Ignacy Matuszewski

WEYSSENHOFF

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

WEYSSENHOFF I "LAURY" WYSPIAŃSKIEGO

(szkic polemiczny z powodu feljetonów krytycznych o Wyspiańskim)

Matuszewski Ignacy

I

Józef Weyssenhoff jest niewątpliwie pisarzem utalentowanym. Czy wśród gieneracji twórców doby ostatniej zajmie on miejsce w pierwszej, czy drogiej linji? Czy stoi, że tak powiem, "hierarchicznie" na równi z Żeromskim, Wyspiańskim, Reymontem, Kasprowiczem i t. d., czy nie? tego w obecnej chwili rozstrzygać nie mam zamiaru, bo takich spraw nie rozstrzyga się od ręki, w krótkiej polemicznej rozprawce. Zbyt poważnie traktuję każdy prawdziwy talent, żebym śmiał wygłaszać o jego wartości sąd "aforystyczny", niepoparty całym szeregiem dobrze ugruntowanych motywów i argamentów.

Szkoda wielka, że p. J. Weyssenhoff, przerzuciwszy się, chwilowo, czy na stałe, do krytyki, nie trzyma się tej samej zasady, tylko rozdaje patenty na "wielkości" i "małości" właśnie tak od "ręki", z dezynwolturą, która wprost razi każdego, kto zna i umiłował sztukę. Prawda, że nic. które artykuły p. Weyssenhoff a wywołały "sensację", ale wątpię, żeby dla poważnego pisarza taki rezultat pracy posiadał jakąś moralną wartość. Jestem. nawet pewny, że p. Weyssenhoff za sensacją nie gonił, chociażby dlatego, że sam potępia bardzo surowo wszelki "snobizm" i związane z nim żywioły.

Przy czytania artykułów p. Weyssenhoffa nasunęła mi się atoli inna wątpliwość, a mianowicie, czy ten utalentowany autor "Podfilipskiego" posiada odpowiednie dane na estetyka i krytyka? Zdaje mi się, niestety, że nie.

Jeden z jego artykułów krytycznych o "Muzyce wiersza Słowackiego" ("Kur. Warszawski" i stycznia 1909 r. ) jest niewątpliwie dobry, ale rzecz dziwna, że i inne artykuły o formie Słowackiego w tym numerze "Kurjera Warszawskiego" są równie dobre, bo wszystkie prawie rozwijają tylko po dziennikarsku to, co już o tej stronie twórczości Słowackiego przedtem powiedziano.

Było to więc tylko feljetowane stosowanie stworzonej przez poprzedników metody krytycznej do pewnych szczegółów i szczególików.

Pozatem pisał p. Weyssenhoff różne krytyki, a właściwie feljetony quasi krytyczne, (1) naogół słabe ze stanowiska wyższych wymagań literackich, ale odznaczające się jasnym i przejrzystym stylem, werwą, kapiące od "zdrowego rozsądku" i posiadające pewne pozory "kultury estetycznej".

Przytem, pisząc przeważnie o artystach pokrewnego, a więc sympatycznego sobie typu, p. Weyssenhoff stał na swoim gruncie i, nie wykazując nadmiaru głębi krytycznej, nie ujawniał także braków głębszej kultury estetyczno literackiej, oraz słabości swego talentu krytycznego, który, obecnie, na zasadzie gruntownych badań psychologicznych, uważany jest za talent "sui generis".

O braku właściwości krytycznych u p. Weyssenhoffa świadczy ironiczna wzmianka, rzucona nawiasem w jednej z "Rozmów literackich", w której, dając karykaturę "Snoba", wyraża zdumienie, jak można skoordynować w duszy uwielbienie dla Szekspira, Homera, Goethego, Słowackie" go i Maeterlincka, oraz Wyspiańskiego.

Otóż właśnie, że u człowieka, posiadającego wrodzone dane na krytyka, podobne "bogactwo" gustów jest najzupełniej możliwe. Pisałem o tem obszernie, opierając się i na własnych doświadczeniach, i na materjale naukowo literackim, gdzieindziej, powtarzać więc wygłoszonych i umotywowanych tam zdań nie widzę potrzeby.

