Stefan Buszczyński

WEZWANIE DO ZGODY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

WEZWANIE DO ZGODY

Z powodu sporu o Rapperswylskiem Muzeum i polskiej emigracji*).

Buszczyński Stefan

„Nie mówić, nie protestować, nie krzyczeć,
„wyszłoby na to, że dzieją się u nas zgorszenia
„i nieuczciwości straszne, a my spadliśmy już
„tak nizko, takeśmy zatracili zmysł moralny i
„zmysł honoru, że nikt się nie oburza i nie
„wstydzi, że złe wydaje nam się rzeczą naturalną,
zwyczajną!"
........ „Zrobiliśmy, co najprzykrzejsze
a teraz kto w Boga wierzy, a ojczyznę ma
w sercu, niech radzi i ratuje jak może".
St. Tarnowski.

(,Porcye"). 1874. Przegląd polski. Zesz. V.

I.

§. 1. „Szwajcarja jest symbolem jedności ludów" — powiedział pewien francuski uczony. Obyśmy się przejęli tą prawdą! Autor znakomitego dzieła pod tyt. Bibljografja polska, pan Estreicher Karol ogłosił w Czasie z dnia 1-go Października b. r. artykuł opierając się, jak twierdził, na „tymczasowem wyjaśnieniu" o stanie funduszów w Rapperswylu, podanem dnia 3-go Września do publicznej wiadomości w imieniu Zarządu Muzeum przez dyrektora p. J. Gałęzowskiego. Pan Estreicher jako główny przedstawiciel przeciwników tego Zakładu, nietylko odmówił wszelkich zasług ś. p. hr. Platerowi, lecz obwinił go o złą wolę i pokrzywdzenie kraju, przez utworzenie Muzeum na obcej ziemi. Go ważniejsze: zarzucił mu roztrwonienie rozmaitych funduszów, mówiąc stanowczo, iż „fundusz dla duchownych zesłanych na Syberją zbierany składkami po całym świecie, ulotnił się w ręku Platera"; dodał wreszcie, że „nie wiadomo gdzie Plater ten majątek wygnańców zapodział".

Pan Estreicher dowodził, iż opiera te słowa swoje na „wyjaśnieniu" p. J. Gałęzowskiego, utrzymywał, iż p. Gałęzowski sam to wyraźnie przyznaje", gdy przeciwnie: p. Gałęzowski wyraźnie oznajmił w swem tymczasowem wyjaśnieniu, iż o funduszach nie mógł jeszcze nic stanowczego powiedzieć, albowiem „Zarząd Muzeum nie mógł (do czasu ogłoszenia owego pisma) objąć w posiadanie licznych hr. Platera papierów, które ułatwiłyby rozwiązanie różnych niepewności, jakoteż pozwoliłyby ułożyć zaległe sprawozdania z różnych funduszów, jakiemi rozporządzał ś. p. hr. Plater" (Patrz sprawozdanie p. J. Gałęzowskiego z dnia 3-go Września b. r.). Te papiery zaś, stosownie do praw miejscowych, wziął pod swoją opiekę rząd szwajcarski.

Na jakiej więc zasadzie utrzymywał p. Estreicher, że ,,majątek wygnańców ulotnił się w ręku Platera"? Dlaczego te wyrażenia przypisał p. Gałęzowskiemu, kiedy p. Gałęzowski tego nigdzie nie powiedział?! Nigdzie też nie ogłosił p. Gałęzowski, że fundusz dla duchownych zesłanych na Sybir „zbierany był składkami (jak się wyraził p. Estreicher) po całym świecie". Nie poprzestając na tem p. Estreicher (zawsze niby opierając się na sprawozdaniu p. Gałęzowskiego) napisał te słowa: ,,Okazało się po zgonie Platera, że majątek jego był urojony". Gdzież to i kiedy oznajmił p. Gałęzowski? Gdzież i skąd się to okazało?!

