta przyrządzi je na dzisiejszą kolację. Zakupiła także olbrzymiego indyka. Wymacawszy dobrze jego tęgie uda, Nelet zakończył oględziny wybuchem głośnego zadowolenia i ruszając w drogę tulił go do piersi z czułością prawie braterską.

A teraz uciekać co prędzej z tego placu Clot, gdzie ludzie potrącali się bez pardonu; o mało co nie podarto pani koronkowego szala. Seniora z Neletem, który strzegł pilnie indyka przed uduszeniem, skierowali się wreszcie z powrotem na ulicę Trench i w poszukiwaniu słodyczy weszli do mieszczącego się w portalu sklepiku po turron. Kupiec z Jijona ubrany był w czarny sukienny strój, do tego miał aksamitny kapelusz i białą koszulę o szerokim kołnierzu spiętym srebrną klamrą. Obok niego stała żona o twarzy okrągłej i różowej jak jabłko, z włosami mocno ściągniętymi ku tyłowi i splecionymi w gruby warkocz, który opadał na jaskrawą, kwiecistą chustkę. Na białej ladzie nieskazitelnej czystości stały kolumny pudełek z surowego drzewa: zawierały one kostki turron u, migdały w cukrze oraz pięknie zakonserwowane, spiczaste winogrona bursztynowej barwy, przejrzyste i błyszczące jak wosk.

Gdy donia Manuela powróciła na rynek, zaczynało się ściemniać, ale tłum wciąż gęstniał. Z wylotów ulic ludzie płynęli na plac, który noc zasiewała tysiącami świateł. Zajaśniały gazowymi lampami wystawy sklepowe, zamożniejsze przekupki zapalały swoje duże, blaszane latarnie, biedne sprzedawczynie jarzyn zadowalały się świeczką w kartonowym lichtarzu.

— Patrz, Nelet, jak ładnie!

Seniora chwilę przyglądała się placowi, oczarowana fantastycznymi efektami oryginalnej iluminacji. Spadające gwiazdy migotały nad rynkiem. Manuela, potrącana przez napierający tłum, wróciła do rzeczywistości.

Wychodząc z placu natknęła się znów na gromadką dziewcząt prześladowanych za nielegalny handel. Teraz już nie biegły. Onieśmielone i przybite szeptały między sobą i z daleka wlokły się za nieszczęśliwą koleżanką, która starając się wyrwać z rąk napastliwego strażnika wrzeszczała wniebogłosy.

Nieszczęsna trzódka przeszła tuż obok donii Manueli z żałosnym klaskaniem drewnianych bosaków i seniora nie mogła opanować odruchu wstrętu na widok brudnych rozczochrańców o twarzach posmolonych, ciemnych jak kora.

Boże wielki, co też za ludzie bywają! Donia Manuela patrząc na te twarze, powodowana specyficzną asocjacją myśli, przycisnęła do siebie obiema rękami torebkę z pieniędzmi, jak gdyby ktoś usiłował właśnie ją ograbić.

Przeszukała kieszeń płaszcza — no, naturalnie! Brakło chusteczki do nosa. Podejrzenia jej były słuszne!

W rzeczywistości musiało się to stać na długo przedtem, wówczas kiedy przepychała się wśród tłumu; mimo to seniora rzuciła złe spojrzenie oddalającej się bandzie brudasów, którą pośród gór jadła i ogólnego wesela trawił głód i żal.

Donia Manuela wydęła pogardliwie dolną wargę.

Co za świat! Jeżeli ludzie nie chcą uznać ani religii, ani porządku, ani autorytetu, to rzecz jasna: żadna przyzwoita osoba nie może się pokazać na ulicy bez obawy przed hołotą.

ROZDZIAŁ II

W czasach dawniejszych, choć wcale nie bardzo dawnych, w sklepach i składach walenckiego rynku żyła legenda, która zawsze znajdowała naocznych świadków, mogących poświadczyć każdej chwili jej wiarygodność. Z początkiem zimy pojawiał się na placu stary Aragończyk ciągnąc za sobą, jak bojaźliwe zwierzątko, małego chłopaczka z przestraszoną twarzą. Taki chłopak pasał dotychczas bydlątka po łąkach, póki nagle nie oderwano go od tego nudnego zajęcia i nie przywieziono do Walencji niby po to, aby tutaj „szukał szczęścia", ale w istocie dlatego, by uwolnić rodzinę od głodnej gęby, nigdy nie mającej dosyć kartofli i twardego chleba.

Chudy muł, który ich tu przywiózł, wyczekiwał w stajni zajazdu „Pod Trzema Koronami" powrotu w górzystą, suchą krainę Teruelu. Ojciec i syn w swoich sukiennych, wytartych ubraniach, wyświeconych na szwach, w chustkach zwiniętych jak wstążka, ciasno opasujących głowę, chodzili po sklepach, zaglądali wszędzie. Mijali jedne drzwi po drugich, skurczeni ze wstydu, że tak się włóczą jak żebracy po prośbie i rozpytują kupców, czy nie potrzeba im chłopca na posyłki.

Gdy udawało się chłopaka umieścić, ojciec całował go kilka razy na pożegnanie i ze łzą w oku szybko odchodził po swego muła, przyrzekając synowi, że niedługo napisze do niego list, już za kilka miesięcy. Jeśli jednak wszędzie dostawali odpowiedź odmowną, jeśli wszystkie sklepy odrzucały oferty, wtedy następowało to, o czym mówi legenda — rzecz nieludzka i prawie nie do wiary.

Wtedy ojciec i syn, oszołomieni zgiełkiem targowiska, potrącani przez tłum, posuwali się niepostrzeżenie, jak gdyby popychani tajemniczą siłą, ku schodom podłużnego budynku Giełdy Jedwabiu, aby wreszcie znaleźć się naprzeciwko fasady sławnej katedry Świętego Jana Męczennika. Oryginalny ptak, sławny walencki pardalot, obracał się majestatycznie wokół swojej osi.

— Patrzaj no, chłopcze, co za ptaszyna... A jak się kręci... — powtarzał ojciec.

Przez ten czas kiedy wiejskie pacholę z zachwytem śledziło cudowne i nieznane zjawisko, rodzic jego wślizgiwał się w tłum. Podczas gdy chłopak powoli przychodził do siebie, ojciec dosiadał muła i ze spokojnym sumieniem mijał bramę Serranos, bo oto udało mu się wyprowadzić syna na drogę wiodącą do fortuny.

W pewnej chwili chłopak uderzał w bek, biegając z miejsca na miejsce w poszukiwaniu ojca. „Znowu ktoś wystrychnął na dudka swojego dzieciaka" — mówili za kontuarami subiekci odgadując, co się stało. Zawsze jednak znalazł się jakiś szlachetny kupiec rodem z tych samych stron, który wspominając początek własnej kariery brał pod opiekę opuszczone dziecko i przygarniał do swego sklepu, chociaż wcale nie potrzebował chłopca na posyłki.

Panująca w domu nędza, gromada dzieci, a przede wszystkim naiwna wiara, że w Walencji czeka chłopca wielki los, usprawiedliwiała częściowo to okrutne porzucanie synów. Dostać się do Walencji znaczyło tyle, co znaleźć drogę do bogactwa, i słowo „Walencja" słyszało się we wszystkich rozmowach aragońskich biedaków, gdy rodziny zbierały się przy dymiących polanach kominka podczas zimowych śnieżnych nocy. Słowo to pieściło uszy niby nazwa raju, w którym złote i srebrne monety toczą się po bruku i dostępne są dla każdego, kto zechce się po nie schylić. W Walencji bowiem każdy przybysz musi się zbogacić. Temu, kto by w to wątpił, stawiano za przykład najznaczniejszych kupców Walencji. Mogli o tym świadczyć właściciele wielkich magazynów, statków żaglowych i wspaniałych kamienic; wszyscy oni bowiem spędzili dzieciństwo w wioszczynach walenckiej prowincji, pasąc bydło i przymierając głodem. Przesiedleńców, którzy skończyli swoją karierę i życie w szpitalu, którzy wegetowali jako podrzędni subiekci lub zaciągali się do wojska na Kubę — pod uwagę nie brano.

Na liście dzieci porzuconych przed katedrą Świętego Jana Męczennika figurował na pierwszym miejscu don Eugenio Garcia, założyciel sklepu „Pod Trzema Różami".

W rozmowie z kupcem chłopskiego pochodzenia nie można było napomknąć o przeszłości, bo zwykle przyjmował to gniewem, po prostu wypierał się wszystkiego. Jeden tylko don Eugenio w podobnych wypadkach ostentacyjnie objawiał zadowolenie, jak gdyby uważał swoje wydźwignięcie się za powód do chwały.

— Nic nikomu nie zawdzięczam! — wykrzykiwał, gdy trzeba było karcić podwładnych. — Nikt mi nigdy nie pomagał. Moi bliscy zostawili mnie samego na rynku jak psa. A jednak stałem się tym, czym jestem. Chciałbym widzieć was na moim miejscu! Dopiero wtedy zrozumielibyście, co to znaczy cierpieć!

Gdy dochodziło do zapewnień, że nie jest nikomu nic winien, gdy potem powtórzył ze dwanaście razy, że nic nikomu nie zawdzięcza, i przeprowadził porównanie między sobą a bezpańskim psem — don Eugenio uspokajał się. Początki jego kariery były doprawdy trudne. Za czasów praktykanckich głodował nieustannie, subiektem został w okresie, gdy najwyższe zarobki sięgały dwustu pięćdziesięciu peset rocznie, a mimo to odkładał po kilka groszy ze swoich nędznych dochodów, aż wreszcie uciułał tyle, ile trzeba, aby się uniezależnić. Dawni pryncypałowie, którzy widzieli w nim prawego Aragończyka, z tych, co to i kamień potrafią przemienić w pieniądze, pomogli mu do założenia sklepu „Pod Trzema Różami". Początkowo był to mały handelek, ale w ciągu dziesięciu lat rozrósł się i przekształcił w najpopularniejszy na rynku magazyn konfekcji i tkanin.

Niepostrzeżenie dla siebie don Eugenio został kronikarzem rynku. Pamiętał wszystkie zmiany, jakie tu zaszły, na tym placu bowiem zaczął swoje życie kupca i z tym placem splecione było jego istnienie. Widział na własne oczy, jak rewolucja powaliła klasztor Magdalenek i Matki Boskiej, jak buntownicy spalili drewniane budynki nowego rynku, obserwował, jak sklepy powiększały swoje drzwi wejściowe i odnawiały wnętrza, jak zwabiały coraz więcej publiczności do wielkich wystaw, pamiętał, kiedy oświetlające je kaganki oliwne ustąpiły miejsca naftowym lampom, pamiętał, kiedy po nich przyszedł gaz.

Wkrótce po założeniu sklepu, w czasach kiedy pierwsza wojna karlistów trzymała w zawieszeniu losy kraju, don Eugenio zdobył sobie stopniowo przyjaciół. Spędzali razem wolne wieczory przy kontuarze, na którym pyszniła się ogromna, ciężka, czwororamienna lampa oliwna, ulana z czterdziestu funtów brązu.

Co dzień, gdy zapadał zmrok, spotykali się przyjaciele don Eugenia, z których połowę stanowili księża od Świętego Jana. Niezależnie od tego zebrania owe miały charakter klubowy, a więc w tamtych czasach zgoła niebezpieczny. Don Eugenio należał do Milicji Narodowej i chociaż traktował swoje obowiązki wojskowe z bardzo umiarkowanym entuzjazmem, nie przestawał uważać za zaszczyt swej przynależności do trzeciej kompanii „lekkiej artylerii". Gdy trzeba było, nakładał wysokie czako, obciskał pierś rzemieniami i  służył narodowi i wolności. Pełniąc wieczorami straż w gmachu Principalu, latem zajadał melony, a zimą przy kominku zabawiał się w godnym towarzystwie szanownych kupców z rynku, którzy często zapominali o marsowości swoich mundurów i całymi godzinami rozprawiali o fabrykach w Alcoy, o cenie cukru i jedwabiu. Nie mieli zbyt poważnego stosunku do swych obowiązków, więc też od czasu do czasu opuszczali stanowisko, aby zajrzeć do domu.

Na pogawędkach u don Eugenia mówiono o Martinezie de la Rosa i o jego roli w statucie królewskim; byli tacy, którzy zdobywali się na odwagę wynoszenia pod niebo Mendizabala i opowiadali się za wprowadzeniem demokratycznej konstytucji z 1812 roku; rzucano złośliwe drwinki przeciwko służalcom, zresztą nie przekraczając granic przyzwoitości. Ilekroć ktoś wspominał nazwisko generała Baldomera Espartero, podchwytywano je, mówiąc o nim w tej specyficznej formie poufałości i szacunku: „don Baldomero", i wszyscy w religijnym skupieniu słuchali słów don Lucasa, wielebnego proboszcza z kościoła Świętego Jana. Ksiądz ten w dwudziestym trzecim roku wyemigrował do Londynu jako liberał i wygłaszał wzruszające kazania o nieszczęsnym hrabi Riego, którego porównywał z takimi bohaterami, jak Bravo, Padilla i Maldonado.

Wieczorne zebrania u don Eugenia były okazją do rozładowywania niewinnego liberalizmu tego typu rewolucjonistów, którzy pod względem obyczajów i zainteresowań naśladowali swoich nieprzyjaciół i mimo że cierpieli wszelkiego rodzaju prześladowania ze strony dynastii panującej, manifestowali psią wierność koronowanym głowom; Ferdynand VII był dla nich zawsze człowiekiem, który miał złych doradców, Krystyna — świętą osobą, Izabela zaś tylko niewinną dziewczynką.

Zebrania te skupiały wszystkie uczucia don Eugenia i były jego największą radością. Gdy zapalało się światło i w drzwiach ukazywały się sutanny i wysokie czapki wojskowe, ogarniało go uczucie ciepła, jak gdyby znalazł się w gronie kochającej rodziny.

O prawdziwej rodzinie, o tych, którzy go opuścili bez słowa pociechy i współczucia, nie myślał nigdy. Jego rodzice zmarli, ale kuzyni, bracia i siostrzeńcy nie pozwolili mu zapomnieć o rodzinnej wiosce i jej nędzy; osaczyli go ze wszystkich stron, gdy tylko doszła ich wiadomość, że Eugenio zrobił majątek i jest właścicielem sklepu na walenckim rynku. Przybywali małymi grupkami po długiej, skomplikowanej, nieraz wielomiesięcznej po,dróży, jak banda głodomorów, którzy wszystko pożerają wzrokiem. Bogaty krewny był w ich pojęciu wielką mleczną krową, którą można doić bez końca. Nie miał żony ani dzieci, po cóż mu więc były te bajeczne skarby, które ci nieszczęśni wyobrażali sobie w jego skrytkach. Zjawiali się coraz to nowi petenci, a szorstkie przyjęcie, z jakim się spotykali u kupca nie przyzwyczajonego do hojności, wcale ich nie odstraszało. Zima była ciężka. Kartofle nie obrodziły, koń zachorował, dziewczęta nie miały bucików, grad zniszczył zboże. Po tym przygotowaniu stawiali sprawę jasno: chodzi o dwadzieścia duros, aby przeżyć najcięższy okres, a oprócz tego proszą o sztuczkę perkalu dla dzieci, po czym następowało jeszcze kilka próśb nie do przyjęcia. Jeśli don Eugenio marszczył brwi i chmurzył się słysząc te żadania, krewniacy protestowali burzliwie, bo przecież wiadomo, jak go wszyscy kochali.

— Umykajcie stąd, spryciarze! — wołał kupiec. — Czy ja wam jestem coś dłużny, że teraz przychodzicie mnie żyłować? Me mam wobec was żadnego długu wdzięczności, chyba że wypada mi dziękować wam za to, żeście mnie zostawili samego pośrodku tego placu.

Trzeba było widzieć święte oburzenie, jakie ten zarzut wywoływał. Na miłość Boską! On się jeszcze skarży! A przecież gdyby go nie byli zostawili, to czy zostałby właścicielem takiego sklepu? Mógł był co najwyżej paść krowy u jakiegoś bogacza. A więc tylko własnej rodzinie zawdzięcza, że stał się tym, kim jest. I chociaż nikt z tych panów petentów nie odważył się głośno twierdzić, że po sprawiedliwości majątek kupca im samym się należy, to zuchwałe żądania i napastliwość aż nadto dawały do zrozumienia, że takie były ich. myśli.

Rezultatem jednej z takich inwazji wandalów w chusteczkach na głowie i krótkich spodniach było przyjęcie do sklepu „Pod Trzema Różami" młodego ucznia. Z czasem don Eugenio przywiązał się do tego chłopca, a przyczyniły się do tego niewątpliwie wspomnienia własnego dzieciństwa. W młodości jego przeglądał się jak w zwierciadle. Chłopak był rodem ze wsi sąsiadującej z jego wsią rodzinną i uchodził wobec innych za krewniaka don Eugenia; rzecz zupełnie prawdopodobna w kraju, gdzie rodziny, żyjąc przez całe wieki na tym samym miejscu, musiały mieszać się z sobą. Uczeń zwracał uwagę żywością usposobienia i zręcznością ruchów.

Gdy przyszedł do sklepu — wynędzniały wiejski chłopak, cuchnący gnojem i kwaśnym twarogiem — wyglądał, jak gdyby właśnie wyszedł z obory. Stara służąca, która zarządzała domem don Eugenia, musiała się uciec do specjalnych maści, aby wypędzić krwiożercze pasożyty z zakurzonej gęstwy włosów piętrzących się nad czołem chłopaka. Po skończonym zabiegu pryncypał oddał malca w ręce starych, doświadczonych subiektów, którzy w jakimś zakamarku magazynu, nie zważając na styczniowy chłód, szczotką, szarym mydłem i zimną wodą wyszorowali nowicjusza z brudu od stóp do głów.

W ten sposób pastuszek z gór Teruelu przemienił się w praktykanta, a że odznaczał się sprytem, dokładnością w robocie i pracowitością, więc według przepowiedni najstarszych subiektów miał przed sobą przyszłość nie lada. Po dwóch tygodniach kaleczył język walencki tak komicznie, że piracownice sklepu śmiały się z niego do rozpuku. Był ogólnie lubiany, co wcale nie zmniejszało ilości pracy, jaką go obarczano. Coraz to z innego kąta dolatywały wołania: Melchior, przynieś to, Melchiorek, zrób tamto. Nie miał ani chwili wolnej.

W wysokich, dobrze oczyszczonych butach, w tandetnie przerobionej marynarce piryncypała, zawsze z odkrytą głową, o kłujących jak gwoździe, sztywnych włosach, z wiecznie odmrożonymi uszami, był Melchiorek najdzielniejszym spośród kupieckich uczniów, jacy kiedykolwiek wychylali się ze sklepu, aby przywołać opornych klientów.

Ów adept kultu Merkurego swobodą swego zachowania i zręcznością, z jaką zawijał paczki, ściągał na siebie złośliwe docinki prawdziwych diabląt, łobuziaków z placu, którzy całymi nieraz godzinami przyglądali się wycackanej osóbce kupieckiego praktykanta i piskliwie rzucali obelżywe: churriquio! póki jakiś zniecierpliwiony subiekt nie wybiegł za nimi grożąc drewnianym łokciem.

Mijały lata. Melchior nie spotykał żadnych przeszkód na powolnej i monotonnej drodze, która miała doprowadzić go do kariery kupieckiej. Z czasem przestał liczyć klapsy i szturchańce, jakie obrywał od don Eugenia i starszych subiektów, jeśli przyłapali go na zabawianiu się bąkiem w składzie za sklepem lub wymienianiu resztek tkanin na pieczone orzeszki ziemne. W wolne od pracy niedziele strzelał z procy do gołębi biegając wzdłuż koryta rzeki lub czepiał się bagażnika powozu, a wtedy rozkoszował się bezpłatną przejażdżką, rozwalony jak hrabia, lecz czujny na świst bata każdej chwili grożącego jego twarzy. Z czasem Melchior przestał być w sklepie jucznym bydlątkiem, osiągnął stopień starszego ucznia, aż wreszcie stał się subiektem. Gdy skończył osiemnaście lat, stwierdził, że odmienił się całkowicie, i na przekór swoim instynktom oszczędnego młodzieńca, stale wzmacnianym rozsądnymi naukami pryncypała, wydał cztery pesety na fotografie, które wysłał tam, do swoich dawnych kolegów-pastuchów, aby zobaczyli, jaki się z niego zrobił prawdziwy pan. Targanie za uszy i bicie drewnianym łokciem jak gdyby wyprostowały jego postać skłonną do garbienia się i charakterystyczną dla ludzi z jego stron; włosy dały się ujarzmić grzebieniom i pomadom; mdłe i mało obfite jedzenie, jakie mu gotowała woźna, powodowało wytworną szczupłość jego kościstej figury. A że miał już teraz swoją roczną, choć niewielką pensję, przestał donaszać stare tużurki don Eugenia i sprawiał sobie dwa ubrania rocznie — za każdym razem namyślając się nad tym długo i poważnie.

Melchior Penia wychodząc z lat młodzieńczych uległ wewnętrznej przemianie. W czasie kiedy nad górną wargą pojawił mu się wąsik, w umyśle pojawiła się skłonność do romantyczności, do wszystkiego, co tajemnicze i nieznane; obudziła się w nim żądza przygód i niezwykłych przeżyć. Stał się namiętnym czytelnikiem powieści. Ile tylko grubych tomów z wystrzępionymi stronicami, obłożonych w tłusty papier poniewierało się po ladach sklepów na rynku — wszystkie docierały do jego rąk, które przyciągały książki jak magnes. Pochłaniał je jednym tchem albo w nocy, po zamknihoęciu bramy kradnąc godziny snu, albo w ciągu popołudnia, gdy don Eugenio był nieobecny. Melchior siadał wtedy pod ścianą w składzie i czytał przy szarym świetle tego dusznego pomieszczenia, gdzie zapach tkanin mieszał się z ostrą wonią świeżych barwników. Chyba więcej niż dwadzieścia razy czytał Trzech muszkieterów i skutek tej lektury był taki, że uczniowie przyłapali go raz w składzie, gdy owinięty w kolorową płachtę, ze szczotką zamiast miecza, z całą zadzierzystością przybierał w zaimprowizowanej pelerynie pozy autentycznego d'Artagnana, zuchowatego i dumnego awanturnika. Potem pasjonował się, jak zresztą cała młodzież tamtych czasów, powieścią Maria, czyli córka rolnika, i mimo że don Eugenio co tydzień wypychał go na roszą, a także pilnował, aby chodził do spowiedzi raz na trzy miesiące, Melchior wciąż zaniedbywał praktyki religijne, a nawet zaczął patrzeć z ukrytą pogardą na spokojniutkich i wesołych proboszczów, którzy przychodzili wieczorami do lokaliku za sklepem, aby zagrać partyjkę wista z pryncypałem. Gdy wpadł mu w ręce Hrabia Monte Christo, spacerował po składzie z książką w ręku i raz po raz zerkał na półki, uginające się po,d sztukami materiałów, z takim wyrazem twarzy, jak gdyby nie patrzał na sukna, perkale i batysty, lecz na skrytki skarbca, gdzie leżą tony sztab złota i korce brylantów — bogactwa, za które można by kupić na własność cały świat.