Niewątpliwie, że wśród ulubionych pisarzy każdy będzie budził zachwyt odmiennego rodzaju, i jakościowo i ilościowo, ale wrażliwość estetyczna o tak szerokiej skali nie należy bynajmniej do fikcji i ona to właśnie czyni krytyka — krytykiem, t. j. czemś różnem pod pewnymi względami od poety i artysty w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, chociaż nie wyłącza pokrewieństwa z typami czysto twórczymi. (2)

P. Weyssenhoff podobnej skali wrażliwości nie posiada, ale mu to bynajmniej nie ubliża. Przecież Mickiewicz — jak twierdzi Klaczko — do końca życia nie rozumiał poezji Słowackiego i przyznawał się do tego otwarcie, gdy Słowacki utwory Mickiewicza czuł i rozumiał, gdyż, obok gieńjuszu poetycznego, posiadał talent krytyczny olbrzymiej miary i skali.

Ale Mickiewicz, prócz wiela innych, miał te wyższość nad p. Weyssenhoffem, że o Słowackim sam nic nie pisał i nie mówił z katedry publicznie, a p. Weyssenhoff o autorach, których typa twórczości nie znosi, pisze i pisze źle, — choć niewątpliwie z najlepszą wiarą.

Po drobnych, ale jadowitych pociskach, skierowanych w stronę Żeromskiego (w dobrze zresztą napisanej ocenie "Chłopów" Reymonta), zabrał się p. Weyssenhoff do innego wybitnego pisarza czasów ostatnich — Wyspiańskiego i próbował zedrzeć ma laury. ("Tygodnik Illastrowany" 1909).

Przypatrzymy się bliżej tej dyletancko - felietonowej robocie, którą nazwano w któremś z pism brakowych "sensacją dnia".

Z ogólną, ideową i artystyczną stroną twórczości Wyspiańskiego załatwia się p. Weyssenhoff w sposób tak pobieżny, że nie wiem, czem sobie tę pobieżność tłómaczyć? Czy to lekceważenie? czy niechęć? czy poprostu — impotencja krytyczna?

Jeżeli p. Weyssenhoff nie wiedział, co powiedzieć, to lepiej, żeby nic nie mówił. Jeżeli zaś bagatelizuje twórczość Wyspiańskiego, to nie moge pojąć, jak człowiekowi tak inteligientnemu i zrównoważonemu, jakim jest, bez kwestji, p. Weyssenhoff, nie przyszła na myśl wątpliwość: czy rzeczywiście on jeden tylko ma racje? Czy nie należy po-szukać przyczyn negatywnego stosunku do krakowskiego poety - malarza w sobie samym, a nie w Wyspiańskim?

Tą drogą idzie każdy prawdziwy krytyk, skoro spotka na drodze zjawisko nowe, dziwne, a mimo to — potężne.

To, co pan Weyssenhoff o Wyspiańskim wydrukował, można od biedy opowiadać sobie przy czarnej kawie i cygarze, ale publikować nie wolno, jeżeli się ceni własne pióro.

Sam p. Weyssenhoff przyznaje, że Wyspiański nie tworzył dla przypodobania się publiczności, że nie był spekulantem, fałszywym prorokiem, histrjonem, lecz szczerym twórcą (str. 592).

Dodaje nawet, wprawdzie z zastrzeżeniem, że i sapał do twórczości Wyspiańskiego był niekiedy może i szczery.

Niekiedy może i szczery? Odrzućmy liczną grupę snobów, odrzućmy tych, co kosztem Wyspiańskiego pięli się w górę, odrzućmy wreszcie tłum analfabetów estetycznych, podlegających łatwo suggiestji, ale, czy po wyeliminowaniu z grona wielbicieli Wyspiańskiego tych niemiarodajnych czynników, nie pozostaje już nikt i nic?