„Okazuje się — jak twierdzi p. Estreicher — że Plater nie administrował funduszami tak, jak tego wymagać-by można o d sumiennego stróża publicznej własności, że w tej sytuacji nad Muzeum Rapperswylskiem cięży niebezpieczeństwo deficitu w bliskiej przyszłości a w następstwie tego, rychłe rozproszenie zbiorów". Nakoniec woła: „Przepowiedziałem to wszystko!" Dodaje wreszcie: „Oświadczenie drukowane Platera z d. 3-go Grudnia 1871 r., iż aktem urzędowym zrzekł się własności Zamku (to jest Muzeum) ofiarując go w darze narodowi, okazało się s z k o dl i w e m s a m o c h w a l s t w e m". Podkreślając wyrażenie Platera: „mojemu narodowi" pan Estreicher szydzi z tego, jak gdyby narodem Platera nie był naród polski. A przytem objawił złośliwe zdanie, iż „Plater darował swojemu narodowi rzecz nie swoją".

Trudno zwalić więcej straszniejszych zarzutów na jednego człowieka! Nazwijmy bowiem poprostu zarzuty uczynione Platerowi w delikatniejszych niby wyrażeniach użytych przez p. Estreichera. Zrobił on Platera nędznym złoczyńcą, który przywłaszczył sobie i roztrwonił cudzą własność; zrobił go niedołęgą, pyszałkiem, kłamcą, oszustem, łudzącym siebie, oszukującym naród. Taka nagroda człowiekowi, który ofiarował dla Muzeum życie całe i majątek swój cały! Przypuśćmy, że Plater błądził; czy tak surowe zdania mogą zachęcać innych do poświęcenia się w służbie publicznej?

Niejeden już, niestety, podobnie występował przeciw Platerowi, któremu cześć należy się od narodu; a żądano namiętnie od niego rachunku ze zbiorów, nagromadzonych wyłącznie prawie jego własnym kosztem! Gdym ja stawał w jego obronie, p. Estreicher chciał mnie za to ostro dotknąć w swym artykule*).

Stosownie do życzenia założyciela Muzeum, wszedłem w skład Rady przy głównym Zarządzie. Z powodu złego stanu zdrowia będę zmuszonym opuścić to zaszczytne dla mnie stanowisko.

O przyjęcie udziału w Radzie muzealnej prosiliśmy kilka osób powszechnie szanowanych. Mamy też zamiar wezwać do tego grona, obywateli z różnych dzielnic Polski. Tymczasem dla porozumienia się, czuję się w obowiązku, zanim uzupełni się Rada, wyjaśnić niektóre szczegóły w wyżej wymienionym artykule pana Estreichera zawarte. Muzeum Rapperswylskie stało się „jabłkiem niezgody", gdy przeciwnie: pragnęlibyśmy, aby było neutralnem polem dla wszystkich rodaków naszych.

2. Niektóre kwestje podniesione przez szanownego pana Estreichera tyczące się emigracji naszej, a mające związek z Rapperswylskiem Muzeum, są niezmiernie ważne i wymagają nieco dłuższej odpowiedzi. Powinnością jest każdego zapobiegać niesnaskom, wobec ciągle, przy lada sposobności, wzrastających swarów między dziećmi jednej matki.

Pragnąłbym, aby rodacy zechcieli najprzód zwrócić uwagę na następujące okoliczności, stanowiące, że tak powiem, rdzenną istotę Rapperswylskiego Muzeum.

1) Część publiczności naszej (trudno dociec: kiedy? i jakim sposobem ?) została w błąd wprowadzoną; wiele osób bowiem, uważa jako jedno i toż samo, zbiory Rapperswylskiego Muzeum i osobisty majątek ś. p. hr. Platera po śmierci jego pozostały. Stąd wypływa cały szereg nieporozumień.

Osobisty majątek Platera, to jest Villa Broelberg z oficynami i z wielką przestrzenią otaczającej ją ziemi pod ogrodem, a żelazną koleją o kilka godzin drogi od Rapperswyl odległa, nie ma żadnego bezpośredniego związku z Muzeum.

2) Testament ś. p. hr. Platera czyli spadek po nim, tyczący się jego osobistego majątku identyfikują, to jest mieszają. z jego zapisem zbiorów muzealnych na rzecz narodu.

Spadek osobistego majątku po Platerze, czy takowy dostałby się na własność dla Muzeum (stosownie do woli testatora), czy też utrzymałby się przy rodzinie (co nie jest podobnem do prawdy, gdyż sukcesorowie oznajmili szlachetnie, iż uszanują wolę stryja), w żadnym razie nie może mieć wpływu na zapis zbiorów muzealnych.

3) Wyobrażają sobie, że Muzeum Rapperswylskie powstało niemal wyłącznie lub przeważnie z ofiar przez naród składanych.

Muzeum Rapperswylskie jest owocem trudów . i zabiegów ś. p. Platera, który poświęcił mu przeszło półwiekowy żywot na wygnaniu i bardzo znaczny własny swój majątek. Pomimo wielokrotnych odezw jego, naród w nader małych sumach przyczynił się do utworzenia tego zakładu. Plater był zatem nietylko założycielem, lecz niemal wyłącznym właścicielem tego Muzeum.

4) Mniemają, iż Muzeum ogołociło kraj nasz z zabytków i pamiątek narodowych, nagromadziwszy je na obcej ziemi.

Muzeum nietylko nie zrobiło krajowi najmniejszego uszczerbu, lecz przeciwnie, ocaliło mnóstwo pamiątek narodowych od zupełnej zatraty. Porozrzucane w różnych miejscach zabytki, mianowicie w Szwajcarji, w Szwecji, w Norwegji a nawet w Ameryce, zostały zebrane przez ś. p. hr. Platera, dzięki pośrednictwu wielu osób, które się do niego zgłaszały. Przed nim nikt tego w kraju nie uczynił.

5) Przypuszczają, iż gdyby okazał się nielegalnym testament hr. Platera odnoszący się do jego osobistego majątku, to już przez to samo byłby nielegalnym jego zapis zbiorów muzealnych na własność narodu.

W sprawozdaniu z dnia 3-go Września ogłoszonem w imieniu Zarządu przez p. J. Gałęzowskiego wyraźnie znajdują się następujące słowa: „Muzeum jako uznane za Zakład użytku publicz„nego, ma zapewnioną swoją legalną egzystencję, nie jest ob„ciążone żadnym długiem hypotecznym i nie występuje z żadną pretensją wobec spadku ś. p. hr. Platera. Nieliczne składki jakie on na Muzeum odbierał bez wątpienia wynoszą bardzo małą sumę wobec ogromnych „kosztów łożonych na instalację i utrzymanie Mu„zeum a głównie na odnowienie Zamku muzealnego, wziętego pod tym warunkiem na czynsz 99-cio„letni". Oczywistą więc jest rzeczą, iż ś. p. Plater nie otrzymując dostatecznych zasiłków z kraju, ogromne koszta sam ponosił i dla potrzeb Muzeum zaciągając długi, hypotekował je na własnym osobistym majątku. Zamek odrestaurował i jedno piętro tym sposobem odnowił.

6) Obawiają się, aby wrazie deficitu na pozostałym osobistym majątku ś. p. hr. Platera, ten deficit nie zaciężył na Rapperswylskiem Muzeum.

Z powyższego wyjaśnienia widać, że gdyby nawet jaki deficit okazał się na osobistym majątku ś. p. hr. Platera, nie obarczy on w żadnym razie Rapperswylskiego Muzeum.

7) Nakoniec, łączą bezpośrednio z Rapperswylskiem Muzeum fundusze dla duchownych zesłanych na Sybir, tudzież zapis na stypendystów uczyniony przez ś. p. hr. Krystyna Ostrowskiego.

Fundusze dla duchownych zesłanych na Sybir i dla stypendystów z zapisu ś. p. Kr. Ostrowskiego o tyle tylko mają związek z Muzeum Piapperswylskiem, o ile tyczyły się założyciela tego Muzeum. Dodać przytem trzeba, iż rozrządzanie funduszami duchowieństwa nie zależało wyłącznie od ś. p. Platera, lecz było pod, zawiadywaniem Kolegium katolickiego we Francji. Go się tyczy zaś funduszów hr. Ostrowskiego, Plater wyznaczony był egzekutorem testamentu, a wrazie jego śmierci Zarząd Rapperswylskiego Muzeum. Nie ma to oczywiście najmniejszego związku ze zbiorami muzealnemi. Gdyby nawet okazał się jaki deficit w tych funduszach, nie odpowiadałoby za ten deficit Muzeum, lecz osobisty, własny majątek Platera.

§. 3. Szanowny pan Estreicher w artykule swoim napisał następujące słowa: „Kiedy ogłaszałem przekonanie moje o Rapperswylu, a które niestety okazało się uzasadnionem, powstała „przeciw mnie wrzawa. Złajano mnie srodze w Nowej Reformie Nr. 242—244 z r. 1883 zarzucając, że Plater zasłużył sobie na nienawiść moją, bo włożył trzysta tysięcy franków w Rapperswyl; złajał mnie jednocześnie Kraszewski w Biesiadzie. Nie pożałował Kurjer Paryski Nr. 52 wybiczować mnie zarzucając złość, namiętność, nienawiść emigracji, robiące wrażenie opętania. Agaton Giller puścił całą o mnie broszurę. Władysław Plater wydał dwa okólniki litografowane dnia 1-go Marca 1884 r. „i 5-go Lutego 1884 r., ostatni podpisany przez J. Kraszewskiego i Stefana Buszczyńskiego, w którym zapewniają wszyscy trzej, że „akt zapisu Platera ważnym jest wobec praw szwajcarskich".

Z tego, cośmy widzieli wyżej i z przytoczonych słów sprawozdania 3-go Września łatwo przekonać się, jak dalece krzywdzącem jest wyrażenie p. Estreichera, iż oznajmienie Platera o ofiarowaniu zbiorów narodowi „okazało się szkodliwe m samochwalstwem" ; jak obraźliwem jest także powiedzenie, iż Plater „darował swojemu narodowi rzecz nie swoją".

Myli się p. Estreicher twierdząc w tym artykule, że „jeden tylko Kraj wydawany w Petersburgu oświadczył się za jego widzeniem rzeczy". Podobnież zapatrywał się na Muzeum Rapperswylskie nietylko p. Spasowicz. lecz także Katkow w swoich Moskowskich Wiedomostiach i inni jego koledzy. Dziś zaś redakcja Kraju zmieniła zdanie.

Pan Estreicher z szyderstwem mówi o „puzonie patryotyzmu" zarzucając mnie. żem użył tego środka broniąc Platera. Przywykliśmy już od lat dwudziestu kilku, iż wszelkie uczucia patrjotyczne obrócone zostały w śmieszność w Krakowie przez pewne stronnictwo przywłaszczające sobie wyłącznie umiejętność kochania ojczyzny i znajomość rzeczy związanych z dolarem publicznem.

*) Dla szerszej wiadomości, musimy powtórzyć niektóre szczegóły o warunkach bytu Rapperswylskiego Muzeum, o czem była wzmianka w innem miejscu.

**) Mam list Platera przed kilku laty pisany, a w nim następujące słowa: „Wiadomo, że utworzyłem Muzeum i utrzymuję Zakład moim własnym kosztem. ! Naród w bardzo małej cząstce przyczynił się i przyczynia się do tego. Cały mój majątek oddam na Muzeum. Pojmuję, iż z  funduszów publicznych winieniem zdać sprawę. Ale żądanie, abym zdawał publicznie sprawę z moich własnych pieniędzy,, jest moustrualnem".

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej