Mieczysław Romanowski

WIECZOREM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OBJAŚNIENIE POETY

WIECZOREM

WIECZOREM

Romanowski Mieczysław

OBJAŚNIENIE POETY

Rzecz ta wzięta jest z czasu, kiedy cala Polska zalana była wojskiem Karola Gustawa aż po Tatry; na zachodzie grasował sprzymierzony z nim niewierny lennik polski, kurfürst brandenburski, wschód zaś i Litwę niszczyło wraz z Moskwą zbuntowane kozactwo ogniem i szablą. Nie było prawie kąta w Polsce, gdzieby nieprzyjaciel nie dotarł zniszczeniem. Król musiał uchodzić na Śląsk do Głogowy, wojsko potworzywszy związkowe koła, opuściło hetmanów, Czarniecki jeden trzymał się długo w Krakowie, wspierany męstwem młodzieży akademickiej i miejskiej; w końcu ustąpił i on przemocy. Na całą Polskę nie zajęta była jedna tylko Częstochowa.

Tymczasem zbierał się na Podgórzu krakowskim i w Tatrach materiał palny do wielkiego dramatu wyswobodzenia, którego pierwszym aktem była konfederacja tyszowiecka, dwa zaś ostatnie skończyły się w Danii i w Moskwie ze sławą oręża polskiego.

Nowy Sącz zagrożony rzezią od szwedzkiego pułkownika Sztajna, w razie, gdyby kogo schwytano na znoszeniu się z Czarnieckim, zostawał przez parę tygodni w nieustannej trwodze; wiedział bowiem prześwietny magistrat, że tak niektórzy z szlachty, mieszkającej w Sączu, jako też całe mieszczaństwo, przebrane w świty wieśniacze, znosiło się ciągle z Czarnieckiego ludźmi. Przy pierwszym schwytaniu zatem mogło przyjść do rzezi, a co gorsza, prawie nie było się czym bronić, bo Sztajn zabrał broń miejską i dał ją do schowania szlachcicowi. Wielogłowskiemu, arianowi. Rzecz w końcu przyszła do przesilenia. Szwedzi postanowili wyciąć i spalić miasto, aby nie mieć nieprzyjaciela za plecami na tak korzystnym stanowisku jak Sącz; wypadało im bowiem wyruszyć z miasta przeciw Czarnieckiemu, który przeciągał po Podgórzu na czele pułku królewskiej husarii. Mieszczanie atoli, dowiedziawszy się o ich planie, znieśli się z gromadą z Nawojowej i z góralami pod dowództwem Wąsowicza, i uprzedzili Szwedów o trzy dni w planie.

Powstanie w Sączu, zdziałane 13 grudnia 1655, rozszerzyło się wnet po całym Podgórzu. Szlachta z dworów, wieśniacy z chat, zbrojni w kosy i siekiery, szli i bili wałęsające się po Podgórzu niedobitki sądeckie.

Czarniecki połączywszy z swym pułkiem oddziały powstańców, ruszył natychmiast w Lubelskie, a stamtąd do Tyszowic w Bełskie, gdzie Rewera Potocki, W. H. K., Stanisław Lanckoroński, H. P. K., Krzysztof Tyszkiewicz, wd., Czernichowski, Jędrzej Potocki, oboźny kor. i Hiacynt Szembek, starosta bogusławski, spisali pamiętny akt konfederacji tyszowieckiej, na obronę kraju. Czarniecki był duszą całej tej sprawy. Konfederacja stanęła 29 grudnia; cztery dni przedtem odstąpili Szwedzi od oblężenia Częstochowy. Tak zaświtała znowu zorza polskiemu orężowi.

Podania sądeckie niosą, że w pewnej dziewczynie miejskiej rozkochał się oficer dragonów Pontusa de la Gardę. Kiedy Sztajn rozkazał wojsku gotować się do rzezi, nie mógł ten przenieść, aby jego kochanka wraz z krewnymi ginęła, i ostrzegł ją, że będzie rzeź, choć Sztajn nakazał zachowywać tajemnicę pod karą gardła. Od niej to dowiedziało się mieszczaństwo o niebezpieczeństwie i miało czas uprzedzić Szwedów.

Smutną rolę  szpiegów szwedzkich grali w tej sprawie Wespazjan Szlichting arianin, dziedzic Dąbrowej, autor pism, za które sejm odsądził go od czci, Florian Siemichowski syn najgodniejszego ojca, dwukrotny apostata z ariaństwa do katolicyzmu i z katolicyzmu do ariaństwa, ścięty za wyrokiem miejskim w Sączu — i Żyd Finkel, arendarz Konstantego Lubomirskiego, starosty sądeckiego.
Winienem tu dodać, że tylko Basia, Bartek, Janusz, babka i Jacek są postaciami sfingowanymi; wszystkie inne osoby występują w roli i godności, jak ich zachowały akta sądeckie.

WIECZOREM

W bielonej izbie, za cisowym stołem

Pod wieczór, czworo siedziało ich społem.

Bliżej kominka dziadek Janusz, dalej,

Kędy się lampa przed Chrystusem pali,

Babka; pod oknem siedziała dziewczyna

Basia, kwiat Sącza, wnuczka ich jedyna.

Naprzeciw Bartek, cieśla z cieślów sławnych,

W Sączu, ród jego należał do dawnych,

On sam już sławą cieszył się, choć młody,

A Bóg mu przy tym nie skąpił urody.

Słońce za góry zachodząc czerwono,

Zajrzało oknem w izbę ubieloną.

A że dziś była niedziela adwentu,

Więc spoczywali wszyscy gwoli świętu.

Janusz służebnym polecił gospodę,

Garniec i wino; z księgi dziewczę młode

Czytało świętych spisane żywoty.

Cieśla w nią patrzał, poprawiał kapoty,

Ilekroć Basia czytanie przerwała.

Babce u czoła drzemka się wieszała;

Pod ścianą z nićmi stał jej kołowrotek,

Z kłębuszkiem teraz igrał Basi kotek.

Właśnie skończyła Basia u rozdziału,

Gdy Janusz z krzesła podniósł się pomału

I słowem księgi do głębi przejęty,

Rzekł: „Wielkiś w Twoich cudach, Panie święty!

Wielkiś! bo wznosisz, gdzie rozpaczy głowa;

O, cudem dotąd stoi Częstochowa,

I wierzę, że w niej Luter nie zagości.

A nas tu gnębią, skórę drą od kości

Szósty już tydzień Ha! skacz do muzyki,

Jak ci zagrają Szwedy.najezdniki...

Nie ma sił!..," Chmurny przeszedł przez świetlicę

A potem utkwił wzrok w Bogarodzicę,

Co złote ramy na kształt wieńca miała,

I stał w zadumie — łza po łzie spadała

Na wąs, włos biały zsunął się na czoło;

On włos odgarnął, westchnął, otarł połą

Łzy i wnet mowę obrócił do cieśli:

„Rzeczcież! nowego coście też przynieśli?

Ja trzeci tydzień nie chodzą do miasta,

Ni ja, ni Basia, ni moja niewiasta;

Jak zwierz, człek w norę przed Szwedem się czai,

Bo jak staremu chodzić śród tej zgrai?"

Bartłomiej odrzekł: „Marne powiadanie!

Nową złość ważą ze Szwedem arianie,

Szlichtyng i Florek Siemichowski, zbójca

1 ten Żyd Finkiel, komendanta trójca,

Bawią na zamku; oni rada tajna

Tego łupieżcy, pułkownika Sztajna.

Potem barycki podatków poborca,

Był dziś dwukrotnie ciągany do dworca

I pan Szydłowski, patron kolegiaty,

A coś dwu poszło do wieży za kraty,

Zaś Stare-Młasto opuściły panny —

I tak się mnoży ucisk nieustanny!"

„O! dalej kory nie stanie na drzewie!"

Wnet stary Janusz podchwycił mu w gniewie.

„Straszne to Boga próby — raczej kary,

Tak marnie idą, i takie ofiary!

Tu był król, z nami — dziś kędyś w Głogowie;

A nasz Bylina, rotmistrz, padł w Krakowie,

I Czarnieckiego, żelazne to ramię,

Zgina Bóg, choć jeszcze nam nie łamie;

Hetmany bez wojsk, starosta na Spiżu,

A my w ucisku, jak przy nowym krzyżu

Korzym się" ... I stał chwilę zamyślony.

Niedługo potem zwrócił się do żony

I rzekł: „Musimy pomodlić się razem,

Zapalcież lampę przed Kingi obrazem,

Bo czcią jej ziemia nasza się zastawia

I od niewoli święta Kinga zbawia;

Za jej wstawieniem niech nas Bóg pociesza".

Posłuszna żona wnet lampę zawiesza;

I klękli, jako było we zwyczaju,

Starzy na przodzie, młoda para z kraju.

A po modlitwie Janusz wstał rzeźwiejszy

I rzekł: „To zamysł Szweda nie dzisiejszy,

Trzykrotnie już nas zarwał po szatańsku;

Pomnę, gdy byłem za wódkami w Gdańsku, —

(A byłem jeszcze za Adolfa króla,

Co to go w Niemczech ugodziła kula)

Pod wieczór jakoś, w kupieckiej gospodzie

Z jednym tam Szwedem zszedłem się na miodzie.

Ten, że miał z nami stosunki handlowe,

A zmyśmy, więc znał dobrze polską mowę.

I siedzim; — szklanka mijała po szklance,

I żywo jakoś było w pogadance.

Aż w końcu — patrzcie! co rzekł diabeł kusy, —

Wstał, na glos w izbie wrzasnął: — Nasze Prusy!

Nasze Inflanty — Bałtyk, bo tak chcemy,

A gdy nie dacie sami —- odbierzemy —

I wymusimy na waszym narodzie! —

Nie skończył. — Resztę słów utopił w miodzie,

Bo pełny kufel pochwyciłem w rękę

I tak Szwedowi ciąłem nim w paszczękę,

Że na podłogę stoczył się jak długi;

Za drzwi go potem wyrzucili sługi". —

Usiadł i ręką podparł siwą głowę,

Myślą rozwinął przeszłych dni osnowę;

I ujrzał siebie w dragoriskim szyszaku,

Konno z Rewerą na stepowym szlaku.

Wojował z młodu, gdyż bywał burzliwy,

I wspomniał sobie tatarskie cięciwy,

I jako z wojny wrócił do rzemiosła,

Jak go znów wojna aż za Boh zaniosła,

Potem na Szweda, Chocim, Kozaczyzna..

I spokój — powrót — na głowie siwizna,

Praca, śmierć dzieci... dalej już nie szuka.

Spojrzał; z nich jedna została mu wnuka,

I westchnął: „Wszystko dzieci z bożej woli!

Aleć On naszej pofolguje doli;

Jak pomnę, różnie bywało już z nami —

Toż koniec będzie i z tymi Szwedami".

Lecz babka przerwie: „Na Chrystusa rany,

Milczcie! Na górze Szwed kwaterowany!

Strach, jak mróz ostry idzie mi wskroś duszy —

Bójcież się Boga! ściany mają uszy;

Podsłucha! i cóż? jakiż wtedy opór?

Wezmą was, głowy podacie pod topór

I w grób; a my co? my z Basią sieroty.

Musielibyśmy iść pod ludzkie płoty.

Bodajbym tego nigdy nie dożyła!"

Umilkła i krzyż na piersiach złożyła.

Dziewczę spokojnie słuchało rozmowy,

Lecz zda się, babki urażona słowy,

Wstała; — rumieniec wykwitł na jej licach,

Skier dwoje żywo spłonęło w źrenicach,

I rzekła: „Babko, nie miejcie obawy,

Pan Oskar dzisiaj na zamku ma sprawy.

Widziałam, jako tu przyszedł z rozkazem

Trębacz — a potem do Sztajna szli razem

W miasto. On — choćby słyszał dziadka mowy,

Pewnam — nikomu włos nie spadłby z głowy.

A przy tym zważcie, to nie żołdak prosty;

Oficer i syn szwedzkiego starosty.

A jaki dobry. — Wszak mówią sąsiedzi,

Co to się z innym Szwedem człek nabiedzi!

On zaś czy spojrzał kiedy na nas krzywo?

Gdzie tam, za wszystko dziękuje tak żywo,

O! bo też dusza w poczciwości rzadka!

A jak on lubi i babką i dziadka,

Was Bartku, i... mnie". — Tu mówić przestała

Zmieszana, jednak pokryć to umiała

I rzekła dalej: „Gdy siądę w gospodzie,

By was wyręczyć przy winie i miodzie,

To ledwie przyjdzie Oskar i powita,

Zaraz się grzecznie o was wszystkich pyta,

Rozmawia, życie opowiada swoje...

Oskar ma także w domu dziadków dwoje,

I siostrę jak ja, a mówił osobno,

Że siostra do mnie całkiem jest podobną.

Na wojnę poszedł, bo mu dziad poradził,

O! nie, on zacny, on by was nie zdradził".

Lecz Bartek na to: „Luter i poczciwy?

Tego pod słońcem nie ma, jakom żywy!

Wierzcie mi, Basiu, kiedy słodko gada,

Wąż to! a w śpiące serce się zakrada,

Czy słówko jakieś od was nie wyłudzi;

Strzeżcie się, bo on żądłem was obudzi".

I powstał, z czoła uciekła mu smętność,

Z ócz mu gorąca błyskała namiętność,

Dłoń ścisnął, jakby w dłoni toporzysko

Czuł i rzekł: „Wiecie? ratunek nasz blisko!

Dobrze, że nie ma Lichtenawa w domu ...

Powiem, że jest nas poratować komu.

Pokąd gór naszych dzikich i wyniosłych,

Pokąd górali, jak smereki rosłych,

A na toporach dopokąd stal czysta,

Potąd nam nie paść u stóp antychrysta.

Dziś tydzień, jako przebiegałem góry,

Widziałem ludu nieprzebrane chmury.

Słyszałem, wszyscy Szweda nienawidzą,

Królewscy, ci się Lutrem, jak psem, brzydzą. -

Co który wspomni, że jego gurmana*

Z koroną, zaklnie w Szweda, jak w szatana.

Nawet zbójnicy: Litmanowski* Nędza

U Obidzkiego spowiadał się księdza

I nóż pociąga na tych heretyków;

Strzelcy zaś leją kule nie na dzików,

A Wąsowicze lud zbierają w pułki,*

A ciągną ku nim ludzie jak jaskółki.

Znacie ich — raźni, nielękliwi znoju,

A będą, jako wilk w owczarni, w boju.

Ha! potańcujeż Szwed, da Bóg! niebawem; —

Na rzece ze krwi stąd poślem go spławem;

Flisacy Wisłą, bo w tym ich ochota;

Ja ostrzę bardę — oj! będzie robota

* [przyp. autora] Gurmaiia z koroną — suknia z grubego materiału. Górale z dóbr królewskich mieli na rękawie u gurmany wyszytą czerwoną koronę.

Nędza Litmanowski — tak się nazywał sławny pod te czasy rozbójnik w Tatrach. Przy najściu Szwedów zaprzestał on rabunku po dworach i kmieciach i napadał na przeciągające lub furażujące oddziały szwedzkie lub ariańskie zbory.

A Wąsowicze lud zbierają w pułki — „Bracia Wąsowicze", szlachta, sławni męstwem i zaufaniem u ludu. Po wzięciu Krakowa prowadzili na czele górali partyzantkę przeciw Szwedem.

Dla naszych pięści pewnie ze trzy jutra,

A ujrzym, czy Bóg nie starszy od Lutra!"

Wielce Janusza cieszyły te słowa

I wnet się dłuższa poczęła rozmowa.

Babka usiadła, Basia cicho wstała,

Długo się w obu mówiących patrzała,

I znać na straszną zbierało się burzę,

Bo z lica Basi zeszły krasne róże:

W oczach, co głębię serca kryć nie zwykły,

Promienie gasły i pod łzami nikły.

„Wytniem ich"! krzyknął Bartek. — Basia zbladła

I z płaczem drżąca na krzesło usiadła.

Babka to widząc pośpieszyła do niej;

„Co tobie" pyta, „a niechże Bóg broni!

Chora!" Więc obaj zmilkli w jednej chwili

I zatrwożeni w Basie się wpatrzyli.

„Mnie nic" — wtem dziewczę odrzekło powoli —

„Tylko mnie jakoś dziwnie serce boli,

I w głowie szumi, i w oczach mi ciemno,

Ja sama nie wiem co się dzieje ze mną —

Strasznie mi jakoś teraz na tym świecie".

„Pieszczotka moja, biedne moje dziecię —

Zlękłaś się!" — tuląc ją, babka odpowie —

„Bo też wam, Bartku, zawsze strachy w głowie,

Odkąd was znam. Ot, ręką ledwie może władać,

Tak drży; i trzebaż było opowiadać

To, czego nie ma, nie było, nie będzie?

Ale wam pilno, więc krew, wojna wszędzie

I na języku. Ptaszko, bądź spokojna!

My, cóż my znaczym, nas ominie wojna . . .

Ej! bo już rzućcie to gadanie zdrożne;

Święto — ot, książki czytajcie nabożne!"

Cieśla stał, zdał się nie słyszeć tej mowy.

Milczał, w dziewczynę utkwił wzrok surowy,

Co biegł aż w duszę; — ona się spłoniła,

Wsparła się ręką o stół, oczy skryła;

On westchnął, smutek mu się rozlał w twarzy,

Zapalił świecznik, usiadł, siedli starzy,

Wziął księgę, czytał z żywotu kapłanów,

Jak święty Jacek odpędził poganów.

Koniec wersji demonstracyjnej.