Chyba p. Weyssenhoff nie zna dokładnie całej literatury, dotyczącej Wyspiańskiego.

(1) Rozróżniam te dwie rzeczy nie przez złośliwość, lecz dlatego, że w całym świecie ludzi fachowych "krytyka" znaczy co innego, a feljeton krytyczny co innego. Krytyka — posiada cechy poważne gdy feljeton służy do zapychania szpalt w dziennikach i tygodnikach, uganiających się za rozgłosem, poczytnością, sensacją, prenumeratą i t. p. Naturalnie p. Weyssenhoff nie może odpowiadać za "atmosferę" panującą w pismach, dla których literatura jest tylko "interesem", a nie przedmiotem kultu.

(2) Nie chcę odsyłać p. Weyssenhoffa do mojej pracy o tej sprawie w książce "Twórczość i twórcy" (Psychologia krytyki), bo nietylko sam siebie nie uważam za dostateczny aatorytet, ale mógłbym się spotkać ze strony p. Weyssenhoffa z zarzutem, że jestem zarozumiały i zbyt pewny siebie. Niech p. Weyssenhoff jednak przestudjuje choćby pracę francaskiego psychologa Pacilhana p. t. "Analistes et esprits synthetiques", a dalej Mario Pilo "Psychologia Piękna i Sztuki", Karola Groosa "Der aesthethische Gennus", Meinonga "Untersuchungen zur Werth Theorie". Pomijam całą masę innych dzieł oraz przyczynków, rozrzuconych po pismach specjalnych.

II.

Przecież, poza zdeklarowanymi zwolennikami t. zw. "modernizmu", czy "młodej Polski", nie brak wśród zwolenników Wyspiańskiego umysłów spokojnych, zrównoważonych i bynajmniej nie skłonnych do ślepego entuzjazmu.

Oto pierwszy Chmielowski, racjonalista i pozytywista z przekonań i upodobań, nadał Wyspiańskiemu miano "gieńjalnego talenta", nazwał "Wesele" najwydatniejszem zjawiskiem na pola dramatyki najnowszej i nakreślił charakterystykę, suchą wprawdzie i krótką, ale świadcząca., że zrozumiał lepiej, niż p. Weyssenhoff, ducha utworu krakowskiego pisarza ("Dramat Polski Doby najnowszej").

A przecież Chmielowski nie był ani snobem, ani głupcem, ani naturą bierną, poddającą się nastrojowej hypnozie tłumów. Nie odznaczał się również nadmiarem emocjonalności, a nawet nie lubił zbytnio tego żywiołu w sztuce; skłaniał się, podobnie jak p. Weyssenhoff, ku realizmowi i nie gardził, równie jak p. Weyssenhoff, tendencją, ale posiadał jedną zaletę, której p. Weyssenhoff nie posiada: nietylko miłował literaturę piękną, ale znal ją, tak gruntownie, jak mało kto. Kolosalne, niemal bezprzykładne oczytanie i mozolne, lecz sumienne wnikanie w istotę tego, co czytał, nietylko chroniły Chmielowskiego od pisania absurdów, ale wyrobiły w nim czujność krytyczną, która wzmogła znacznie słabą z natury wrażliwość estetyczną.

Ten erudyta, który, nie popadając w ubóstwo, mógłby obdzielić swoją wiedzą setkę feljetonistów, nie napisałby nigdy, że z chwilą uznania Wyspiańskiego za gieńjusz, czy talent, stalibyśmy na takim przełomie w literaturze, że "wszystko od wczorajszego dnia zapadło w dziedzinę archeologji, a od dzisiaj zaczyna się nowa literatura, mająca swoje wcielenie w Wyspiańskim", — jak to w formie ironicznego paradoksu mówi p. Weyssenhoff.