Niemało się zaśmiewał don Eugenio z manii romansowej swojego Melchiorka, jak go pieszczotliwie nazywał. On sam nie zajrzał do żadnej książki prócz zeszytu, gdzie podane były kursy peset i miary Katalonii, Aragonii i Kastylii. Początkowo patrzył więc z pewnym szacunkiem na okazywany przez chłopca zapał do czytania. Z czasem jednak stwierdził, że nadmiar przeczytanych powieści rozwinął w nim niezdrową fantazję, więc nie szczędząc drwinek i szyderczych uwag nazwał go don Kichotem, nie dlatego bynajmniej, że stary kupiec znał nieśmiertelne dzieło Cervantesa, ale dlatego, że na górze w jadalnym pokoju don Eugenia wisiała ohydna litografia, na której rycerz z La Manczy leżąc na ziemi, bez koszuli, kłuł nożem skórzane wory z winem.

Rzekomy don Kichot odmierzający tkaniny w ciemnym sklepie „Pod Trzema Różami" miewał podobne pomysły. Nieraz don Eugenio witał swego kochanego ucznia w poniedziałek z rana kuksańcem w kark, gdyż po przeżytych w teatrze wrażeniach Melchiorek wyobrażał sobie, że jest Lagardellem z dramatu Garbaty, i obracając drewnianym łokciem powtarzał scenę z miasta Nevers, zadając nieledwie śmiertelne uderzenia ułożonym na półkach sztukom materiałów.

— Jeżeli będziesz się tak dalej prowadził — krzyczał poczciwy kupiec szczerze oburzony — to cię wyrzucę i... szczęśliwej podróży! Oszukałeś mnie. Nadajesz się na komedianta, a ja nie lubię, jak kto sobie ze mnie żarty stroi. Melchiorku, uprzedzam cię po raz ostatni. Pierwszego stycznia zaczynasz piąty rok praktyki i albo ochłodzisz tę gorącą głowę, albo przestanę się tobą interesować. Niech sam diabeł przejmie nad tobą opiekę.

Obok wybujałej wyobraźni musiał mieć Melchiorek sporą dozę. zdrowego, praktycznego zmysłu, bo niewątpliwie dzięki temu zdołał ukrócić w sobie romantyczne ekstrawagancje i chociaż nie porzucił czytania powieści, to jednak zaczął  coraz pilniej przykładać się do roboty.

Don Eugenio miał z dawna bliskiego przyjaciela, który codziennie odwiedzał go w sklepie, a że on sam obdarzał Melchiora uczuciem prawie ojcowskim, więc pewnego dnia postanowił połączyć zabiegi człowieka praktycznego z obowiązkami pryncypała.

Ze wszystkich, którzy przychodzili na pogawędki do sklepu „Pod Trzema Różami", najbardziej szanowanym gościem był don Manuel Fora z powodu swojej solidnej i wielkiej fortuny oraz poważania, jakim się cieszył wśród kupców.

Mieszkał w wielkim domu w dzielnicy Escuelas Pias, był jednym z największych producentów jedwabiu i pod jego firmą pracowało ponad dwadzieścia warsztatów, z których wychodziły sztuki pięknego, trwałego jedwabiu w prążki oraz jaskrawe chustki wysyłane do najdalszych prowincji Hiszpanii, a nawet do samej Ameryki, co wzbudzało szczególny respekt wśród kupców starej daty. W młodości don Manuel był nowicjuszem jakiegoś klasztoru, ale w tysiąc osiemset ósmym  roku powiesił sutannę na kolcu, aby się bić z Francuzami. Poświęcanie to nie pozbawiło go jednak przydomku Zakonni, pod jakim znali go kupcy i przemysłowcy.

Uchodził za milionera. Był bankierem kupców, którzy znaleźli się w kłopotach. Każdej chwili na prośbę klienta mógł wynieść ze swej alkowy tyle pieniędzy starannie ułożonych w ciężkie rulony, ale kto zażądał. Mimo to nikt nie widywał go inaczej jak w nieśmiertelnych spodniach w kratkę, w grubej flanelowej marynarce, aksamitnej kamizelce i w czapce z szerokim daszkiem.

Był najwierniejszym obrazem skąpstwa przypisywanego zawsze fabrykantom jedwabiu i na rynku opowiadano sobie o nim najdziwaczniejsze historie. Poranek spędzał w kościele Świętego Jana, gdyż handel nie przeszkadzał mu w spełnianiu obowiązków wobec Kościoła. Miał swoje stałe miejsce w ławce Stowarzyszenia Fabrykantów i tam odszukiwali go ci, którzy pilnie potrzebowali jego pomocy, a nie mieli wzglądu na to, że właśnie słucha drugiej mszy, czy po raz dziesiąty odmawia różaniec.

— Don Manuelu — szeptał petent tonem konspiracja, klękając obok ławki — potrzebuję natychmiast sześciu tysięcy realów.

— Niech mnie pan zostawi w spokoju! — fukał oburzony fabrykant nie odrywając oczu od ołtarza. — Wy nawet domu bożego nie potraficie uszanować. Niech pan przyjdzie wieczorem.

— Don Manuelu, na miłość boską! Kiedy dzisiaj mam płatność weksla i mój sklep może stracić dobre imię. Zapłacę piętnaście procent! Don Manuelu, niech mnie pan ratuje!

— Proszę odejść!... W tej chwili jestem daleki od spraw tego świata.

— Don Manuelu... dam choćby i dwadzieścia... — stękał ostatkiem sił nieszczęśliwy kupiec.

— Mówiłem, że nie, i koniec. Daj mi pan nareszcie święty spokój!

— Dam dwadzieścia pięć, don Manuelu ... dwadzieścia pięć ... W domu dłużnicy czekają na te pieniądze.

— Proszę odejść, bo zawołam zakrystiana.

— Niech już będzie trzydzieści... Dam wreszcie trzydzieści, tak jak ostatnim razem.

— Robię to w imię miłości Boga — mruczał don Manuel i wzdychał jak cierpiętnik. — Nie dajecie mi nawet chwili na zbawienie duszy. Niech pan czeka na mnie w domu, przyjdę zaraz po różańcu. Wezmę już tych trzydzieści procent, bo pana poważam... Ale Bóg widzi, że ja w ogóle nie lubię tego rodzaju interesów...

Takie właśnie historyjki opowiadano sobie o fabrykancie jedwabiu, a chociaż plotki te zawierały wiele złośliwości jego nieprzyjaciół, to jednak faktem było, że z dochodów, jakie przynosiły warsztaty łącznie z procentami od miłosiernej pomocy użyczanej z ławki kościoła Świętego Jana, rosła fortuna don Manuela, której przypuszczalna, a nieznana wysokość otaczała jego właściciela nimbem szczególnego podziwu.

Fabrykanta jedwabiu łączyła dawna przyjaźń z właścicielem firmy „Pod Trzema Różami" i chodziły słuchy, że przemysłowiec z niewytłumaczonych przyczyn pomagał kupcowi w pierwszych latach jego kariery. Sprzedawane w sklepie jedwabie pochodziły z fabryki don Manuela, co powodowało stałą łączność pomiędzy magazynem don Eugenia a domem w dzielnicy Escuelas Pias; transakcje przeprowadzał Melchior Penia, starszy subiekt, cieszący się całkowitym zaufaniem pryncypała.

To on przychodził do kantoru don Manuela wybierać chustki i jedwabne tkaniny, atłasy i aksamity zamknięte w wielkiej dębowej szafie o skomplikowanym zamku z zeszłego stulecia. To on wchodził do hali na strychu, gdzie przy ogłuszającym terkotaniu warsztatów śmigały wrzeciona i pośród kurzu i pajęczyny wydawały na świat wspaniale, pyszne jedwabie. Wskutek częstych wizyt w domu don Manuela traktowano tam Melchiora niemal jak członka rodziny. Don Manuel był wdowcem z dwojgiem dzieci. Starszy syn, Juan, młodzieniec wyjątkowo pracowity, skrupulatny w interesach i zdolny jak ojciec, gotów był oddać wszystkie siły dla zdobycia pieniędzy. Córka, Manolita, była to dorodna, tęga dziewucha, która w siedemnastym roku życia wyglądała na rzymską matronę i odznaczała się tak wybitnym brakiem szacunku dla pieniądza, że ojciec nie chciał jej powierzyć zarządzania domem.

Do rodzimy Zakonnika należał jeszcze jeden człowiek, ale więzy łączące go z rodzoną były tak wątłe i problematyczne jak te, które łączą komedię z układem planetarnym. Studiował medycynę, a na fakultecie odznaczał się uzdolnieniami gitarzysty, wesołka, niezmordowanego zbieracza dobrych żartów, przy tym był to zabijaka, jakich mało. Zakonnik, skąpy do ostateczności nawet dla własnych dzieci, czuł wielką słabość do studenta, może wskutek kontrastu, jaki istniał pomiędzy jego własnym surowym i zrzędnym usposobieniem a tym tryskającym wesołością pędziwiatrem. Młodzieniec ów był dalekim krewniakiem don Manuela; rodzice mu pomarli. Fabrykant jedwabiu oczarowany żywą inteligencją i sprytem chłopca, którego zresztą sam trzymał do chrztu, postanowił go przygarnąć i uczynił to niesłychane poświęcenie, że łożył na jego wychowanie.

Rafael Pajares był piętą achillesową twardego i ponurego Zakonnika. Wydawało się niepodobieństwem, że zniesie on wszystkie łobuzerstwa zuchwałego studenta, który przewracał dom do góry nogami, napastował służące, opowiadał kawały tkaczom w fabryce, a nawet nie wahał się sprowadzać do siebie kolegów z fakultetu, równie zwariowanych jak on sam, aby korzystając z nieuwagi domowników wypróżnić spiżarnię czy z tamburynem w ręce galopować po schodach i tupać po pokojach starego domu, aż mury się trzęsły. Don Manuel, człowiek niesłychanej oszczędności, skąpy wprost nie do wiary, zżymał się z wściekłości, widząc, w jaki sposób Rafael korzysta z dawanej mu swobody. Gdy sprawiał mu płaszcz, młodzik rozcinał go na pół, aby podarować okrywającą plecy część jakiemu biednemu koledze, a sam pozostawiał sobie przód; po czym spacerowali razem, każdy w swojej połowie płaszcza. Kupić mu elegancki trójrożny kapelusz — już tego samego wieczora urwis wycina na rondzie fantastyczne zęby, aby wyglądało jak jakiś niesamowity grzebień koguci. Upodobał sobie podarte i brudne ubranie i chodził niby jakiś żebrak. Każde nowe szaleństwo pupila wprawiało Zakonnika we wściekłość. Krzyczał wtedy na całe gardło, że to nic innego, jak okradanie go z pienięrzy, i że najlepiej by zrobił, gdyby jakiegoś pięknego dnia kopnął w pewną część ciała bezwstydnego „siostrzeńca" i wypędził go na ulicę. Ale wystarczyło, aby ów zwariowany próżniak popasał się kilkoma zręcznymi żarcikami, i już stary składał broń, a nawet zaczynał zapewniać wszystkich znajomych, że to chłopaczysko ma rzeczywiście nieodparty wdzięk.

Podobny wpływ wywierał Rafael na pozostałych członków rodziny. Syn Zakonnika tolerował go, a to już znaczyło niemało, biorąc pod uwagę zachowanie się młodzieniaszka. Manolita zaś patrzyła w niego jak w tęczę. Ta prostoduszna dziewczyna, którą przyjaciele domu uważali za trochę głupawą, nie znała nikogo poza bywalcami towarzyskich zebrań w Stowarzyszeniu Kunsztu Jedwabniczego. Gdy przychodziła tam z ojcem, nie odrywała oczu od Rafaela, jak gdyby był on wcieleniem wszystkiego, co niezwykłe i romantyczne; oto prawdziwy Don Juan, którego miłość chciały jej wyrwać nieznane a potężne rywalki.

Kochali się właściwie od dzieciństwa uczuciem nieco dziwnym, niedostrzegalnym dla otoczenia, a pełnym burzliwych nastrojów. Chłopak był lekkomyślny, pusty, prawdziwy pędziwiatr; w każdej dzielnicy miasta miał narzeczoną. Wieczorami wychodził z gitarą, aby wyśpiewywać miłosne serenady. Manolita pod powierzchownością niemądrej i bojaźliwej pobożnisi kryła prawie męski charakter i zdolna była do takich samych wybuchów gniewu i histerii jak Zakonnik, kiedy nie udała mu się jakaś transakcja albo dłużnik nie chciał zapłacić długu. Miłość ta obfitowała w częste kłótnie i dąsy, ale wszystko odbywało się cicho, bez wiedzy ojca i brata. Ilekroć się poczubili, student potrafił zwalczyć gniew Manolity już to żarcikiem, już to uroczą skargą i cała wściekłość dziewczyny rozładowywała się w wybuchu śmiechu.

Czy na takiego łobuza można się długo gniewać? Trzeba by mieć serce z kamienia, aby się nie wzruszyć, kiedy chłopak porywa gitarę, wywraca oczy i intonuje płomienny fandanguito z Kadyksu, gdzie każda strofka kończy się melancholijnym refrenem „O smutny Chactas ..." Takie ckliwe piosneczki wyciskały łzy z oczu wszystkich sentymentalnych panienek owych czasów. Bardzo popularna była również inna piosenka, zaczynająca się od słów:

W mojej piersi płonie ogień miłosny
I ty jedna go możesz ugasić...

Niech będzie, co chce — ona go kocha i kochać nie przestanie, chociaż nieraz cierpi przez niego. Tak, kochała Rafaela, mimo że nosił brudną marynarkę, a twarz zdobił w łobuzerski uśmiech. Widziała w nim bowiem ostatniego trubadura z tych, którzy w owych romantycznych czasach tak niepodzielnie królowali w dziewczęcej wyobraźni.

Melchior Penia często bywał w tym domu i wiedział o wszystkim, co się działo w rodzinie, znał też charakter każdego z jej członków. Don Manuel darzył go sympatią, bo młodzieniec był pracowity, oszczędny i miał to, co się nazywa „żyłką kupiecką".

Juan, pierworodny syn Zakonnika, uważał go za swego kolegę wprzęgniętego, tak jak on sam, w rydwan nieustannej pracy, w pogoń za centymem. Manolita mówiła o nim, że to miły chłopiec, chociaż nieco prostacki, a Rafael, gorliwy wyznawca próżniactwa, traktował go z góry, protekcjonalnie i z odcieniem pogardy, nie zapominał bowiem ani na chwilę o przepaści, jaka dzieli przyszłego luminarza wiedzy od byle subiekta zza kontuaru.

Na tę pogardę Melchior odpowiadał głęboką antypatią. Co prawda nie raniły go zbyt głęboko mrukliwe uwagi studenta, ale rodziła się w nim nienawiść wobec braku szacunku Rafaela dla Manolity. Być pianiem woli takiej kobiety i odpowiadać na jej uczucie niewiernością było w oczach biednego Melchiora grzechem nie do darowania. On sam kochał Manolitę skrycie i staczał wewnętrzne walki. To przyrzekał sobie ujawnić z całą desperacją swoją namiętność, to znów wycofywał się z zuchwałego pomysłu i wpadał w przygnębienie.

Zakochał się w córce Zakonnika bynajmniej nie od pierwszego wejrzenia, jak to się zdarzało bohaterom romansów, które czytywał z takim przejęciem; namiętność jego kształtowała się i rosła stopniowo, wznosiła się ze szczebla na szczebel. Jednego dnia zauważył, że śliczne policzka Manolity pokryte są brzoskwiniowym puszkiem, jak najwykwintniejszy aksamit po cztery duros za łokieć. Kiedy indziej zaobserwował, że ma ona oczy „jak rozżarzone węgle", oczy, jakimi patrzeć musiały na świat bohaterki znanych mu powieści. Pewnego wieczora, przewracając się z boku na bok na swoim wąskim łóżku, pomyślał, że córka don Manuela jest cudownie zbudowana, sądząc z jej „posągowej postaci" — znowu zdanie sto razy wyczytane — a rezultatem tych i tym podobnych obserwacji była spowiedź wobec samego siebie i stwierdzenie, że oto on, Melchior, jest niewolnikiem Manolity i będzie ją kochał „do śmierci".

Jakież gorące, trwałe uczucie ogarnęło biednego chłopaka! W ciągu dwóch lat, ilekroć w sprawach firmy przychodził do domu Zakonnika, zawsze rzucał czułe spojrzenia swojej wybrance. W nasyconej romansami wyobraźni widział siebie jako bohatera porwania, jako rycerza zabijającego w obronie swojej damy niegodnego studencika oraz popełniającego tysiące głupstw w tym stylu. Tymczasem w rzeczywistości nasz bohater, który czuł się w mocy dokonania tylu niezwykłych czynów, gdy znalazł się w obliczu ubóstwianej, trząsł się ze strachu jak dziecko i milczał uparcie, a wszystkie uroczyste oświadczenia, wymyślone i wyuczone, więzły mu w gardle.

Wreszcie Manolita dowiedziała się, że Melchior ją kocha, a stało się to za pośrednictwem listu, w którym stylem bohaterów analogicznych oświadczyn porównywał swoje serce do dymiącego Wezuwiusza. List zaczynał się utartymi zdaniami: „Szanowna seniorito! Od chwili gdy panią ujrzałem itd.", a kończył się: „Niech pani wybawi od męki moje serce śmiertelnie zranione".

Manolita odpowiedziała na oświadczyny subiekta drwinami, nie znaczy to jednak, że przyjęła je z niewdzięcznym sercem, bo jak każdej kobiecie, pochlebiała jej świadomość, że jest kochana. Nie wspomniała jednak nic ani rodzinie, ani Rafaelowi.

Cierpliwość Melchiora była niezachwiana. Pewnego dnia Manolita przypomniała mu jego oświadczyny i przyjęła je.

Oto córka Zakonnika dała się unieść gwałtowności swego charakteru: wybuch nastąpił zresztą skutkiem nie byle jakiej przyczyny, stało się to bezpośrednio po ukończeniu studiów przez Rafaela, który porzucił uroczyście studenckie szaleństwo, nakładając togę doktorskiej powagi, a Manuela czekała z godziny na godzinę, aż wielbiciel oświadczy się ojcu o jej rękę. Tymczasem jakaś przyjazna dusza uznała za stosowne zawiadomić ją, że niegodny narzeczony przestał ograniczać niewierność do wieczornych serenad pod oknami partnerek swoich chwilowych flirtów i miłostek ,i nawiązał jakiś „stosunek" o trwałym charakterze w dzielnicy Carmen. Krążyły plotki, że wchodziło już w grę i dziecko.

Manolita była osobą energiczną i zbuntowała się na wiadomość o nowych dowodach niewierności Rafaela. Nie, tym razem mu nie przebaczy, choćby ją o to prosił na klęczkach i cały rok wyśpiewywał swoje miłosne piosenki. Zapragnęła zemścić się, zgnębić tego łotra bez czci i wiary, choćby i za cenę własnego cierpienia, a najlepszą drogą wydało jej się przyjęcie oświadczyn uwielbiającego ją subiekta. Małżeństwo doszło do skutku bardzo prędko.

Don Eugenio był już stary i chciał jak najprędzej przekazać sklep „Pod Trzema Różami" ulubionemu zastępcy i podwładnemu; podjął się też osobiście wyłuszczyć jego sprawę Zakonnikowi. Fabrykant miał zresztą powody, aby chcieć możliwie szybko wydać z domu córkę, która nie znała wartości pieniądza i, zdaniem ojca, zbyt wiele wydawała na stroje. Narzeczony nie żądał ani grosza posagu, więc termin ślubu wyznaczono natychmiast i po trzech miesiącach pani Melchiorowa Penia zajęła triumfalnie znany w rynku sklep.

Minęło siedem lat. Jedynym owocem tego małżeństwa był synek Juanito, któremu dano imię chrzestnego ojca, brata Manolity, a raczej donii Manueli, gdyż po macierzyństwie jej wspaniała postawa przyoblekła się w majestat godnej i szanownej matrony.

Mąż, na którego zdecydowała się w wybuchu gniewu, jeśli nie potrafił zdobyć jej miłości, to w każdym razie w pełni zasługiwał na najtkliwsze uczucia wdzięczności i przywiązania. Melchior wstawał o świcie, troskliwie okrywał żonę kołdrą prosząc, aby nie wstawała przed dziewiątą, i odchodził do sklepu, gdzie doglądał porannej pracy subiektów. Wracał na obiad, bawił się z synkiem, śmiał się z jego szczebiotu, razem z nam raczkował po ziemi i żeby zadowolić wszystkie kaprysy tego zabawnego stworzonka, które już potrafiło cały dom przewrócić do góry nogami, udawał głosy zwierząt. Jadł, co mu podsuwano, wszystko, co czyniła żona, uznawał za doskonałe, a wyleczony całkowicie z romantycznej manii, nie myślał o niczyim, co nie dotyczyło interesów i sposobów zdobycia majątku, gdyż chciał zadowalać wysokie aspiracje małżonki.

Donia Manuela nie marzyła nawet nigdy o takiej swobodzie, jaka stała się teraz jej udziałem. Wychodziła, kiedy miała ochotę, a do sklepu zaglądała tylko czasem dla rozrywki, aby obejrzeć nowe twarze i porozmawiać z ludźmi. Była absolutną władczynią wszystkich pieniędzy i prawdziwą panią domu, ku wielkiemu zresztą niezadowoleniu don Eugenia i skąpca Zakonnika.

— Nie znasz mojej córki — karcił zięcia fabrykant — jeśli nie zmienisz metody postępowania, będzie niedobrze. Z Manolitą trzeba się obchodzić surowo, a przede wszystkim nie dawać jej ani grosza do ręki. Jak wszystkie kobiety, potrafiłaby roztrwonić całe kopalnie złota na szmatki i wstążki. Wierz mi, znam dobrze tę trzodę. Kobiety należy traktować w sposób zdecydowany i nieustępliwy: z chlebem w jednej ręce, z batem w drugiej.

Ale Melchior zaśmiewał się z brutalnych metod teścia. Czyż sklep ich nie prosperował świetnie? Czyż roczne rachunki nie wykazywały stałego wzrostu dochodów? Dlaczego więc miałby czegokolwiek odmawiać żonie, w której był coraz bardziej zakochany, chyba skutkiem tego, że na jego pieszczoty odpowiadała zaledwie chłodnym przyzwoleniem.

Faktem jest, że pomimo znakomitego prosperowania sklepu nie mógł zdobyć wiele z powodu rozrzutności małżonki; jednakże usprawiedliwiał biedaczkę. Jej młodość spędzona u boku surowego i skąpego ojca była bardzo przykra, mąż rozumiał ponadto, że panna jej pokroju mogła przecież marzyć o wspanialszej karierze niż los sklepikarki, należało się jej więc jakieś zadośćuczynienie.

Manola w pełni wykorzystywała pobłażliwość czułego męża i szastała pieniędzmi w tak widoczny dla wszystkich sposób, że wywoływała żywe zgorszenie wśród poczciwych mieszczan walenckiego rynku. Śledziła modę i stosowała się do niej z całą skrupulatnością, co pociągało za sobą niemałe koszty, a prócz tego od czasu do czasu czyniła jakieś szaleńcze wydatki jedynie po to, „żeby zrobić im na złość", jak powiadała mając na myśli zrzędę don Eugenia i ojca sknerę.

Życie dawało jej aż nadto powodów do szczęścia, miała jednak dwa kłopoty, które ją zasmucały: po pierwsze — musiała chodzić pieszo po ulicach, co było, jej zdaniem, objawem biedy i przynależności do sfer niższych, po drugie — miała nieokrzesanego męża. We wszystkim, co robił Melchior, czuło się rażący brak ogłady towarzyskiej — czy to w sposobie ubierania się, czy choćby w łatwości nawiązywania rozmowy ze sprzątaczkami, z którymi nieraz żartował; bo sklepikarz z racji swego zawodu przywyka do niewybrednych komplementów, rzucanych spoza kontuaru każdej wchodzącej do sklepu wieśniaczce, i w końcu na widok jakiejkolwiek młodej dziewczyny nie potrafi już się powstrzymać od niewinnego hołdu w formie pochlebnej uwagi. Pomimo nienajlepszej opinii o rnężu, donia Manuela była kobietą uczciwą. A właśnie kuzyn Rafael zaczynał zdobywać rozgłos, gazety pisały o nim jako o uzdolnionym lekarzu. Rafael z właściwym sobie zuchwalstwem kilkakrotnie próbował nawiązać z rodziną przyjacielskie stosunki, mające na celu bliższą poufałość z panią domu, ale Manuela była mściwa: nic nie mogło zatrzeć w jej pamięci zdrady kochanka i za każdym razem, gdy się spotkali, przyjmowała go lodowato i nie szczędziła drwin. Mimo to donia Manuela nie zapuszczała się w rozpamiętywanie (minionych uczuć, obawiała się bowiem, że drzemie w niej jeszcze jakiś sentyment dc tego człowieka.

Pewnego dnia umarł nagle Zakonnik rażony apopleksją na wieść o tym, że skutkiem bankructwa jednego z dłużników straci o ponad dwadzieścia tysięcy duros.

W ostatnich latach jego życia interesy szły marnie. Francuska konkurencja rujnowała przemysł jedwabniczy: fabryczki, których produkcja oparta była o staroświeckie warsztaty, będące w ciągu całego stulecia podstawą przodującego przemysłu Walencji, dziś (zamykały się jedna po drugiej. Pomimo zdrowego rozsądku i sprytu handlowego don Manuel trzymał się uparcie myśli, że należy toczyć walkę z konkurencją zagraniczną, wreszcie poniósł wielkie straty i zamarł ze zgryzoty, nie doczekawszy chwili, w której musiałby ulec w obliczu całkowitej ruiny.

Każde z dzieci Zakonnika odziedziczyło około sześćdziesięciu tysięcy duros w gotówce, towarach i nieruchomościach. Podczas gdy starszy syn zatrzymał dla siebie dom ojcowski i zadowolony ze swojej sytuacji postanowił poświęcić się pomnożeniu dziedzictwa, Manuela, gdy tylko poczuła się bogata, natychmiast pomyślała o wyzwoleniu się z gnębiącej ją pozycji żony sprzedawcy.

Według niej społeczeństwo dzieliło się na dwie kategorie: jedni chodzą pieszo, inni jeżdżą powozem. Są ludzie, którzy mają w swoim domu wielkie patio z szeroką bramą, a są tacy, którzy wspinają się po wąskich schodach tylnym wejściem z. oficyny.

Pragnęła wydostać się z klasy pariasów, których losem była praca, aby awansować do klasy ludzi dystyngowanych. Dlatego lakonicznie, tonem nie znoszącym sprzeciwu, jako absolutna władczyni domu podała mężowi do wiadomości plany życiowe na przyszłość. Właśnie starszy subiekt, Antonio Cuadros, ożenił się z ich służącą, Teresą, i ma zamiar urządzić się za uzbierane oszczędności; niechże więc on zatrzyma sklep wraz z don Eugeniem, który uczepił się tego sklepu jak ślimak — skały. Antonio spłaci stopniowo sumę, jaka im się należy tytułem udziału w interesie, będą więc mogli nareszcie rozwinąć skrzydła i natychmiast uwiją sobie nowe gniazdko we własnym okazałym domu w pobliżu rynku. Będą mieli tu rzeczywiście wspaniałą rezydencję: dom ma wielką bramę wejściową, wiodącą do dużego patio, zaopatrzonego w wygodne stajnie, na wyższym piętrze są piękne pokoje sypialne. Nieruchomość tę zdobył nieboszczyk Zakonnik tanim kosztem: był to rezultat pożyczki, jaką na lichwiarski procent zaciągnął u fabrykanta pewien zrujnowany książę krwi.

Wszystko stało się tak, jak chciała donia Manuela, i już w kilka dni po urzeczywistnieniu tych planów cała sześcioletnia egzystencja, związania ze sklepem na rynku, zaczęła jej się wydawać snem. Czuła się teraz w pełni szczęśliwa. Mogła jeździć na spacer w aleje karetą i miała do posług osobistych lokaja, którego wysyłała z bilecikami do nowych przyjaciółek, żon dygnitarzy i oficerów; jako osoba posiadająca znaczny majątek, traktowała te panie nieco z wysoka.

Jedyna rzecz, która rzucała cień na jej szczęście, to dziwaczne usposobienie męża. Biedny Melchior! Bogactwo ciążyło mu jak przestępstwo, a próżniacze życie, ograniczające się do towarzyszenia żonie na spacery i ceremonialnych wizyt, wydawało mu się piekłem.

Od samego rana musiał wkładać wizytowy żakiet i cylinder, aby być gotowym do ukazania się u boku pani; wysłuchiwał przy tym nieustannych narzekań na temat nieumiejętności zachowania się w towarzystwie. Siedział bowiem nie otwierając ust, a jeśli wreszcie je otwierał, to było jeszcze gorzej, gdyż mówił jakieś żałosne głupstwa lub dopuszczał się prostackiej szczerości, która natychmiast demaskowała jego niskie pochodzenie i... o męko! Manolita nie pozwalała mu ani na chwilę zdjąć rękawiczek, chciała nawet, aby w nich jadał. Powinien — mówiła — stopniowo przyswajać sobie obyczaje eleganckich ludzi. Ach! te poranne spacery po alei Alameda... Boże drogi, jakże mu było wstyd. Manolita zabiegała o wpływowe przyjaźnie, każda urzędowa lub znana osobistość przechodząc obok ich karety musiała zwrócić uwagę na Melchiora schylonego w tak głębokim ukłonie, że niemal zamiatał podłogę kapeluszem. Oblewał się rumieńcem za każdym razem, gdy owe osobistości gestem zdziwienia witały ten ceremonialny ukłon nieznajomego dziwaka. Czuł się jak nie w swojej skórze, gdy go tak oglądano niby zamorskiego ptaka, ale bał się Manolity, która każde nieposłuszeństwo karała natychmiast gniewnym uszczypnięciem.

Biedny Melchior. Drogo płacił za to, że został mężem kobiety pięknej i bogatej. Stale zmuszała go do przebywania w towarzystwie osób, z którymi nic go nie łączyło, a zwracała się do niego jedynie z pretensjami i wyrzutami. Ulgę i odprężenie znajdował tylko wśród dawnych przyjaciół z rynku, dokąd uciekał, kiedy znajdował się w stanie zupełnego wyczerpania nerwowego.

Zewnętrznie pan Penia wyglądał na zadowolonego ze swojej nowej pozycji społecznej. Kochał Manolitę i nie odsłaniał przed nikim prawdy o jej usposobieniu, ale przed chytrym don Eugeniem nic nie dało się ukryć.

— Nas, chłopcze, nie oszukasz. Nie jesteś szczęśliwy... wiem o tym, choćbyś mi sto razy przysięgał, że jest inaczej. Ty masz w sobie kupiecką krew, tak jak ja. Kto takich, jak my, wyciąga zza kontuaru, aby odebrać nam nasze zajęcie, zabija nas po prostu. Teraz jesteś bogaty, wstajesz późno i rozjeżdżasz się powozami, ale wiem na pewno, że nieraz żałujesz tych czasów, kiedy przychodziłeś do sklepu o szóstej z rana i zamiatając podłogę ucinałeś wesołe rozmówki ze służącymi, które szły po zakupy. Ja rozumiem cię dobrze... Ach, ta Manolita. W tych dniach rozmawiałem z jej bratem. Ona cię zamęczy, wpędzi do grobu. Nie dla ciebie takie życie ... W nowej klatce — ptak umiera.

Takie ponure przepowiednie, wypowiadane z iście aragońską, brutalną szczerością, rozstrajały nieszczęsnego Melchiora; przepowiednie te zresztą spełniały się stopniowo.

Don Melchior wyraźnie cierpiał. Wraz z rumieńcami znikał też i jego dobry humor; niezdrowa, nalana otyłość rozpulchniała jego ciało. Nareszcie w rok po odstąpieniu sklepu zmarł wskutek jakiejś nie rozpoznanej przez lekarzy choroby. Podobno dolegała mu wątroba, a także serce i żołądek; co do tego lekarze nie byli zgodni — jedno jest pewne, że zgasł tak smutnie i cicho jak owe ptaszki, które zdradziecki potrzask wyrywa przestrzeni i zamyka do klatki.

Żałoba donii Marnieli była krzycząca i wystawna. Setki mszy za duszę męża, pogrzeb przy wielkiej orkiestrze, hojne jałmużny, a także łzy i żale, którym umiał na szczęście położyć kres tryskający dowcipem Rafael Pajares. Jako lekarz cieszący się sławą, został on wezwany do łoża chorego na kilka dni przed jego śmiercią, co wzmogło jeszcze smutek i przygnębienie umierającego.

Donia Manuela zdawała sobie sprawę, że obecność w jej domu dawnego narzeczonego w pierwszych dniach jej wdowieństwa to fakt co najmniej nie na miejscu. Ale Rafael był przecież jej dalekim kuzynem, a przy tym taką czułością otaczał osieroconego Juanita, tak potrafił zabawić maleństwo, że dzieciak nie puszczał od siebie na krok kochanego wuja Rafaela.

Najbardziej zżymał się na te wizyty don Juan, ów przykry i ponury brat Manueli, zresztą człowiek niezachwianej prawości. Rodzinna krytyka bywała jednak przyjmowana cierpko, więc dał za wygraną i przysiągł, że jego noga nie postanie więcej w domu siostry.

Panem sytuacji został lekarz. Był tak uprzejmy, że aby zabawić małego krewniaka, nie wahał się naruszać swojej godności zawodowej i służące słyszały dochodzące z salonu dźwięki gitary i głos don Rafaela śpiewającego piosneczki z dawnych dobrych, studenckich czasów. Początkowo składał wdowie wizyty jedynie po południu, potem spotkania stopniowo się przedłużały, wreszcie nie wychodził przed północą. Aż pewnego dnia przyszedł i już pozostał.

Don Eugenio i don Juan wspominali, zgorszeni, słowa Zakonnika, który słusznie charakteryzował swoją córunię, a chociaż żaden z nich nie lubił lekarza, z pewnym zadowoleniem przyjęli wiadomość, że wdowa i jej krewniak pobiorą się po upływie czasu wymaganego przepisami.

Po trzech latach małżeństwa urodziła im się córka, Conchita, w rok później chłopak, któremu dali na imię Rafael, wreszcie przyszła Amparito, ostatni owoc burzliwej miłości, która po swoim płomiennym okresie miała nagle zagasnąć.

Kiedy już to się stało, don Juanowi, mimo że do siostry nienawiści nie czuł, nieszczęścia jej — niewątpliwe skutki lekkomyślności — sprawiały jednak wyraźną satysfakcję.

Kuzyn Rafael, namiętny amator zabaw i użycia, wychowany w atmosferze skąpstwa i zmuszany do wyrzeczeń, gdy poczuł się panem fortuny własnej żony, rzucił się bez lęku w wir zabaw sycąc bez skrupułów swoje zachcianki. Zakochana bez pamięci Manuela uczyniła go panem domu, władcą absolutnym i wkrótce zaczęła jej się dawać we, znaki mężowska tyrania.

Rozrzutny bez granic, gdy chodziło o własne przyjemności i kaprysy, a zajadły sknera, gdy w grę wchodziły potrzeby innych, był Rafael egoistą aż do brutalności. Arystokratyczne gusty żony uznał za śmieszne, więc przekreślił je bez dyskusji. Sprzedał powóz i konie, a donia Manuela, w sprawach reprezentacji tak wymagająca w stosunku do pierwszego męża, ustąpiła pokornie i bez szemrania żądaniom drugiego. Nie wiedziała, że ten człowiek tak skąpy, gdy chodziło o potrzeby domu, pod płaszczykiem hipokryzji prowadził hulaszcze życie poza domem i realizując marzenia młodości — wyrzucał pieniądze garściami.

Zaślepienie małżonki trwało przez kilka lat. Gdy dowiedziała się całej prawdy, wezbrało w niej oburzenie i zrodził się odruch buntu, jak w dniu, w którym przyrzekła! rękę Melchiorowi — ale już było za późno.

Doktor oddawał się hazardowi, przegrywał tysiące duros, miewał kosztowne utrzymanki, z którymi pokazywał się ostentacyjnie po całej Hiszpanii w towarzystwie, podobnych jak on, hulaków. Majątek donii Manueli topniał. Mąż, wykorzystując chwile miłosnych uniesień, wyłudzał od niej podpisy na wekslach, które później musiała płacić pod groźbą licytacja. Aby — jak twierdziła — doprowadzić męża do przytomności, powracała do dawnego stylu życia, utrzymywała pozory bogactwa, choć go już nie posiadała. i na własną ręką zaciągała długi. W przededniu ruiny, wiedziona fałszywym wstydem, zamiast sprzedać ziemię i wypłynąć na powierzchnię, wolała obciążyć majątek hipoteką i szukać zbawienia u lichwiarzy zapożyczając się na zabójczo wysokie procenty.

Na szczęście hulaszcze życie doktora odbiło się w jego organizmie niezliczoną ilością cierpień i chorób, tak że wreszcie zmarł w momencie, gdy żona, gnębiona niewiernością i rozrzutnością wykolejeńca, postanowiła odejść od niego na zawsze, choć jeszcze nie czuła doń nienawiści.

Śmierć kuzyna Rafaela sprowadziła do domu pani Manueli brata Juana, który mimo wszystko podjął się uporządkować jej interesy. Wiedziony zdrowym instynktem człowieka praktycznego starał się doprowadzić do ładu jej grząskie sprawy majątkowe; sprzedał folwarki, oczyścił hipoteki, spłacił lichwiarzy ku wielkiemu żalowi tych hien pragnących wyssać z klienta ostatnią kroplę krwi — wreszcie pewnego dnia oświadczył siostrze:

— Moja droga, w tej chwili mająteczek, jaki ci pozostał, jest zdrowy i wolny od długów, ale pamiętaj, że bogata już nie jesteś. Masz dwadzieścia tysięcy duros plus osiem tysięcy, które są własnością Juanita, jako dziedzictwo po ojcu. A więc — koniec szaleństwom. Teraz masz dbać o porządek i oszczędność, aby żyć spokojnie. Na mnie nie licz, jeśli znowu wpadniesz w tarapaty. Gdybyś była uboga, pomógłbym ci, ale na życie masz dosyć, a ja nie lubię popierać utracjuszostwa. Skończyły się powoziki i inne kosztowne sposoby, którymi się daje do zarumienia, że się posiada więcej, niż się ma. Przyzwoite i godne życie — to regularne i umiarkowane wydatki uzależnione ściśle od dochodów. Jeśli człowiek mając w kieszeni nie więcej niż kilka miedziaków stara się uchodzić za bogacza, do którego można by odnieść słowa popularnej piosenki o „kurze z ryżem i powoziku" — to jest śmiesznym fanfaronem... Rozumiesz mnie? Taki człowiek okrywa się śmiesznością.

Wywody brata zrobiły wrażenie na donii Manueli i przez długi czas stosowała się jak najskrupulatniej do jego wskazówek i rad.

Postanowiła poświęcić się wychowaniu dzieci, ściśle mówiąc, dzieci z drugiego małżeństwa, gdyż biednego Juanita matka zawsze traktowała z fałszywą serdecznością, z nie dość ukrywanym chłodem, jak gdyby chciała mścić się na niewinnym dziecku za to, że należała kiedyś do jego nieboszczyka ojca.

Dziwna to była kobieta. O swoim wiernym, czułym mężu ledwie czasem wspomniała, jak gdyby ich pożycie trwało kilka dni, po śmierci zaś nicponia, który jej tyle cierpień przyczynił, stworzyła sobie jego wyidealizowany obraz i chętnie rozwodziła się, jeśli już nie nad zaletami, to przynajmniej nad zdolnościami i talentami Rafaela, mówiąc o nim jako o luminarzu wiedzy, niedocenionym przez świat i ludzi.

Syn Melchiora, bojaźliwy, łagodny i tkliwy, był pariasem rodziny. Doktor przyglądał się temu spokojnemu dziecku, wodzącemu oczyma za matką, którą uwielbiał — i stwierdzał, że syn nie wrodził się w ojca-prostaka i że nadać się może nie tylko do handlu. Ponieważ jednak chłopak bardzo lubił don Eugenia i wiele łączyło go ze sklepem, w którym spędził dzieciństwo, więc gdy skończył trzynaście lat, wstąpił doń jako uczeń na specjalnych prawach: mógł sypiać i jadać w domu.

W przeciwieństwie do Juanita, dzieci doktora Pajaresa otaczano w domu największą troskliwością. Dziewczynka chodziły do szkoły aż do czternastego roku życia, Rafael zaś miał wstąpić na uniwersytet, donia Manuela chciała bowiem zrobić z niego takiego samego luminarza wiedzy, jakim był ojciec.

Wyróżnianie tamtych dzieci gniewało don Juana, gdyż darzył uczuciem prawdziwie braterskim swego pierwszego szwagra, człowieka pracowitego i oszczędnego jak on sam. Ponadto Juanito był jego chrzestnym synem. Widział jednak, że siostra stosuje się do jego rad, żyje oszczędnie i, jak to ona powiadała, nie wychodzi z domu na krok — wolał więc nie robić żadnych więcej uwag.

Przyszła jednak chwila, kiedy dziewczynki wyrosły na seniority, a że żyły nadal w przyjaźni z dawnymi koleżankami szkolnymi, donia Manuela, jak każda matka mająca córki na wydaniu, zapragnęła wprowadzić hucznie swoje panny w świat.

Przestawiła meble, porzuciła skromne krawcowe i aby pofolgować wstrętowi do chodzenia pieszo, postanowiła zakupić elegancką bryczkę. Bryczka to nie to wprawdzie, co dawna wspaniała kareta, ale w każdym razie był to pojazd ładny i lekki, do którego zaangażowała stangreta imieniem Nelet. Był to syn mamki Amparo, wiejski parobek, którego sprowadzono ze wsi i przyjęto pod warunkiem, iż przestanie być na ty z młodszą senioritą i zapomni, że jest jej mlecznym bratem.

— Ten sknera znów się wścieka! — zawołała ze złością donia Manuela na wieść o oburzeniu, z jakim brat przyjął wiadomość o nowych reformach w jej gospodarstwie. — Widocznie uważa, że aż do śmierci mamy jeść chleb z cebulą i chodzić w starych łachach jak żebracy!

ROZDZIAŁ III

W pierwszym dniu nowego roku Concha i Amparo zerwały się z łóżka już o ósmej rano, co było rzeczą niezwykłą, gdyż na ogół nie wstawały przed dziesiątą.

Leciutko ubrane pomimo zimy, wesoło fruwały po pokoju, w którym panował zwykły nieporządek rannych godzin, i krążyły wokół bielutkich łóżeczek, gdzie w załamaniach pościeli zachowało się ciepło dziewczęcych ciał i czerstwy zapach zdrowia.

Świergotały wesoło jak zbudzone ptaszki, ale ich trele były mało poetyczne.

— Gdzie moje trzewiki?

— Oj, moja pończocha, zgubiłam jedną pończochę... Tyś mi schowała.

— Ach, Boże, zerwała mi się podwiązka!

W ten sposób toczył się dialog złożony z wykrzykników, skarg i sprzeczek, podczas gdy panny w narzuconych na koszule matinkach biegały z kąta w kąt odsłaniając przy każdym poruszeniu ramiona i szyję, jak gdyby oszołomione duszną atmosferą nie wietrzonego pokoju.

Wreszcie przeszły do pokoiku przeznaczonego na toaletę. Było to maleńkie pomieszczenie, w którym padające z okna światło odbijało się od wielkiego zwierciadła, by potem załamać się wielokrotnie w szkle błękitnych i różowych słoików z pudrem, różem i pomadą. Pokoik ten nie był wzorem czystości i mógł służyć jako świadectwo zaniedbania domu pozbawionego silnej ręki. Na grzebieniach zostawały wyczesane włosy, stłuczone butelki stały obok całych, na marmurowym blacie toaletki widniały brzydkie plamy rozpryskanych eliksirów i pudru.

Dziewczęta rozpuściły włosy, długie i falujące jak sztandary. Potrząśnięciem głowy uwolniły fryzury od szpilek, które opadły na stolik metalowym deszczem, po czym, jako dobre siostry, pomagały sobie wzajemnie w trudnej pracy nad świątecznym uczesaniem.

Jasne zwierciadło odbijało na lekko błękitnym tle głowy obu sióstr, które w rozpuszczonych włosach i białych powiewnych strojach przypominały tragiczne soprany opery w obłąkaniu śpiewające końcową arię ostatniego aktu.

Ich twarze nie wyróżniały się szczególną urodą, zwracały uwagę tylko oczy, prawdziwe oczy walencjanek: ogromne, wyraziste, błyszczące, bezdenne — raz ciekawe i zuchwałe, kiedy indziej melancholijne, a błękitnawy cień na powiekach otaczał je aureolą namiętności.

Starsza, dwudziestotrzyletnia Conchita, była podobna raczej do matki. Miała tę samą majestatyczną postać z lekko już zaznaczającą się skłonnością do tycia, co tak postarza młodą dziewczynę. W rodzinie uchodziła za osobę gwałtownego usposobienia i nawet sama donia Manuela starała się traktować ją z pewną rezerwą, aby unikać wybuchów gniewu. Jej rubensowskie kształty, przy każdym poruszeniu zarysowujące się miękko pod lekką materią, miały uwodzicielski wdzięk.

Młodsza, osiemnastoletnia Amparito, o ładnej, dziecinnej buzi z wdzięcznie wykrojonymi ustami i dołeczkami na policzkach i brodzie, miała pod opadającymi na czoło, niesfornymi loczkami oczy, które nie tyle spoglądały na świat, ile śmiały się do niego, jak gdyby nie przestawały się cieszyć, że ich właścicielka jest młoda i ładna. To szalone dziecko, ta roztrzepana panieneczka uczyła się wszystkiego, a niczego nie potrafiła, na widok zaś niezgrabnej postaci na ulicy nie umiała opanować wybuchu śmiechu. Miała w sobie coś z rozbrykanego chłopaka, a zapewniała z wielką powagą, że lubi doprowadzać mężczyzn do pasji. Chętnie też uciekała z salonu do kuchni na pogawędkę ze służącymi i świetnie się bawiła, gdy pisząc pod dyktando pokojówki list do jej narzeczonego w wojsku dodawała od siebie różne niecenzuralne zwroty, z czego się potem zaśmiewała całymi tygodniami.

Siostry kochały się bardzo, co nie przeszkadzało, że Amparito nieraz sobie folgowała drwiąc z jakiejś siostrzanej przywary, na co Concha odpowiadała gwałtownym wybuchem gniewu. Takie kłótnie kończyły się zawsze ucieczką zapłakanej Amparito, z czerwonym plackiem na policzku lub z siniakami od uszczypnięć na ramieniu, pod opiekuńcze skrzydła mamy. Kiedy indziej wybuchała wojna o to, że jedna wkładała bieliznę drugiej albo zabierała przedmiot wyłącznego użytku siostry; wtedy występował na arenę matczyny autorytet — bicie, a za tym piski, płacz, tupanie nogami. Służące w kuchni chichotały; po półgodzinie wszystko wracało do normy. Concha wychodziła na balkon, Amparo biegała po całym domu śpiewając jak skowronek, a donia Manuela zasiadała w swoim fotelu niczym władczyni po wydaniu sprawiedliwego wyroku.

Panny przeglądające się w lustrze toaletki, w rozchełstanych koszulach, z obnażonymi ramionami świeżo omytymi zimną wodą, stanowiły uroczy obrazek. Włosy miały zaczesane gładko i upięte na czubku głowy. To frygijskie uczesanie odsłaniało rąbek pleców jak kość słoniowa i ciemniejszy kark koloru bladego bursztynu, pokryty matowym, morelowym puszkiem, nad którym wiły się nieposłuszne, drobne loczki, umieszczone tam jak gdyby specjalnie po to, aby drżały i rozkręcały się od miłosnych westchnień.

Gdy uporały się z fryzurą, przystąpiły do zdobienia twarzy. Ach, głupoto mody! Pannom nie podobała się ich blada, ryżowa, prawdziwie walencka cera niby płatki kamelii.

„Mamy trupie twarze" — mówiły sobie co rano spoglądając w lustro i zaczynały torturować młodą, świeżą skórę wcieraniem ołowiowego pudru, barwiły policzki i muszle uszne nalotem różu i jak gdyby ich oczy nie były dość wielkie, starały się poprawić dzieło natury, cienkimi linijkami podkreślając brzegi powiek. Młodzieńcza świeżość, naturalne piękno były w złym guście: prawdziwa elegancja wymaga maski.

Temu przestępczemu retuszowi towarzyszyło nieustanne gubienie i znajdowanie na marmurowej powierzchni toaletki rozmaitych słoików i buteleczek dotykanych w roztargnieniu, a nie zauważanych. Gdzie jest róż? Mój peniuar! To szczyt wszystkiego — nie ma już ani kropli esencji „hiszpańska cera"! To mama ze swoją manią upiększania się, jaka ją ostatnio opanowała, zużywa sama połowę kosmetyków.

Dziewczęta ukończyły toaletę w złych humorach. Braki w kosmetykach źle je nastroiły, tak że nawet rzucały sobie zaczepne spojrzenia. Amparo myślała, że jako" młodsza i słabsza, jest skazana na zadowalanie się resztkami pozostawionymi przez starszą siostrę, a Concha poprawiała koczek mrucząc z niezadowoleniem i tupała ze złością, ile razy spojrzała spod oka na tę małą lalę i jej szykowną fryzurę, której nie potrafiła skopiować.

W końcu przyszła chwila włożenia sukien i dziewczęta wróciły do pokoju, aby ubrać się możliwie najpiękniej. Były imieniny mamy, przyjdą goście i trzeba tak wyglądać, aby przyjaciółki miast patrzeć na nie z politowaniem, zagryzały wargi ze złości.

Gdy dziewczęta znów znalazły się przed lustrem toaletki, wesołość powróciła. Nie były przecież najbrzydsze! Po wprowadzeniu drobnych poprawek w uczesaniu i makijażu przypięły kwiaty u dekoltu, obciągnęły suknie w talii i zadowolone z siebie poszły do salonu.

Dochodziła dziesiąta. W salonie mama rozmawiała z donią Klarą, osobą nieprzyjemną i źle wychowaną, która często je odwiedzała, więc dziewczęta wymknęły się do jadalni, by uniknąć przykrego spotkania.

Przygotowania do przyjęcia dotarły aż tutaj. Na stole ustawiono w koło na tacach torty z pianką, białe u podstawy, złociste od karmelu u wierzchołka misternie rzeźbionego w koronkę, skąd wyglądał bilet ofiarodawcy słodkiego upominku; inne torty pokryte były gładką, niby polerowaną powierzchnią lukru, w którym jak w zwierciadle przeglądały się zestawione w fantazyjne gwiazdy kandyzowane owoce; sam środek stołu zdobił prawdziwy majstersztyk ciastkarni Burriela — budowla z turronu i pianki, gdzie pośród lukrowanych kwiatów wznosił się zamek, a u jego szczytu tańczyła na drucie tancerka drżąca z zachwytu dla tego arcydzieła cukrowniczego kunsztu.

Wokół stołu biegała węsząc łakomie maleńka suczka angielska z sierścią jak porcelana, z oczyma jak szkło, z nóżkami jak druciki, niby zbiegła z wystawy zabawka. Gdy karłowate zwierzątko ujrzało swoje panie, wyciągnęło czerwony jęzorek i szczeknęło, co zabrzmiało jak kichnięcie.

— Miss! Kochana Miss! — zawołała Amparito chcąc wziąć pieska na ręce.

Ubiegła ją jednak Concha, która całując czule pyszczek Miss pokazywała jej z wysokości swoich ramion zastawiony słodyczami stół.

Nastąpiło starcie między siostrami o prawo posiadania Miss, wreszcie Concha opuściła zwierzę tak niefortunnie, że spadło na stół i zgniotło kilka ciastek, po czym z pyszczkiem oblepionym kremem i pianką wybiegło do salonu.

— Biedne psiątko!... Ty dzikusko, chciałaś zabić Miss! — zawołała Amparito tragicznym głosem, grożąc siostrze pięścią.

Na widok komicznie ubielonego kremem pyszczka przestraszonej Miss wybuchnęła jednak niepohamowanym śmiechem i jak gdyby nigdy nic objęła Conchę, głośno cmokając ją w policzek.

— Będzie zabawa... Chciałabym widzieć minę mamy, kiedy Miss wpadnie do salonu taka usmarowana.

Hałaśliwy śmiech, jaki zawtórował tym słowom, umilkł nagle, gdyż z kuchni doszło głośne gdakanie, pełne śmiertelnego strachu.

Dziewczęta natychmiast znalazły się w kuchni, gdzie stangret Nelet z zakasanymi rękawami koszuli i z nożem w ręce dokonywał z powagą obrzędu zarzynania wielkiego kapłona, którego Visanteta przytrzymywała za nogi.

Druga służąca, która lubiła udawać wrażliwą i spełniała przy panienkach funkcję pokojowej, odwróciła się plecami do brutalnej sceny i czuwała pilnie nad garnkami i rondlami, bulgocącymi na płycie.

Obydwie siostry, lekko nachylone, zebrawszy suknie między kolana, aby ich nie ubrudzić, obserwowały z całą uwagą akt zarzynania. Liczyły śmiertelne drgawki zabijanego stworzenia, przyglądały się ostatnim kroplom krwi broczącej z rany i spływającej po piórach do podstawionego rondla. Praca ta podobała się Neletowi, był to bowiem chłopak żywiołowy i nieco brutalny.

— Tłuściutki, co? — mówił klepiąc mostek zabitego ptaka. — Po oskubaniu będzie wyglądał jak kanonik ... Gdybym był bogaty, co dzień rano zabijałbym jednego. To przyjemniejsze niż czyszczenie konia.

Dla poparcia swego żartu, wywijał zabitym kapłonem i podtykał go pod nos służącym, które zaczęły uciekać po całej kuchni ku wielkiej uciesze panienek.

Zabawa skończyła się wraz z wejściem donii Manueli w luźnej, czarnej jedwabnej sukni z trenem i szerokimi rękawami, podkreślającymi jej postać królowej ze sceny. Wreszcie uwolniła się od tej nudnej donii Klary, która potrafiła opowiadać bez końca, skacząc z tematu, na temat, przez co jej wizyty stawały się beznadziejnie długie.

Matka z córkami wróciła do jadalni, gdzie zaczęły odczytywać umieszczone na prezentach bileciki.

Była też i wizytówka don Juana. Zawsze ten sam. Skąpiec mimo swoich milionów zadowolił się przysłaniem pół tuzina ciastek wartości trzech peset. Już on się nie zrujnuje, o nie! Wspaniały zamek z baletnicą nadesłał don Antonio Cuadros z małżonką — właściciele firmy „Pod Trzema Różami".

— Oto osoby bez wykształcenia, ale umieją się znaleźć jak należy.

Po tej pełnej wdzięczności uwadze donia Manuela przeglądała dalej wizytówki. Tort od pana Eugenia Garcii... niebrzydki; drugi pochodził od rodziny sędziego, pozostałe ciasta nie nosiły nazwisk ofiarodawców, ale donia Manuela odgadywała, że pochodzą od Juanita, syna, który stale obsypywał ją prezentami niby narzeczoną.

— Gdzie Juanito, mamusiu?

— W sklepie, ale przyjdzie przed dwunastą. Rafael też wyszedł.

U drzwi wiodących na schody zadźwięczał ostro dzwonek, widać pociągnięty niedelikatną ręką.

Nelet wybiegł z kuchni, żeby otworzyć, i nim dopadł drzwi, cały dom drżał od tupotu jego butów. W sieni odezwały się wykrzykniki podobne do beczenia owiec i pieszczotliwe klepanie, które brzmiało jak odgłosy zawziętej bijatyki. — Co to? — zapytała donia Manuela idąc ku drzwiom.

Ale zatrzymała się w progu, bo na korytarzu rozległ się zdyszany i piskliwy głos.

— To niania! Moja niania! — krzyknęła Amparito szczerze uradowana.

Ale wnet umilkła zarumieniona, jak gdyby się zorientowała, że popełniła coś bardzo niestosownego.

Do pokoju weszła za Neletem tęga wieśniaczka o energicznym wyglądzie i rozkołysanym kaczym chodzie, wykrzykując na wszystkie tony piskliwe „dzień dobry". Dawna mamka Amparito była to chłopka z okolic Alboraya, matka stangreta, która w swojej chałupie wykarmiła młodszą senioritę Pajares.

Nelet był nieodrodnym synem swojej matki; mówiła o tym lekko piegowata, pyzata, obciągnięta wysuszoną skórą twarz ciotki Quiki, ukazująca się w obramowaniu lnianej chusteczki. Twarz ta zdradzała tę samą zwierzęcą radość życia, jaka uderzała u jej syna Neleta. Pod marszczoną kwiecistą spódnicą miała ciotka Quica chyba z tuzin halek, które znacznie przyczyniały się do podkreślenia jej tuszy i tak już dość pokaźnej. Siadając na krześle miała zwyczaj rozstawiać szeroko nogi, a wtedy spódniczki tworzyły głęboką dolinę między udami. Chodziła stale z uwieszonym u ramienia białym koszykiem z wikliny, a że nie puszczała go ani na chwilę, więc zrósł się on jak gdyby z jej postacią.

Quica objęła Amparito, przycisnęła do siebie i obsypała ją pocałunkami, przy czym łzy wzruszenia rozpuściły część różu. Po chwili opanowała wylew uczuć, które oszołomiły dziewczynę i wzbudziły grymas niesmaku na twarzy pani Manueli; chłopka opadła na krzesło, żałosnym skrzypnięciem przyjmujące nacisk jej ogromnych pośladków.

Hałaśliwie westchnęła ze zmęczenia, nie wypuszczając z ręki kosza, i zaczęła prędko mówić w fantastycznym języku, który uważała za kastylijski, gdyż w domu donii Manueli nie wolno było używać innej mowy niż hiszpańska.

Jakże ta Walencja męczy!... Po prostu nie do wiary, że ludziom chce się mieszkać w takim śmierdzącym śmietniku. Co innego na wsi; na walenckiej huerta człowiek czuje się wspaniale i dlatego ona sama z takim trudem zdecydowała się przyjechać do Walencji. Chciała jednak powinszować seniorze w dniu jej imienin i uczyniła ten wysiłek, chociaż dziś nie powinna była właściwie opuszczać młodszej siostry, która mieszka w sąsiedniej zagrodzie.

— Ach, kochana senioro! Co za kłopoty ma ta biedaczka! Mąż, pijaczyna i raptus, co niedziela wraca z karczmy Kopy na czworakach, jak osioł, a potem trzeba go układać do łóżka, ażeby odsypiał w ciągu kilku dni swoje karczemne wybryki. A jeszcze jak ją bije, Panno Najświętsza! Biedna Pepeta, ma doprawdy życie świętej Katarzyny męczennicy! Niech mi kto powie, po co ta głupia baba sama boryka się ze wszystkim, zamiast odegnać od siebie tego nicponia, Pimento , który niewart nawet bibułki do papierosa.

W tym tonie zdawała ciotka Quica sprawozdanie ze wszystkich swoich trosk rodzinnych; czasem tylko milkła na chwilę, gdy napotykała wpatrzone w siebie oczy Amparito. Wtedy zaczynała wykrzykiwać po walencku Filia mehua! i wciąż nie wypuszczając kosza z ręki wstawała z miejsca, aby rzucić się na szyję dziewczynie i wycałować na nowo, ścierając wargami puder z jej policzków.

Sliczności dziewczyna! Patrzcie państwo, toć to prawdziwa królowa! Nie uwierzyliby oczom ci, co ją widywali w ubrudzonych sukienkach, kiedy mieszkała w jej chałupie, a w słoneczne popołudnia bawiła się w stajni z Neletem i innymi chłopcami obok muła, byczka i dwóch prosiaczków. Jeszcze dotąd wszyscy ją wspominają i wielu z tych chłopców rozpytuje się o nią. Nie, tego roku ona nie ustąpi. Choćby mama się upierała nie wiem jak, zabierze Amparito na wielki jarmark do Alboraya. Niech wszyscy zobaczą, jaka śliczna jest jej Amparito i jaki ma pański wygląd. Ale, ale... Pamiętasz, Amparito, syna starego wuja Pallusa? — Tego, co to lubił chodzić na czworakach i udawać osła? Kiedyś jeździłaś na nim wierzchem. Otóż ten chłopak przyjeżdża teraz często z wozem do Walencji i zbiera nawóz po domach. Właśnie prosi, ażeby Nelet pozwolił mu oczyścić waszą stajnię. Kiedy przyjedzie po nawóz i wejdzie do mieszkania zobaczyć Amparito, to jeżeli można, chciałam prosić, żeby państwo byli łaskawi dać mu co bądź: może są jakieś stare spodnie po paniczach albo coś z bielizny. Wiadomo, że biedakowi wszystko się przydaje.

Ciotka Quica uświadomiła sobie, że jej słowa wywarły na donii Manueli złe wrażenie, i pośpieszyła z wyjawieniem celu swojej wizyty wkładając rękę do nieodłącznego kosza. Przyniosła w nim bowiem coś niecoś w upominku dla seniory na imieniny; ubogie te podarki, ale dawała je doprawdy ze szczerego serca. Były tam obarzanki z ciasta zaprawionego specjalną goryczką, a posmarowane przejrzystą warstwą lukru, płaskie torty wyglądające jak z tektury, przylepione do zatłuszczonego papieru i kwaskowato-słodkie owoce w cukrze, które rozpływały się w ustach i na walenckiej wsi znane były pod dziwną nazwą „westchnień". Seniora podziękowała z wymuszonym uśmiechem, wiedziała bowiem dobrze, że drogo trzeba będzie płacić za te cukrownicze produkty wiejskiego wyrobu. Jej ojciec, człowiek przecież roztropny, powiadał zawsze: „chłopska bułeczka kosztuje garniec pszenicy".

Gdy ciotka Quica złożyła majestatycznie swoje podarki na stole, seniora zrewanżowała się natychmiast, wkładając jej do kosza pół tuzina ciastek, które suczka Miss rozgniotła przy swoim niefortunnym upadku, a poza tym dała jej jeszcze jednego duro. Nie obeszło się bez certowania i chłopka przysięgała raz po raz, że nic nie chce i nie weźmie, ale jej oczy błyskały chytrze.

Gdy schowała wszystkie prezenty, zaczęła litanię podziękowań i hymnów pochwalnych, które w formie rad wypowiadała pod adresem syna:

— Pamiętaj, Nelet, służ dobrze seniorom. Staraj się, żebyś się tu nadał, ojciec Sento będzie się bardzo gniewał, jeżeli nie będziesz spełniał swych obowiązków jak należy. Przecież masz tu lekką robotę. W domu musiałbyś jeździć wozem i nosić beczki z winem, spać na twardym i harować jak muł. A tutaj — czego ci jeszcze trzeba? Jedzenie masz dobre i pewne, pracy nie zanadto, chodzisz ubrany jak pan ... Nelet, nie bądź głupi i staraj się dogadzać seniorom ...

Litania rad ciągnęłaby się nie wiadomo jak długo, gdyby dzwonek u drzwi wejściowych nie odebrał głosu wieśniaczce.

Tym razem byli to prawdziwi goście. Donia Manuela z dziewczętami przeszły do salonu, gdzie już czekał don Eugenio Garcia, założyciel firmy „Pod Trzema Różami".

Mijające lata nie miały widocznie na niego wpływu. Staruszek wyglądał jak dawniej, zawsze okrąglutki i uśmiechnięty, ze swoją rumianą twarzą, żywym wejrzeniem i niewielką głową o różowej skórze i białych włosach. Lubił zapewniać, że jest bardzo podobny do Piusa IX, i rzeczywiście było w nim coś, co przypominało nieboszczyka papieża, mimo nieodłącznej granatowej pelerynki i wysokiej laski, którą się podpierał nawet podczas składania wizyt.

Ucałował dziewczęta, jak gdyby był ich dziadkiem, a donię Manuelę poklepał po ramieniu z wesołym uśmiechem jowialnego staruszka zapewniając, że wygląda coraz lepiej i piękniej. Wracał właśnie z mszy w katedrze Świętego Jana, to jego ulubiona parafia, a wstąpił tutaj, aby nie zaniedbać mdłego dorocznego obowiązku złożenia powinszowań donii Manueli i dziewczętom, życząc im wszystkim szczęścia w dniu imienin pani domu. On sam nie liczy już na to, że dożyje przyszłego roku. O, tali, pewny jest, że nie doczeka następnych jej imienin — co roku zresztą powtarzał to samo. Mówił o śmierci z prostotą i powagą człowieka przeżywającego spokojną i uczciwą starość, zaprawiając te przepowiednie żartami i śmiechem piskliwym i szepleniącym wskutek braku zębów.

Amparito słuchała uprzejmie, podśmiewając się z szeplenienia starego i z jego natarczywych pytań.

Czy mają narzeczonych? Nie, są jeszcze młode i mogą poczekać. Concha ma niby to kogoś, ale ona nie... Zresztą nikt jej nie kocha, bo jest brzydka ... I zalotne dziewczątko z satysfakcją wysłuchało z osiemdziesięcioletnich ust pochwał dla swojej urody.

— Niechże pan zostanie na obiedzie, don Eugenio — powiedziała seniora — odkąd przestaliśmy być właścicielami firmy, nie raczył pan jeszcze zaszczycić naszego stołu.

— Nie mogę, Manolito. Jestem stary i kto mi odbiera moją chudą zupkę, ten mnie zabija. A zresztą — cóż to za przyjemność patrzeć na gościa, który żuje jak koza, a w ogóle nikomu nie jest miłe oglądać starca pośród młodzieży. Każdy powinien znać swoje miejsce.

Po pół godzinie stary podpierając się laską wstał z krzesła.

— Na mnie już czas, córki moje — powiedział z wyrazem smutku, pomimo wesołej twarzy — za rok przypomnicie sobie o mnie, gdy nie odwiedzę was tego dnia. A ja będą miał już wówczas to, czego mi trzeba: wieczny odpoczynek... Nie przekomarzajcie się ze mną ... Myślicie może, że nie mam ochoty odpocząć? Ale nim nadejdzie ta godzina, don Eugenio zawsze pozostanie wierny swojemu sklepowi na rynku. I kupcem pozostanie aż do śmierci!

Po tych słowach, podkreślonych uroczystym uderzeniem w pierś, staruszek wyszedł z salonu odprowadzany przez panie.

Tymczasem mamka odeszła, a Nelet w kuchni pomagał dziewczętom. Dom przygotowywał się do wielkiego bankietu. Wujek don Juan, ów nietowarzyski jeż, zgodził się nareszcie przyjść na obiad do siostry, więc trzeba go było odpowiednio przyjąć. Juanito miał pójść po wuja o dwunastej, a Rafael musiał solennie przyrzec matce, że będzie punktualny i siądzie przy stole dokładnie o pierwszej. Po obiedzie mieli się zjawić Andresito Cuadros i przyjaciel Rafaela.

Co pięć minut dzwonił teraz dzwonek u drzwi wejściowych. Przynoszono wizytówki z życzeniami, których cały stos leżał już na stoliku w korytarzu i obydwie siostry ciekawie je przeglądały.

O jedenastej znów wizyta. Przyszedł don Antonio Cuadros z małżonką, oboje ubrani jak na wielką uroczystość. Teresa miała czarną, jedwabną suknię z grubej, szeleszczącej materii, ciężką biżuterię z przewagą złota nad kamieniami, koronkową mantylę i palce jak zwykle zdobne w liczne, lecz tanie pierścionki. On ubrany był w żakiet, który przeżył już trzecią modę, czarne rękawiczki, cylinder z wąziutkim rondem, a przy kamizelce zwisał mu ciężki, złoty łańcuch. Sztywno i majestatycznie nosili te stroje, które po nieskończonej ilości przeróbek przetrwały od czasów wesela, a ukazywali się w nich jedynie przy takich okazjach, jak imieniny i pogrzeby.

Małżeństwo usadzono na sofie, w miejscu najzaszczytniejszym w całym salonie, a honor ten wywołał rumieniec dumy na twarzy byłej służącej.

— Tak to, tak, pani Manuelo — rzekł małżonek — w takim dniu jak dzisiejszy nie mogliśmy się wyrzec przyjemności złożenia pani należnej wizyty. Cieszymy się szczęściem waszej rodziny, gdyż — chociaż może i nie wypada o tym mówić — szanujemy i kochamy was wszystkich.

Gdy kupiec z walenckiego rynku układał wyszukane zdania przemowy, małżonka wpatrywała się w niego oczyma pełnymi naiwnego podziwu, jako w istotę wyższą. Konwersacja szła swoim trybem, a tymczasem co chwila dzwonił dzwonek u drzwi. Wizytówki z życzeniami nadchodziły ciągle, a seniora zostawiała je w przedpokoju, zadowolona, że wszyscy goście mogą je odczytywać.

Rodzina złożyła podziękowanie seniorowi Cuadros za nadesłany upominek.

— Niech państwo zostaną u nas na obiedzie. Przyjdzie także mój brat, Juan.

W ten sposób rozmowa zeszła na brata seniory. Kupiec nie potrafił wyrzec się przyjemności obmawiania bliźniego. Co za dziwak z tego don Juana. Nie uznaje ani teatru, ani żadnych rozrywek i choć jego majątek obliczają na sto tysięcy duros, on sam żyje jak mizantrop i sobek w tym swoim wielkim domu odziedziczonym po ojcu, a jedynym jego towarzystwem jest stara służąca. Przechadza się po opuszczonych warsztatach jak po cmentarzu. Ma swoje manie, a jedna z głównych — to głęboka wiara, że słabość podeszłego wieku można zwalczyć ruchliwością. Co dzień po południu ogląda roboty na nowym przedmieściu Ensanche, na szosach podziwia reformy wprowadzane przez magistrat. Robotnicy drogowi znają go tak dobrze, jak gdyby był przedsiębiorcą lub majstrem, a tak się przyzwyczaił do tej rozrywki, że jeśli mu jej zabraknie, wybiera się na dalekie spacery do odległych wsi. Chodzi krokiem regularnym jak mechanizm, w kwadratowym kapeluszu nasuniętym na brwi, w rozpiętym płaszczu, którego nie zdejmuje nawet latem, ściskając pod pachą starą trzcinową laskę jeszcze z młodych lat, o kościanej gałce okrągłej jak kula bilardowa.

Opowiadano sobie w sekrecie o drogocennych przedmiotach, które podobno przechowuje w swoich zakurzonych salonach. Nie brak go przy żadnej licytacji i kupuje dużo, a gdy zwraca się do niego pośrednik z propozycją kupna antyków lub stylowych mebli — oczywiście musi to być wyjątkowo tanie — zgadza się bez wahania, gdyż pieniędzy znajdzie się zawsze dość w jego ogromnym sekretarzu z zeszłego stulecia, który zajmuje całą szerokość alkowy i błyszczy z daleka drobniutką mozaiką zdobiącą trzy rzędy szufladek. O tym meblu mówiono w domu donii Manueli z wielkim respektem. Kto wie, co zawierał.

Kryły się tam podłużne kolczyki w kształcie winogron, naszpikowane diamentami starego szlifu, pierścienie z brylantami jak fasola, nie oszlifowane kamienie bezcennej wartości, misternie cyzelowane ozdoby — a wszystko zdobyte cierpliwością i spokojem, jako rezultat połowu przy zatapianiu wielkich fortun.

— Ma pan rację, Antonio. Mój brat jest dziwak, cudak, jakich mało: ma możność żyć spokojnie w gronie rodziny, a woli pędzić samotne życie w tym starym domu i liczyć swoje tysiące, do których jest tak przywiązany, jakby mógł je zabrać ze sobą do grobu. Ja na jego miejscu nie umiałabym żyć spokojnie... Podobno nocą zrywa się z łóżka na najmniejszy szelest i chwytając stare pistolety biega po całym domu; zresztą to nawet dziwne, że dotąd go nie okradziono. Jego skąpstwo wzbudza we mnie niesmak. Ale rodzeństwo powinno żyć w zgodzie, prawda? Dlatego przykro mi, że za plecami brat krytykuje moje obyczaje. Na szczęście mam wszystko, czego mi potrzeba, aby prowadzić przyjemne życie, i nie jestem zmuszona prosić o pomoc tego sknerę.

Do salonu weszli nowi goście. Była to sędzina i sędzianki, mama i trzy córki, przyjaciółki dziewcząt pani Manueli. Ojciec rodziny zmarł jako sędzia, co wystarczyło, aby cała rodzina donii Manueli, przeniknięta szacunkiem dla wielkości, nazywała te panie tytułem nieboszczyka zamiast nazwiskiem.

Państwu Cuadros bardzo pochlebiało nawiązywanie stosunków towarzyskich z przyjaciółmi donii Manueli, którą uważali za osobę z wyższych sfer. Teresa patrzyła na owe damy z szacunkiem byłej służącej i uśmiechała się błogo za każdym razem, gdy któraś z nich raczyła na nią spojrzeć.

Obydwie wdowy nie szczędziły sobie serdeczności. Donia Manuela, która cieszyła się dobrym zdrowiem, uważała za stosowne zwierzać się przyjaciółce ze swoich dolegliwości, co wydawało jej się dystyngowane i w dobrym tonie.

— Wiesz, kochana, że rzadko wychodzę, chłód i deszcz są dla mnie zabójcze. Tego roku nie widziałam jeszcze świątecznego jarmarku. A mam przecież powóz, którym można wyjeżdżać na miasto niezależnie od pogody.

Słowo „powóz" wymawiała donia Manuela ze specjalnym naciskiem, jak gdyby, jej zdaniem, przedmiot ten był szczytem dystynkcji i znakiem rozpoznawczym ludzi z wyższej sfery.

Dziewczęta rozmawiały między sobą o sukienkach, o tym, jak spędzały poprzedni dzień, i cały ten kącik salonu jak gdyby zapomniał o obecności małżonków Cuadros, którzy siedzieli na kanapie nieruchomo, wpatrzeni w czubki własnych butów, i najchętniej znikliby z oczu obecnych, aby nie przeszkadzać im w rozmowie. Jedynie tylko Amparo od czasu do czasu odwracała ku nim głowę i uśmiechała się. Wreszcie Cuadrosowie odeszli.

— To moi starzy przyjaciele — powiedziała donia Manuela do sędziny — poczciwi ludzie, ale prostacy. Winni nam są wdzięczność: mój pierwszy mąż bardzo Cuadrosa protegował.

Panie uważały za stosowne skończyć wizytę i wstały, a donia Manuela i dziewczęta odprowadziły je aż na schody, aby tam wymienić ostatnie pocałunki.

— Doprawdy, jest mi bardzo przykro, że panie nie chcą zostać u nas na obiedzie.

Gdy na ostatnich schodkach znikały treny eleganckich sukien, zadźwięczał suchy kaszel, tak dobrze znany domownikom. To wuj, któremu często zasychało w gardle, zapowiadał przybycie swoim zwykłym chrząkaniem, co, zdaniem donii Manueli, dawało mu zawsze czas do namysłu, gdy odpowiadał na zadane pytanie.

Czworograniasty kapelusz i fruwający paltocik, przypominający sutannę, sunęły wolniutko po schodach przy akompaniamencie stukania laski o każdy stopień.

— Dzień dobry, wuju!

Wreszcie patrzący z góry ujrzeli także i twarz don Juana ożywioną wymuszonym uśmieszkiem. Ubrany był uroczyście. Miał co prawda na sobie codzienne ubranie, ale jego wycięta kamizelka ukazywała wspaniały garnitur ogromnych, masywnych spinek ze starymi diamentami wielkiej wartości, a na palcu lśniły ciężkie pierścienie niezwykłej roboty, które przypominały pyszne sygnety dumnych markizów zeszłego stulecia.

— Czekałyście na mnie, córki? He, he... Widzicie, jaki jestem punktualny. Dwunasta.

Wyciągnął z kieszeni zegarek, prawdziwe rokokowe cacko, emaliowany, ze scenką mitologiczną, nasuwającą na myśl pasterskie zabawy w Wersalu. Za nim wchodził po schodach Juanito, starszy syn pani domu, z ogromnym bukietem kwiatów.

— Co za chłopak... Co za chłopak! ... — wyszeptała seniora, bez większego wzruszenia przyjmując objawy tej wyjątkowej synowskiej miłości, jaką Juanito okazywał matce przy każdej okazji.

Pozwoliła się pocałować, później przeszła do jadalni z bukietem, a że nie znalazła dla tej piramidy kwietnej wazonu odpowiedniej wielkości, wetknęła kwiaty pomiędzy dwa krzesła.

Siostrzenice nieledwie na rękach wniosły don Juana do salonu. Ach, wuju, ach, kochany wuju! Jedna odbierała od niego kapelusz, druga laskę, obydwie ściągały palto powstrzymując uśmiech na widok zniszczonego żakietu, który przy zbyt krótkich spodniach nadawał don Juanowi wygląd oskubanego ptaka.

Te biedne aniołki znały już życie. Stary wuj był nadzieją rodziny, przewidywanie schedy niby magnes przyciąga narzeczonych. Chociaż przykre usposobienie wuja i oszczędne podarunki nie zyskały mu sympatii panienek, to jednak uśmiechały się do niego i przymilały ku wielkiemu zadowoleniu mamy.

Mimo wszystko donia Manuela nie miała złudzeń. Wiedziała, że jej brat jest przywiązany tylko do Juanita, dzieci Pajaresa zaś traktuje zawsze z domieszką sarkazmu, aby tym więcej dokuczyć siostrze.

— Zostań w salonie, Juan, a ja pójdę do kuchni, żeby dopilnować obiadu. Dziewczynki, zajmijcie się wujem. Zobaczysz, jakie postępy zrobiła Conchita w muzyce.

Starsza siostra podniosła wieko pianina, białe klawisze błysnęły jak potworne zęby. Długie palce dziewczyny rozwarły się szeroko i pobiegły po klawiaturze szukając skomplikowanych akordów.

— A ty nie grasz? — spytał wuj Amparo.

— Nie, wuju. Nauczyciel powiada, że jestem zbyt roztrzepana i nie nadaję się do tego. Bo ja chciałabym umieć grać wszystko od razu, a widzę, że tak nie można, że trzeba się długo męczyć tymi ćwiczeniami i gamami, więc to mnie gniewa i mam ochotę kopnąć to całe pianino.

Kapryśne dziecko mówiło zirytowanym głosikiem i zaciskało piąstki.

— Ponieważ nie mogę być pianistką — ciągnęła Amparito łagodniejszym tonem — uczę się śpiewu. Mama powiada, że zawsze trzeba umieć coś takiego, żeby w towarzystwie nie być jak głupia. Niedawno śpiewałam na przyjęciu u sędziny ... Zaraz wujowi zaśpiewam.

Tymczasem donia Manuela wypchnęła Juanita z jadalni. Ten chłopak zdradzał swoje pochodzenie: co za prostak! Największą przyjemnością jest dla niego rozprawianie ze służącymi.

— Juanito, mój kochany, zostaw Visantetę w spokoju, ona musi nakryć do stołu. Idź do salonu. Wuj będzie się gniewał, że zapominasz o jego obecności.

On by miał zapomnieć o wuju? Na takie przypuszczenie pomknął jak strzała do salonu. Visanteta tymczasem rozpostarła na stole wspaniały, adamaszkowy obrus śnieżnej białości. Stół był modny, seryjnej, maszynowej roboty; jego ciemna politura imitowała dąb.

— Wszystko gotowe, Visanteto?

— Gotowe, seniora. Nelet pilnuje kapłona, żeby się nie spalił, i ma go jeszcze raz odwrócić. Adela przyprawia gulasz. Seniora zawoła, kiedy mam wnieść zupę.

Tak rozmawiała z panią służąca Visanteta, z szelestem nakrochmalonych spódnic i białego fartuszka biegając od kredensu do stołu, ustawiając srebro i porcelanowe wazony z kwiatami, srebrne błyszczące miski, rżnięte karafki z wodą i winem i smukłe kieliszki z cieniutkiego kryształu na błękitnej nóżce, tak przejrzyste, że nie rzucały cienia na obrus.

Owa Visantetą, dziewczyna o wiejskim wyglądzie, miewała często zmarszczone czoło, mówiła niewiele i niechętnie, ale była to służąca, jakich mało, i na swoją miesięczną pensję pracowała rzetelnie. Potrafiła sama przygotować wielki obiad dla gości, potrafiła także nakryć stół tak, jak w restauracji. Kunsztu tego nauczyła się w służbie u angielskiej rodziny.

Tony muzyki dobiegały z salonu aż tutaj. Amparo zabawiała wuja śpiewem i jej cieniutki głosik, słaby i rwący się jak pajęczyna, wyciągał melancholijne żale po włosku:

Quando le rondinelle il nido fanno,
quando di nuova flor s'orna il terreno.

Wuj bawił się świetnie, wpatrzony w siostrzenicę śpiewającą z wniebowziętą twarzyczką te smętne okropieństwa. Vorrei morire! — powtarzała dziewczyna tonem rozpaczy, wysilając cienki głosik wibrujący wraz z trelami pianina. Dobry aperitif przed obiadem!

Donia Manuela rozstrojona muzyką, której nie rozumiała, mówiła do Visantety: — Dziś będziesz miała dużo roboty. Wolałabym doprawdy zamówić jak zwykle kilka dań w restauracji, ale zaprosiłam mego brata i ten sknera zamęczyłby mnie wyrzutami, że trwonię pieniądze. Dlatego zadysponowałam domowy obiad. Ciekawa jestem, czy mimo to znajdzie jakiś powód do narzekania.

Spojrzenie donii Manueli śledziło ręce Visantety. Dziewczyna zręczna była nad podziw. Brała każdą z adamaszkowych serwetek wyprasowanych na sztywno i składała je fantazyjnie z szybkością żonglera. Ustawiała potem wszystkie na talerzach złożone w formie mitry, łódki, czepka czy kwiatu i na zakończenie wkładała do zagięcia malutki bukiecik.

Seniora była dumna. Ona jedna miała służącą, która potrafiła przybrać stół z prawdziwym smakiem.

Visanteta, nieczuła na pełne wdzięczności spojrzenia pani domu, odpowiadała półgębkiem, nie przerywając pracy. Otworzyła kredens i ustawiała na stole przekąski na zielonych porcelanowych półmiskach w kształcie liści: korniszony w occie, szare oliwki z kaparkami, srebrzyste sardynki z Nantes, cieniutko pokrajane, prawie przezroczyste plasterki kiełbasy i jaskrawo czerwone, świeże rzodkiewki ze sztywnymi, zielonymi pióropuszami listków.

Stół wyglądał apetycznie. Zbyt ładnie nawet jak na dziwactwa zaproszonego. Dlatego donia Manuela żaliła się przed Visantetą:

— Nie dziw się zbytnio moim zarządzeniom, ale brat byłby zdolny odnieść się z niechęcią do jedzenia, gdyby zobaczył tu coś, co on nazywa zbytkiem. Wystarczy tego, co jest na stole. Wyjmij tylko z szuflady srebrne nakrycia. Z tych starych, naturalnie... Nie omyl się czasem. Kiedy podasz rybę, możesz wziąć srebrną łopatkę, ale nic więcej. Mógłby nam zrobić awanturę, gdyby zobaczył, co chowamy dla lepszych gości.

Obok talerzy pojawiły się nakrycia wspaniałej, antycznej roboty, odziedziczone po Zakonniku.

Wszystko dotąd szło dobrze. Teraz Visanteta wykańczała w kuchni obiad, a pani w salonie gorliwie zabawiała don Juana, ten postrach rodziny, aby przygotować grunt dla czegoś, z czym postanowiła wystąpić podczas deseru.

Pianino ciągle grało, ale teraz już nie tony sentymentalnych pieśni dobiegały z salonu, lecz arie włoskiej opery.

Come una damicella
mi trovare piu bella ...

U progu salonu donia Manuela rzuciła okiem na Juanita, który wpatrywał się w wuja, ów zaś stał patrząc w górę, jak gdyby z nudów liczył złocone kwiatki na tapecie.

— Dosyć, dziewczynki, tych smutnych piosenek, zaśpiewajcie wujowi coś wesołego.

Don Juan uczynił nieokreślony ruch ręką, który mógł oznaczać, że jest mu absolutnie wszystko jedno i że nie warto się fatygować.

— Ależ, mamusiu — odpowiedziała Amparo — przecież my śpiewałyśmy arię ze Skarbów, a to jest bardzo piękna aria...

— Daj już spokój arii. Zaśpiewaj coś wesołego. Może Duet Afrykański, który się tak podobał na wieczorku u sędziny.

— Dobrze — zawołała hałaśliwie Concha — niech będzie Duet, chociaż on już jest taki pospolity, że nawet pianole tę melodię rzępolą.

— Nic nie szkodzi. Wuj nie chodzi do teatru, więc będzie mu przyjemnie tego posłuchać.

Don Juan powtórzył swój wyrazisty gest. Co mu tam za różnica! Znów zaczął się wpatrywać w sufit i ziewając od czasu do czasu, nerwowo trząsł prawą nogą.

... Od urodzenia byłam malutka,
ale zawsze bardzo żwawa...

Niech będzie i tak. Ale mimo zwierzeń o swoim urodzeniu czynionych cieniutkim głosikiem przez pikantną Amparito, wuj don Juan, człowiek potwornie nudny i prostacki, nie dał się wzruszyć pieśni, może dlatego, że wiedział lepiej niż ona sama, jaka była Amparito od urodzenia. Zresztą z równą obojętnością odniósł się do piosenki mówiącej o tym, że „most ma sześć przęseł", a ona „tylko dwoje oczu . .."

Inna sprawa interesowała go w tej chwili znacznie więcej; z niecierpliwości aż przesiadał się z krzesła na krzesło. Wreszcie wyciągnął piękny cyzelowany zegarek z ubiegłego wieku i przerywając śpiewaczce spytał donii Manueli:

— Wszystko bardzo pięknie, ale o której wy jadacie obiad?

— Wtedy, kiedy wraca Rafaelito. O pierwszej.

— Ale patrzaj, już jest pierwsza. Przyznam ci się, że jadam zwykle o dwunastej, i to już wielkie poświęcenie z mojej strony, że czekam całą godzinę. Nieregularny tryb życia niszczy żołądek, a w moim wieku to się równa przywoływaniu śmierci.

— Boże drogi, nie gniewaj się przecież... Dziewczynki, dosyć muzyki. Do stołu.

Śliczny taniec sewilski utknął w połowie taktu i dziewczynki weszły do jadalni za wujem, który przystanął w progu i patrząc na stół z uśmiechem powiedział:

— Manuelo, wiesz, że twój stół wygląda bardzo obiecująco. Zresztą zawsze byłaś wyjątkowo pomysłowa w tych sprawach.

Ale seniora, strapiona nieobecnością syna, nie odpowiedziała na uwagę brata.

— Ach, ten Rafaelito ... Już kwadrans po pierwszej, a on nie przychodzi. Trzeba będzie zacząć bez niego ... Visanteta, zupę!

Zasiedli do stołu. Don Juan na prezydialnym miejscu, siostrzenice z obu stron; naprzeciwko donia Manuela, po jej prawicy Juanito, a z lewej strony stało puste krzesło Rafaela. Waza z dymiącą zupą zajęła środek stołu. W oka mgnieniu napełniły się talerze. Cudowna zupa! Po jej powierzchni pływały wielkie oka tłuszczu, a pośród delikatnych grzanek, przesyconych treściwym płynem, przemykały podróbki z kury, młodziutkie żółtka koloru bursztynu i czarniawe wątróbki rozpływające się w ustach. Wszyscy jedli z apetytem, a szczególnie don Juan, który przy swoim skąpstwie nie dogadzał sobie zbytnio na codzień, ale za to w cudzym domu był obżartuchem co się zowie.

Gdy kończyli zupę, wszedł Rafaelito spocony i zdyszany, jak gdyby się bardzo śpieszył, aby przybyć na czas.

— To o tej porze się przychodzi! — powiedziała mama marszcząc brwi.

Rafael była to istota niepozorna, a pretensjonalna. Chudy i wynędzniały, lśniące od pomady włosy przedzielone miał na dwie równe części od czoła do kurku. Ogromny nos, sterczące w górą wąsiki i baczki nadawały mu wygląd taniego elegancika, a pod brodą spomiędzy modnych wyłogów kołnierzyka „a la ptaszek" wystawała, niby ozdoba jego rachitycznej młodości, obrzydliwa narośl, zwana jabłkiem Adama. W ruchach i słowach tego chłopca była jakaś ospałość człowieka zmęczonego życiem, który w dwudziestej drugiej wiośnie niczego nowego już od świata nie oczekuje. Patrzył na rozmówców z zuchwałym natręctwem, a gdy ich słuchał, przybierał minę protekcjonalną i wzgardliwą. Do pewnego stopnia udawało mu się tyranizować dom i uważał za swój przywilej psucie krwi wujowi Juanowi za każdym razem, gdy go spotkał.

Już od trzech lat był na drugim kursie medycyny. Bohaterskiej tej decyzji dotąd nie żałował, a tak kochał pracę, że jeśli w ciągu dnia nie zaszedł do kawiarni, żeby rozprawiać o głupstwach, to dlatego, że ten dzień z wielką częścią nocy spędzał w swoim kółku na przyjęciu, gdzie rżnął w karty i przegrywał pesety, aby nikt nie mówił, że w Hiszpanii wszystko upada, nawet szanowne kółka hazardzistów.

Poza tym był to czarujący chłopiec, a gdyby ktoś miał co do tego wątpliwości, wystarczyło spytać mamy. Któż z większym szykiem nosił reglanowy płaszcz, szeroki jak worek? Któż latem równie ślicznie wyglądał w ubraniu z jasnej flaneli i słomkowym kapeluszu? Kto potrafił kłaniać się z większym wdziękiem, odrzucając przy tym do tyłu głowę i wysuwając prawą nogę? Rafaelito i tylko Rafaelito, mogły o tym zaświadczyć wszystkie mamine przyjaciółki, które w jej obecności nie przestawały wynosić pod niebiosy wrodzonej elegancji tego chłopaka.

Co do nauki... to miał jeszcze dość czasu przed sobą. W tej chwili był to dystyngowany młodzieniec, wysoko ustosunkowany, a jeśli chodzi o wiedzę, to coś jednak umiał, bo ledwie zaczynała się rozmowa o toreadorach lub mistrzach piłki, potrafił zadziwić całe towarzystwo. Pod jego czaszką o wysokim czole zdobnym w dwa błyszczące kosmyki kryło się tyle, ile kryło się pod ramionami modnej marynarki, gdzie podkładki z waty wyrównywały sterczące obojczyki.

Rafael wszedł do salonu, przywitał wuja ze sztuczną swobodą, udając, że nie widzi sarkastycznego uśmieszku starego, oraz wytłumaczył swe spóźnienie przed mamą. Chciał przyjść wcześniej, ale spotkał znajomych na jarmarku. Spacer był piękny, widział dużo wspaniałych modnych kostiumów, a przede wszystkim płaszczy. Zdawał dokładną relację, był niby żywy żurnal mód dla sióstr, które słuchały go bez zmrużenia powiek, mama zaś pogrążyła się w zachwycie dla obserwacyjnego talentu syna i dowcipu, z jakim wykpiwał defekty budowy oglądanych osób. Był on żywym portretem swego ojca.

Rafael połknął błyskawicznie zupę, doganiając resztę towarzystwa przy drugim daniu podanym ozdobnie na wielkich półmiskach, w obłokach balsamicznych aromatów, które przeciskając się aż do samego żołądka pobudzały i odświeżały apetyt. Na jednym półmisku spoczywały żółtawe kartofle z dobrze wygotowaną cieciorzycą, która w pęknięciach skórki ukazywała różowy miąższ, kapusta topniejąca w ustach jak masło i delikatne, białe pietruszki o gorzkawym zapachu. Na drugim wielkie płaty cielęciny o włóknistym mięsie leżały omyte błyszczącym sosem, gorący boczek drżał jak biała galareta, zawartość krwawych kiszek przeglądała przez cienką błonkę, a krzycząco czerwony serdelek, niby demagogiczny mówca, oblewał wszystko czerwonym sosem.

Wszyscy milczeli, słychać było jedynie szelest poruszających się szczęk. Żuli i połykali: widelce pustoszyły talerze. Znikały pokrajane bułki, opróżniały się z przekąsek półmiski, a kieliszki napełniały się winem rzucając na biały obrus purpurowe, niespokojne refleksy.

Don Juan żuł głośno i z trudem, pracował bezzębnymi szczękami jak stara koza, a na jedzące dzieci, a zwłaszcza na Juanita, patrzył z zadowoleniem.

Niech sobie ludzie mówią, co chcą, a on, don Juan Fora, właściciel majątku i wolny od pracy człowiek, nie zmieni zdania, że najlepsza jest domowa kuchnia i najlepiej jest jadać w rodzinie. Jak te bachory pałaszują, Boże złoty Gdyby byli w restauracji, staliby się przedmiotem krytyki. Restaurator krzywiłby się, gdyby pochłaniali tak bez reszty to, co im podawano, dziewczęta jadłyby mało, aby się wydać interesujące, on sam zaś byłby skrępowany na myśl, że ktoś może zadrwić z jego śmiesznego żucia.

Tutaj byli u siebie i mogli się najeść do syta tym wszystkim, co wnoszono na stół, bez obawy, że sąsiedzi będą zachodzili w głowę, jak oni sobie dają radę z pieniędzmi przy takim sposobie życia. Najlepiej człowiekowi w domu, te głupie światowe mody tylko krępują... O! pieczona kura. Kto ją podzieli? Juanito.

Poczciwy chłopak, posłuszny woli wuja, wstał, aby ogromnym widelcem i specjalnie naostrzonym nożem zabrać się niezręcznie do krajania mięsa. Donia Manuela spojrzała na niego karcąco. Co za niezdara!

Widząc, że siostrzeńcowi jest przykro, don Juan odezwał się:

— Niech już tak będzie, na drugi raz pokrajesz lepiej ... i tak zjemy.

Podzielono kurę. Tutaj tłusta pierś, tam chrząstkowata szyja, miękkie udka i ociekający tłuszczem kuper, który wysysała donia Manuela delektując się jak łakoma kotka.

Stołownicy się ożywili. Mówili teraz wszyscy na raz. Nawet don Juan się rozweselił i patrzył na każdego z członków rodziny z takim wyrazem serdeczności w twarzy, jak gdyby nie pamiętał, które z młodzieży jest dzieckiem antypatycznego Pajaresa, i zapomniał, że jego siostra była utracjuszką.

Na Boga, teraz przydałyby się jeszcze ze dwa kieliszeczki wina, aby godnie towarzyszyły kurze w drodze do żołądka. Kieliszki napełniały się raz po raz i znów zaczęła krążyć wielka brzuchata butelka wina z piwnicy Escolapios, butla przedziwnego czerwonego produktu nizin Cuarte, który głaskał podniebienie, a gdy znalazł się w środku, to, podstępny zdrajca, palił człowieka jak sto diabłów. Dziewczęta stroiły miny przy piciu, ale wujek zagrzewał je do dalszych kieliszków i bił brawo. Nigdy jeszcze nie widziały starego wuja w tak wesołym nastroju, więc aby go nie drażnić, piły wino małymi łykami.

Nelet z powagą wytwornego maitre d'hótel, bardzo uważny, odkąd przyszło mu obsługiwać przy stole wuja milionera, przyniósł z kuchni specjalność tego domu, majstersztyk Visantety — rybę w majonezie, którą przyjęto owacjami.

— Ależ, proszę państwa! Czegoś takiego nie dostanie się nawet w najwykwintniejszej restauracji! — pochwalił Rafael — brawo, kucharka!

Don Juan uznał, że wykrzykniki te są w złym guście, ale sam również ocenił wytworność dania.

Była to ryba zwana merluzą, wagi trzech funtów i wyglądała jak z błyszczącego ołowiu. Brzuch omywał obfity sos, w pyszczek zatknięto jej pęk świesiļej sałaty, a wokoło ogona leżały pokrajane rzodkiewki, ułożone w kształcie róż. Girlanda z plasterków twardego jajka otaczała półmisek; na żółtawej powłoce, pokrywającej apetyczne danie, trzy szeregi oliwek i kaparów oznaczały kontury grzbietu i ości. Don Juan ze srebrną łopatką w ręce spoglądał na to cudo. Naprawdę, aż szkoda niszczyć takie dzieło sztuki! Ale było ono przeznaczone do jedzenia i po chwili bielutkie płaty ryby znalazły się na talerzach, pomieszane z artystycznymi ozdobami.

— Skończyliśmy z biedną rybką, więc popijmy na tę intencję.

Wujek stawał się z minuty na minutę weselszy. Zwykła jego mina, kwaśna i lodowata, wydawała się w tej chwili siostrzenicom zjawą senną, na zawsze zapomnianą. Dobrotliwy uśmiech nie schodził teraz z jego mocno zarumienionej twarzy i don Juan coraz to nieznacznie rozluźniał pasek, aby zrobić miejsce temu, co jeszcze miało przyjść.

Następne lekkie danie było już wybitnie narodową potrawą: mostek wieprzowy i nadziewana kiszka, zaprawiona zieloną papryką i pomidorami; danie to umiała przyrządzać Visanteta w sobie tylko znany sposób z takim smacznym sosem, że wszyscy do sucha czyścili talerze kawałkiem chleba.

Don Juan i jego ulubiony siostrzeniec zabrali się do jedzenia z nowym apetytem, ale donia Manuela zaledwie tknęła swojej porcji. Rafaelito zapalił papierosa, co zirytowało wuja, gdyż nie znosił takich przerw w procesie trawienia.

Panienki wyszły na chwilę do swego pokoju: musiały rozluźnić gorsety. Fiszbiny bowiem, mocno już powyginane, groziły pęknięciem pod ciśnieniem napęczniałych brzuszków. Gdy dziewczęta przechodziły obok balkonowego okna, owiał je przeciskający się przez szpary chłód. Na dworze padał deszcz, ludzie człapali po błocie, skuleni pod parasolami. Jak przyjemnie było teraz w ciepłej jadalni przy suto zastawionym stole! Trzeba przyznać, że Pan Bóg jest dobry i zsyła szczęśliwe chwile tym, którzy mają swój dom i swoją kucharkę.

Gdy dziewczęta wróciły do jadalni, Nelet uroczyście wnosił główną atrakcję obiadu: wspaniałego pieczonego kapłona, który leżał na półmisku brzuchem do góry, z mięsistą piersią pod kruchą, przyrumienioną skórką, nasyconą złocistym masłem. Don Juan wpatrywał się w niego rozanielonym spojrzeniem. Szkoda pięknego okazu, aby go pokiereszował ten niezgrabiasz, Juanito. Przecież Rafael, jako student medycyny, powinien dać sobie z tym radę.

Dziewczęta zapiszczały na znak protestu, bo przypomniały sobie te wszystkie obrzydliwości, jakimi je straszył opisując pracę w prosektorium.

— Nie ruszaj tego, Rafael! Jeżeli on pokraje, to my nie będziemy mogły tknąć kapłona .. .

Takie obrzydzenie potrafił wywołać w siostrach. Gdyby przynajmniej ten „honorowy" student wysłuchał więcej niż sześć wykładów anatomii!... Wreszcie sam wuj zdecydował się pokrajać kapłona, gdyż w starokawalerskim życiu człowiek uczy się wszystkiego ... To mi zdrowe apetyty! Każdy wyznawał, że się najadł i przejadł, ale kapłon był taki smaczny, mięso tak kruche i soczyste, złocista skórka tak chrupała w zębach, że wreszcie wszyscy wyciągnęli ręce po swoje porcje i dokładnie obgryzłszy mięso, zabrali się do wysysania kości. Wuj dokazywał cudów,

— Juan, weź ten kawałek — namawiała go siostra — to jest najlepsze.

— Pij, nie żałuj sobie, przecież dziś moje imieniny, masz być wesoły.

Dziewczęta naśladowały matkę, więc co chwila rozlegały się słowa: „wuju, proszę jeszcze trochę, wuju, może wuj co zje albo wypije...", a wuj, coraz bardziej purpurowy i coraz weselszy, połykał wszystko, co znajdował na talerzu, i wypróżniał kieliszek za kieliszkiem.

Wreszcie przyszła kolej deserów. Melony krajane w plastry, gruszki i jabłka, orzechy laskowe i włoskie. U wuja wszystko to nie miało zbyt wielkiego powodzenia: ograniczył się do paru kęsów owocu, jaki mu podsunął Juanito.

Potem wniesiono klasyczną sopada, czyli kopiastą salaterkę kremu z zatkniętymi weń drobnymi biszkoptami. Był to najlepszy przysmak dla ludzi bezzębnych. Juan rozkoszował się kremem, ale mimo wszystko entuzjastycznie przyjął pojawienie się turronu z Jijona i bez. Tego rodzaju smakołyki bardzo odpowiadały don Juanowi, gdyż były mięciutkie i spływały bez trudu wprost do żołądka. Mając usta pełne piankowatej masy, rozmawiał z siostrzenicami, których wesołość wzrastała, i bez oporu przyjmował niezwykłą troskliwość siostry i jej zabiegi, aby go zadowolić. Teraz kazał zdjąć ze stołu wino z klasztoru Escolapios, bo nie pasuje do deseru, i z wielkim entuzjazmem powitał zjawienie się likierów różnorodnych marek, w małych i dużych butelkach.

Przesuwały się po stole rżnięte, kryształowe kieliszki, różowe jak kwiaty, już to pełne, już to opróżnione. Humory stawały się coraz lepsze. Ciepłe opary jedzenia, ciepło ciał w pierwszej fazie trawienia, przyśpieszone oddechy — wszystko to zdawało się ogrzewać powietrze. Na twarzach wykwitły rumieńce i chociaż na ulicy padał deszcz i przechodnie dmuchali w ręce z chłodu, tutaj można było się spocić. Donia Manuela z zaczerwienionym końcem majestatycznego nosa przypominała indyczkę, a zwilgotniałe od potu czoło wycierała serwetką.

— Przechodzimy do salonu — oświadczyła — tam nam podadzą kawę.

Wuj wolał zostać przy stole. Przecież kawa należy do obiadu, po co w takim razie ruszać się z miejsca? Ale siostra uważała ten szczegół za wyraz wykwintu, więc don Juan musiał się pogodzić z piciem kawy w salonie i opuścił jadalnię przekomarzając się z siostrzenicami, jak gdyby był w ich wieku.

Bóg mu świadkiem, że nie jest pijany, jednak nikt nie może zaprzeczyć, że jest nieco zbyt wesoły, a to z winy tych roztrzepanych smarkul, siostry i siostrzeńców. Wszyscy byli zadowoleni. Na miękkich fotelach w salonie czuli się jak w niebie i siedzieli rozparci, wypinając pełne brzuchy, w których na ogniu trawiennego procesu gotowało się jak w garnkach. Mózgi przesłaniała delikatna mgiełka, która opadała aż na oczy i tu przyjmowała bladoróżowy odcień.

Don Juan klepał się czule po brzuchu. Dzisiejsze szaleństwo może go później kosztować przykre zaburzenia żołądkowe, a nawet cały tydzień kuracji środkami przeczyszczającymi, ale — do diabła ze skrupułami! Dzisiaj ma ochotę pohulać i nikt mu tego zabronić nie może... Tak, dzisiaj jest hulaką i śmieje się ze wszystkiego. Na dowód tego zapalił wielkie cygaro, jakim go poczęstował Rafael, mimo że dym wzmagał jego chroniczny kaszel.

Przyniesiono kawę. Podawała ją Adela, niebrzydka, ale afektowana dziewczyna, która naśladowała swoje seniority w sposobie uczesania i robiła miny zrujnowanej arystokratki.

Don Juan zmienił przedmiot obserwacji. Z serwisu ze starej porcelany, który porównywał w myśli ze swoim własnym, piękniejszym, przeniósł wzrok na usługującą dziewczynę. Nie, niewątpliwie coś z nim jest dziś nie w porządku. Bo patrzcie państwo! Człowiekowi w tym wieku i podobnego usposobienia nagle przychodzi do głowy, że znacznie przyjemniej byłoby mieć do posług taką dziewczynę niż starą Vicentę... No, dawajcie wina chartreuse, ono użycza ognia fałszywej młodości i każe myśleć o szaleństwach... „A pijże wreszcie kawę, stary lubieżniku!..." i jednym haustem wypił całą filiżankę.

Zadzwoniono u drzwi wejściowych.

— To Roberto — powiedziała Concha.

— A może Andresito — zawołała Amparo — przyrzekł Juanowi, że przyjdzie na kawę.

Młodzieńcy spotkali się właśnie na schodach i zjawili się w salonie razem.

Roberto del Campo był najbliższym przyjacielem Rafaela a zarazem wyrocznią w sprawach tyczących savoir vivre'u i dobrego smaku. Był to młodzieniec wytworny, syn znacznej, zrujnowanej rodziny, jeden z tych złotych młodzieńców do niczego niezdatnych i szkodliwych dla otoczenia, jacy pojawiają się nagle w rodzinach mieszczańskich po dwóch, trzech pokoleniach żyjących w dobrobycie lub bogactwie. Swoimi szaleństwami i hulaszczym trybem życia stają się jakby narzędziem kary, jaka spotyka rodziców za egoizm i krwiożerczy wyzysk uprawiany przez przodków. Był to piękniś o smagłej cerze, orlim nosie i czarnej błyszczącej bródce; jego bardzo męska uroda, zuchwała i wyzywająca, uderzała energią. Miał twarz, jaką można spotkać często pośród koczujących szczepów cygańskich. W jego chodzie i ubiorze uderzał styl flamenco — rodzaj ludowej, wyzywającej elegancji — a przy tym był w nim też i polor zimnej mieszczańskiej układności. Staranne wychowanie domowe łączyło się w nim z obyczajami, jakich nabrał szukając łatwych przygód i prowadząc bezsensowny tryb życia. Ubrany jak paniczyk, miał w sobie coś z Cygana; gdy się przebierał za łobuza, wszyscy poznawali w nim panicza. Była to istota o podwójnym obliczu: wahał się między przyzwoitością a łajdactwem.

Jego przyjaciele opowiadali, że miał silny wpływ na kobiety. Dziewczęta z przedmieść patrzyły w niego jak w obraz i wyobrażały sobie, jakie też on spustoszenie czyni pośród seniorit; senioraty zaś uważały go za istotę niezwykłą, za rodzaj donżuana, nieodpartego zdobywcy serc. Przy tej okazji przypominały sobie wszystkie romansowe historyjki: o tym jak to uliczne śpiewaczki, zakochane bez wzajemności i szukające śmierci, połykały całe pudełka zapałek, a urocze sprzedawczynie z wędliniarni porzucały mężów, aby pójść za pięknym kochankiem.

W domu donii Manueli Roberto spotykał się z bardzo dobrym przyjęciem, zwłaszcza ze strony Conchity. Był to młodzieniec ustosunkowany, chociaż bez większego majątku, gdyż znaczna część spadku po rodzicach przeszła w szpony lichwiarzy lub leżała w lombardach, co nie przeszkadzało jednak, że mógł być uważany za rozsądną partię dla panienki średniozamożnej. Dzięki temu małżeństwu jego żona, uwieszona u mężowskiego ramienia, zyskałaby dostęp do zamkniętego klanu, który panny Pajares uważały za raj arystokracji.

Obok tego pięknego okazu burżuazji bliskiej upadku Andresito Cuadros, syn właściciela sklepu „Pod Trzema Różami", robił wrażenie jeszcze mniejszego, niż był. Jak gdyby spłaszczony, jaskrawo odbijał od kolegi żółtawą cerą chudej twarzy, jaką miewają chłopcy w okresie raptownego wzrostu. Miał on charakterystyczny wygląd jedynaków, wydawał się postarzały przez zbytnią i przesadną troskliwość rodziców, którzy nie pozwalali mu nabrać sił. Był synem kupca, wyemancypowanego subiekta, którego ambicją było, aby syn skończył wyższe studia. Wykształcony i zarozumiały, trochę zepsuty wyjątkowym powodzeniem w nauce i tym, że w domu słuchano go jak wyroczni, chłopak dziwił się, iż poza domem nikt nie składa mu hołdów, do których przywykł. Wprawiało go to w onieśmielenie, tak że wielu uważało go za głupca.

Nowoprzybyli najpierw pozdrowili panią domu, w stereotypowych słowach składając życzenia szczęścia, po czym usiedli obok zarumienionych i uradowanych panienek. Rafael zawołał w drzwiach salonu, aby przyniesiono kawę dla dwojga spóźnionych przyjaciół, a Juanito z braku innego zajęcia bawił się z ruchliwą Miss, która przy każdym podskoku dzwoniła uwieszonymi u obroży brzękadełkami. Rozparty w fotelu don Juan, z wygasłym cygarem w ustach i coraz czerwieńszym nosem, uśmiechał się błogo. Siostra nie odstępowała go ani na krok, zasypywała uprzejmościami i zdołała nawet namówić do wypicia kieliszka koniaku.

Visanteta podawała właśnie kawę dla nowoprzybyłych, gdy pani domu przywołała ją do siebie.

— Powiedz Adeli i Neletowi, aby tu weszli.

Służba kuchenna, jak chór z operetki, ustawiła się w komplecie przed fotelem seniory. Cała trójka na znak zadowolenia rzucała sobie porozumiewawcze uśmiechy.

Była to doroczna ceremonia. Zawsze tego dnia seniora dawała podarunki służbie. Z teatralnym majestatem donia Manuela wręczyła każdemu z nich po jednym duro, prócz tego Visanteta otrzymała jedwabną chusteczkę — dowód, że pani ocenia należycie jej kulinarne zdolności. Dopiero teraz rozpogodziło się czoło dziewczyny w ciągu dnia zmarszczone i zatroskane; cała trójka wyszła w pośpiechu, uszczęśliwiona prezentami, i aż z daleka słychać było ich radosne przytupywania i podskoki.

Ta scena przytłumiła nieco szeroki uśmiech don Juana. Doprawdy jego siostra jest szalona, zachowuje się, jak gdyby nienawidziła pieniędzy. Patrzcie państwo, wyrzuca z kieszeni trzy duros, nie wiadomo na co! Czy nie mogła im dać trzech peset?!

Ale wzmożony proces trawienia po tak obfitym posiłku nie pozwolił mu na jaskrawsze wyrazy oburzenia, słuchał więc uprzejmie słów siostry, która nachylona nad nim oparła się rękoma o fotel i mówiła pieszczotliwie jak dziewczątko:

— Tak, mój Juanie, trzeba umieć postępować z ludźmi, bo inaczej służba zamiast mieć respekt dla chlebodawcy, obgaduje go przed wszystkimi. Rozumiem, że uważasz za niesłuszne dawanie po całym duro każdemu służącemu, zresztą i ja tak myślę. Jednak, mój kochany, trzeba szanować obyczaje, a tak to już jest, że jeśli się żyje zbyt oszczędnie, ludzie podejrzewają, że się straciło majątek, a kto mógłby być zadowolony z takiego przypuszczenia? Jak sądzisz, Juanie?

W tej chwili zgadzał się na wszystko, czego od niego chciała, byle tylko pozwoliła mu spokojnie siedzieć i trawić. Pokiwał więc tylko głową na znak potwierdzenia.

Donia Manuela zapałała się, mówiła coraz prędzej. Przecież nie jest utracjuszką, mimo że, jak Juanowi wiadomo, wpadła kiedyś w ciężkie kłopoty. Potrafi jednak ocenić wartość jednego duro. Ale należy pamiętać o własnej godności i o tym, że trzeba podtrzymywać honor domu, zwłaszcza teraz, kiedy córki są na wydaniu. Bo ty wcale nie wiesz, drogi mój Juanito, ile to przysparza dodatkowych kłopotów, ile to wymaga poświęceń! Ale co się stało Juanowi? Czyżby trawienie nie odbywało się normalnie? Z jego twarzy znikł zadowolony uśmiech, przymknięte z wyrazem błogości oczy otwarły się i łyskały złowrogo białkami. Przy tym poruszył się gwałtownie w fotelu, jak gdyby naraz ukłuły go jakieś ukryte szpilki. Cóż, wola Boska! On sarn też miał dosyć kłopotów i też bywał zmuszony do poświęceń. Takie już jest życie. I próbował drzemać dalej, jak gdyby ta rozmowa bardzo mało go interesowała.

Ale siostra nie zamilkła. Przecież ona już tak oszczędza, odmawia sobie wszystkiego, byle tylko zachować pozory zamożności do czasu, aż dziewczęta zrobią dobre partie, ale bywa tak, że człowiek spotyka się z trudnościami nie do przezwyciężenia i nie wie, jak z nich wybrnąć.

— Ale, co ty, Juanie, śpisz, nie słuchasz mnie?

Głuchy pomruk dał znać donii Manueli, że brat jej słucha, mimo że oczy ma zamknięte. Więc mówiła dalej.

Właśnie teraz znalazła się w trudnej sytuacji: z pieniędzy otrzymanych od dzierżawców spłaciła niektóre dawne długi i — ponieważ zima pociąga za sobą dodatkowe wydatki — gwałtownie potrzebuje teraz ośmiu tysięcy realów. A że w rodzinie załagodziły się dawne niesnaski, więc ze swoimi kłopotami zwraca się oczywiście do najbliższych. A któż jest jej najbliższą rodziną? Brat i nikt, tylko brat. Jej kochany Juan, do którego zawsze była tak czule przywiązana i którego mądrych rad zawsze słuchała.

— Ty mnie nie opuścisz w potrzebie, prawda, Juan? Ty mi pożyczysz tę sumę, a ja ci ją na pewno oddam na świętego Jana, jak tylko zapłacą mi inni dzierżawcy. Zgadzasz się? ...

On się ma na to zgodzić! Trzeba było widzieć, w jaki humor wpadł nagle don Juan, któremu zakłócono spokojne trawienie.

— Nieszczęśliwa, skąd ja mam wziąć dla ciebie osiem tysięcy realów?! Ty sobie pewnie wyobrażasz, że przechowuję w domu co najmniej złoto w sztabach czy co?

Nie, donia Manuela tak nie myśli. Cóż, przecież osiem tysięcy realów to nie jest znowu taki pieniądz, który by mógł kogoś zrujnować. Zresztą przyrzeka zwrócić dług na świętego Jana, a że w tej chwili brat uśmiechnął się sardonicznie, więc położyła rękę na wyniosłej piersi i przysięgła uroczyście, że odda.

— A jeśli nawet nie masz w tej chwili ośmiu tysięcy realów (w co zresztą bardzo wątpię), to też nie szkodzi, Juanito kochany. Podżyruj mi tylko weksel, podpisz, a już ja dam sobie radę.

Przepadło całe trawienie! Teraz dopiero don Juan zrzucił z siebie resztki sennego spokoju i wybuchnął:

— Już zaczynasz pokazywać pazury! Podpisać!... Podpisać! ... Czy ty uważasz, że przyzwoity człowiek podpisuje weksel pierwszemu lepszemu lichwiarzowi? Takie rzeczy robią tylko szaleńcy twojego pokroju. Bo ty podpisałaś w swoim życiu więcej papierów niż jakiś pisarz i ż całym spokojem patrzysz na to, że twoje nazwisko szarga się po świecie na wekslach wiecznie prolongowanych, z takimi warunkami płatności, jakie przyjmują jedynie osoby pozbawione kredytu i zaufania!

A zresztą jakie to osiem tysięcy realów ma dostać od dzierżawców na świętego Jana, że przyrzeka je zwrócić? Przecież to wszystko wierutne kłamstwo.

— Manuelo, pamiętaj, ja wiem wszystko. Z tej ziemi, którą odziedziczyłaś po ojcu, nie masz już ani jednego kawałka nie obciążonego hipoteką. Pieniądze od dzierżawców pójdą na pokrycie długów. Jeśli się zbiorą twoi wierzyciele i zażądają, żebyś ich spłaciła, a dojdą jeszcze do tego te szalone procenty, jakie im przyznałaś, znajdziesz się na ulicy i sprzedasz ostatnią koszulę! No? Co ty na to? Myślałaś pewnie, że ja nie jestem wtajemniczony w twoje interesy?

Donia Manuela zaniepokoiła się i zbladła. Co za nieostrożność rozmawiać o takich sprawach tuż obok młodzieży, obok Roberta i Andresita, obcych młodzieńców, którzy nic nie powinni wiedzieć o prawdziwej sytuacji tego domu. Na szczęście uwagę obu pochłaniały dziewczęta, które w tej chwili ulegając ich usilnym prośbom miały zamiar podejść do pianina.

Może muzyka ułagodzi Juana, ale... gdzie tam! Taki człowiek nie należy do istot, na które działa muzyka. Ku wielkiemu zmartwieniu siostry don Juan nie przestawał się oburzać.

— Dlatego mnie zaprosiłaś, co? Tak to sobie ułożyłaś: „damy mu dobrze zjeść, spróbujemy go upić, a potem, jak już należycie zmięknie... wymierzymy cios!" Nie, moja pani, mylisz się, ani dziś, ani nigdy nie zobaczysz nawet koloru moich pieniędzy, nie myślę palcem kiwnąć dla ciebie. Po śmierci drugiego męża przyrzekałaś mi być wzorem oszczędności i rozwagi, co więcej, byłem taki głupi, że traciłem czas, a nawet nie szczędziłem pieniędzy, aby doprowadzić do porządku twój majątek, który rozsypywał się w proch jak stare czółno... Daj mi skończyć, Manuelo, nie przerywaj. Może będziesz mnie chciała przekonać, że zachowałaś dotąd to wszystko równie wolne od długów, jak w dniu, kiedy złożyłem ci w ręce resztę twych pieniędzy! Szkoda słów, moja droga! W wieku, w którym żyjemy, cudów nie ma. Jeżeli ktoś ma w majątku piętnaście tysięcy duros, to nie może utrzymywać powozu, nie może się rozbijać i szastać pieniędzmi na wszystkie strony. Wiem, co chcesz powiedzieć, ale teraz ty mnie słuchaj.

Nie pomijając żadnych szczegółów, jak człowiek dobrze wprowadzony w sprawy handlowe, don Juan zaczął dokładnie opisywać siostrze stan jej fortuny.

Otóż nie ma ona ani kawałka ziemi, który by nie był obciążony hipoteką; dochody z dzierżaw wystarczają zaledwie na pokrycie procentów, nawet dom przez nią zamieszkały mało przynosi z winy próżności jego właścicielki.

— Gdy owdowiałaś i oddałaś mi w ręce swoje sprawy, mieszkałaś w jednym z dwóch pokoi na drugim piętrze, a pierwsze piętro odnajmowałaś. Jeden duro dziennie to ładny pieniądz, zwłaszcza w twojej sytuacji. Ale ty nie mogłaś przyzwyczaić się do tego, aby, jak mówisz, być „seniora na wysokim piętrze". Tobie się zachciało salonu i pojazdu, przypomniały ci się czasy dawnych szaleństw i pod pretekstem, że dziewczęta dorastają i musisz prowadzić dom na szeroką stopę, aby mydlić ludziom oczy, zeszłaś na niższe piętro. Wraz z tym spadły dochody, wydatki zaś wzrosły. Nie mogłaś już sobie pozwolić na wielki, parokonny powóz, jak kiedyś, ale sprzedałaś kawał pola i kupiłaś powozik i konia, do obsługi zaś tego wszystkiego przyjęłaś tego nygusa, syna ciotki Quiki, który was okrada z paszy i świętojańskiego chleba ... Wiem, że nie jest ci bardzo przyjemnie wysłuchiwać tego wszystkiego, ale mówię to naumyślnie, aby ci przypomnieć, że nie jestem dzieckiem i że nie łatwo mnie nabrać... Nigdy nie miałem złudzeń, że zdołam cię odmienić. Pozostaniesz na zawsze tą sarną zwariowaną Manuela w pretensjach i nie umrzesz, dopóki nie wydasz ostatniego szeląga. Charakter człowieka jest rzeczą wrodzoną, a ty należysz do ludzi, o których nasz nieboszczyk ojciec śpiewał tę starą piosenkę:

Kura z ryżem i powozik,
modny sączek wcięty,
tak się ludziom mydli oczy
w wesołej Walencji.

I jak gdyby ta zwrotka starej piosenki wujowskiej była sygnałem dla rozpoczęcia muzykalnej części zebrania, w salonie zabrzmiały hałaśliwe tony pianina i żałosne próby śpiewu.

Gwar dodał don Juanowi animuszu. Sprawdził, że chłopcy przysłuchują się muzyce, i rozpoczął mówić na nowo, ale ku przerażeniu siostry coraz bardziej podnosił głos.

— Manuelo, idziesz ku przepaści. Jeżeli znajdziesz się w nędzy, nie zapomnę o tym, że jestem twoim bratem, i zawsze znajdziesz u mnie wraz z dziećmi kawałek chleba ... Ale co do pieniędzy, to wiedz, że nie dam ci ani grosza.

Donia Manuela odrzuciła dumnie głowę ku tyłowi, poczerwieniała i spojrzała bratu prosto w twarz płonącymi oczyma.

— Dziękuję ci za jałmużnę — powiedziała ironicznie — tak nisko jeszcze nie upadłam.

— Ale upadniesz, upadniesz — odparł don Juan nie tracąc spokoju. — Jesteś na najlepszej drodze. Dzisiaj jeszcze utrzymujesz się na powierzchni; skoro się przekonasz, że ja stanowczo odmawiam ci tych ośmiu tysięcy realów, pójdziesz do donii Klary, tej wiedźmy-lichwiarki, albo do innej osoby w tym guście i podpiszesz weksel na dwanaście albo czternaście tysięcy. Grzęźniesz w błocie i już się z niego nie wykaraskasz; mimo wszelkich wysiłków utoniesz w nim. Gdybym cię tak dobrze nie znał, może bym ci teraz pomógł, ale to się już nie da zrobić. „Tylko raz daje święty Tomasz" — mówi przysłowie, a ja często wspominam, jak dokładnie ty stosowałaś się do moich rad.

Seniora była do głębi oburzona brutalną tyradą brata. Widać uparł się nie na żarty, aby nie użyczyć jej tych mizernych groszy. Cóż, okazuje się, że jest taki właśnie, za jakiego go miała: sknera bez serca. Pięknie, w każdym razie odmowa nie dawała mu prawa, żeby ją zanudzał podobnymi kazaniami.

— Dosyć już, Juan, twoje grubiaństwa działają mi na nerwy.

— Już nic nie mówię, córko. Właściwie nie chciałem dokuczać ci w dniu imienin, muszę cię jednak ostrzec. Ludzie w twojej sytuacji chwytają się wszystkiego. Juanito ma w majątku kawał pola znacznej wartości: ogrody w Alcira, które dotąd musiałaś uważać za majątek nietykalny. Teraz chłopiec jest już pełnoletni i strasznie cię kocha, więc uprzedzam cię, że jeżeli zechcesz to wykorzystać i wmieszać go do twoich ciemnych finansowych machinacji, będziesz miała ze mną do czynienia. Jestem jego legalnym opiekunem z woli nieboszczyka ojca i chociaż moja misja oficjalnie się skończyła, uważam za swój obowiązek bronić jego dobra, gdyż ten poczciwina byle komu da się oszukać ... To wszystko, co chciałem powiedzieć.

Między rodzeństwem nie padło już ani jedno słowo. Don Juan zagłębił się w fotelu i spoglądał na młodzież, a Manuela utkwiła wzrok w podłogę, marszcząc brwi. Jej policzki przybrały kolor fiołkowoczerwony, jak gdyby z wściekłości krew uderzyła jej do głowy.

Rafael wyszedł z salonu; Juanito bawił się z Miss coraz ruchliwszą i bardziej hałaśliwą, a Roberto oparł się na pianinie i rozmawiał z Conchą, która z roztargnionym uśmiechem uderzała w klawisze. Przebiegała klawiaturę palcami i fantastycznie plątała początkowe akordy znanych melodii.

— Gdzie, do diabła, podzieli się tamci? — pomyślał wuj przebiegając wzrokiem salon.

A tamci, czyli Amparo i Andresito, stali na balkonie z nosami utkwionymi w szybę, schowani za kotarą. Sprytne dziewczątko wykazywało diabelską zręczność, aby postawić na swoim. To ona użyła jakiegoś manewru, aby zaprowadzić syna kupca Cuadrosa na ów balkon, gdzie odgrodzona od niedyskretnych spojrzeń i ciekawych uszu czuła się jak we własnym domu. Z początku zaczęli rozmowę o pogodzie, chichocząc obserwowali dziwaczne arabeski, jakie znaczyły na szybie spływające krople deszczu. Potem młodzieniec zbladł i zaczął lekko drżeć, jak gdyby jakieś ukryte myśli srodze mu dokuczały. Stopniowo inicjatywa konwersacji przeszła do niego, Amparito zaś poddawała się, pewna, że jakąkolwiek drogą rozmowa się potoczy, zawsze dotrze tam, gdzie ona zechce. Wuj z uwagą przyglądał się zasłonie balkonu i zauważył wystające dołem nogi Andresita. W tej chwili Concha przestała bębnić i don Juan posłyszał jakby z daleka cichy głos Amparito, przytłumiony grubą materią kotary.

— Ale wiesz, Andresito, jesteśmy jeszcze za młodzi...

— Za młodzi? Czy to ważne? Dla miłości wiek nie ma znaczenia, tak jak nie mają znaczenia klasy społeczne.

Zapewniał ją, że jest wielce kompetentny w tych sprawach, jako poeta, co prawda jeszcze nie drukowany, ale o sławie ustalonej już pośród Młodzieży Katolickiej. Zresztą nie jest dzieckiem, za cztery lata będzie adwokatem, a potem, kto wie? ... Jego wyobraźnia rysowała mu mglisty obraz dalekiej przyszłości, jaka jest marzeniem każdego aplikanta adwokackiego. Stolec sędziowski, fotel ministerialny, wreszcie krzesło trybunalskiego pisarza . .. Wszystko jedno zresztą gdzie, najważniejsze to zasiąść gdziekolwiek, byle na stałe.

O nie, nie byli zbyt młodzi dla miłości. Wyraził jej to już najlepiej w sonecie oraz w sześciu ośmiozgłoskowych poematach. Ubóstwiał ją, wzbudzała w nim płomienne uczucia, uczucia, jakie opisywali wielcy poeci; porównywał swoją miłość do miłości Dantego dla Beatryczy, Petrarki dla Laury, Ausiasa Marcha dla Teresy. Amparito słuchała z błogim uśmiechem, ta litania wielkich imion pochlebiała jej. To pewnie wszystko bardzo szanowni panowie, ale słyszała o nich po raz pierwszy w życiu, z wyjątkiem Ausiasa Marcha, ubierała się bowiem u krawcowej, która mieszkała na ulicy jego imienia.

Andresito twierdził, że nie może żyć bez Amparito i bez jej miłości; jeżeli nie chce, aby nabrał wstrętu do życia, niech zostanie jego muzą, jego natchnieniem. Chociaż zwykły uśmiech nie schodził z dziecinnej twarzyczki Amparito, dziewczyna poczuła się dumna, urosła we własnych oczach. To nie byle co stać się czyjąś muzą, takiego honoru nigdy nie osiągnie jej siostra, Concha. Pragnienie, aby być czymś lepszym od siostry, zadecydowało — i powiedziała: tak. Zresztą narzeczem nie rodzą się na kamieniu i chociaż były pewne względy, które — według słów mamy — przemawiały przeciwko związkowi Andresita z córką sławnego doktora, a mianowicie fakt, że rodzice jego byli bardzo prostymi ludźmi, Amparo miała jednak nadzieję, że z czasem wspaniałe stanowisko, jakie postanowił osiągnąć narzeczony, wygładzi wszystkie nierówności.

I gdy Andresito z rosnącym żarem mówił o swoich miłosnych cierpieniach, dziewczyna przerwała mu nagle i lekko drwiącym tonem, jakby przyjmowała propozycję jakiejś towarzyskiej zabawy, powiedziała:

— No, dobrze, bądźmy zaręczeni... tylko, na Boga, żeby się mama nie dowiedziała.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Juanito umierał.

Przez całą noc leżał na łóżku jak nieruchoma bryła; bezwładna głowa utkwiła głęboko w poduszce, twarz miał zaczerwienioną, zmierzwioną brodę, zamknięte oczy. Oddychał prędko i z trudem, jak gdyby w jego piersi dmuchał stary miech, i w całej aikowie rozlegało się bez przerwy jego świszczące chrapanie, podobne do syku lokomotywy wyrzucającej z kotła nadmiar pary.

Rodzina całą noc czuwała przy chorym.

Mimo swego męskiego charakteru, donia Manuela była przybita. Kiedyż wreszcie Bóg przestanie zsyłać na nią same nieszczęścia? Najpierw przyszła ruina możnego protektora, który podtrzymywał godność domu, a potem ruina syna, którego majątek rezerwowała sobie na czarną godzinę. Wreszcie spadła ta dziwna choroba Juanita, która jak piorun powaliła go na łoże śmierci, i oto leży nieruchomy i nieczuły jak trup, a resztki życia zdradza tylko ten przerażający oddech, dławiący wszystkich obecnych.

Uczucia macierzyńskie, tłumione od tylu lat w sercu donii Manueli, odżyły pod wpływem nieszczęścia. Patrzyła teraz na chorego z takim wyrazem twarzy, z jakim patrzyła na jedynaka Juanita, gdy jemu tylko poświęcała całą czułość i wszystkie pieszczoty.

Z zaczerwienionymi od głuchego płaczu oczyma chodziła po alkowie spełniając zalecenia lekarzy i przygotowywała synapizmy z gorczycy, którymi okładała wychudłe nogi syna.

O świcie Rafaelito poszedł do swego pokoju, ale siostry wciąż siedziały nieruchomo na krzesłach i poziewały ze zmęczenia. Na ich twarzach malowało się zdumienie i strach, jak gdyby przeczuwały, że śmierć czyha u wejścia do alkowy. Matka oburzała się na lekarzy. Też mi mędrkowie! Prócz kilku dziwacznych, niezrozumiałych słów nic z nich nie można wydobyć. Ledwo zdołała się dowiedzieć, że zachodzi obawa niebezpiecznego zapalenia mózgu i że stan chorego, który większą część nocy przebył pod gołym niebem, można określić ... Jak te typki to powiedziały? Aha, tak: że znajdował się w środowisku patogenicznym, co sprzyjało piorunującej reakcji na złą wiadomość.

Nie było wątpliwości, że biedak umierał. Żaden z lekarzy nie robił matce najmniejszej nadziei. Na jej pytania odpowiadali słowami, które nie wróżyły nic dobrego, a za progiem alkowy kiwali smutnie głową na znak, że właściwie nic tu już nie mają do roboty.

Wielkie cierpienie donii Manueli zwiększała jeszcze jedna, okrutna myśl. Wciąż na nowo wspominała chwilę, kiedy Juanito, padając bez zmysłów na wieść o własnej ruinie, zawołał: „Nie dotykaj mnie, mamo ..." Te słowa dźwięczały jej w uszach, jak gdyby wypowiedziane przed chwilą, a w oczach wciąż miała gest odrazy, jaki im towarzyszył.

Skąd ta nagła przemiana — od uwielbienia do nienawiści? Czyżby syn o czymś wiedział? Okrutne podejrzenie, że Juanito zna sekret owego zbytku zadziwiającego u rodzony pogrążonej w kłopotach materialnych, drążyło bez przerwy donię Manuelę.. Nie wiedziała dlaczego, ale wolała, żeby raczej Rafaelito lub choćby nawet córki weszły w posiadanie jej hańbiącej tajemnicy niż ten poczciwiec, żywy portret ojca, dla którego każde silne przeżycie stanowiło groźne niebezpieczeństwo.

Przez dłuższą chwilę stała przed łóżkiem syna i uporczywie przyglądała się jego zaczerwienionej, nieruchomej twarzy, jak gdyby chciała z niej wyczytać, co myślał, gdy tak gwałtownie odepchnął ją od siebie. Manuela unosiła powieki chorego i patrzyła na zżółkłe białka mętnych, martwych oczu, w których nie było ani śladu myśli, tak żywo ją teraz obchodzących.

Ranek przeszedł bez większych zmian. Dziewczęta poszły odpocząć, gdyż nieustające, przykre rzężenie chorego wyczerpało ich nerwy.

Donia Manuela, nieruchoma, rozmyślała o sobie. Oto otwiera się u jej stóp głęboka przepaść, w którą niebawem wpadnie. Pozna wreszcie to, czego najwięcej się obawiała — nędzę.

Dobrze zgadywała, co myślały teraz o niej zaprzyjaźnione rodziny. Kiedy indziej choroba w domu przyciągnęłaby natychmiast tłumy odwiedzających, ale obecnie, gdy wieść o ich ruinie rozeszła się, nie zjawił się nikt, bo nikt nie chce wejść do domu, który się rozpada w gruzy.

Jakiś ślad rozsądku zaczął się budzić w tej kobiecie opanowanej próżnością i pychą. Oto jest zrujnowania. Zgodziła się nawet na hańbę, aby tylko móc nadal grać swoją rolę w komedii wielkiego świata, a cóż zdobyła prócz chwilowego zadowolenia miłości własnej? Ulubiony syn, Rafaelito, to zwyczajny nicpoń; dopiero teraz zrozumiała, że nie ma w nim nic prócz zewnętrznej elegancji i że na niego nie może liczyć rodzina pragnąca wydobyć się z nędzy. Córki były światowymi pannami, które umiały się znaleźć w towarzystwie i jak lalki zdobić salon, a i tego nie robiły bez pewnego prostactwa widocznego natychmiast dla osób z wyższej sfery. Tylko Juanito, parias tego domu, był coś wart. I teraz oto leży tu umęczony wieczną wzgardą i zapomnieniem rodziny, a jego piersią targa rozpaczliwa walka ze śmiercią.

Teraz dopiero wszystko stało się dla niej jasne. Ach, jaka była głupia!... Przyrzekała sobie poprawę, ale żal za winy minął po południu, gdy przyszedł jej brat.

Don Juan przysięgał sobie nieraz, że nie przestąpi już nigdy progu domu swojej siostry, ale na wieść o ciężkim stanie zdrowia siostrzeńca przybiegł natychmiast. Bardzo kochał Juanita. Zerwał z nim w przypływie charakterystycznej dla swego usposobienia fali gniewu; później nie stykali się ze sobą, jednakże wuj informował się jak najdokładniej o interesach siostrzeńca. Teraz wszedł do alkowy chorego trochę sztywny, w czworograniastym kapeluszu na głowie i rzucił siostrze pełne wzgardy spojrzenie.

Czynił wysiłki, aby udać oschłość i chłód, tak jak gdyby przybył tu na głos obowiązku, a nie uczucia; ale szczeciniaste wąsy drżały wyraźnie, powieki drgały nerwowo. Głośny rzężący oddech, zupełna bezwładność chorego, trupie cienie na jego twarzy podkreślające przykrą czernią kości policzkowe, zaostrzony nos — wszystko to wyprowadziło biednego starca z pozornej równowagi i wydarło mu krzyk płynący z głębi serca.

— Juanito ... Dziecko moje... Słyszysz mnie? ... To ja, twój wuj, Juan ...

Nachylił się nad chorym i ucałował jego spocone czoło. Ale brodata, sina twarz wynurzająca się z bieli łoża pozostawała nieruchoma.

Stary wybuchnął płaczem.

— Koniec ... Tu już nic nie pomoże. Powiedział mi to jego lekarz, ale musiałem sam zobaczyć, aby się przekonać. Nie, to nie do wiary ... Chłop jak dąb, a tutaj nagle!... Ach, to rzężenie rozdziera mi serce... Boże! jakby kto mnie samemu płuca wyrywał. Cóż to za niesprawiedliwość, Boże wielki, taki robaczywy staruch, jak ja, zdrów i cały, a ten chłopak, który rwał się do świata, idzie na cmentarz!...

Nastąpiło długie milczenie.

— No, teraz już jesteś zadowolona! Dążyłaś przecież do tego! Ten chłopak zawsze był ci solą w oku, jako syn swego ojca.

— Co! — krzyknęła donia Manuela zrywając się z miejsca z oczyma rzucającymi błyskawice. Jej arystokratyczne nozdrza drgały z oburzenia.

Owo milczenie było jak cisza przed burzą. Okropne rzężenie chorego stawało się coraz bardziej rozdzierające.

— Tak, moja droga. I nie stawiaj się tak, bo ja się ciebie nie boję. Wiesz dobrze, że znam cię doskonale i twoja groźna mina mnie nie przestraszy. Ty i tylko ty jesteś sprawczynią jego śmierci. Może myślisz, że ja o niczym nie wiem? To był chłopak miękki, skromny, brał przykład z uczciwych ludzi, był uczniem naszej szkoły. Największym jego marzeniem było zdobyć pozycję bez uszczerbku dla honoru. Zgubiło go to, że zbyt ciebie kochał, że wytoczyłby dla ciebie ostatnią kroplę krwi. Naprzód kazałaś mu podpisywać weksle i płacić swoje długi, a potem ten kretyn, jego szef, i ty w waszym głodzie (pieniędzy zagnaliście chłopaka do złodziejskiej meliny, której imię giełda. Przyszła nieuchronna ruina... I cóż... Chłopak idzie do ziemi... Kto tu jest winien, ty macocho?! Kto zamordował tego chłopca, ty bezwstydna suko?!

— Juan! ... Juan!... — krzyknęła donia Manuela i postąpiła o krok naprzód z wyciągniętymi przed siebie rękoma, z palcami zagiętymi jak szpony.

— Co?... Ty na mnie? ... O, ja się ciebie nie boję! Ludzie uczciwi nie lękają się mówić prawdy... Widzę, że płakałaś, ale twoje fałszywe łezki nie zdołają mnie oszukać. Ty nie syna opłakujesz, ciebie zasmuca zbliżająca się nędza i ruina twojego przyjaciela, Cuadrosa.

Ostatnie słowa wypowiedział Juan takim tonem, że siostra cofnęła się o krok, zbladła i opuściła drapieżne przed chwilą ręce.

— Sądzę, że mnie zrozumiałaś. Może ci się zdawało, że ja i o tym nie wiem? Wiem wszystko, moja droga, i powiem więcej — wstydzę się, że nosimy wspólne nazwisko. Karciłem cię, że w okresie wdowieństwa miałaś romans z doktorem Pajaresem. Wtedy mogłaś się jeszcze usprawiedliwiać, bo jednak wówczas kochałaś tego swego kogutka... Teraz nic cię nie usprawiedliwia, żeś się sprzedała, że jak zwykła ulicznica oddałaś się tamtemu. Na złą drogę weszłaś, Manuelo, i zabrnęłaś na niej zbyt daleko. Ale będziesz ukarana, zobaczysz, że utrata honoru na nic ci się zda. Straciłaś swoją kobiecą uczciwość, a mimo to znów znalazłaś się w kłopotach, bo ten idiota Cuadros już się z tego nie wyliże. Mówiono mi nawet, że gdzieś zniknął. Widocznie uciekł, tak jak jego błazeński mistrz, Morte, bo wie, że cały jego majątek nie wystarczyłby na spłacenie nawet dziesiątej części długów. Płacz więc, moja droga, płacz. Upadłaś w błoto, ale na nic ci się to nie przydało.

Donia Manuela szlochała gorzko, ale sama nie wiedziała, czy to widok umierającego syna wyciska jej łzy, czy obelgi brata, czy też wiadomość o ucieczce Cuadrosa.

Przy łożu chorego staruszek mówił dalej podnieconym szeptem, a potem zaczął na cały głos przekrzykiwać straszliwe rzężenie konania.

— Powtarzam ci jeszcze raz: na mnie nie licz zupełnie. Dawniej nie lubiłem cię, bo byłaś rozrzutnica, trudno, żebym cię kochał teraz, kiedy stałaś się ... Nie chcę nawet tego wymówić. Jedynym człowiekiem, który mógł na mnie liczyć, był ten biedaczysko. Moich kilka groszy przeznaczyłem dla niego ... Teraz wszystko skończone. Niczego już nie oczekuję i niczego nie pragnę. Wydam to, co mi pozostało, postaram się użyć życia, a jeśli mi przyjdzie ochota kogoś obdarzyć, to mam już upatrzone osoby.

I zwracając się do chorego powiedział doń pieszczotliwie, jak gdyby Juanito go słyszał:

— Juanin, synku najdroższy!... Twój wuj jest przy tobie... Odejdź spokojnie, bo jest ktoś, kto zaopiekuje się kochającymi cię osobami, które miały wejść do twojej rodziny.

— Co?!... Co ty mówisz?!

— Cicho, Juanin mnie rozumie, chociaż wygląda jak martwy. Ja też połączę się z nim wkrótce ... Dlatego nie płaczę ... Nasze rozstanie nie będzie długie, potrwa najwyżej kilka lat... Jak gdyby odjeżdżał w podróż ... Wiem jednak, że gdy się spotkamy, na pewno ucałuje mnie z wdzięcznością i nazwie „wujaszeczkiem", jak wówczas, kiedy był małym chłopcem i w niedzielę bawił się na strychu mego domu...

Rozrzewniony wspomnieniami don Juan szlochał cicho, schylony nad posiniałą twarzą chorego, a jego starcze łzy opadały na czoło Juanita, łącząc się z zimnym potem agonii. Nagle, jak gdyby zawstydzony własną słabością, wyprostował się; widocznie przypomniał sobie jakiś oburzający, uczepiony pamięci szczegół z życia siostry i spojrzał przenikliwie na donię Manuelę.

— Słuchaj mnie dobrze. Gdy jego stąd wyniosą, nie zobaczymy się już nigdy. Tylko on jeden wiązał mnie z twoim domem, tylko on mógłby żądać, abym tu przyszedł. Źle jest z tobą, Manuelo. Zdaje ci się, że nikt nic nie wie o twoim ostatnim szaleństwie, a tymczasem wszyscy, którzy cię znają, podejrzewają cię o to. Możliwe, że ten biedak też się czegoś domyślał i będzie się musiał wstydzić za swoją matkę na tamtym świecie!...

— Juan!... Milcz na Boga!... Zabijasz mnie!...

Donia Manuela krzyczała, w przerażeniu zasłaniając twarz rękoma. Obawa, która ostatnio tak ją męczyła, znalazła swoje odbicie w słowach brata. Wprawiło ją to w stan takiego wzburzenia, że rzężenie konającego wydawało się matce głośniejsze, jak gdyby chory starał się w jakiś sposób powiedzieć to, co usłyszał.

— Tak, tak, Manuelo. Zgaduję twoje myśli. Twój syn umiera, a ty nie masz pewności, czy zabiera do lepszego świata niezmąconą wiarę w cnotę swojej matki, taką samą, jaką ja miałem w cnotę naszej. To będzie kara dla ciebie, źródło wiecznego wyrzutu sumienia ... To ci nigdy nie da spokoju. Dotychczas dobry Juanito nie zasłużył sobie na twoje względy, dopiero jego śmierć rozbudzi w tobie (instynkty macierzyńskie. Będziesz o nim myślała i w dzień, i w nocy, będziesz go widziała w snach, a przypuszczenie, że zmarły syn znał wszystkie twoje uczynki, obrzydzi ci życie... Ach, ty nieszczęśliwa... Żal mi cię, bo wyobrażam sobie bezsenne noce, kiedy będziesz patrzyła na puste łoże Juanita i będzie ci się zdawało, że słyszysz jego kroki w pokojach. Kiedy nędza cię przydusi i twoje bękarty, próżniaki Pajares, nie zechcą ci dać kawałka chleba, zapłaczesz i pomyślisz., że Juanito od ust by sobie odejmował, aby tobie dać!...

Teraz dopiero donia Manuela rozpłakała się na dobre, bo pomyślała o straszliwych wyrzutach sumienia, które jej brat wróżył, a przed oczyma stanęła jej nędza, której się tak lękała.

Jej rozpacz była tak wielka, że don Juan zamilkł ogarnięty współczuciem. Nastąpiło długie milczenie. Staruszek usiadł na niskim stołku, oparł się plecami o łóżko i z głową opuszczoną na piersi oddał się bolesnym rozmyślaniom. Donia Manuela popłakiwała coraz to podnosząc oczy, aby popatrzeć pytająco na nieubłaganego brata, jak gdyby prosiła go o litość.

Dłużej niż godzinę trwało milczenie w alkowie, gdzie słychać było tylko straszliwe rzężenie chorego. Donia Manuela wstawała co chwilę, aby przesunąć dłoń po spoconym, coraz chłodniejszym czole chorego, po czym usiadłszy na swoim miejscu patrzyła z rozpaczą w przestrzeń. Świszczącemu oddechowi towarzyszyły teraz dreszcze, które niemal udzielały się czuwającym.

Don Juan bladł coraz silniej; czuł w sobie wszytkie bóle tego nieruchomego ciała i spoglądał na siostrę z takim wyrazem, jak gdyby to ona torturowała biedaka. Do alkowy weszły Amparo z Conchitą i powodowane instynktem przedwcześnie dojrzałej, znającej świat młodzieży, podeszły do wuja i ucałowały go w czoło. Zrobiło to wrażenie na staruszku i podczas gdy dziewczęta ze zmarszczoną brwią i ściśniętymi wargami patrzyły na umierającego brata, don Juan zwrócił się do siostry i prawie szeptem, jąkając się, jak gdyby walczył z własną słabością, powiedział:

— Słuchaj, Manuela... Dla ciebie nic bym nie zrobił, bo na nic nie zasługujesz, ale widok tych dziewczątek zachwiał moim postanowieniem. Nie chcę obciążać mego sumienia. One są źle wychowane, prowadzenie się matki nie mogło być dla nich dobrym przykładem, są przyzwyczajone do zbytku, a przy tym młode i może się łatwo zdarzyć, że gdy znajdą się w nędzy, nie uchronią się przed upadkiem.... Nie próbuj nawet przeczyć, nie przekonasz mnie. Ja wiem, dokąd można zajść idąc drogą, jaką wy wybrałyście ... Pomogę wam, widzisz, że nie jestem najgorszy. Chcę, abyście żyły bez szaleństw, żebyście prowadziły życie rozsądne i uczciwe. Zapomnijmy o tym, co było. Nie mam teraz głowy do rachunków, ale zdaje mi się, że po uregulowaniu twoich zaległych płatności uda mi się uratować jakąś cząstkę strwonionego majątku Dodam do tego coś od siebie, abyście mogli żyć jak te osoby uczciwe, ale skromne, które wy nazywacie pogardliwie hołotą. Będziecie hołotą, rozumiesz? Wolę was widzieć takimi, niż oglądać fałszywe seniory, (które sprzedają swoją cnotę, aby oszukiwać świat.

Co dotyczy Rafaelita, to albo będzie się uczył i zostanie pożytecznym człowiekiem, albo wypędzisz go z domu... Bo ja, moja droga, nie mam zamiaru utrzymywać trutni ...

Wieczorem Juanito zmarł. Z chwili na chwilę ustawała praca przeżartych chorobą płuc. Rzężenie umilkło nagle, jak milknie zatrzymująca się lokomotywa, a gdy alkowa pogrążyła się w żałobnej ciszy, w całym domu wybuchły łkania i lamenty. Nawet Visanteta i delikatna pokojówka popłakiwały w kuchni na myśl o tym, że już nie zobaczą nigdy dobrodusznego panicza, który chętnie z nimi rozmawiał i spełniał ich życzenia.

Wśród czterech woskowych świec leżał Juanito na czarnym tle miękko wymoszczonej, Małej trumny ze złoceniami, takiej samej jak ta, która niedawno go kusiła. Przez całą noc czuwał przy nim brat z Robertem; chłopcy od czasu do czasu wychodzili na balkon, aby wypalić papierosa.

Nazajutrz rano zaczęły się wizyty kondolencyjne. Przyjaciele i znajomi zjawiali się w czarnych ubraniach i rękawiczkach. Kobiety w czarnych welonach — każdy przynosił smutek na twarzy i słówko pocieszenia przechowywane na takie okazje.

Jedyną wzruszającą nutę do tej sztywnej i zimnej ceremonii wniosły dwie nieśmiałe kobiety w żałobie, które płakały głośno, wsparte o siebie ramieniem. Nikt ich nie znał, ale wprowadził je don Juan.

— Nie widzę ... Nie widzę go... — pojękiwała smutnie starsza z nich wytężając matowe, ślepe gałki oczu.

Młodsza patrzyła z uporem, w bolesnym oszołomieniu ona rozwichrzoną brodę trupa.

— Nie podchodź, dziecko — powiedział łagodnie don Juan — zdenerwujesz się za bardzo... Wiem, o czym myślisz. Dostaniesz jego włosy. Załatwię to na cmentarzu.

Don Juan popychając przed sobą łagodnie Tonikę i Michaelę wyprowadził obie z salonu, traktując je z prawdziwie ojcowską tkliwością. Ludzie w czerni otaczający katafalk znali szorstkość starego i jego nagła łagodność napełniła ich podziwem. Zacne mieszczki zwróciły uwagę na subtelną twarzyczkę Toniki i ledwie poruszając wargami, jak przy modlitwie, wymamrotały pod welonem:

— To pewnie jego kochanka.

Z placu dochodził turkot powozów i pokrzykiwania stangretów. Po chwili chór ponurych głosów zaintonował pierwszą strofkę De profundis...

Zebrała się tu niemal cała parafia. Już czas wynieść zwłoki. W salonie rozległo się teraz stukanie młotka wbijającego gwoździe do trumny, stukanie powtarzane przez dźwięczne echo. Wszystkie balkony wychodzące na plac pełne były ludzi, jak gdyby oczekiwano procesji. Wokół srebrnego krzyża cisnęły się głowy księży w czworograniastych czarnych biretach, koronkowe komże ministrantów i błyszczące czapki pomocników. Przybyła już cała arystokracja giełdowa. „Zwyżkowcy", uszczęśliwieni odniesionym zwycięstwem, oraz zwolennicy gry na „zniżkę", przybici i smutni, wreszcie ci, którzy wygrywali zawsze — młodzi kurierzy i agenci zaprzyjaźnieni z Juanitem. Wspominali teraz w serdecznych słowach, jak dobrodusznie przyjmował ten brodacz o dziecięcym wdzięku ich niewybredne żarty.

Przez całą drogę na cmentarz aż do samej bramy świętego Wincentego kondukt pogrzebowy był maszerującą sesją giełdziarzy. Panowie ci zapominając, dlaczego idą teraz ulicami niby za procesją, rozmawiali o interesach, o ucieczce Ramona Morte, o giełdowej bombie, która wybuchła w końcu miesiąca, i o rozpaczliwej sytuacji uczniów sławnego bankiera.

Nazwisko pana Antonia Cuadros było na wszystkich ustach. Widocznie stwierdził, że nie może pospłacać długów, i ze strachu przed skandalem wczoraj uciekł. Jedni powiadali, że wyjechał kurierem w kierunku Francji, inni, że ukrył się w Barcelonie lub w Kadyksie w oczekiwaniu na jakiś transatlantycki okręt, który miał go zabrać. Ameryka bowiem jest przyszłością dla zrozpaczonych i obietnicą dla zrujnowanych. Teresa zapewne wiedziała, gdzie znajduje się jej małżonek. Musieli tę ucieczkę ułożyć między sobą, dlatego była taka spokojna. Ona z synem pozostała w sklepie „Pod Trzema Różami" i wszystkim, którzy pytali o don Antonia, odpowiadała jedno i to samo: Wyjechał z Walencji, ale niedługo wróci, żeby uregulować interesy.

Była to skopiowana w miniaturze ucieczka bankiera Morte. Mówiono poza tym, że pan Cuadros wciągnął do swoich manipulacji oszczędności don Eugenia, który mu je powierzył. Wszyscy współczuli biednemu staruszkowi.

Mogli sobie czekać dłużnicy Cuadrosa na jego powrót! W kondukcie pogrzebowym znajdowali się agenci giełdowi, w interesie których leżało natychmiastowe wszczęcie procesu, zaczęli więc mówić o ogłoszeniu upadłości i wyrażali nadzieję, że może już w tej chwili sąd wysłał syndyka, aby sporządził inwentarz sklepu.

Stało się tak rzeczywiście. O drugiej po południu do sklepu „Pod Trzema Różami" weszło kilku panów z papierami pod pachą, za nimi woźni. Ukazanie się tych kruków prawa poruszyło cały rynek. Korzystających z kredytu, solidnych kupców na dawną modłę, gnieżdżących się po ciemnych sklepikach, ogarnął niepokój, jaki w uczciwych ludziach dobrych obyczajów wzbudzają zawsze przedstawiciele surowego hiszpańskiego prawa.

Strasznie wyglądał dziś sklep „Pod Trzema Różami". Niby żywa istota, przyjmował on spadające na niego nieszczęście z bólem i rezygnacją. Znikły ozdoby na drzwiach. Jedynie kilka chłopskich pasów i chustek do nosa kołysało się nad balkonem, niby wisielcy na sznurze. Wystawa miała wygląd opuszczony i zaniedbany; warstwa kurzu z trzech dni tłumiła jaskrawe kolory materii, a nawet symbol magazynu, ów manekin ubrany po wiejsku, zdawał się patrzyć na rozległy, wesoły plac okiem trupa. Przez uchylone drzwi innych sklepów subiekci wytykali ciekawe głowy z takim wyrazem twarzy, jak gdyby przyglądali się w teatrze ostatniemu aktowi dramatu. Właściciele tych przedsiębiorstw stali na ulicy i marszcząc brwi odwracali się od „Trzech Róż", jak gdyby widok tej katastrofy sprawiał im zbyt wielki ból.

Zaledwie przedstawiciele prawa zasiedli w sklepie, skąpa garstka subiektów obecnych przy pracy, wiernych stróżów zrujnowanego handelku, rzuciła się ku drzwiom, aby je zamknąć i uchronić się od natarczywej obserwacji ciekawych.

Pisarz wszedł na pierwsze piętro, aby nim zabierze się do zestawienia masy upadłości, ściągnąć od pani Cuadros niezbędne zeznanie.

Z tylnej części sklepu wybiegł szybko stary człowiek, jak gdyby go ktoś gonił.

— Don Eugenio! — zawołali subiekci — dokąd pan się tak spieszy? ...

— Puśćcie mnie, chłopcy. Ten pan na górze powiedział mi już co prawda, abym nie wychodził... Ale raczej dam się zabić, niż zgodzą się  pozostać. Nie mogę żyć tutaj... Nie mam już domu ... Puśćcie mnie... Otwórzcie drzwi ...

Pomarszczona twarz osiemdziesięcioletniego starca była blada jak marmur, obwisłe policzki drżały. Zapomniał wziąć laski, na której zwykle się opierał, i z oczyma nabiegłymi krwią, nie panując nad gestami, wyglądał jak nieszczęsny obłąkaniec.

Przecisnął się między subiektami i wysłannikami prawa i jak gdyby wielkie oburzenie dodało mu sił, kopnął mocno nogą uchylone drzwi i wyszedł.

Letnie popołudnie skąpało plac walenckiego rynku w gorącym słońcu. Drgające w rozświetlonym powietrzu muchy błyszczały jak ruchome złote iskry; na tle błękitu przestrzeni rysowały się ostrym konturem dachy budynków. Naprzeciwko Principalu gromada żołnierzy zajadała melony; ciekawi subiekci wystawali we drzwiach sklepów; rynkowe łobuziaki grały po bramach w orła i reszkę. Plac był na ogół pusty; oślepiający blask słońca rozpalał płyty chodnika wolnego już od koszów i straganów.

Don Eugenio błądził bez celu po mieście. Nogi mu drżały i przed oczyma fruwały ciemne plamki; jak we mgle widział właścicieli sklepów spoglądających na niego ze współczuciem i zapraszających przyjaznymi skinieniami.

— Nie, nie mogę wejść... Nie mam prawa was odwiedzać, jesteście synami i spadkobiercami kupców mojego pokolenia, starych kompanów, którzy woleliby umrzeć, niż uchybiras uczciwości. Nie mogę przekroczyć progu waszych sklepów. Jestem założycielem „Trzech Róż", bankrutem, któremu konfiskują sklep i któremu żaden uczciwy kupiec nie powinien podawać ręki... Ach, mój biedny sklep .. . Na co ci przyszło, Eugenio... Po sześćdziesięciu latach pracy i nieskalanej uczciwości dożyć wieku, jakiego niewielu może doczekać, i na co to wszystko — czy po to, aby zobaczyć, jak w ciągu jednego dnia rozpada się w gruzy to, co z takim trudem budowałem? ... Co za czasy, co za czasy! Co za ludzie, którzy przegrywają swoją przyszłość i szczęście własnej rodziny, którzy za nic mają uczciwość i uciekają tak haniebnie?! Przeklęta ambicja każe im porzucać własną sferę i piąć się wyżej... To ich gubi... Te czasy nie są już dla mnie... Jestem trupem, który cudem żyje na świecie... Moi koledzy, moi przyjaciele od wielu lat gniją w ziemi... I ja tam powinienem być. Ten chłopak, Juanito, rozumiał mnie... Wszystko jest jasne. Chociaż był uległy, ale należał do nas i wolał odejść. Panie Boże, czy po to trzymałeś mnie tak długo przy życiu? ... Zabierz mnie, zabierz jak najprędzej!

Trawiony takimi myślami, wlókł się powoli zygzakiem jak pijany, z twarzą coraz bledszą, i wyciągał ręce do góry, jak gdyby bez słów błagał, aby go z tego świata zabrano.

Gdy znalazł się naprzeciwko katedry Świętego Jana, jego spojrzenie, coraz bardziej zamglone i coraz mniej widzące, ogarnęło sławnego kurka, który błyszczał w słońcu jak rajski ptak.

— To było tutaj... Jak psa mnie tu zostawili... Tyle pracowałem i co mam z tego? Zostawili mnie głodnego i nieszczęśliwego po to, abym po siedemdziesięciu latach znalazł się w tym samym etanie, na tym samym miejscu. Piękna przyszłość!... Było się uczciwym człowiekiem, pracowało się od rana do nocy po to, aby wreszcie doczekać się ruiny, aby iść z torbami, aby pod bramą katedry Świętego Jana wypraszać jałmużnę u dzieci dawnych przyjaciół... Ach, mój biedny sklep ... Tonie okręt, kapitan musi umrzeć. Gdzie ten ptak? Kto go zabrał? ... Jak wcześnie zapada zmierzch... W głowie mi się mąci... Giniesz, stary!... Boże... To już...

Upadł.

Naprzód ugięły mu się nogi w kolanach i klęczał chwilę w tym samym miejscu, w którym przed siedemdziesięciu laty porzucił go ojciec, po czym runął na bruk.

Dość liczni świadkowie tej sceny, którzy zdążyli wyskoczyć ze sklepów, oglądali agonię ostatniego weterana walenckiego rynku.