Kto zna, ale zna gruntownie dzieje literatury i sztuki, ten wie, że nigdy pojawienie się nowego talenta nie przenosiło starych w dziedzinę archeologji. Mogły być chwilowe wybuchy jednostronnego entuzjazmu, ale potem przychodził moment, że "nowy" talent, o ile istotnie był talentem, znajdował dla siebie tron obok starych. Krytycy zawodowi, oraz historycy literatury wiedzą dobrze, jak po różnych epokach "Sturmu und Drangu" następowała likwidacja i co z tych wirów pozostawało, a co ginęło. I Chmielowski to wiedział, a jednak nie potępił, ani nie ośmieszył Wyspiańskiego.

Chmielowskiego raziły także pewne strony talenta Wyspiańskiego, którema wytykał te lub inne usterki, ale czynił to poważnie, bez przyczepek, ukrytych drwin i meskinerji. Dlaczego? Bo Chmielowski czuł w Wyspiańskim wielką siłę dachową i artystyczną, więc ją szanował i chylił przed nią głowę, jak przystało na człowieka, traktującego swój zawód krytyczny na serjo. (1)

A przecież Chmielowski nie jest jedynym przedstawicielem krytyki spokojnej i nie zaślepionej, krytyki "obiektywnej", nie poetyzującej, lecz racjonalizującej.

Weźmy rówieśnika Chmielowskiego, Bronisława Chlebowskiego, autora wielu prac bardzo subtelnych i uczonych, a między innemi i jednej z najbezstronniejszych i najlepszych charakterystyk Słowackiego ("Sto lat Myśli Polskiej", tom IV. )

Chlebowski ma niemniej erudycji od Chmielowskiego, ale posiada więcej bezporównania od niego wrodzonej wrażliwości estetycznej i wskutek tego sięga głębiej i wydaje sądy lepiej umotywowane i skrystalizowane w bardziej przejrzyste formuły. Chlebowski jest nietylko sumiennym i uczciwym historykiem literatury, ale i krytykiem — artystą.

Czy p. Weyssenhoff czytał jego, drobne rozmiarami, ale bardzo cenne artykuły w "Książce", dotyczące pośrednio lab bezpośrednio Wyspiańskiego? Jeżeli nie — to wielka szkoda.

Ja, prócz wielu innych uwag i refleksji, spotkałem tam jedno lapidarne określenie roli twórczej autora "Wesela": "odegrał on rolę miota, przebijającego otwór, który wpuszcza światło do duszącego nas ciasnotą i ciemnotą więzienia".

Tego o byle kim powiedzieć nie można, zwłaszcza, jeżeli uprzytomnimy sobie, że słowa te wyszły z pod pióra człowieka starszego wiekiem, wyrobionego, posiadającego ogromną kulturę estetyczną i ważącego każdy wyraz, rzucany na papier, (czego o p. Weysscnhoffie, jako krytyku, powiedzieć nie można).

Chlebowski, jako krytyk, jest już dawno czemś, a p. Weyssenhoff, jako krytyk, nie zrobił dotąd naprawdę absolutnie nic, prócz tego, że wywołał "sensację". Gdybym nic nie wiedział o Wyspiańskim i szukał informacji, to z natury rzeczy łatwiejbym uwierzył Chlebowskiemu, od którego się jaż dużo. nauczyłem, niżeli p. Weyssenhoffowi, który pisze efektownie i bezceremonjalnie, ale z którego artykułów nic wycisnąć nie można. (2)

Istoty Maeterlincka p. Weyssenhoff i nie odczul i nie odtworzył. Porównajmy Studjum p. Weyssenhoffa z wybornym wstępem Zenona Przesmyckiego do przekładu dramatów Maeterlincka. To jest krytyka głęboka, rozważna, odsłaniająca rdzeń poety i dająca syntezę jego twórczości. Ale bo też Przesmycki jest krytykiem z urodzenia i posiada odpowiednie przygotowanie. Wie dużo, czuje dużo i umie tem operować w sposób należyty.

Otóż we wszystkich artykułach czy wzmiankach Chlebowskiego o Wyspiańskim nie spotkałem nigdy ani potępienia, ani ironji.

Pisząc niedawno o jednem z najnowszych studjów (Walery Gostomski, "Arcytwór dramatyczny Wyspiańskiego, "Wesele"), Chlebowski powiada: "ocena p. Gostomskiego spokojniejsza i trafniejsza od dawniejszych rozbiorów naogół jest w wynikach swoich niemniej entuzjastyczną". Ale Chlebowski nie protestuje przeciw temu entuzjazmowi, tylko stwierdza, że Gostomski musiał swój entuzjazm umotywować rozbiorem "wszystkich czynników", które zrodziły w duszy Wyspiańskiego ten dramat.

Czytałem Studjum Gostomskiego i rzeczywiście przyznać musze, że, aczkolwiek autor czci głęboko Wyspiańskiego, jako poetę, nie rozpływa się jednak w bałwochwalczej frazeologii, lecz, analizując, punkt po punkcie, całość i szczegóły sztuki, dochodzi do wniosku, że to utwór nietylko na wskroś nowy i oryginalny, ale i zna-

Jcomity.Świetnie zwłaszcza uwydatnione jest to, czego p. Weyssenhoff odmawia niemal Wyspiańskiemu, a mianowicie muzykalność jego wiersza i związek rytmiczny każdego ustępu z nastrojem dramatycznym, czy lirycznym, jaki poeta w tym, czy owym splocie rymów i rytmów pragnął wyrazić.

To nie "pisanie na wiatr", ale stwierdzenie dowodami konkretnego faktu. Bardzo dobrze również wyjaśniona została przez p. Gostomskiego charakterystyka pojedynczych figur i symbolów, oraz ich związek organiczny z całością.

Niemniej trafnie i przekonywająco wykazał p. Gostomski, jak logiczną, pomimo swej pozornej dziwaczności, jest budowa i kompozycja całego dramatu.

A przecież p. Gostomskiego nie wiążą z "młodą Polską" jakieś ściślejsze węzły! Oznak "snobizmu" nigdy w tym skromnym, unikającym dziennikarskiego wrzasku acitorze nikt nie dopatrzy. P. Gostomski pisał dobre studja o "Panu Tadeuszu", o "Ślubach Panieńskich", o powieści polskiej, o Wagnerze, o Nietzschem i Tołstoja, a teraz napisał doskonałą rzecz o "Weselu" Wyspiańskiego.

P. Weyssenhoff zapyta: jak się zachwyty dla tak różnych treścią, formą i nastrojem dzieł mogą skoordynować w jednym umyśle?

Ano, widocznie, mogą, tylko nie u każdego...

Chmielowski pisał o Mickiewiczu, ale to nie przeszkodziło mu uznać talentu Wyspiańskiego. Chlebowski napisał dużą prace o Kochanowskim, pisał o Krasińskim, Słowackim i — także uznaje Wyspiańskiego za zjawisko wielkie i dodatnie (3)

A niema absolutnie sądnych danych, żeby zarówno Chmielowskiego, jak i Chlebowskiego, lub Gostomskiego posądzić o "snobizm", nieuctwo, brak kultury, talentu i znajomości przedmiotu, oraz szczerości. Wiec połączenie w jednym i tym samym umyśle uznania dla Wyspiańskiego z uznaniem, czy uwielbieniem dla twórców odmiennych typów nie jest niemożliwe.

Jest to więc fakt. A z faktami liczyć się trzeba, choćby to było przykre. Zwłaszcza umysł tak racjonalny i pozytywny, jak umysł p. Weyssenhoffa, nie może nie wziąć realnego zjawiska psychicznego w rachubę.

Do szeregu analogicznych faktów przybywa jeszcze jeden. Oto Józef Kotarbiński wydał świeżo obszerne studjum o Wyspiańskim.

Kotarbiński wyrósł w jednej atmosferze z Chmielowskim i Chlebowskim, a za t. zw. Młodą Polską nigdy nie przepadał.

Wyspiańskiego zna wybornie, i jako człowiek, i jako dyrektor teatru, i jako reżyser, i jako aktor, i jako krytyk; daleki jest od zaślepionego entuzjazmu, a mimo to rokuje "Klątwie" i "Protesilausowi" najdłuższą trwałość i powiada dalej, że "jako dokumenty epoki świeżo zamkniętej prądów naszego czasu, wielkie zwłaszcza dramaty Wyspiańskiego mają znaczenie zjawisk pierwszorzędnych".

Kotarbiński traktuje Wyspiańskiego bardzo, bardzo krytycznie; karci również roznamiętnionych entuzjastów i snobów, wygłasza zdania, z któremi można polemizować, ale wie, o czem pisze i w konkluzji uznaje Wyspiańskiego za "poetę, posiadającego siłę fascynującą fantazji widmowej, za poetę wielkich zagadnień i tajemniczych zagadek, za zjawisko wyjątkowe, za twórcę, który umiał Swym pomysłom wizjonerskim nadać intensywność złudy, ujętej w ramy teatralne, umiał za pomocą symbolów i obrazów sennych, oddać pewne podziemne nawet niedoświadomione instynkty duszy zbiorowej" (str. 356).

(1) Jeżeli idzie o przykład, zaczerpnięty z dziejów nie naszej, lecz obcej literatury, to przypomnę niezłomnego klasyka Brunetière'a, który, pisząc o symbolistach i dekadeniach francuskich, dość surowo zastrzega się, że w podobnej sprawie U est loujours prudeni dc resercar l. 'avenir", a to parę lat potem przyznaje symbolistom nawet znaczne zasługi (Por. Symbolistes et Decadents (1890), oraz L'Evolution de Ia poesie lyrique en France au XIX S. (1894). Ale Brunetiere, pomimo swej jednostronności i twardości, był krytykiem serjo, i znal dzieje literatury bardzo dobrze i wiedział, że ewolucja sztuki — nie stoi w miejscu, oraz, że talenty sprawiają "dogmatykom" przykre niespodzianki..

(2) Przed laty przeczytałem Studjum p. Weyssenhoffa o Maeterlincku i naprawdę dowiedziałem się z niego tylko paru szczegółów z biografji belgijskiego poety.

(3) Witkiewicz, którego nikt nie posądzi o "snobizm", Witkiewicz, krytyk pierwszorzędny, zachwyca się i Gierymskim, i Chelmońskim, i Matejką, i Bocklinem, i Segantinim, i Botticellim, i prerafaelitami.

III.

Powołując się na pisarzy, rozbierających działalność Wyspiańskiego, pominąłem rozmyślnie wszystkich autorów, nawet wybitnych, ale mogących zasłużyć na szydercze miano "apologetów" Wyspiańskiego, chociaż niejeden z nich wniknął w twórczość krakowskiego poety daleko głębiej, niż p. Weyssenhoff.

Wszyscy cytowani przezemnie krytycy to ladzie starsi, nie spojeni ani z Wyspiańskim, ani z "młodą Polską" żadnymi węzłami osobistymi, ani sekciarskim zaślepieniem, ani też iakiemikolwiek sympatjami artystyczno-literackiemi.

Jeżeli więc krytycy bezstronni, zrównoważeni, skłonni raczej do chłodnego, niż namiętnego traktowania przedmiota — mogli odczuć i odczuli w Wyspiańskim jakąś wielkość i czar poetycki — to świadczy, że acitor "Wesela" posiada coś więcej nad to, czego się w nim p. Weyssenhoff dopatrzył, albo raczej — nie dopatrzył.

Czyż Chmielowscy, Chlebowscy, Gostomscy, Kotarbińscy, ladzie, którzy złożyli oddawna dowody, że umieją wydawać szczere i umotywowane sądy krytyczne, dostali nagle obłędu?

Tego p. Weyssenhoff sam nie przypuszcza napewno. Jakże więc wytłómaczyć sobie tę sprzeczność?

Na to może p. Weyssenhoff znaleźć jedną odpowiedź: pomimo, że, prócz "apologetów", snobów i tłumu, istnieli i istnieją ludzie, i mądrzy, i niezależni w sądzie, i rozważni, i wykształceni estetycznie, którzy widzą w Wyspiańskim zjawisko wielkie i dodatnie pod względem artystycznym, ja nie moge czuć inaczej, jak czaję. Mnie się Wyspiański nie podoba.

I mówiąc tak, będzie p. Weyssenhoff w zupełnym porządku, bo niekażdy jest obdarzony jednakowym typem wrażliwości estetycznej, zarówno pod względem jakościowym, jak i ilościowym, zwłaszcza, jeżeli się nad wysubtelnieniem owej wrodzonej wrażliwości nie pracowało długo i systematycznie.Łatwość pióra i dyletanckie oczytanie — nie dają jeszcze kwalifikacji na krytyka i estetyka. Tu potrzeba specjalnego talenta i olbrzymiej pracy.

Wrażliwość estetyczna p. Weyssennoffa jest podobna do harfy, której brak pewnych strun zapełnie, a której inne struny natomiast brzmią zbyt głośno, nawet hałaśliwie. Stąd skłonność do niedoceniania jednych a przeceniania innych zjawisk sztuki.

Horyzont poczucia estetycznego u p. Weyssenhoffa jest bardzo ciasny, ale stąd nie wynika, żeby owa ciasnota, czysto indywidualna, niweczyła istnienie innych, szerszych horyzontów. One istnieją i, jak tego dowiodłem faktami, nie brak ludzi, stojących na równym poziomie intelektualnym z p. Weyssenhoffem, którzy owe horyzonty widzą i obracają się wśród nich z zupełną swobodą.

IV.

Prócz tego "defektu" wrodzonego jednak, posiada p. Weyssenhoff i inne braki, które możnaby uzupełnić wielką pracą nad sobą.

Oto, jak wspominałem, p. Weyssenhoff nic ma gruntownego przygotowania literacko-historycznego, ogólnoestetycznego i psychologicznego.

Pomijam to, co pisze o stałych, niezłomnych prawach estetycznych. Ja sam przypuszczam, że może jakieś t. zw. "prawa estetyczne" gdzieś w głębi duszy ludzkiej istnieją, ale, jak dotąd, wiemy o nich niesłychanie mało. Wszystko sprowadza się do kilku bardzo ogólnikowy h i elastycznych formuł.

Znam całą prawie literaturę estetyczną i, jeżeli pominę owe właśnie ogólnikowe formuły, to nie spotkałem nigdzie, począwszy od Arystotelesa, a skończywszy na najnowszych, gruntownych i dobrze przygotowanych badaczach, jak Lipps i Volkelt, ani jednego "prawa", podawanego za niezbite i niezłomne.

Chyba, że p. Weyssenhoff zechce opierać się na konstrukcjach metafizyków. Ci pisali bardzo dużo i nieraz bardzo ładnie o wiecznej boskiej idei piękna i t. p. Estetyka metafizyczna jednak czyta się dziś z przyjemnością, jak subtelny i podniosły poemat myślowy, ale nie — jako dzieło naukowe.

Estetyka jest częścią psychologji uczuć i, jeżeli ma być traktowana, jako nauka, musi być traktowana niejako "eksperymentalnie" i historycznie. Estetycy, z którymi się liczyć należy, estetycy, którzy nie fantazjują, lecz pragną powiedzieć coś konkretnego, nie tworzą dziś systematów a priori, lecz idą drogą indukcyjną. Nie narzucają twórcom reguł i praw, bo ich sami nie znają, lecz starają się na zasadzie dzieł, sprawiających wrażenie artystyczne, wydobyć drogą analizy teorje, wyjaśniające z jednej strony istotę twórczości, z drugiej — wrażliwości estetycznej.

Niestety, jak dotąd, estetyka, pomimo bardzo wielkich i cennych wysiłków, daleka jest jeszcze od syntezy naukowej. To dopiero embrjon. Wiemy, że istnieją pewne "kategorje" estetyczne, jak np. tak zwane "piękno", wzniosłość, harmońja, dysonans, tragizm, komizm; wiemy, że każde dzieło sztuki posiada jakieś członkowanie, proporcje, że może być źle, lub dobrze skomponowane i t. d., ale teorje naukowe, dotyczące tych spraw, są dotychczas bardzo różnolite, zawiłe i chwiejne, a zwłaszcza dalekie od — niezłomności.

Te rzeczy raczej się "wyczuwa", niżeli dowodzi za pomocą rozumowania naukowego.

Już stary Kant, człowiek nietylko mądry, przenikliwy i ostrożny, ale gieńjalny i głęboki, z którego zdaniami liczy się dotąd nauka, zauważył słusznie, że "sąd estetyczny (Geschmacksurtheil) (1) nie da się dowieść za pomocą argumentów, jako prawie zupełnie subjektywny. Komu się jakiś budynek, widok, poemat nie podoba, to nawet sto głosów pochwalnych nie zdoła wzbudzić wewnętrznego uwielbienia"... Człowiek może udawać, że mu się coś podoba, żeby nie uchodzić za pozbawionego gustu; może przypuszczać, że smak jego nie jest dostatecznie wykształcony wskutek braku znajomości przedmiotów pewnego gatunku — to jednak jest jasne: zachwyt innych osób nie jest argumentem dostatecznym.

"To, że inni za kogoś widzą i obserwują, chociaż on sam widział inaczej, jest dostatecznym argumentem teoretycznym dla każdego, o ile dotyczy rzeczy, sprawiających jednakowe wrażenie na wielu, ale nigdy to, co się komuś podoba nie może służyć, jako podstawa sądu estetycznego.

"Dowodzenie a priori nie może ustalić sądu o pięknie według pewnych reguł.

"Jeżeli mi ktoś czyta poemat, albo zaprowadzi mię na przedstawienie sztuki teatralnej, która nie odpowiada mojemu gustowi, to może on się powoływać na Batteux'go, czy Lessinga, albo na starszych i znakomitszych krytyków i przytaczać wszystkie postawione przez nich reguły smaku na dowód, że poemat jest piękny; mogą niemiłe mi ustępy tego poematu zgadzać się z owemi regułami: ja zatkam sobie uszy, nie zechcę słuchać wywodów i rozumowań i raczej przypuszczę, że zasady owych krytyków są fałszywe, albo źle w danym wypadku zastosowane, niż żebym mój sąd (estetyczny) pozwolił określić argumentami a priori, ponieważ to jest sąd gustu, a nie sąd rozumu czy rozsądku".

Kant pisze bez porównania zawiłej i mniej efektownie od p. Weyssenhoffa, ale myśli głębiej.

Otóż, dalej powiada Kant: "Krytyka, jako sztuka, szuka jedynie fizjologicznych (względnie psychologicznych),. a zatem empirycznych zasad, jakim nasz gust podlega w rzeczywistości, i — nie rozmyślając wcale o ich możliwości — stara się owe zasady zużytkować przy sądzenia odpowiednich zjawisk". (2).

Do tych, podanych w formie bardzo niechlujnej, ale, bądź co bądź, głębokich spostrzeżeń, estetyka czasów najnowszych w gruncie rzeczy nie dodała nic istotnego, poza mnóstwem obserwacji i wywodów drugorzędnych.

Zasada subjektywizmu sztuki i krytyki, t. j. twórczości i wrażliwości estetycznej, pozostała dotąd nienaruszoną. To, co mówią o "normach" ruchomych i zmiennych, nie wyjaśnia prawie niczego.

Wobec takiego stanu rzeczy p. J. Weyssenhoffowi wolno nienawidzieć Wyspiańskiego, ale czy wolno go poniżać i ośmieszać?

(1) Tłomaczę Kantowskie "Geschmacksurtheil" przez przyjęte dziś powszechnie wyrażenie "sąd estetyczny". Kant terminu "Estetyka" ożywał w innem znaczeniu.

(2) Kant. "Kritik der Urtheilskraft" wyd. Reclama str. 145, 147-

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej