Zygmunt Szczęsny Feliński

WIEDZA CHRZEŚCIJAŃSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP.

ESTETYKA.

NAUKI PRZYRODNICZE.

FILOLOGIA.

NAUKI HISTORYCZNE I OPISOWE.

OBJAWIENIE.

ETYKA.

NAUKI ŚCISŁE.

CZŁOWIEK PRZED TRYBUNAŁEM ZDROWEGO ROZSĄDKU.

PORZĄDEK PRZYRODZONY I NADPRZYRODZONY.

KONKLUZYA.

WIEDZA CHRZEŚCIJAŃSKA I BEZBOŻNA WOBEC ZADAŃ SPOŁECZNYCH

Feliński Zygmunt Szczęsny

PRZEDMOWA.

Zdarza się niekiedy w krainie sfinksów i hieroglifów, gdzie świetna niegdyś a dziś wzgardzona cywilizacya zagrzebała się w tajemniczych ruinach, że archeologowie, ryjąc się w odwiecznych gruzach Teb lub Memfisu, znajdują rozproszone szczątki nieużywanych dziś narzędzi, a nie umiejąc odgadnąć ani celu, ani sposobu połączenia tych rozlicznych cząstek, ukazują na nie z uśmiechem politowania, jako na nieudolny okaz początkującej mechaniki. A jednak, gdyby się im udało wskrzesić jednego z tych zabalsamowanych mieszkańców granitowych sarkofagów, co lat tysiące już w nich przegościli, jakimże rumieńcem wstydu zapłonąćby musieli ci niedomyślni mędrkowie, gdyby ów świadek lekceważonej przeszłości, co sam może narzędzia tego był wynalazcą, jednym wyrazem dźwignia i ukazaniem ręką na szczyty piramid objaśnił im, iż za jego to właśnie pomocą słabe ramię człowieka olbrzymie te głazy pod chmury niemal wznieść zdołało.

Coś podobnego dzieje się też dzisiaj w łonie zadowolonej z siebie, sekularyzowanej cywilizacyi w stosunku do katolickiego Kościoła. Lekkomyślne niedowiarki spoglądają na pomniki jego działalności z uśmiechem politowania, jakby na pierwobytne jakieś cywilizacyjne narzędzie, które w kolebce chyba oświaty pewne usługi ludzkości oddać mogło. A jednak, gdyby nieuprzedzonem spojrzeć na nie chcieli okiem, jakżeby łatwo poznali, że Kościół to właśnie dał w rękę ludzkości ową dziwnej potęgi i skuteczności dzwignię, co z ruin pogańskiego Rzymu i z chaotycznego barbarzyńskich nąjazdów zamętu wzniosła te olbrzymie cywilizacyi gmachy, co chlubę ludzkości dziś stanowią. Urągając mądrości, której nie pojmują, i zamykając dobrowolnie oczy na światło, coby im tajemnicę żywotności i trwania chrześcijańskich instytucyj objaśniło, nieoględni ci reformatorowie wolą albo całkiem pomijać najważniejsze bytu zadania, albo bawić się w tak płoche przypuszczenia, iż roztropne nawet dziecko bezzasadności ich dopatrzyć jest w stanie. To też codzień prawie nowe powstają hipotezy, wywracając wczorajsze przypuszczenia na to, by same zamienione zostały przez jutrzejsze mrzonki, coraz to dalej odprowadzając zbłąkane umysły od zapoznanej, lecz niezmiennej w istocie swojej, prawdy. W tym coraz bardziej wikłającym się labiryncie wiedzy do tego już niemal przyszło, iż sam fakt chrześcijańskiej cywilizacyi i rzeczywista norma jej rozwoju stały się, dla wykolejonej z torów swych nauki, równie tajemniczą zagadką, jak owa cywilizacya egipska, co rzuciwszy swe pomniki na pastwę ciekawości potomnych wieków, klucz do ich objaśnienia w niezbadanych zamknęła hieroglifach.

Patrząc na obecny stan owego obozu, co wypisawszy postęp i nieograniczoną swobodę na swych sztandarach, całkiem już z chrześcijańską tradycyą zerwał, niepodobna nie być uderzonym owym chaotycznym zamętem zasad i dążności, jaki panuje we wszystkich niemal krajach, w łonie klas oświeconych. Rzecby można, iż za naszych czasów ponowiło się to, co zaszło przy budowaniu wieży Babel: tylko obecnie już nie języki, ale same pojęcia pomieszane zostały tak, że ci nawet, co tem samem mówią narzeczem do porozumienia przyjść już nie mogą. Co dla jednego jaśniejszem od słońca się zdaje, dla drugiego niezgłębioną jest tylko ciemnością ; co jeden upragnioną swobodą, drugi swawolą, inny zaś niewolniczem jarzmem zowie ; gdzie jedni zbawienny rozwój i postęp upatrują, tam drudzy cofanie się a nawet powrót do barbarzyństwa widzą. Dość wymienić wiarę w Objawienie, wszechwładztwo ludu, sekularyzacyę społeczeństwa, by przekonać się, jak różne, a nawet wręcz przeciwne ocenienie tegoż pojęcia usłyszymy. Umysły powierzchowne nic nadzwyczajnego nie upatrują w tem tak pospolitem dziś zjawisku, przypisując je samej naturze ludzkiego rozumu, a stare przysłowie : »co głowa to rozum« wydaje się im aż nadto dostatecznem jego objaśnieniem. Komu jednak nie tajno, iż dziejowy pochód ludzkości na polu czynu jest wcieleniem tylko i wprowadzeniem w życie oderwanych idei, jakie się w głowach przewodniczących cywilizacyjnemu pochodowi wylęgły, i to w głowach o kilka pokoleń niekiedy od obecnego odległych, ten nie może nie być przejętym zgrozą na widok tego zamętu w świecie idei, po którym w bliższej lub dalszej przyszłości musi koniecznie straszny jakiś społeczny przewrót nastąpić, skoro grożąca burza w porę zażegnaną nie zostanie. Mamyż zresztą potrzebę dowodzić tej konieczności, patrząc własnemi oczyma na wciąż ponawiające się wysiłki skrajnych stronnictw, dążących do radykalnego zburzenia wszystkich podstaw nowożytnego towarzyskiego ustroju. Któż wobec knowań Komuny i Nihilizmu ośmieli się zaprzeczyć, iż stoimy rzeczywiście na wulkanie ? Jeśli ostateczna katastrofa dotąd nie nastąpiła, to dzięki jedynie organicznej sile chrześcijańskiego społeczeństwa, którego śmiertelna nawet niemoc odrazu obalić nie zdoła; niebezpieczeństwo wszakże niebezpieczeństwem pomimo to być nie przestaje.

Lecz jakże, zapyta zapewne czytelnik, zapobiedz tak głęboko już dziś zagnieżdżonej gangrenie? Jeden jest tylko, odpowiadamy, środek, a mianowicie: praca nad usunięciem ze świata idei owego zamętu pojęć, który, przenosząc się stopniowo w dziedzinę życia praktycznego, tak groźne sprawia spustoszenie. Z zamącenia i pomieszania pojęć wyrodził się we wszystkich gałęziach wiedzy mniej lub więcej wyraźny sceptycyzm, co osłabiając ufność w dawniejsze zasady i dawniejszą naukową metodę, upoważnia śmielsze umysły do nieoględnego rzucania się na nowe jakieś, chociażby najbardziej hazardowne tory, tak w dziedzinie myśli jako też i życia praktycznego. Chcąc przeto ogólnemu rozstrojowi skuteczną położyć tamę, potrzeba przedewszystkiem w oderwanym świecie idei tak jasne i niewątpliwe postawić zasady, iżby usunąć zdołały chwiejność i zwątpienie z każdej dziedziny wiedzy, ściśle określając tak stopień pewności, do jakiego w tym przedmiocie dojść można, jako też ostateczną granicę, której rozum ludzki o własnych siłach nigdy przekroczyć nie zdoła. Z samej natury rzeczy studya te doprowadzają nas do znalezienia dla każdej gałęzi nauk najwłaściwszej metody, która, w zakresie możliwej pewności, doprowadzić jest zdolna do najdalszych krańców przedmiotowej wiedzy.

Tak postawiona kwestya sprowadza się, jak widzimy, do znalezienia niezachwianej podstawy pewności dla wszelkiej ludzkiej wiedzy, gdyż bez tej naukowej podwaliny, panującego obecnie zamętu pojęć żadną miarą usunąćbyśmy nie zdołali. I przeciwnie: gdyby się nam udało znaleść w każdej dziedzinie wiedzy tak oczywisty probierz prawdy, iżby wszelką usuwał wątpliwość, zmuszając niejako najbardziej rozróżnione umysły do zgodzenia się na też same ostateczne wywody, jak logika n. p. lub matematyka zmusza nas do uznania za niewątpliwą prawdę wniosków, ściśle z pewników rozumu wysnutych; wówczas usunęlibyśmy stanowczo z łona oświeconego społeczeństwa ów rozkładający czynnik, co grozi mu nieuchronnym kataklizmem. I nie jest to ani nasz osobisty, ani wyjątkowy pogląd. Owszem: kwestya pewności stanowiła zawsze dla ludzkiego rodzaju jedno z najżywotniejszych zagadnień, które w rozmaitych epokach cywilizacyjnego rozwoju społeczeństwa najznakomitsze zaprzątało umysły, ilekroć zwłaszcza plaga sceptycyzmu nawiedzała umiejętności niwę. Badając dzieje przeszłości, widzimy, iż wówczas tylko umysłowi kierownicy ludzkości mało się tą kwestya zajmowali, kiedy znalezione i powszechnie przyjęte, chociażby jednostronne jej rozwiązanie, zaspakajało umysły i do załatwienia tak indywidualnych jak i ogólnych potrzeb jakkolwiek wystarczało. Lecz, ilekroć ludzkość przechodziła krytyczną jaka epokę, gdzie wczorajsza prawda w przeświadczeniu ludów w proch się rozpadała, jutrzejsza zaś jeszcze się z chaosu sprzecznych pojęć wyłonić nie zdołała, wnet kwestya pewności stawała przed areopagiem myślicieli z całą grozą swego Janusowego oblicza, co patrząc z niepokojem po za siebie i przed siebie, tam ruiny, tu zamęt tylko dopatruje.

Nie trzeba być pessymistą, by przyznać, że obecne też pokolenie jedną z takich krytycznych epok przeżywa, i że dziś. więcej niż kiedy, powszechnie uznane podwaliny prawdy są potrzebne. Dość rzucić okiem na moralny i naukowy stan cywilizowanego świata, dość przypatrzyć się nurtującym go prądom, dość porównać zwłaszcza charakter ostatnich trzech stuleci z młodzieńczemi wiekami chrześcijańskich społeczeństw, by przekonać się, że trawi nas duchowa niemoc, co wszelkie pierwiastki społecznej, naukowej i religijnej jedności rozkłada, i wszelką podstawę, na której odnalezioną prawdę ugruntowaćby można, systematycznie wywraca. Kiedy Syn Boży, nie już pod zasłoną figur i proroczych obietnic, jak to miało miejsce w Starym Testamencie, lecz jasno i dokładnie ukazał odkupionemu rodzajowi ludzkiemu tak cel ostateczny, do którego ma zmierzać, jak i wiodące doń drogi, młoda społeczność chrześcijańska z wiarą i ufnością wędrowała przez długie wieki do ukazanej sobie mety, nie troszcząc się wcale o to, aby każdy krok swój wytłómaczyć sobie naukowo. Święci czynili cuda, prorocze wygłaszali przepowiednie, przez zachwycenia i widzenia wewnętrzne najpoufalej obcowali z Bogiem, lecz nikogo to nie dziwiło, gdyż nadprzyrodzone te objawy były tylko przedłużeniem tego nadnaturalnego porządku, o którym każdy czytał w Ewangelii. Nikt nawet nie szukał naukowego faktów tych objaśnienia, gdyż wszyscy uważali to za rzecz bardzo prostą, iż Ten, co stworzył człowieka na swe podobieństwo i cudem wcielenia go odkupił, mógł też w każdej chwili wchodzić z nim w nadprzyrodzony stosunek. Jakiemi zaś środkami i za pośrednictwem jakich organów dokonywało się owo tajemnicze z Bogiem obcowanie, uważano to za kwestyę tak niewłaściwą, a nawet zuchwałą, jak badanie wszystkich dla rozumu niedostępnych tajemnic wiary.

W wiekach średnich, gdy napływ barbarzyńców przerwał normalny rozwój zaszczepionej na pniu pogańskim chrześcijańskiej cywilizacyi, wnosząc do zachodniej Europy całkiem nieokrzesane żywioły, ciemne te i niesforne hordy chętnie przyjmowały od Kościoła ową pełną pociechy naukę, co im wiekuiste przyrzekała szczęście w Niebie, na ziemi zaś podawała niezbędne uspołecznienia warunki. Zachwycone pięknością i obszarem tych nadziemskich widnokręgów, jakie Chrystyanizm przed ich wzrokiem roztaczał, młodzieńcze te ludy z dziecięcą prostotą, ale i z dziecięcą też miłością przyjmowały Królestwo Boże, którego osiągnięcie za główny cel życia uważały, wierząc niezachwianie, iż tylko wierne pełnienie religijnych obowiązków do zamierzonej mety doprowadzić je zdoła.

Zakładając sobie tym sposobem tenże sam cel ostateczny i temiż samemi zmierzając doń drogami, nietylko wszystkie chrześcijańskie społeczeństwa lecz i wszystkie niemal pojedyńcze osoby, jeśli nie zawsze w praktyce, to przynajmniej w zasadzie, uznawały też samą podwalinę prawdy, tak w prywatnych jak i w publicznych stosunkach, podwaliną zaś tą był Chrystus.

Wiara tych w stal zakutych rycerzy była tak żywa, a cześć dla Ewangelii tak bezwarunkowa, że nie wahali się oni uznawać w ciągu wielu wieków objawionej religii za jedyny nieomylny probierz wszelkiej prawdy, odwołując się do powagi Kościoła we wszystkich kwestyach spornych, tak religijnych jako też społecznych i naukowych. Przejęci nieograniczoną czcią i ufnością dla Namiestnika Chrystusowego, pozostawiali oni Kościołowi rozstrzyganie sporów tak politycznych między monarchami i państwami, jak i naukowych, pomiędzy uniwersytetami i pojedyńczymi doktorami, wyrok zaś władzy kościelnej chociażby nie dogmatyczny, bywał przyjmowany z synowskiem posłuszeństwem i niezmiernie rzadko zdarzały się wypadki, by strona obżałowana poddać się mu nie chciała.

Dopiero w miarę stygnięcia wiary i pierwotnej gorliwości w społeczeństwach chrześcijańskich, a coraz to większego rozwielmożnienia się interesów bytu doczesnego, samowolniejsze umysły poczynają coraz bardziej wyzwalać się z pod opieki i przewodnictwa Kościoła, szukając innych rozjemców i innych podstaw dla zorganizowania szkoły, sądownictwa i samego społecznego ustroju. Oddawna już objawiający się antagonizm między władzą świecką i duchowną, doznając chętnego poparcia od filozofów i publicystów, rozogniał się coraz to więcej, rozszerzając też szranki, w których zawzięty bój się toczył. Książęca purpura podała rękę akademickiej todze, by wspólnemi siłami obalić ostatecznie powagę Kościoła i odziedziczyć po nim berło panowania w dziedzinie nauki, moralności i prawodawstwa. Pociski posypały się zewsząd na Stolicę Apostolską i jej obrońców, a każde pokolenie czyniło nową szczerbę w jednolitej dotąd warowni Kościoła. Władza świecka wkraczała coraz zuchwalej w dziedzinę czysto duchowną, uniwersytety zaś i szkoły, wyzwoliwszy się całkiem z pod kontroli duchownej, stały się wkrótce rozsadnikiem najprzewrotniejszych doktryn, obleczonych urokiem nowości i swobody.

Wyłączenie Kościoła od bezpośredniego wpływu na ustrój społeczeństwa, odbiło się wnet złowrogo na wszystkich gałęziach życia towarzyskiego. Spory polityczne, nie mając powszechnie uznanego rozjemcy, musiały być rozstrzygane jedynie siłą oręża. Traktaty międzynarodowe, oparte na świętości przysięgi, utraciły wnet swą siłę, skoro upadła wiara w pomstę Bożą na wiarołomców. Rządy, nie mogąc ufać wierności swych poddanych, skoro poszanowanie władzy przestało być cnotą obowiązującą w sumieniu, musiały się oprzeć bądź na sile zbrojnej, którą zamieniły w policyę i żandarmeryę, bądź na liczebnej przewadze mass, zjednanych datkiem, pochlebstwem i ułudnemi obietnicami.

Zrazu wrogowie Kościoła głosili, że chodzi im tylko o wyzwolenie społeczeństwa z pod rządów teokratycznych, lecz że względem religii nie karmią żadnego uprzedzenia; niebawem wszakże poczęto występować otwarcie przeciwko samej nauce Kościoła: wyszydzano cuda i tajemnice wiary, zaprzeczano prawdziwości objawienia, moralność zaś chrześcijańską za niemożebną, a nawet szkodliwą ogłaszano. Nie dziw też, że w dalszym rozwoju owego antichrześcijańskiego prądu, samej możebności wszelkiego nadprzyrodzonego stosunku z Bogiem zaprzeczono. Aż wreszcie posunięto się do tego stopnia szaleństwa, iż przedstawiciele najucywilizowańszego niby w świecie narodu, obaliwszy naprzód tron i ołtarze, samo istnienie Boga pod głosowanie poddali!!!

Jakkolwiek odtąd rewolucyjne szały nieraz na zewnątrz poskramiane bywały i powracano pozornie do dawnych społecznych i państwowych instytucyj, w gruncie wszakże idea, co przewrót wywołała, nigdy panować nie przestała, gdyż coraz jawniej w całym cywilizowanym świecie, na miejscu wszechwładztwa Boga, wszechwładztwo ludu stawiano tak, iż dziś we wszystkich niemal państwach, tak monarchicznych jak i republikańskich ciała obradujące przywłaszczyły sobie prawo rozstrzygania większością głosów wszelkich, nawet religijnych kwestyj, jak gdyby prawda, dobro i sprawiedliwość mogły być zależne od ilości białych lub czarnych gałek.

Dość spojrzeć bezstronnie na obecny stan państw cywilizowanych, by ocenić jak niepowetowane szkody wyrządziło społeczeństwu owo występne wyrugowanie Boga ze wszystkich stosunków towarzyskich. Dla dogodzenia osobistej lub narodowej ambicyi sprawujący rządy gwałcą traktaty, wzniecają rokosze w sąsiednich państwach, ćwiertują całe kraje i dzielą się łupem, jakby upolowaną zwierzyną, pokrywając te bezprawia pozorem szerzenia cywilizacyi, rozpościerania opieki nad uciemiężonemi ludami, lub położenia końca grożącej zarazą anarchii. We własnych przytem państwach nie uwzględniają ani interesów, ani praw podwładnych sobie ludów; niszczą najzbawienniejsze instytucye, schlebiają panującym w społeczeństwie, chociażby najzgubniejszym prądom; ilekroć zaś mają potrzebę ugodzić stojącego na legalnym gruncie przeciwnika, wnet kują odpowiedne prawo, by gwałt zamierzony konstytucyjną formą osłonić. O uwzględnieniu praw Kościoła i zaspokojeniu potrzeb sumienia wiernych, mowy nawet nie ma: dawno już podobne domagania się nazwano zuchwałem wdzieraniem się duchowieństwa w dziedzinę państwowego zarządu i napiętnowano wzgardliwem klerykalizmu mianem.

Czytając nowożytne dzieje i zastanawiając się nad tem, na co się własnemi patrzy oczyma, któż nie przyzna, iż większa część europejskich rządów, zapoznawszy obowiązki swe względem Boga i społeczeństwa, troszczy się jedynie o rozszerzenie granic państwa, o umocnienie swej własnej władzy i powiększenie krajowego bogactwa przez jak największy rozwój handlu i przemysłu, zbyt mało albo nic wcale nie czyniąc dla chwały Bożej i wiekuistych interesów ludzkości. Rządy te, chrześcijańskie jeszcze z imienia, lecz pogańskie duchem, stosownie do chwilowego interesu, jużto sprzysięgają się z demagogią przeciw Kościołowi, a posuwając aż do nikczemności swą mniemaną cześć dla wszechwładztwa ludu, ciskają mu pod nogi złoto przekupstwa, kadzidło pochlebstw, a w potrzebie i krew niewinnych ofiar, byle pozyskać dla swych widoków tę najgroźniejszą dziś potęgę, co stanowi i wywraca rządy'; jużto przerażone tym potwornym sojuszem, co miecz Damoklesa nad własną ich zawiesza głową, występują zbrojne próskrypcyą i więzieniem, a jeśli to nie wystarcza — bagnetem i kartaczami, przeciwko tymże rozszalałym rzeszom, co przyjąwszy na seryo swe wszechwładztwo, probują istotnie ująć w swe ręce ster rządu.

Wywróciwszy w ten sposób główne filary społecznego porządku, zabiwszy w sumieniu ludów wiarę w Boską instytucyę Kościoła, w świętość zaprzysiężonych ustaw i traktatów, w bezstronny wymiar sprawiedliwości, wreszcie w poszanowanie prywatnego mienia i obywatelskiej swobody, mająż prawo podobne rządy dziwić się lub przejmować zgrozą, jeśli podwładne im ludy lekceważą też wykonaną na wierność przysięgę, nie szanują publicznego grosza, gwałcą lub wymijają niedogodne dla nich prawa, a jeśli szczęście posłuży — wywracają konstytucye i trony ?

To też, gdy legalne gwałty i bezprawia zyskały sobie prawo obywatelstwa w najwyższych sferach rządowych, najprzewrotniejsze doktryny poczęły się krzewić w niższych warstwach społeczeństwa, oplatając siecią jawnych i tajemnych stowarzyszeń, jakby wysysających pasożytów, i tak już wyniszczony społeczny chrześcijańskich narodów organizm. Dość wymienić rozgałęzioną i rozwielmożnioną po całym świecie sektę Massonów, co jawnie już dziś powstaje nietylko przeciw Kościołowi, lecz i przeciw całemu porządkowi nadprzyrodzonemu ; kommunizm, co wypowiada wojnę własności rodzinie i wszelkiej społecznej hierarchii; socyalizm z tysiącznemi odcieniami, co w różny wprawdzie sposób, ale zawsze bezwarunkowo wyzyskuje i pochłania jednostki na rzecz urojonego ogółu ; nihilizm, co poczytując wszystkie istniejące obecnie instytucye za nieużyteczne lub szkodliwe, za główne zadanie swoje uważa zburzenie z gruntu istniejącego ustroju społecznego w nadziei, iż żywotny instynkt ludzkości wytworzy natomiast jakieś nowe, odpowiedniejsze naturze społecznego organizmu państwowe i towarzyskie formy; wreszcie Stowarzyszenie Międzynarodowe, co skierowując w danej chwili wszystkie rewolucyjne prądy do jednego celu i skupiając w jednem organizmie główny zarząd tej wszechświatowej potęgi, niszczącą jej siłę do olbrzymich podnosi rozmiarów Dość wymienić, mówię, te powszechnie dziś znane anarchiczne wulkany, by dać poznać ważność niebezpieczeństwa, jakie społeczeństwu od zerwania z Bogiem zagraża.

Owo zupełne wyzwolenie się cywilizowanego świata z pod wpływu Kościoła, niemniej radykalny sprawiło przewrót w dziedzinie wiedzy, jak i w dziedzinie ustroju społecznego. Zapoznawszy opłakane pierworodnego upadku następstwa, rozum przyrodzony odwrócił się niebacznie od światła objawionego, nie widząc lub nie chcąc tego widzieć, iż samowolnie zamykał przez to dla nauki jedyne wyjście, jakie Opatrzność w miłosierdziu swojem dla umiejętności ludzkich zostawiła. Samopas puszczone nauki wrogiem wystąpieniem przeciw Kościołowi nietylko pozbawiły się doświadczonego wodza, lecz w zaślepieniu swojem najostrzejsze groty ciskać poczęły w tę pierś macierzyńską, co wszystkie dziedziny wiedzy mlekiem swem wykarmiła, i niczego tak gorąco nie pragnie jak przytulić je znowu do zbolałego lecz zawsze miłującego łona. Rozszczepienie się na pojedyńcze i niczem nie spojone z sobą gałęzie, brak przewodnictwa i ogólnego planu, wewnętrzne waśnie i rozterki, wreszcie namiętna walka z Kościołem i ślepa do objawionego światła nienawiść, — oto jest obecny stan uczonego świata, we wszystkich ogniskach tak zwanej sekularyzowanej oświaty.

Ktokolwiek nieuprzedzonem okiem spojrzy na ogólny charakter owego ruchu umysłowego, co się duchem czasu nazywa, przyznać będzie zmuszony, iż tak w społecznych jak i w naukowych sferach, gdzie religii nie chcą już uznawać za główny cywilizacyjny czynnik, brak jest oczywisty wyraźnie określonych i powszechnie przyznanych zasad, gdyż z zapoznaniem powagi Objawienia, wszelka też ludzka powaga urok swój straciła. Skoro przestano odwoływać się do trybunału Kościoła, pogardzono też wyrokami ciał prawodawczych i naukowych, a poczęto kuć sobie własne, pokątne doktryny, zastosowane do potrzeby chwili, miejsca i osób. Mistrzom tych egotycznych doktryn nie chodzi już o prawdę, sprawiedliwość lub ogólne dobro, lecz o zamaskowanie tylko pychy swej i swego samolubstwa pozorem słuszności. Odrzucimy jeno tę zwodniczą skorupę ułudnych sofizmatów, jakiemi dzisiejsza filozofia, publicyści i mężowie stanu usiłują osłonić istotne pobudki swych czynów i głoszonych przez się teoryj, a znajdziemy, iż sprężyną poruszającą rozum, serce i wolę ogromnej większości społecznych i naukowych działaczy jest doczesny, i to obecny, chwilowy niemal interes. O sądzie i sprawiedliwości Bożej, równie jak o przedziwnych Opatrzności rządach, myślą tylko nie z imienia lecz z ducha chrześcijanie. O jutro troszczy się szczupłe zaledwie głębszych myślicieli grono; ogromna zaś większość, nietylko rządzonych ale i rządzących, goni zapamiętale za tryumfem swoich lub swego stronnictwa zabiegów, nie obliczając nawet, czy ponoszone straty nie przewyższają spodziewanych ze zwycięstwa korzyści. Postępują oni, można powiedzieć, jak dzieci, co dla zerwania kilku jagód, tną i obalają całe drzewa. W dziedzinie znowu nauk, koryfeusze postępu gonią przedewszystkiem za nowością i oryginalnością bez wahania wywracając najgruntowniej nawet ustalone naukowe teorye, by postawić na ich miejscu błyskotne mrzonki własnej wyobraźni.

Wobec tego strasznego chaosu pojęć i dążności, co szarpiąc się i szamocąc ustawicznie, wstrząsają odwieczne filary, na których towarzyski i naukowy ustrój spoczywa, jakiż nie zaślepiony a dobrej woli człowiek nie zapyta z przerażeniem: azaż na świecie nie ma już nic pewnego, nic świętego, nic stałego ? Gdzież szukać drogi wiodącej do poznania prawdy, sprawiedliwości i dobra? Byćże to może, by wszystkie te najszacowniejsze ludzkości skarby, czczą tylko były marzycieli mrzonką, lub od ludzkiej zależały samowoli? I oto kwestya praktycznych podstaw pewności, która niejednemu wydać się mogła całkiem oderwaną kwestyą, staje przed nami w całej pełni rzeczywistej doniosłości swojej, ale paląca, groźna, dreszcze niemal przerażenia budząca, i domaga się stanowczego a co najrychlejszego rozwiązania.

Tak, zaiste. Nie masz kwestyi ważniejszej nad tę w szeregu zadań zajmujących dzisiaj świat cywilizowany ; od jej bowiem rozwiązania zależy zarówno naukowy i społeczny jak religijny i moralny ustrój człowieczeństwa. Podkopując podwaliny, na których opiera się pewność naszych przeświadczeń i czyniąc prawdę zależną od jej uznania bądź to przez świat uczony, bądź przez rządy, bądź przez obradujące ciała, nowoczesny sceptycyzm wstrząsa jednocześnie wszystkie filary podtrzymujące gmach cywilizacyi chrześcijańskiej, a skoro te runą, przywalą gruzami swojemi nietylko świątynie ale też trony, szkoły i trybunały, które na gruncie ruchomym również ostać się nie zdołają.

Porządek przyrodzony tak ściśle połączony jest z porządkiem nadprzyrodzonym, iż zadając fałsz temu ostatniemu, i w pierwszy też mrok zwątpienia wprowadzamy. Któż zaiste nie widzi, że dzisiejszy racyonalizm doszedł już do tego stopnia aberracyi, iż zaprzecza nietylko nieomylności Objawienia lecz i wszelkiej pewności filozoficznej? Tem samem bezwzględnem zaprzeczeniem wszelkich czysto duchowych objawów życia obala on zdrową filozofię, urąga doświadczeniu dziejów, wywraca prawo przyrodzone, a odarłszy człowieka z Bożego podobieństwa, odziera go następnie ze wszystkich przywilejów istoty nieśmiertelnej, rozumnej i wolnej, spychając go do rzędu zwierząt i bydlęce mu tylko zostawiając używania. Nie chodzi tu przeto jedynie o ratowanie wiary objawionej i chrześcijańskiej moralności, lecz przyrodzonego prawa, psychologii i innych rdzennych żywiołów cywilizacyi, gdyż wszystkie są zapoznane lub skażone. Ukazać przeto najprostszą do poznania prawdy drogę i umocnić w przeświadczeniu ludzi dobrej woli zachwiane podwaliny pewności jest to oddać społeczeństwu najistotniejszą usługę, jest to, rzecby można, ocalić je od grożącej mu zagłady.

Lecz jakąż drogą, zapyta zapewne czytelnik, cel ten osiągniętym być może, skoro tak Boska jak i ludzka powaga wpływ swój na umysły utraciły? Na to odpowiadamy, iż bez pomocy z Nieba i dobrej woli ze strony człowieka istotnie rzecz to niemożebna; lecz przy łasce Bożej, której Pan nigdy proszącym nie odmawia, i kornem z naszej strony zamiłowaniu prawdy, wytrwałe jej poszukiwanie każdego do jej poznania doprowadzi. Gruntowna zaś znajomość prawdy ma już koniecznie tę właściwość, iż rodzi w duszy tak silne przeświadczenie, że możebność samą wątpliwości wyklucza. Że jednak i przy najlepszej nawet woli nie znajdziemy prawdy, skoro na niewłaściwej drodze szukać jej zechcemy, niezmiernie przeto ważną jest rzeczą taką dla badań naszych obrać metodę, któraby nas jak najprostszą do zamierzonego celu prowadziła drogą.

Mając za główne zadanie odkrycie podstaw pewności we wszystkich gałęziach wiedzy, nie potrzebujemy zapuszczać się w szczegółowe zgłębianie przedmiotowej treści różnorodnych ludzkich umiejętności; pewność bowiem przeświadczenia opiera się nie na jakości rzeczy badanej, lecz na gruntowności przeświadczenia, jakie ścisłe badanie w umyśle badacza rodzi. Prawdziwem przeto źródłem pewności jest sam proces ludzkiego ducha, który nas do poznania prawdy doprowadza, i on to właściwie główny przedmiot niniejszych studyów stanowi. Jeśli się nam uda pochwycić duchowny nasz organizm na gorącym, że tak rzekę, uczynku, t. j. jeśli zdołamy wyśledzić działalność jego w chwili zdobywania prawdy, to ugodzimy w samo sedno zajmującej nas kwestyi, gdyż staniemy się niejako naocznymi świadkami kształcącej się w umyśle naszym pewności. Nie zewnątrz przeto, ale wewnątrz nas samych szukać nam należy niezbędnych do rozwiązania zajmującej nas kwestyi żywiołów; przedmiotowa zaś treść ludzkich umiejętności o tyle tylko zajmować nas może, o ile umysł ludzki przy ich badaniu zmieniać musi metodę. Są to więc przedewszystkiem studya psychologiczne, zastosowane do procesu poznawania prawdy, z uwzględnieniem wszakże zewnętrznych pomocy, jakie na drodze naszej w pracy tej napotykamy.

Człowiek, jako jedno z najdoskonalszych dzieł Bożych, przedstawia też w objawach swej działalności jedno z najtrudniejszych do rozwiązania zagadnień; ale toż samo wywyższenie go nad inne twory sprawia, iż w doskonalszym organizmie swoim nosi on klucz do rozwikłania owych tajemniczych węzłów, co czynnościom jego tak skomplikowany nadają charakter. Kto jasnym a nieuprzedzonym wzrokiem w głąb własnego wnętrza zajrzy, nie gasząc dobrowolnie żadnej z dwóch pochodni, które Stwórca łaskawy na to właśnie w łonie naszem zapalił, aby nam w ciągu doczesnej pielgrzymki przyświecały; kto, mówię, w źwierciedle własnego ducha przypatrzy się działalności swojej w podwójnym blasku: przyrodzonego i nadprzyrodzonego światła, ten przyjdzie do gruntownej świadomości nietylko samego siebie, lecz i stosunku też swego do Stwórcy i stworzenia, ten znajdzie ostatnie słowo tajemniczej zagadki wszechbytu.

Wiek dzisiejszy usiłuje wprowadzić we wszystkie dziedziny ludzkich umiejętności metodę eksperymentalną: bada zjawiska i wszelkie objawy działalności sił ukrytych, aby z widocznych skutków odgadnąć niewidome ich przyczyny. Owa metoda wydała już nieocenione owoce w badaniu świata fizycznego; jeśli zaś grubsze jeszcze ciemności nagromadziła w świecie ducha, to nie przeto, by z natury swej miała być błędną, lecz że zbyt jednostronnie, bo do materyi tylko zastosowaną została. Patrzmy na człowieka, jako na istotę złożoną z ciała i duszy, patrzmy nań w podwójnem świetle: rozumu i Objawienia, a wówczas obejmiemy wszystkie bez różnicy objawy działalności jego i cały ludzki organizm stanie się dla nas zrozumiałym. Materyaliści, badając wyłącznie cielesne, tylko na różnym stopniu rozwoju organizmy, zawyrokowali na drodze porównawczej, że zwierzę jest niedoskonałym wprawdzie, lecz istotnym wizerunkiem człowieka, z którym przy pewnych warunkach do zupełnej dojść może tożsamości; starajmyż się przez dokładniejsze jeszcze zbadanie duchowego organizmu naszego i zestawienie go z doskonałą naturą Stwórcy wykazać, iż człowiek jest słabym wprawdzie lecz rzeczywistym wizerunkiem Boga, który przy pewnych warunkach do całkowitego z Pierwowzorem swoim może dojść zjednoczenia. Lecz, by ujrzeć Boga w stworzeniu, potrzeba naprzód samemu wznieść się ku Bogu, i to nietylko rozumem, ale i wiarą i miłością, czego żaden bez pomocy łaski dokonać nie potrafi ; to też nie łudźmy się nadzieją, by słowa nasze komubądź oczy na światło wiekuiste otworzyły, jeśli Ten, co jest Panem serc i umysłów, sam duszy czytelnika na przyjęcie światła nie otworzy. Racz -że, o Panie, tak usposobić serca czytelników, by ujrzeli równie jasno, jak Święci to widzieli, żeś Ty obecny wszędzie i zewsząd przemawiasz do nas, wzywając miłosiernie, byśmy szli ku Tobie. I w uroczym łąk kobiercu, i w dzikim nagich skał krajobrazie, i w groźnym nawałnicy szturmie, Tyś przytomny, o Panie, jasnym Twej mądrości i Twej wszechmocy promieniu. Lecz nigdzie obecność Twa nie jest tak oczywista, jak w niezgłębionych tajnikach ludzkiego ducha, gdzie Twój wizerunek już nie w oderwanych rysach, lecz w pełni swej doskonałości jaśnieje. Tak, Panie! Tyś w każdym z nas przytomny, jako jedyne źródło dobra, piękna i prawdy, które w odblasku tylko mądrości Twojej poznajemy. Aleś Ty przytomny także jako Prawodawca i Sędzia, przemawiający w głębi każdej duszy głosem własnego jej sumienia. Tylko przed skażonej natury wzrokiem ukrywa Cię mrok niepewności, jakby lekka zasłona, której niechętne lub obojętne oko nie przenika, lecz którą gorący oddech miłości jednem tchnieniem uchyla. Zapal -że, o Panie, tym świętym ogniem serca czytających te kartki i zdejm z ich oczu łuski uprzedzenia, by jawnie Cię ujrzeli w każdym atomie wszechstworzenia, w każdem poruszeniu własnego serca.

WSTĘP.

Ze wszystkich zarzutów, jakie niedowiarkowie czynią Kościołowi, najmniej uzasadnionym jest niezaprzeczenie ten, iż Kościoł chce postawić Objawienie za jedyne kryteryum prawdy i wymaga, by wszystkie nauki oparły się na tej jedynej podstawie pewności, a to z powodu, iż rozum przyrodzony źródłem tylko błędów być może. Oczywistą jest rzeczą, iż koniecznem następstwem takiego założenia musi być nieunikniony antagonizm między rozumem i wiarą, a stąd nieubłagana walka między przyrodzonem i nadprzyrodzonem światłem, które, w mniemaniu naszych przeciwników, żadną miarą obok siebie stać nie mogą, nie wykluczając się nawzajem. Gdyby nam chodziło o faktyczne jedynie zbicie pomienionego zarzutu, moglibyśmy poprzestać na zacytowaniu wyroków Watykańskiego Soboru, w kwestyi rozumu przyrodzonego, i kilku najświeższych encyklik Leona XIII,, tak jasno i stanowczo orzekających potrzebę nietylko zgody ale i wzajemnej pomocy między filozofią i religią. Wobec tych wyroków, co wyszły niewątpliwie od najwyższego i nieomylnego organu nauczającego Kościoła, niepodobna nie przyznać, iż sama treść oskarżenia jest całkiem fałszywa. Że jednak zamiarem naszym jest, nietylko wyłożyć istotną naukę Kościoła, pod względem stosunku wiary do rozumu, ale też i naukę pod tym względem racyonalistów, zwłaszcza zaś różnicę wpływu, jaki obie te sprzeczne teorye wywierają na rozwój ludzkiej wiedzy, postaramy się przeto w ciągu niniejszych studyów wykazać naukowemi faktami, że, o ile harmonia i zjednoczenie przyrodzonego z nadprzyrodzonem światłem sprzyja rozwojowi wszystkich gałęzi umiejętności o tyle oparcie ich na jednym rozumie przyrodzonym, z całkowitem wyłączeniem Objawienia, zamęt tylko i rosterkę do dziedziny nauk wprowadza. Kościół szuka prawdy i dla tego, bez względu na oderwane teorye, bierze ją taką, jaką jest faktycznie, chociażby do bezwzględnej jedności sprowadzić wszystkich jej objawów nie umiał. Uznaje n. p. prawdziwość tak przyrodzonego jak i nadprzyrodzonego światła, jakkolwiek różnicy ich natury nie zaprzecza ; a chociaż powodów tej dwoistości, ze stanowiska woli Bożej, objaśnić nie jest w stanie, t. j. chociaż nie wie stanowczo, dla czego podobało się Stwórcy przyrodzony i nadprzyrodzony porządek w stosunku do człowieka ustanowić, do uznania wszakże jedności i zgody obu świateł ten jeden wzgląd mu wystarcza, że skoro oba strumienie z tegoż źródła Przedwiecznej Mądrości wytryskają, to żadną miarą w antagonizmie z sobą stać nie mogą, lecz muszą się wspierać, albo dopełniać nawzajem. Racyonalistom, przeciwnie, więcej chodzi o wytłómaczenie, niż o poznanie prawdy, tak, że gotowi raczej na oczywiste zaślepić się fakta, niż przyznać, że zjawisk jakich objaśnić nie są w stanie. Pycha przeto rozumu stanowi pierwszą odrzucenia nadprzyrodzonego światła przyczynę. Lecz jest i drugi owego zaprzeczenia powód, już nie ze skażenia lecz z samej natury ludzkiego rozumu płynący, który w badaniach naszych także uwzględnić powinniśmy. Któż nie przyzna, iż jednym z najwybitniejszych charakterów rozumu jest owa ustawiczna dążność do odkrycia ostatecznej przyczyny wszechrzeczy, która cechuje wszystkie naukowe prace tak starożytnego jak i nowożytnego świata. Przy badaniu zwłaszcza natury, czy to rozczłonkowujemy przedmiot naszych studyów na coraz drobniejsze cząstki, by dojść do składających go pierwiastków; czy przeciwnie : gromadząc jednorodne zjawiska w coraz to większe grupy, staramy się z dostrzeżonej analogii wysnuć ogólne dla wszystkich prawo; zawsze na dnie tych usiłowań leży nadzieja dotarcia, a przynajmniej zbliżenia się do ostatecznej wszechrzeczy przyczyny. Powszechny ten, chociaż niezawsze świadomy siebie, prąd ludzkiego umysłu leży w samej jego naturze, i nietylko nie jest szkodliwym, lecz stanowi owszem zaszczyt i chlubę naszego ducha, wykazując Boski jego pierwiastek, co wiecznie dąży do źródła, z którego wypłynął. Pragnienie to, połączone z uczuciem niedostateczności sił własnych, co każe nam z zaufaniem i wdzięcznością przyjmować pomoc światła objawionego, było już nieraz najważniejszych odkryć i najgłębszych pomysłów krynicą; ale puszczone samopas i wsparte jedynie na przeświadczeniu o swej dostateczności, staje się przeciwnie kamieniem obrażenia i zgubnem dla rozumu sidłem. Trawiony żądzą odkrycia ostatecznej przyczyny wszechrzeczy a nie chcąc jej widzieć w Bogu, zaufany we własne siły, rozum chwyta lada pozór prawdy, lada podrzędną przyczynę, a dumny, że na jej podstawie może objaśnić pewien szereg zjawisk, stara się wmówić tak w siebie jak w innych, że dotarł do pierwotnego źródła bytu i że potęgą własnego geniuszu doścignął tajemniczą genezę wszechświata. W owem to gorączkowem pragnieniu odkrycia początku i celu wszystkiego co istnieje, niemniej jak procesu ukształtowania się obecnego stanu przyrodzenia, szukać przeważnie należy objaśnienia powszechnej dążności uczonych; postawienia jedynej podwaliny pewności dla wszelkiego rodzaju prawdy; gdzie bowiem zamyka się źródło bytu, tam też i źródło prawdy zamykać się powinno. Jakoż twierdzenie to jest niewątpliwe w stosunku do najwyższej pełni potęgi i mądrości: do Stwórcy nieba i ziemi; lecz do Niego tylko jednego zastosowanem być może; gdyż Ten tylko jeden mocen jest powiedzieć o sobie: »jam jest prawda«, kto miał prawo wyrzec: »jam jest, którym jest«. Tylko Istota wszechmogąca, wieczna i wszechwiedna może zamknąć w swem łonie przyczyny i cel wszechstworzenia; tylko w świetle jej mądrości może znaleść się objaśnienie jednolite widomego i niewidomego świata; gdyż wiekuista i najwyższa wiedza, co zdolna była usnuć plan wszechstworzenia, tam tylko istnieć może, gdzie jest i wszechmoc, zdolna plan ten uskutecznić. W Bogu jest jedyna niewątpliwa podstawa wszelkiej prawdy, jako w Jego też łonie spoczywa przyczyna i cel wszechrzeczy. Ale na to, by tajemnica ta stała się dla nas zrozumiałą i oczywistą prawdą, trzeba wprzód z czasu wkroczyć do wieczności, z przestrzeni w nieskończoność, z śmierci do żywota. Póki zaś wędrujemy jeszcze do Boga, nie mogąc się oderwać od padołu, gdzie wszystko zmienne i przemijające, musimy zastosować się do tych warunków, w jakich skończony też i ograniczony nasz rozum pozostaje. Umiejętność ludzka, jakkolwiek z nieba bierze swój początek, nie może temiż chodzić torami, jakiemi chodzi mądrość Boża, gdyż, będąc tylko jej odblaskiem, musi ograniczyć się na zbieraniu rozstrzelonych tu i owdzie promieni wiekuistego światła, by przy ich blasku choć słabe powziąć wyobrażenie o pogrążonych w oceanie ciemności tworach. Mądrość Przedwieczna sama z nicestwa wywołuje światy i wedle własnego upodobania stanowi dla nich odpowiedne prawa; rozum zaś ludzki zdolny jest zaledwie wnieść się do poznania istniejących już tworów i do odkrycia praw, któremi się rządzą, i to w zakresie tak ograniczonym, iż pomimo tyle sławionego rozwoju nauk, więcej nierównie jest rzeczy dotąd niezbadanych, niźli tych, których tajemnicę udało się już człowiekowi wykraść przyrodzeniu. Dziwnaż zaiste, że nie trzymając w ręku wszystkich nici wiążących cudną harmonię wszechświata, rozum nie jest w stanie odnieść do jednego ogniska pochwytanych tu i owdzie pojedyńczych promieni światła, lecz musi poprzestać na pewnem ich zgrupowaniu, nie dającem się sprowadzić do całkowitej jedności? Nie utrzymujemy bynajmniej, że człowiek nie jest zdolny podnieść się przyrodzonym rozumem do pojęcia Stwórcy, jako ostatecznej przyczyny wszechrzeczy; możebność ta bowiem jest niezaprzeczonym i najchlubniejszym przywilejem ludzkiego umysłu. Lecz jakkolwiek pojmujemy to i aż do oczywistości przekonać się o tem możemy, że świat widomy nie jest ani wiecznym, ani też dziełem przypadku, lecz został powołany do bytu wszechmocną wolą Przedwiecznej Mądrości; w jaki wszakże sposób Stwórca wyprowadził z nicestwa wszystko, co istnieje? żadną miarą rozumem zbadać nie jesteśmy w stanie, t. j. nie możemy pojąć, za pomocą jakiego procesu może otrzymać byt rzeczywisty to, co nie istniało wcale? Bez tego zaś możemy wprawdzie odkryć to lub owo prawo, nadane światu przez Stwórcę, ale związku pomiędzy pojedyńczemi prawami, niemniej jak wzajemnej ich zależności, zwłaszcza zaś ostatecznej syntezy, co wszystko u szczytu do jedności sprowadza, nigdy dopatrzeć nie zdołamy. Nie przesądzając przyszłości i nie wyrokując o tem stanowczo, do jakiego stopnia możebnem jest w nauce zjednoczenie wszystkich źródeł wiedzy i wszystkich podstaw pewności, postaramy się tylko wykazać w ciągu niniejszych studyów, że dotąd umysł ludzki nietylko nie zdołał wznieść się dość wysoko, by ogarnąć jednym rzutem oka całą budowę machiny świata widomego i niewidomego, razem z rządzącem niemi ogólnem prawem, lecz, że do tego nawet nie doszedł, by między odkrytemi już w rozmaitych dziedzinach wiedzy prawami, wyraźnego dopatrzeć związku. Skoro zaś tak jest, to czyż nie korzystniej będzie dla nauki, a nawet czyż nie stokroć zaszczytniej dla rozumu, uznać ten fakt dobrowolnie i zastosować się doń w dalszych badaniach, niż kłamaną wszechwiedzą wprowadzać w dziedzinę umiejętności chaotyczny zamęt, w celu chwilowego chociażby zamaskowania nieudolności naszego rozumu do absolutnej wiedzy? To też Kościół, opierając się z jednej strony na samej naturze ludzkiego rozumu, który, jako władza ograniczona, działać jedynie może w dziedzinie skończoności; z drugiej zaś, mając na względzie pierworodne skażenie, co wszystkie władze nasze osłabiło, nie waha się twierdzić stanowczo, iż we wszystkich kwestyach porządku nadprzyrodzonego, rozum w takim nawet razie nie byłby sędzią właściwym, gdyby wcale nie był uległ skażeniu; w kwestyach zaś porządku przyrodzonego, z natury rzeczy należących do jego kompetencyi, rozum, z powodu omylności swej w obecnym stanie ludzkiej natury, potrzebuje koniecznie wyższej i niezależnej od niego kontroli. Tej zaś nieudolności rozumu w jednych, a omylności w drugich kwestyach, zaradzić może tylko światło nadprzyrodzone, które powagą samego Stwórcy rozstrzyga wszystkie zadania, z natury swej niedościgłe dla rozumu; dla wiedzy zaś przyrodzonej stawia jakby słupy wytyczne, co, ukazując naukom kierunek i granice, bronią je od błędnych i hazardownych w krainę hipotez wycieczek. Mając to podwójne posłannictwo cywilizacyjne, nie dziw, iż Kościół nie poprzestaje na strzeżeniu treści Objawienia i głoszeniu światu Ewangelii, lecz że czuwa też nad prawidłowym rozwojem wszelkich gałęzi wiedzy, by na manowce błędu nie zboczyły. Jakkolwiek bowiem głównem zadaniem Kościoła pod względem oświaty jest uprawianie nauki wiary i obyczajów, i inne wszakże umiejętności, zwłaszcza filozoficzne, z podwójnego tytułu do nauczającej władzy Kościoła należą; a mianowicie: naprzód dlatego, że porządek przyrodzony stanowi podstawę, na której opiera się porządek nadprzyrodzony; a powtóre, że Objawienie zawiera nader pożyteczne dla każdej dziedziny wiedzy skazówki. Co do pierwszego, któż nie przyzna, iż naukowy rozwój teologii niemożebny jest bez odpowiedniego rozwoju filozofii, która nietylko prawdy objawione w systematyczną szykuje całość, nietylko logiczne wyciąga z nich wnioski i do pojedyńczych stosuje zagadnień, ale też dopomaga do ścisłego określenia wewnętrznego znaczenia każdego dogmatu, bez czego każdy po swojemu mógłby rozumieć też prawdę, a nauczająca powaga Kościoła stałaby się czczem tylko urojeniem. Nie mógłby np.' Kościół ściśle określić dogmatu objawionego trzech osób w jednej naturze Boga i dwóch natur w jednej osobie Chrystusa, gdyby nie określił zarazem filozoficznie znaczenia wyrazów: natura i osoba. Tak samo w dziedzinie moralności niepodobnaby mu było wydawać nieomylnych wyroków, gdyby zasady etyki przyrodzonej, do filozofii z natury swej należące, pod jego sąd poddane nie były. Skoro zaś tak ścisły zachodzi związek między porządkiem przyrodzonym i nadprzyrodzonym, to któż nie przyzna, iż Kościoł nie zdołałby ocalić tego ostatniego, skoroby pozwolił na zachwianie pierwszego. Niemniej też oczywistą jest rzeczą dla umysłu bezstronnego, iż samo dobro wszystkich gałęzi nauk wymaga, by światło objawione przybywało im w pomoc tam, gdzie światło rozumu nie starczy.

Oderwać nauki od tego życiodajnego zdroju, jest to skazać je na trud bezpłodny wśród coraz to wzmagających się ciemności. Takie oddzielanie pojedyńczych gałęzi wiedzy i to jeszcze smutne sprowadza następstwo, iż te, wprzódy miłujące się siostrzyce, jako córki wspólnej matki Mądrości, wnet zamieniają się w nienawistne i zazdrosne rywalki, co zamiast dopomagać sobie nawzajem i walczyć wspólnie z fałszem, jako jedynym rzeczywistym prawdy nieprzyjacielem, marnują swe siły na walkę wewnętrzną, przeto, że nie mają zaufanego wodza, coby je zjednoczyć i na wspólnego wroga poprowadzić umiał. Otóż, jedynym odpowiednim wodzem w tej świętej walce może być Kościoł, gdyż on jeden posiada nić Ariadny, co może wyprowadzić naukę bez szwanku i zbłąkania z zawiłego labiryntu wiedzy, gdzie .. jedynemi drzwiami, przez które wejść i wyjść można, jest Przedwieczna Mądrość. Jako stróż i tłómacz Mądrości tej na ziemi, Kościoł tylko jeden w stanie jest podołać temu wzniosłemu posłannictwu zgody i pokoju między naukami; on bowiem jeden wychodzi z tej jednoczącej wszystko zasady, że skoro wszystko stworzone jest przez Boga, a więc wszystko do Boga zdążać też powinno. Ukazawszy tym sposobem cel jeden dla wszystkich gałęzi ludzkiej wiedzy, Kościoł może już spoglądać z całą bezstronnością i życzliwością na środki, za pomocą których każda nauka zmierza do tego celu; kto bowiem sam szuka tylko Boga i do Boga wszystko prowadzić pragnie, temu wszystkie drogi są dobre, byle do Boga zmierzały. Skoro światło przyrodzone jest zarówno darem Stwórcy jak i nadprzyrodzone, i skoro tak samo dopomaga nam do poznania i spełnienia naszego przeznaczenia, to z jakiegoź powodu Kościoł miałby je potępiać albo nawet lekceważyć? Nie sąż to dwa skrzydła, co zarówno wznoszą nas ku niebu, i to o tyle, o ile oba jednocześnie w zgodzie i harmonii działają? Toż samo powiedzieć można i o władzach przyrodzonych tak duszy jak i ciała, które wszystkie są zarówno narzędziami tylko ludzkiego organizmu, przeznaczonemi do spełnienia wzniosłego posłannictwa człowieka. Jakkolwiek różną być może względna ważność i doskonałość pojedyńczych władz naszych, nie masz wszakże ani jednej, któraby zadania swego nie miała, a nawet któraby przez inną zastąpioną być mogła. Każda przeto cenioną być winna, byle do ogólnego celu zmierzała; antagonizm zaś między władzami jest równie zgubną wojną domową, jak antagonizm między przyrodzonem a nadprzyrodzonem światłem, lub miedzy jedną a drugą dziedziną wiedzy. Toż samo wreszcie powiedzieć należy o rozmaitości metody do poznania prawdy prowadzącej, z których każda pożyteczną być może, skoro trafnie zastosowaną będzie. Stąd też dobrze zrozumiany interes nauki wymaga, by każda metoda we właściwym zakresie uszanowaną została, jako jedna ze składowych części olbrzymiego aparatu wiedzy; czy zaś ta wiedza oparta jest na doświadczeniu, czy na wiarogodnem świadectwie, czy na oderwanem rozumowaniu, zawsze są to szacowne nabytki, niezaprzeczenie godne, aby do wspólnej ludzkiego rodzaju skarbnicy złożone zostały. Takiem też było zawsze postępowanie Kościoła tak w stosunku do podwójnego światła, jako też do rozmaitych władz i metod naukowych. Nigdy Kościoł nie występował przeciwko światłu przyrodzonego rozumu, nigdy nie zapoznawał pożytku żadnej władzy, ani też jakiejbądź metody; tego jedynie przestrzegając, aby każdy z tych współczynników oświaty we właściwym trzymany był zakresie. To też, pod kierownictwem Kościoła nie wyradzał się nigdy antagonizm między rozmaitemi gałęziami wiedzy, gdyż wszystkie środki poznania zarówno do znajomości prawdy prowadziły, każdy w swoim zakresie. Całkiem inaczej zapatrują się na te kwestye nowożytni racyonaliści. Ceniąc wyżej nad samą prawdę jedności jej kryteryum i nie chcąc przyznać innej powagi w dziedzinie wiedzy krom światła przyrodzonego, nie wahają się oni całkiem odrzucić Objawienie, woląc zaprzeczyć samego istnienia porządku nadprzyrodzonego, niż uznać niekompetencyę rozumu w jakiej bądź dziedzinie wiedzy. Zatamowawszy tym sposobem jedno z głównych źródeł światła, racyonaliści nietylko pozostawiają bez odpowiedzi najważniejsze zadania wszechbytu, lecz pozbawiają też naukę wszelkiej możebności kontrolowania działalności rozumu, tego niezaprzeczenie potężnego, ale niestety, omylnego czynnika. Jakie zaś z owej jednostronności wynikły następstwa? najlepiej z panującego dziś w świecie naukowym zamętu osądzić można.

Lecz nie tu się kończy wyzwolonego rozumu samowładztwo. Raz zaufawszy własnym siłom i uwierzywszy w ich dostateczność, rozum przyrodzony poczyna wyzwalać się stopniowo nietylko już od powagi światła nadprzyrodzonego, ale też i od wszelkiej zależności od władz pomocniczych, bądź zmysłowych, bądź czysto duchowych. Pod pozorem, iż władze te są omylne i wprowadzają w wywody rozumowe pierwiastek błędu rozum wyłącza je od udziału w zdobywaniu prawdy, ufając, iż o własnych siłach zdobyć ją potrafi. Koryfeusze tej szkoły tracą powoli z widoku świat rzeczywisty i wszystkie praktyczne zadania fizycznego i społecznego bytu, a zagłębiając się jedynie w świecie oderwanych idei, to już tylko za niewątpliwą uznają prawdę, co na drodze czystej abstrakcyi dowiedzionem być może. Tym sposobem rozum, zdobywając niby dla siebie całkowitą samodzielność i rozszerzając szranki indywidualnej działalności swojej, zacieśnia rzeczywiście i zaciemnia coraz bardziej szranki dostępnej dla człowieka przedmiotowej wiedzy i coraz to więcej praktycznych kwestyj nierozstrzygniętych zostawia. Prawda, że ów kierunek transcendentalny, co tak potężnie rozwinął się był w filozofii niemieckiej w pierwszej połowie bieżącego wieku, ustąpił dziś całkowicie pod naporem przeciwnego prądu, co, zapoznawszy w człowieku ducha a w nauce cały świat idei oderwanych, całą wiedzę w zmysłowym zamknął realizmie, dążność wszakże do wyłączności metody i nadal w emancypowanej nauce pozostała, tylko że już nie oderwany rozum lecz metoda eksperymentalna berło panowania objęła, tymże samym probierzem wszelkiego rodzaju prawdy doświadczając. W skutek tego powszechnego niemal w świecie uczonym o jedności kryteryum przekonania każda dziedzina nauk, oparłszy się na względnej jakiejś i cząstkowej podstawie pewności, stawia ją za jedyny probierz prawdy, odrzucając bezwarunkowo wszelką inną podstawę. Stąd każda dziedzina wiedzy nietylko chce sama sobie wystarczyć, nie uciekając się do pomocy innych, lecz i swoje naukowe sposoby, swoją metodę radaby narzucić innym dziedzinom, a przynajmniej sama ją stosuje do wszystkich bez różnicy zagadnień, nie wahając się nawet zaprzeczyć samego istnienia faktów, do których probierza swego zastosować nie może. Potwornemu zaś nieładowi temu żadna pojedyńcza gałęź ludzkiej wiedzy zaradzić nie jest w stanie, gdyż żadna nie posiada powszechnego zaufania i żadna nie potrafi wznieść się dość wysoko, by wszystkie' inne dziedziny ogarnąć i pod swem skrzydłem zjednoczyć.

Wobec podobnego chaosu i podobnej rozterki w dziedzinie nauk, któż będzie dość zuchwałym, by śmiał sobie pochlebiać, iż osobistą działalnością swoją zdoła dokonać tego, czemu żadna pojedyńcza umiejętność podołać nie jest w stanie? Co do nas, dalecy jesteśmy od podobnej zarozumiałości i nie łudzimy się wcale nadzieją, iż praca niniejsza może wpływ stanowczy wywrzeć na wzajemny stosunek lub dalszy rozwój różnych gałęzi umiejętności. Z drugiej wszakże strony, stojąc wobec groźnego niebezpieczeństwa, w jakiem cywilizacya chrześcijańska znajduje się niezaprzeczenie w chwili obecnej, najmocniej przekonani jesteśmy, iż nie godzi się nikomu z założonemi siedzieć rękami. Każdy dobrej woli człowiek, któremu Pan Bóg dał choć jedną z podkopanych prawd zrozumieć, winien, zdaniem naszem, niezwłocznie kwestyę tę wedle sił swoich opracować i na publiczny użytek ją oddać; gdyż tylko wytrwała zbiorowa praca, może z czasem do pożądanego celu doprowadzić. Najdrobniejszy nawet wysiłek nie jest pod tym względem do pogardzenia, skoro do wywrócenia błędu dąży; niepodobna bowiem przewidzieć, kiedy i pod którym ciosem nadwątlony już gmach fałszu runie. Górnik, rozbijający kamienie, sto razy niekiedy napróżno uderzy młotem, aż nareszcie pod ostatniem uderzeniem kamień się rozpryśnie; nie przeto, by uderzenie to było silniejsze od innych, lecz że poprzedzające ciosy spójnię między składowemi cząstkami kamienia osłabiły. Nie zrażajmy się tylko pozornem niepowodzeniem i nie ustawajmy w walce, a prawda wreszcie zwycięży; boć i kłamstwo zbiorowej tylko pracy i wytrwałości tryumfy swoje zawdzięcza. Patrzmy na krzewicieli błędu: jak zwartą falangą do ataku idą; jak na hasła wodzów są baczni; jak skwapliwie z każdej korzystają zręczności, by choć jedną zatrutą strzałę w nieprzyjacielskie wypuścić szeregi, choć w jedną zasadzkę niebacznych wciągnąć przeciwników. Mieliżbyśmy mniej okazać gorliwości w bronieniu prawdy, niż oni okazują w jej obaleniu? Owo to poczucie obowiązku solidarnego walczenia za dobrą sprawę wkłada nam pióro do ręki, pomimo, iż nam nie tajna nieudolność własna. Żeby jednak czytelnik nie sądził, iż przedsiębierzem wyczerpująco traktować wszystkie poruszone w przedmowie kwestye, wolimy na wstępie wymienić, jakie mianowicie zagadnienia mamy zamiar rozwiązać i jakie udowodnić twierdzenia.

Otóż najpierwszą i najważniejszą kwestyą będzie ścisłe i to praktyczne ocenienie wpływu światła nadprzyrodzonego na rozmaite gałęzie wiedzy. Pod tym względem postaramy się udowodnić: 1) że Objawienie wnosi dodatni tylko, a nie ujemny w dziedzinę wiedzy pierwiastek, t. j. że wiara chrześcijańska nie wyłącza bynajmniej ani lekceważy przyrodzonego rozumu, tylko zdobycze jego dopełnia prawdami z Objawienia poczerpniętemi, ukazując zarazem granice, których rozum bez szkody dla nauki przekroczyć nie potrafi. 2) że jakkolwiek Stwórca mógł nadać człowiekowi przeznaczenie tylko przyrodzone, skoro jednak podobało Mu się wskazać nam cel nadprzyrodzony, to koniecznem łaski tej następstwem musiało być udarowanie też nas światłem objawionem, gdyż naturalnym rozumem człowiek nie byłby w stanie ani przeznaczenia swego poznać, ani wiodącej doń drogi wynaleść. 3) że w przyrodzonym ustroju ludzkiej natury, skoro ustrój ten jest w normalnym stanie, żadna nie istnieje przeszkoda do przyjęcia z wiarą i ufnością Objawienia; jeśli zaś człowiek zesłane mu z nieba światło odrzuca, to wskutek jedynie nieposkromionych namiętności, t. j. w skutek grzechowego skażenia naszej natury, któreto skażenie postaramy się udowodnić na drodze czysto eksperymentalnej. W porządku znowu przyrodzonym przyrzekamy wykazać oprócz pomienionego władz naszych skażenia: 1) że rozum przyrodzony ma też przyrodzone działalności swej granice, tak że te jedynie prawdy jasno dosięgać może, które we właściwym zakresie kompetencyi jego są położone; ilekroć zaś granice te przekroczy, zmuszony jest albo uciec się do pomocy światła nadprzyrodzonego, albo na czczych poprzestać hipotezach, dla braku niewątpliwych danych, na którychby wywody swoje mógł oprzeć. 2) że, nawet w zakresie wiedzy przyrodzonej, rozum oderwany nie jest w stanie dojść do prawdy w kwestyach praktycznych bez pomocy władz innych; z natury swej bowiem rozstrzygać on może tylko kwestye całkiem oderwane, do filozofii i matematyki należące ; w dziedzinę zaś bytu rzeczywistego wkroczyć on może jedynie za pośrednictwem władz innych, które mu dostarczają do dalszej działalności przedmiotu. 3) że, razem z przedmiotem wiedzy, odpowiedne władze przynoszą rozumowi i pierwsze podstawy pewności, tak że rozum sprawdzać je tylko może, ale na innym fundamencie przeświadczenia swego o prawdach faktycznych oprzeć nie jest w stanie; że zaś wszystkie władze, nie wyłączając rozumu, na pewnych szczeblach działalności swojej są omylne, stąd w wiedzy przyrodzonej absolutna pewność we wszystkich kwestyach praktycznych jest niemożebna, chociaż w szczególnych wypadkach otrzymaną być może. 1) Ponieważ każda dziedzina wiedzy czerpie swój przedmiot przeważnie z jednego źródła i to za pośrednictwem jednej, właściwej sobie metody, stąd każda też posiada właściwe kryteryum prawdy, które służy rozumowi za podstawę do wyrobienia o tym przedmiocie praktycznego sądu. Jakkolwiek przeto pewność naszych przeświadczeń jest ostatecznie owocem pracy rozumu, praktyczną wszakże pewności tej podstawę, we wszystkich gałęziach wiedzy o bycie rzeczywistym traktujących, stanowią dostarczone przez inne władze fakta, które rozum jedynie, wedle właściwej dla każdej nauki metody, sprawdza i z nich odpowiedne wnioski wyprowadza; tak iż w gruncie każda dziedzina wiedzy własne posiada kryteryum prawdy, poddane tylko pod najwyższą kontrolę rozumu. 5) Tak postawiony stosunek rozumu do władz innych wykazuje, iż na polu wiedzy, niemniej jak na polu każdej innej działalności człowieka, nie sam tylko umysł, lecz cały ustrój ludzkiej natury, t. j. tak dusza jak i ciało, ze wszystkiemi władzami swojemi, uczestniczą w pracy zdobywania prawdy, tak iż usunięcie od współudziału w tej pracy któregokolwiek czynnika tak samo szkodę tylko ludzkiej wiedzy przynosi, jak wyłączenie z dziedziny nauk światła objawionego, gdyż wszelkie ubezwładnienie jednego z przeznaczonych przez Stwórcę do wspólnej pracy czynników uszczuplić tylko lub poniżyć w wartości skarbnice wiedzy może. Rozpatrując z kolei każdą dziedzinę nauk, przekonamy się wreszcie, 6) że Kościoł szanuje każdą właściwą naukową metodę i uznaje wierzytelność każdego kryteryum, w odpowiednej gałęzi nauk, nie dopuszczając jedynie, aby jakabądź specyalna metoda dążyła do wyłącznego panowania we wszystkich dziedzinach wiedzy, z zapoznaniem innych, zwłaszcza, zaś z zapoznaniem światła objawionego.

Pragnąc jak najwięcej uwydatnić ważność i konieczność rozmaitości metody dla różnych gałęzi nauk, postanowiliśmy oprzeć na tej rozmaitości sam podział ludzkich umiejętności, łącząc w jedną grupę całkiem różne niekiedy co do przedmiotu nauki, skoro używana przy ich traktowaniu metoda jest taż sama; że zaś, zdaniem naszem, siedm jest odrębnych dróg wiodących do zdobycia wiedzy przedmiotowej, stąd też i nauki na siedm przedniejszych grup rozdzielamy, a mianowicie: Estetyka. Filologia, Nauki przyrodnicze, Nauki historyczne, i opisowe, Teologia, Etyka, wreszcie Nauki oderwane t. j. Filozofia i Matematyka. Przy bliższem rozpatrzeniu każdego z pomienionych działów, czytelnik sam osądzi, o ile powyższy podział jest racyonalny.

Zanim wszakże przystąpimy do szczegółowego rozbioru każdej pojedyńczej dziedziny wiedzy, powiedzieć jeszcze musimy słów kilka o poglądzie naszym na władze, dla uniknienia wszelkich w tym przedmiocie nieporozumień. Oprócz władz zmysłowych, za pośrednictwem których wchodzimy w stosunek ze światem zewnętrznym, przyjmujemy trzy główne władze duszy, a mianowicie: umysł jako narzędzie do poznania prawdy przeznaczone; serce będące ogniskiem wszelkiego rodzaju uczuć, i wolę, stanowiącą jakby władzę wykonawczą, gdyż ona daje ostateczną sankcyę każdej mającej się wykonać czynności, ona sprzeciwia się lub przyzwala na to, czego się domagają inne władze, i ona daje im rozkaz do stanowczego działania. Lecz jako serce ogniskiem jest różnych namiętności, z których każda ma swój odrębny charakter i właściwą nazwę, a sama nawet nie skażona pożądliwością miłość w rozmaity objawia się sposób; tak też i w działaniu umysłu różne bywają objawy i różne drogi stosownie do rodzaju prawd badanych. Jako np. rozróżniamy nietylko gniew od zazdrości, ale też uczucie piękna od miłości dobra; tak też rozróżniamy nietylko pamięć od wyobraźni, ale też i pojętność od rozsądku, jakkolwiek są to objawy tejże działalności umysłowej. Znaczna część błędów naukowych naszej epoki pochodzi z zapoznania owej różnorodnej działalności naszego umysłu, który do każdej kategoryi prawd odnosi się inaczej, i to nie wskutek dowolnego wyboru, lecz siłą raczej samego wewnętrznego organizmu swego, który, będąc z natury obdarzony rozmaitem uzdolnieniem, w poszukiwaniu prawdy z wrodzonego popędu obiera najwłaściwszą w danym razie drogę, skoro namiętności lub uprzedzenia na fałszywą go nie sprowadzą. Badając n. p. dzieje, umysł nasz wnet pyta o świadectwa; zgłębiając prawa przyrodzenia, sprawdza rzeczywistość zjawisk; wyrokując o pięknie, zważa na otrzymane przez uczucie estetyczne wrażenie; i owo to rozmaite wzięcie się do pracy w poszukiwaniu prawdy, oparte na wielostronnem umysłu naszego uzdolnieniu, stanowi naukową metodę, która z samej natury rzeczy, dla każdej dziedziny wiedzy musi być odmienna. Otóż w studyach niniejszych pod wyrazem umysł (intellectus) rozumiemy ogół władz do poznania prawdy przeznaczonych, z których każda jest odrębnem tylko uzdolnieniem do pościgania, zachowywania lub analizowania prawd, dziedzinę wiedzy stanowiących. Taką pojedyńczą umysłową władzą albo uzdolnieniem jest też wzięty w ścisłem znaczeniu rozum (ratio) przeznaczony do obserwowania, analizowania, porównywania i wyciągania wniosków, na podstawie wrodzonych rozumowi pewników. Uprzedzamy zawczasu, w jakiem znaczeniu przyjmujemy rozum; wyraz ten bowiem używany jest częstokroć w znaczeniu umysłu, a niekiedy nawet w znaczeniu światła przyrodzonego, t. j. działalności umysłu przy pomocy wszystkich władz duszy i ciała, z wyłączeniem tylko Objawienia. Zwrócenie uwagi na to współdziałanie władz innych w umysłowej pracy uważamy za rzecz bardzo ważną ; dowodzi to bowiem, że w ustroju ludzkiej natury panuje tak ścisły związek i tak wielka jednych od drugich władz zależność, iż każdy akt ludzki dokonywa się wspólną wielu czynników pracą, które oddziaływają na siebie nawzajem, tak iż dla zbadania jego natury nie dość przypatrzyć się działaniu władzy bezpośrednio w danym akcie zainteresowanej, ale trzeba uwzględnić też udział innych współczynników, bez czego niepodobnaby objaśnić rozmaitych zboczeń, jakim każda z władz ulega.

Po tych przedwstępnych objaśnieniach przystępujemy do szczegółowego rozbioru każdej z pomienionych siedmiu grup naukowych.

ESTETYKA.

Człowiek, złożony z duszy i ciała, należy zarazem do dwóch całkiem odrębnych światów, nie mających na pozór nic z sobą wspólnego; a jednak świat materyi i świat ducha łączą się w jego osobie w tak jednolitą i nierozdzielną całość, iż niepodobna oznaczyć dokładnie granicy, na której się spotykają. Patrząc na ostygłe pod tchnieniem śmierci i już skostniałe zwłoki, w przeddzień ostatecznego ich rozkładu, widzimy niezaprzeczenie tę część ludzkiego organizmu, która należy całkiem do świata materyi; słuchając znowu natchnionego wieszcza, uwielbiając święty zachwyt rozmodlonego ascety lub korząc się przed tymi bohaterami miłości, co dla Boga i bliźnich nie wahają się poświęcić nietylko wszystkie zasoby życia lecz i życie samo, — nie możemy wątpić, iż mamy przed sobą objawy działalności tej części naszej istoty, co czysto duchowa i nieśmiertelna z natury, nie lęka się ani miecza oprawcy, ani skażenia grobu.

Lecz pomiędzy trupem przeznaczonym na pastwę robactwa, a wzlatującą w anielskie strefy duszą, jest jeszcze siła jakaś, ani całkiem duchowa, ani zupełnie materyalna; nietylko żywa lecz i ożywiająca; o tyle samoistna i zmyślna, że odróżnia własną istotę od otaczających ją tworów i własną przyjemność od cierpienia; niedość wszakże wolna i świadoma siebie, by mogła wznieść się po nad instynktowe, bezwiedne popędy i zdać sobie sprawę z przyczyn i skutków, bądź to własnych czynności, bądź zewnętrznych zjawisk; siła, co przekształca potworne członki wieloryba, słonia lub hipopotama w ruchliwe i zmyślne istoty, co powietrze napełnia milionami ptactwa i owadów, co z kropli wody czyni całe państwo niedościgłych dla oka żyjątek, a z mikroskopijnych muszel kształci olbrzymie skał pokłady; siła, jednem słowem, którą zowiemy siłą żywotną, którą może mniej jeszcze znamy niż ludzkiego ducha, bo jej nie objaśnia ani nauka, ani tradycya, ani światło objawione. Badając kamień, kruszec lub inne jakie nieorganiczne ciało, nauka odkrywa składowe jego pierwiastki i tak dokładnie zgłębia chemiczny proces jego kształcenia się, że, naśladując naturę, sztucznie odtwarza takież same ciała. Lecz, wobec najprostszej organicznej istoty, pewność ta nauki ustaje, czczym hipotezom miejsca ustępując. Już w świecie roślinnym, patrząc na drobne nieraz ziarnko, co olbrzymiego drzewa nosi w sobie zarody, albo na mikroskopijny pyłek, co zapładnia kwiaty, zdumiała nauka staje w osłupieniu, wyznając, iż nie jest w stanie nietylko odtworzyć podobnego organizmu, ale nawet działalności jego wytłumaczyć. A cóż dopiero w świecie zwierzęcym, gdzie już nie karmienie się tylko i rozmnażanie, lecz tak dziwne i tak złożone objawy życia siła ta wytwarza, że nauka, nie licząca się z Objawieniem, nie orzekła dotąd stanowczo, czy badane przez nią zjawiska są dziełem bezwiednego tylko instynktu, czy też zdolnej do świadomego wyboru woli? Owa niepewność jeszcze się więcej potęguje, ilekroć badacz przyrodzenia wkroczy w dziedzinę działalności ludzkiej; organizm bowiem człowieka tak jest złożony i zawiły, a objawy życia zwierzęcego tak ściśle są splecione z działaniem wolnej i rozumnej woli, iż katoliccy nawet myśliciele długo nie byli w tem zgodni, czy oprócz duszy nieśmiertelnej, na obraz Boży stworzonej, człowiek ma jeszcze i duszę zwierzęcą, źródłem instynktowych popędów będącą, czy też ten sam duch ludzki ma podwójną działalność, z których niższa podobną jest do zwierzęcego instynktu- wyższa zaś przedstawia właściwy Stwórcy wizerunek? Dopiero wyrok Piusa IX stanowczo orzekł, że w człowieku dusza rozumna jest pierwiastkiem wszelkiego życia, tak zmysłowego jak i duchowego, tak iż dla wiernych synów Kościoła kwestya ta ostatecznie została rozstrzygnięta. Jakkolwiek wszakże w naturze ludzkiej oddzielna od duszy siła żywotna nie istnieje, niemniej przecie w objawach naszej działalności istnieją niezaprzeczenie zjawiska tak zbliżone do objawów działalności zwierzęcej, iż niepodobna niedopatrzyć w nich uderzającej analogii z instynktem organizmu zwierzęcego, tak dalece działalność ta, w pierwszych przynajmniej swych popędach, jest bezwiedna i mimowolna. Któż z nas nie przyzna, zastanawiając się nieco uważniej nad swem postępowaniem, iż pewne czynności nasze są czysto instynktowe, od rozumu i woli całkiem niezależne, inne zaś z zupełną świadomością i swobodą wyboru wykonywane? Najwięcej wszakże jest takich, gdzie oba czynniki na postępowanie nasze wpływają, tak iż niepodobna częstokroć określić, o ile popędy przyrodzone krępują wolność wyboru, i o ile przez to samo zwiększa się albo zmniejsza nasza odpowiedzialność ? Jakkolwiek poruszenia czysto instynktowe, którym człowiek z prawa konieczności podlega, bez świadomości i rozwagi działając, jako niepoczytalne do czynów ludzkich właściwie nie należą; mając wszakże zamiar zbadać wszystkie bez wyjątku działalności ludzkiej objawy, które w jakikolwiek sposób do zdobycia wiedzy nam dopomagają, nie możemy i tych nawet pominąć, co nam do pewnego stopnia ze zwierzętami są wspólne. To też rozpoczniemy niniejsze studya od tej właśnie pośredniej dziedziny, pełnej niezbadanych tajemnic, co łącząc świat ducha ze światem materyi, najwięcej ma z siłą żywotną podobieństwa, przeto że instynkta, t. j. mimowolne i nieświadome siebie popędy, są tu głównym działalności naszej motorem.

Śledząc stopniowem rozwijaniem się dziecka, nie trudno spostrzedz, iż pierwszym objawem indywidualnej jego działalności jest usiłowanie znalezienia pokarmu. Instynkt zachowawczy nagli ruszające się zaledwie niemowlę do szukania piersi matki, a budząc w niem chęć ssania wszystkiego, co mu do ust przyłożą, wskazuje mu sposób pożywania tego pierwszego posiłku. W dziecku nieco starszem spostrzegamy już dwa wyraźne popędy, z których jeden pobudza je do szukania przyjemności, drugi zaś do unikania cierpienia. Kiedy pierś matki już mu nie wystarcza, szuka ono innych pokarmów, dając zawsze pierwszeństwo najsmaczniejszym, a wyrzucając z ust te, które mu nie smakują. Chwyta też chciwie ładne sukienki, zabawki, szuka wesołych rozrywek, chętnie obcuje z osobami, które lubi stroni zaś od niemiłych i nie znosi żadnej przykrości. Wszystko to przytem czyni bez żadnego rozumowania i bez żadnej obcej namowy, gdyż umysł jego nie jest jeszcze zdolny do analizowania odbieranych wrażeń, ludzka zaś mowa jeszcze dlań niezrozumiała. Smak, wzrok, słuch, węch i dotykanie, jednem słowem zmysły, stanowią tu jedyne kryteryum wiedzy i pewności dla dziecka, ilekroć chodzi o wybór tego, co dlań miłe lub wstrętne. Dziecko idzie tu wyraźnie za przyrodzonym instynktem, którego głównem siedliskiem jest serce, gdyż wszystkie wrażenia w tym wieku dają się sprowadzić do radości lub smutku. Źe jednak zmysły, jako narzędzia instynktu, mają określoną stałą naturę, stąd i same pociągi instynktowe i wstręty nie są bynajmniej chwilowym kaprysem, lecz rządzą się owszem jednostajnemi dla wszystkich prawami, czerpiącemi swe źródło we właściwościach ludzkiej natury, i stąd dające się ująć w pewien systematyczny kodeks.

Za główną i zasadniczą charakterystykę instynktu poczytaćby słusznie można ową, tylko co wspomnianą, jego właściwość, iż pierwiastkowo działa on bez świadomości rozumu i oddziaływa jedynie na serce, i stąd pierwsze popędy przyrodzone są niepoczytalne, t. j. nie stanowią ani zasługi ani winy moralnej, jako działające mimo ludzkiej woli. Treścią i, że tak rzekę, istotą instynktu jest zawsze wstręt lub pociąg, nigdy zaś wyrozumowana zasada lub wpływ postronny. Popędy jego są wyraźne, silne, stanowcze; działa zawsze bez wahania i zwłoki, dążąc do jasno określonego celu i przynaglając do spiesznego działania wolę; jeśli zaś wola nie zawsze idzie w stronę przezeń wskazaną, to nie dlatego, że instynkt przestał ją naglić, lub że zmienił kierunek, lecz że inne wpływy przeważyły w postanowieniu woli.

W miarę budzenia się i rozwijania rozumu, instynktowe popędy poczynają oddziaływać jednocześnie na serce i rozum, wywołując w każdej z tych władz całkiem różną czynność: w rozumie kształcą one wyobrażenia, pojęcia i sądy, tak o działających na zmysły przedmiotach, jak i o samej naturze otrzymywanych wrażeń; w sercu zaś budzą do tych przedmiotów wstręt lub pociąg, niezależnie od zdania o nich rozumu, a nawet pierwej niż rozum zdąży jakikolwiek wydać wyrok. Wzdrygam się np. na widok obrzydliwego gadu lub odrażającej poczwary, uciekam od przeraźliwego wrzasku lub niemiłej woni; zachwycam się zaś pięknym krajobrazem, lubuję się pachnącym kwiatem lub wdzięcznym śpiewem wprzód jeszcze, niż zdam sobie sprawę z tego, co czynię. A i później nawet, kiedy poznam źródło i pobudki doznawanych wrażeń, żadne rozumowanie natury ich zmienić nie zdoła. Poznawszy np. bliżej osobę szpetną, na której widok doznałem mimowolnego wstrętu, mogę wprawdzie ukochać ją dla niezwykłych przymiotów duszy, ale twarz jej nigdy piękną mi się nie wyda; rysy bowiem twarzy przy pewnych tylko kształtach mogą się podobać i miłe na patrzących sprawić wrażenie, przy skażonych zaś konturach i nieproporcyonalnych rozmiarach niepodobna, by całość piękną się wydała. Można wprawdzie oswoić się z najszpetniejszą twarzą, tak że przestanie nas razić, można nawet upodobać sobie brzydką powierzchowność z powodu szlachetnego wyrazu twarzy, ale to upodobanie odnosić się będzie zawsze do tego, co w osobie tej jest rzeczywiście pięknem, a nie do jej niedostatków, tak, że odarta z przymiotów brzydka powierzchowność zawsze nam wstrętną będzie. To, cośmy powiedzieli o piękności kształtów, stosuje się także do harmonii tonów, do smaku potraw, do zapachu kwiatów i w ogóle do wszystkich wrażeń zmysłowych, które czynią na nas miłe lub przykre wrażenie w sposób instynktowy, t. j. samoistny, całkiem niezależny od rozumu i woli, i owa to samoistność instynktu stanowi drugą najwybitniejszą jego cechę. Wrażenia zmysłowe formują dziedzinę tak całkowicie odrębną i nic wspólnego nie mającą z rozumem, że najwykształceńszy nawet umysł, żadnego nie miałby pojęcia o smaku, woni, barwach i dźwięku, gdyby odpowiedne zmysły nie przesyłały mu swych wrażeń, jak się to wykazuje, np. na ślepych i głuchych od urodzenia, którzy całkiem są pozbawieni tak przyjemnych jak i przykrych wrażeń ze świata piękna i harmonii. To też ilekroć chodzi o zawyrokowanie: co człowiekowi miłem jest lub wstrętnem? do instynktu się tylko, a nie do rozumu, odwołujemy, gdyż otrzymywane przez zmysły wrażenia stanowią jedyne pod tym względem prawdy kryteryum. Kryteryum zaś to tak jest stanowcze, pewne i powszechnie przyznane, iż nietylko zaprzeczenie lecz wahanie się samo, pod względem przyznania jego wyroków, dla tych chyba jest możebnem, co w sceptycyzmie swoim cały świat zmysłowy pod wątpliwość chcą poddać. Wszędzie i zawsze cały rodzaj ludzki nazywał przyjemnem to, co miłe na zmysłach czyni wrażenie, przykrem zaś, co je wstrętnie razi; że zaś natura zmysłów jednaka jest u wszystkich, stąd i sąd o naturze odbieranych wrażeń także jest jednaki. W subtelniejszych wprawdzie odcieniach mogą być różnice, z powodu nierównej doskonałości narzędzi, t. j. większej lub mniejszej czułości zmysłów, w zasadniczych wszakże sądach powszechna panuje zgoda, tak, że ktoby, na przekor powszechnemu ludzkiego rodzaju świadectwu, chciał utrzymywać np.: że ukąszenie pszczoły miłe sprawia wrażenie a zapach róży przykre, tego uważanoby za waryata, lub pozbawionego zmysłów dotykania i węchu. Nie wynika stąd wszakże, by instynkt miał być jedynym przewodnikiem naszym przy wyborze przedmiotów do użytku naszego przeznaczonych; jakkolwiek bowiem wiernie on wskazuje, co nam przyjemność albo przykrość sprawia, człowiek wszakże nie na to jest stworzony, by gonił za rozkoszą a od cierpienia stronił, lecz aby dążył do szczęścia, które na posiadaniu prawdziwego dobra zależy, to zaś, co nam jest miłem, nie zawsze jest zarazem i dobrem, a więc zamiast pożytecznem, szkodliwem owszem być może. Już w życiu czysto materyalnem, każdy przyzna, że zdrowie istotniejszem jest i cenniejszem dobrem niż przyjemne połechtanie podniebienia, a jednak, ileż to razy dogodzenie smakowi na szwank naraża nietylko zdrowie lecz i życie samo? I przeciwnie: ileż to jest gorzkich i wstrętnych lekarstw, których przyjęcie od śmiertelnych ratuje nas niemocy? A cóż dopiero, jeśli od dóbr materyalnych przejdziemy do nierównie cenniejszych, bo wiekuistych dóbr duchownych! Któż nie przyzna, że skoro doskonałe zjednoczenie z Bogiem jest ostatecznym celem człowieka, i skoro zjednoczenie to przez spełnienie jedynie woli Bożej osiągniętem być może to w interesie własnego szczęścia człowiek wyrzec się winien tych wszystkich przyjemności, co, jako z Pańskiem upodobaniem niezgodne, od ostatecznego celu go oddalają? Wyboru zaś tego instynkt, sam sobie zostawiony, żadną miarą dokonać nie potrafi. Nie dziw też, że każdy pojmujący własne dobro człowiek, nie dowierza przyrodzonym popędom, lecz stawia rozum na straży instynktu, aby dobre istotne od fałszywego odróżniał, o tyle tylko słuchając głosu przyrodzonych popędów, o ile te do rzetelnego prowadzą szczęścia, a przynajmniej w sprzeczności z niem nie stoją. Instynkta nie przestają przez to działać na wolę, częstokroć nawet odnoszą zwycięstwo, na przekor radom rozumu, ale człowiek wie wówczas, iż uległ słabości i rozminął się z przeznaczeniem swojem; tak że skoro zechce błąd popełniony naprawić, droga do powrotu dobrze mu jest znana. Widzimy przeto, że rozum podwójnego rodzaju ma do spełnienia zadanie w stosunku do instynktu : z jednej mianowicie strony określa on na podstawie wrodzonych człowiekowi pociągów i wstrętów wszystkie warunki, w jakich wrażenia zmysłowe sprawiają nam przyjemność lub przykrość, i pod tym względem analizuje tylko działalność instynktu, aby prawa jakiemi się rządzi, odkryć i w systematyczną ułożyć całość. Z drugiej zaś strony, tenże rozum rozstrzyga, kiedy i o ile zaspokojenie przyrodzonych popędów nie sprzeciwia się prawdziwemu szczęściu człowieka.

Oto jest tło ogólne, na którem zarysowują się wszelkie szczegółowe studya nad pojedyńczemi ludzkiego instynktu objawami. Że jednak zamiarem naszym nie jest zapuszczać się w specyalne badanie wszystkich popędów przyrodzonych, lecz że zgłębić jedynie pragniemy działalność tego popędu, który uczuciem piękna się zowie i jest surowym, że tak rzekę, Estetyki materyałem, opuściwszy przeto inne instynktu objawy, przystąpimy odrazu do owej pełnej tajemniczego uroku siły, co nas w świat ideału ustawicznie pędzi.

Uczucie piękna w kształtach i harmonii, co daje światu malarzy, snycerzy, muzyków, a nawet, co do formy zewnętrznej, mówców i poetów, należy do dziedziny instynktu, jakkolwiek stanowi niezaprzeczenie najszlachetniejszy, bo z życiem duchowem najściślej związany jego objaw. Zaliczamy je zaś do instynktu, przeto że posiada obie najwydatniejsze jego cechy, gdyż jest uczuciem objawiającem się przez mimowolne pociągi lub wstręty, i działa samoistnie, wedle praw naturze jego właściwych a całkiem niezależnych od rozumu i woli. Rozum, jak na swojem miejscu obaczymy, posiada w najgłębszych istoty swej tajnikach, wrodzony zapas prawd oczywistych, pewnikami zwanych, które zastosowuje do każdej dziedziny wiedzy, wedle wrodzonej mu też a dla każdej dziedziny różnej metody. Przykłada on te pewniki do badanego przedmiotu, jakby miarę porównawczą, i za ich pomocą wyprowadza coraz to nowe i coraz to dalej sięgające wnioski, z których racyonalna wiedza tej gałęzi nauk się kształci. Na to jednak, by rozum był w stanie zastosować do praktyki swe teoretyczne pewniki, inne władze muszą mu koniecznie dostarczyć materyału do pracy, aby mógł z świata idei oderwanych w świat rzeczywisty wkroczyć. W Estetyce materyału tego dostarczają mu zmysły, ze swym charakterem instynktowym, co pieczęć wstrętu lub pociągu na każdem wrażeniu kładną. Rozum, uzbrojony swemi pewnikami, podpatruje naprzód warunki, przy których serce doznaje miłego lub przykrego wrażenia, a zebrawszy je i ułożywszy w pewien rodzaj kodeksu, nazywa te ustawę estetycznem prawem. Nie rozum wszakże jest tu istotnym prawodawcą, ani nawet owo przyrodzone uczucie piękna, co rozumowi surowego dostarcza materyału, gdyż ani głowa, ani serce nie mogą tu samowolnych stawiać prawideł, te jedynie odtwarzając sądy i wrażenia, jakie w nich sam Stwórca umieścił. W harmonijnym ustroju kształtów i dźwięków to, co nas zachwyca, jest skutkiem jedynie dziwnie obrachowanych kombinacyj, dowodzących najwyższej mądrości w Tym, co prawa piękna ustanowił, obdarzając zarazem człowieka odpowiednemi władzami, piękność tę odczuć i ocenić zdolnemi. Rola rozumu w ułożeniu zasad Estetyki jest zupełnie taka sama, jak w ułożeniu n. p. zasad Optyki, które zawarte są w samej naturze rzeczy, a przez rozum odkryte jedynie i wyjaśnione zostały. Jako przy pewnych tylko warunkach wyobrażenie przedmiotu może się odbić na tkankach naszej źrenicy, tak przy pewnych też tylko warunkach wyobrażenie to może się nam wydać pięknem; ale warunki te w obu razach nie są bynajmniej utworem naszego rozumu ani naszego serca, lecz niezmiennem prawem natury, przez samego Stwórcę postanowionem. Moge np. usunąć z przed mych oczu przedmiot wstrętny, lub mogę zamknąć oczy, by go nie widziały; lecz nie jest w mojej mocy sprawić, bym go w dzień biały, patrząc nań, nie oglądał, lub by widok jego miłe na mnie sprawił wrażenie. Sąd zaś ten o piękności lub szkaradzie przedmiotów nie zależy bynajmniej od indywidualnych usposobień patrzącego, lecz, w głównych przynajmniej cechach, wspólny jest całemu rodzajowi ludzkiemu, niezależnie od osobistego wykształcenia i panujących w społeczeństwie wyobrażeń. Prawda, że w szczegółach zdarza się nieraz, iż jeden gani to, co się podoba drugiemu, ale niezgodność taka miewa miejsce jedynie przy ocenieniu względnej piękności różnorodnych jej typów, co jest przedmiotem artystycznego smaku; tam zaś, gdzie chodzi o zrobienie wyboru między szpetnym i ładnym okazem, wszelka różnica zdań ustaje, tak że człowieka, coby ropuchę nazwał piękną a kolibra brzydkim, albo ryk osła przeniósł nad śpiew słowika, uznanoby wszędzie za równie pozbawionego estetycznego sądu, jak idyotę uważają za pozbawionego rozumu. Uczucie piękna może się wprawdzie kształcić i rozwijać za pomocą środków pomocniczych, jak każda inna władza, lecz główną jego siłę stanowi zawsze zasób przyrodzony. Jako np. człowiek atletycznej budowy, chociażby nawet muskułów swoich przez odpowiednie ćwiczenia nie rozwijał, zawsze będzie silniejszym od rówieśnika swego, co przy wątłym składzie dużo poświęca czasu na gimnastykę; chociaż nie masz wątpliwości, że ów atleta mógłby przez wprawę o wiele spotęgować swe siły; tak też i artysta, który hojnie obdarzony został od przyrodzenia uczuciem estetycznem, nierównie dalej zajdzie, niż skąpo udarowany; gdyż pierwszy ma do pokonania techniczne tylko trudności na to, by zostać mistrzem, podczas gdy drugi nie zostanie znakomitym, nawet przy najdłuższych studyach i pod ręką genialnego przewodnika. Corregio, nie wyjrzawszy niemal po za granicę swej wioski, zdobył utworami swemi nieśmiertelną sławę, tysiące zaś wychowańców najgłośniejszych akademij, po wielu latach pracy, progu mierności nawet nie przekracza. Jakkolwiek bowiem na ukształcenie uczucia estetycznego wiele wpływa obznajomienie się z doskonałemi wzorami i sumienne nad niemi studya, odbyte pod kierunkiem biegłych mistrzów, i jakkolwiek środki te są niezaprzeczenie pożyteczne, a nawet do pewnego stopnia konieczne, nic one jednak nie zdołają sprawić tam, gdzie natura darów swoich poskąpiła artyście; gdyż główną podstawę stanowi tu zawsze talent przyrodzony, t. j. siła i trafność uczucia estetycznego. Prawdziwy artysta, chociażby żadnej galeryi obrazów nie oglądał, spojrzawszy na utwor bezduszny i sklecony z różnorodnych, nieharmonizujących z sobą żywiołów, dozna wnet tak niemiłego wrażenia, jak dziecko, gdy ujrzy na ludzkiem ciele głowę smoka lub krokodyla; gdyż nosi w głębi serca tak silne uczucie jednolitości piękna, iż nie potrzeba mu żadnych wyrozumowanych teoryj, by wnet postać oddychającą życiem i prawdą od kunsztownej odróżnić maryonetki. A jednak owa norma piękna, co w duszy genialnego artysty świeci, jak gwiazda polarna dla żeglarza, nie jest bynajmniej ani wspomnieniem widzianych niegdyś arcydzieł, ani odwzorowaniem otaczającej go rzeczywistości, ale jest przeczuciem raczej tego, co być powinno, co może istniało niegdyś i znowu istniećby mogło na ziemi, gdyby udało się usunąć ze świata rzeczywistego wszelkie skażenie i wszelką niedoskonałość. Że ideał nie jest wspomnieniem, okazuje się już dostatecznie z tego, że ową normę piękności noszą w głębi duszy nawet ci artyści, co nigdy jeszcze doskonałych wzorów nie widzieli; że zaś nie jest odwzorowaniem tego, co nas otacza, stąd się znowu ujawnia, że prawdziwy artysta nie znajdzie ani jednej osoby, nawet między najpiękniejszemi, w którejby jakiego niedostatku nie dopatrzył; musi więc ideał jego być doskonalszym od wszelkiej rzeczywistości, kiedy on żywe wzory do ideału a nie ideał do żywych wzorów przyrównywa.

Poczucie ideału i dążenie do niego tak dalece stanowi integralną część wrodzonego człowiekowi uczucia piękna, że nietylko artyści i osoby wykształcone lecz i nieokrzesani nawet prostaczkowie nie uznają nagiej rzeczywistości za normę piękna lub prawdy. Każdy kmiotek, co nigdy nie słyszał o zasadach Estetyki, rządzi się bezwiednie, przy ocenieniu piękna, temże co i artysta uczuciem, chociaż mniej może trafnem, bo nie wykształconem. Postawmy go np. wśród stada koni, z których każdy ma swoje przymioty i wady, a wnet nam powie: oto ten ma piękną szyję, ów kształtną nogę lub głowę, inny ma ładny skład całej budowy; a chociaż nie wie, na jakich podstawach sąd swój opiera, nie wątpi wszakże o jego słuszności, gdyż wrodzone uczucie piękna świadczy o prawdziwości wydawanych przezeń wyroków. Toż samo powtórzy się, jeśli postawimy tegoż nieokrzesanego kmiotka wobec różnorodnych okazów ludzkiej natury: bez wahania wyrokować on będzie tak o fizycznych wadach lub zaletach pojedyńczych osób, jako też i o względnej wartości rozmaitych typów piękna. Lecz nic nie świadczy tak stanowczo o niezależności ideału od rzeczywistości, jak ów fakt powtarzający się co chwila, że my, porównywając dzieła sztuki z naturą, więcej prawdy upatrujemy częstokroć w martwych niźli w żywych wzorach. Wyroki zaś podobne spotykają się zarówno między prostaczkami jak i w klasie oświeconej. Ukażmy np. nieokrzesanemu wyrobnikowi żywego, ale ułomnego, o niekształtnych rysach i pokrzywionych członkach karła, a obok niego postawmy marmurowy posąg klassycznie pięknego męszczyzny i zapytajmy: który z tych dwóch wzorów jest prawdziwym wizerunkiem człowieka? a ukaże bez namysłu na posąg, pomimo że jest martwy i zmyślony, karzeł zaś rzeczywisty i żywy. Dowodzi to, że uczucie piękna nietylko wrodzone jest całemu rodzajowi ludzkiemu, lecz że uczucie to posiada we własnem rdzeniu jakąś normę doskonałości, zwaną pospolicie ideałem, do której przymierza wszystko, co spotyka, uznając za piękne to, co się z nią zgadza, za brzydkie to wszystko, co w jakikolwiek sposób w sprzeczności z nią stoi. Owa powszechna skłonność gonienia za ideałem stanowi główną cechę estetycznego uczucia, odróżniającą je od wszystkich innych instynktowych natury naszej popędów, wspólnych nam do pewnego stopnia ze zwierzętami. Ze stanowiska psychologicznego cecha ta jest najważniejszą, gdyż stanowi objaw ludzkiemu tylko właściwy duchowi, co nie ograniczając się do plastycznego piękna i harmonii tonów, sięga też i w dziedzinę dobra, co jest pięknem moralnem, jak się przekonamy o tem, mówiąc o moralności przyrodzonej. Dążenie do ideału, t. j. do czegoś doskonalszego, niż to co nas otacza, jest nam tak wrodzone, tak nieuchronne, tak zrosło się z naszą naturą, że jako wzroku możemy się pozbawić chyba przez dobrowolne zniweczenie organizmu oka, tak też i owemu głosowi wewnętrznemu, nawołującemu nas do ideału, wówczas chyba milczenie nakazać potrafimy, kiedy, czyniąc gwałt naturze, samo uczucie piękna zatłumić w sobie zdołamy. Lecz, takie nawet moralne okaleczenie, indywidualnie tylko i wyjątkowo możebne, niepodobnem jest dla całego ludzkiego rodzaju, a nawet dlajakiejbądź pojedyńczej społeczności, gdyż żadna anomalia w ludzkim organizmie powszechną stać się nie może.

Lecz cóż to jest, zapytacie, owo pragnienie ideału? Skąd rodzi się w duszy owa tęsknota do czegoś lepszego, doskonalszego, niż to w nas samych i wkoło nas widzimy, Wy, co zadajecie to pytanie, zastanówcie się nad samymi sobą, a odrzuciwszy wszelkie stronnicze uprzedzenia wyznajcie szczerze, czy to gniotące uczucie upokorzenia, jakiego każdy z nas doznaje, porównywając to, czem jest rzeczewiście, z tem, czemby zostać pragnął, nie jest najwymowniejszem, bo mimowolnem wyznaniem, że w głębi własnego ducha poczytujemy naturę naszą za skażoną, skarłowaciałą, upadłą? Czy ów polot niemal rozpaczliwy, bo ze złamanemi skrzydły, co pędzi nas w świetlane sfery ideału, tak upragnione choć niedościgłe dla człowieka — czy, mówię, ów instynktowy całej ludzkości polot ku odrodzeniu, ku udoskonaleniu, ku postępowi, nie świadczy stanowczo, że obecny stan człowieka nie jest stanem normalnym, pierwobytnym? Czy nie dowodzi, że człowiek do czego innego stworzony? że przeznaczeniem jego jest właśnie zdobycie owej piękności nieskazitelnej i owego doskonałego dobra, do których napróżno tęskni na ziemi, a których ideału ani urzeczywistnić, ani wyrwać z serca nie może? Bo jakież pytam, objaśnienie tej dziwnej sprzeczności dać nam jest w stanie zmysłowa niedowiarków teorya, co nas upewnia, iż stan obecny ludzkiej natury jest stanem normalnym, nic nie pozostawiającym do życzenia. Spytajmy zwłaszcza genialnego wieszcza lub artystę, w którego łonie uczucie estetyczne więcej jest spotęgowane, przeto że tak pojęcie jak i żądza ideału jaśniej przyświeca i żywiej goreje w jego duszy, spytajmy, mówię takiego kapłana sztuki, czy gorącą jego duszę zdoła zaspokoić ów materyalny pogląd, co nawet pragnieniem po nad nagą rzeczywistość wznieść się nam nie dozwala ? Zaręczam, iż każdy artysta, w którego piersi płonie choć słaba iskra geniuszu, odrzuci z oburzeniem tę chłodną naukę, co zdolna jest wszelkie natchnienie w samym zarodku zmrozić. Z jak błogiem przeciwnie uspokojeniem, z jak rzewną pociechą każde dostępne dla poezyi serce powita światło objawione, co tak zgodnie z wewnętrznem usposobieniem objaśnia mu tę dziwną zagadkę, oznajmując, iż człowiek pierwiastkowo był innym, że grzech tylko skaził jego naturę i do obecnego stanu doprowadził; co upewnia go nadto, że dzięki Odkupieniu znowu odzyskać może ową idealną duszy i ciała piękność, za którą tęskni dziś napróźno, lecz że nastąpi to nie na tym padole cierpień i zawodów, gdzie obecnie żyjemy, tylko w owych właśnie świetlanych sferach, do których rwie się instynktowo duch spragniony. Z jak niewymowną pociechą dowiaduje się taki wieszcz lub artysta z ust samego Zbawcy, że owa idealna kraina nie jest bynajmniej marnem wybujałej wyobraźni złudzeniem, lecz istnieje rzeczywiście i mieści w sobie wszelkiej doskonałości wzory.

Jeśli zaś Objawienie tak dodatni żywioł wnosi do duszy artysty i tak zbawienny wpływ na talent jego wywiera, to w cóż się obraca tak często powtarzany zarzut, iż dogmat upadku człowieka poniża sztukę i na fałszywe drogi ją wyprowadza? Czyż nie owe to raczej teorye najdotkliwszą wyrządzają jej szkodę, co zaprzeczywszy istnienia ideału, nagą rzeczywistość za jedyny przedmiot do odwzorowania sztuce ukazują? Przez nienawiść to głównie dla Objawienia realiści idealizm w sztuce potępiają, gdyż w naturze ludzkiej napróżno podtrzymania swych teoryj szukaćby chcieli. Poczucie owszem i pragnienie ideału jest, jak widzieliśmy, tak powszechnym i oczywistym psychologicznym faktem, iż zaprzeczyć go nawet, bez zadania kłamu świadectwu całej ludzkości, niepodobna.

Ale rozpatrzmy bliżej poglądy realistów na ideał, gdyż jest to zasadnicza w Estetyce kwestya, od rozstrzygnięcia której zależy ustanowienie powinnego stosunku między pięknem a prawdą. Wszyscy się na to zgadzają, iż prawda stanowi jeden ze składowych żywiołów piękna, tak iż nie może być pięknem to, co nie jest prawdopodobnem; jeśli więc prawdziwem to tylko nazywać się ma prawo, co obecnie istnieje to wszelka doskonałość, jako niemożebna w dzisiejszym stanie świata, poczytaną być winna za kłamstwo, a więc prawa obywatelstwa w sztuce otrzymać nie powinna. Probierzem jedynym piękna będzie w takim razie naga rzeczywistość, a wierne jej naśladownictwo ostatecznym kresem geniuszu. Na tem też stanowisku stanęła szkoła realistów, co w rzeczywistości tylko dotykalnej upatrując prawdę, poczytuje ideał albo za sztuczny aglomerat, sklecony przez estetyków z pojedyńczych piękna żywiołów, wedle teoretycznych naukowych wywodów; albo też za płód indywidualnej wyobraźni artysty, z całkiem urojonego świata poczerpnięty i nic wspólnego z prawdą nie mający. Obaczmyż, o ile oba te pojęcia ideału oparte są na prawdzie. Gdyby ideał, jak chce pierwsze przypuszczenie, był istotnie teoretycznym utworem nauki, to mógłby on ukształcić się tylko w głowie wyćwiczonego w Estetyce artysty, dla którego nie są tajne najsubtelniejsze nawet wymagania sztuki. Tymczasem codzienne stwierdza doświadczenie, że tworzenie ideałów jest powszechną całego ludzkiego rodzaju właściwością, ani od wykształcenia umysłowego, ani od artystycznych studyów niezależną. Lecz i w sferze szkolnego artyzmu, gdyby ideał istotnie był dziełem naukowych obrachowań, to istniałaby jedna dla wszystkich artystów norma, całkiem odpowiadająca ścisłym wymaganiom Estetyki; im zaś kto lepiej obeznany z teoryą sztuki, tem ukształtowany przezeń ideał doskonalszym stawałby się wzorem do naśladowania dla mniej biegłych. Lecz i pod tym względem doświadczenie kłam zadaje tym wywodom ; każdy bowiem artysta inne sobie wytwarza ideały, przyczem nierzadko się zdarza, iż najmniej obeznani z teoryą sztuki największe utworami swemi budzą uwielbienie; krytyka zaś nietylko odstąpienia od rutyny nie potępia, lecz poczytuje owszem samoistność za konieczny artystycznej twórczości przymiot. Istnieje wprawdzie ów konwencyonalny typ piękności, zasadzający się na regularności rysów i prawidłowej proporcyi członków; do takiego wszakże rzemieślniczego, że tak rzekę, ideału uciekają się tylko bezdarni artyści, dla zamaskowania ubóstwa przyrodzonych zasobów swoich. Każdy, kto widział choć jedną pierwszorzędną galeryę sztuk pięknych, musiał przekonać się naocznie, że ilość idealnie pięknych typów może się mnożyć do nieskończoności; nietylko bowiem każdy mistrz genialny dorzuca do istniejących dawniej nowe własnej kreacyi, ale tenże sam artysta każdem arcydziełem swojem odkrywa niejako nową złotodajną żyłę w nieprzebranych kopalniach sztuki, którą wnet Estetyka umiejętnie wyzyskać usiłuje. Jak w przyrodzeniu tak i w sztuce rozmaitość jest niemniej koniecznym, jak sama prawda, piękności warunkiem, gdyż ona to właśnie jest matką twórczości, co nieśmiertelną na czoło geniuszu kładnie koronę. Prawdziwem i ostatecznem źródłem idealnych typów piękna jest owa niewyczerpana twórczość Mądrości Przedwiecznej, co z nicestwa tysiące wywołuje istot, z których każda doskonałą jest w rodzaju swoim, chociaż całkiem różni się od innych. Człowiek, co jest słabym owej Mądrości odblaskiem, nosi też w łonie swojem zaród tej niewyczerpanej twórczości i stąd mocen jest wywołać na jaw z głębi ducha swojego całą plejadę urojonych wizerunków, w jego tylko istniejących wyobraźni. Indywidualna wprawdzie potęga twórczości niezmiernie bywa różna, tak iż ogromna większość ludzkiego rodzaju do mierności nawet w dziedzinie sztuki wznieść się nie ma siły. Rzadkie zaledwie i wybrane osobistości otrzymują w udziale tak lotne i potężne skrzydła, iż zdolne są wzbić się aż na te wyżyny, skąd ideał można już niemal twarzą w twarz oglądać; ale za to jakież uznanie, jaka wdzięczność, jak trwałe uwielbienie otacza tych szczęsnych wybrańców, co przedarłszy zasłonę zmysłowości i rozpędziwszy mgłę skażenia, zdołali wydrzeć lepszym światom i ukazać zdumiałej ludzkości doskonałe plastycznego lub moralnego piękna wzory. Pokolenia przekazują pokoleniom a wieki obecne potomnym wiekom imiona i wizerunki tych natchnionych mistrzów słowa, pędzla lub dłuta, co ukazali niewtajemniczonym na jakie wyżyny duch ludzki wznieść się jest zdolny. Możebnąż zaś, pytam, byłaby ta apoteoza geniuszów, co się nad poziom realności wzbili, gdyby rodzaj ludzki ideał za czcze poczytywał urojenie, w nagiej tylko rzeczywistości upatrując prawdę. Wyobraźnia bierze wprawdzie udział w tworzeniu rozmaitych typów piękna, ale samego ideału nie tworzy, gdyż on tkwi głęboko w samej rdzeni ludzkiego ducha, który będąc wizerunkiem Stwórcy, doskonałości Jego odzwierciedlać w sobie musi. Wyobraźnia szykuje tylko i układa w rozmaity sposób pojedyńcze jego żywioły, ale samą istotę tych składowych pierwiastków Stwórca sam w sercach naszych składa. Nie przeczymy bynajmniej, że i naga rzeczywistość, tj. to, na co artysta cielesnemi spogląda oczyma, przyjmuje udział w formowaniu się ideału, ale natura jest tu materyałem raczej niż wzorem, gdyż artysta całkiem ją przekształca wedle widomego tylko dla duszy jego modelu. Jako skrzętna pszczółka z każdego kwiatu miodową wydobywa słodycz, a jednak nie z kwiatów swe misterne układa plastry; tak i mistrz, któremu Pan nie poskąpił natchnienia, ze wszystkiego, co widzi, dla ideału wyciąga żywioły, nie wcielając nigdy nagiej rzeczywistości w jego części składowe, lecz odrzucając to, co skażone, a potęgując co piękne, wzniosłe lub szlachetne. Naga zaś realność niepodniesiona do ideału, nigdy uwielbienia wieków nie zjednała, chociażby po mistrzowsku była naśladowana. Że jednak przy kształtowaniu się idealnych typów w duszy artysty i przy nadaniu im zewnętrznej formy wiele czynników przyjmuje udział, dla wyczerpania przeto zajmującej nas kwestyi zastanowimy się jeszcze nad warunkami, jakie artysta posiadać winien, by godnie z wysokiego posłannictwa swego wywiązać się zdołał. Zaczniemy od przymiotów najpospolitszych, by stopniowo postępować coraz wyżej.

Potrzeba czułych i wiernych zmysłów dla artysty jest tak oczywista, iż dowodzić jej byłoby zbytecznem; któż bowiem nie przyzna, że ani głuchy muzykiem, ani ślepy malarzem być nie zdoła? Niepodobna też bez palców pracować dłutem lub grać na jakim instrumencie, niemniej jak śpiewać bez głosu. A nietylko brak zupełny pewnych zmysłów, lecz i każda organiczna w nich wada staje się nieprzezwyciężoną dla artysty przeszkodą, skoro dochodzi do pewnego stopnia i nie daje się środkami lekarskiemi usunąć. Malarz np., co nie ma miary w oku i nie odróżnia subtelniejszych odcieni barw i kształtów, albo muzyk, co nie jest w stanie odróżnić fałszywych tonów od wiernych, nawet do mierności podnieść się nie zdoła, i stąd osoby pozbawione tych elementarnych warunków wcale artystycznemu zawodowi poświęcać się nie powinny. Można wprawdzie wykształcić do pewnego stopnia zmysły ćwiczeniem, ale postęp w tej mierze, zwłaszcza dla wzroku i słuchu, zamknięty jest w nader ciasnych szrankach, tak iż wprawa rzadko upośledzone zmysły do normalnego stanu doprowadzić jest w stanie. Zato mechanizm rąk, tak ważną odgrywający rolę w muzyce, niezmiernie wiele zyskuje przez odpowiedne ćwiczenia, jakkolwiek przyrodzone uzdolnienie, tj. skład ręki i muskularna jej siła, i tu niepoślednie trzyma miejsce.

Dobra i trwała pamięć, przechowująca wiernie widziane kształty lub słyszane tony, jest też dla artysty nietylko ważnym, lecz do pewnego stopnia niezbędnym nawet przymiotem, gdyż z tej to głównia skarbnicy wydobywa on surowy materyał do swych utworów. Malarz, któryby wciąż musiał mieć przed oczyma żywe lub malowane wzory, mógłby co najwięcej dobrym zostać portrecistą lub kopistą, lecz nigdy znakomitym kompozytorem. Toż samo a nawet w wyższym stopniu powiedzieć należy o muzyku, któryby żadnego motywu zapamiętać nie był w stanie, gdyż najpotężniejsza nawet twórczość potrzebuje do swych arcydzieł żywiołów.

Lecz oprócz pamięci jest inna jeszcze władza, nierównie cenniejsza dla artysty, którą słusznie nazwaćby można skrzydłami geniuszu, a tą jest wyobraźnia. Jeśli utwór artystyczny porównamy do wspaniałego gmachu, to podwaliną jego będą wierne i wykształcone zmysły artysty, dobra pamięć dostarczy mu wapna i kamieni, smak estetyczny ozdobi krużganki, okna i portyki, lecz budowniczym co plan gmachu nakreśli i śmiałą ręką, jak Michał Anioł, zasklepi olbrzymią kopułę świątyni, będzie wyobraźnia. Prawda, że muzyk z fałszywym słuchem, lub malarz nie mający miary w oku, jest parodyą tylko artysty; prawda, że z brakiem pamięci i dobrego smaku do mierności nawet w sztuce dojść niepodobna, ale posiadając nawet wszystkie te przymioty i zgłębiwszy do gruntu całą teorye i technikę sztuki, bez wyobraź nigdy artysta nie wzleci ponad poziom, nigdy nie przemówi do duszy, nie wywoła zachwytu i uwielbienia. Jeśli sztuka starożytna zdobyła sobie prawo obywatelstwa na Parnasie, jeśli z berłem królewskiem rozsiadła się na tronie w klasycznym Olimpie, to jedynie wyobraźni zawdzięcza swą koronę i purpurę. Bez wyobraźni sztuka byłaby tylko ślepą naśladowniczką natury, zwierciadłem odbijającem nagą rzeczywistość, zimną i bezmyślną, chociażby najwierniejszą fotografią. To też prawdziwy artysta nigdy nie poprzestanie na odtwarzaniu tego, co ma przed oczyma. On musi tworzyć, musi powoływać do życia dawno zmarłych bohaterów, o których dzieje ciemne zaledwie przechowały częstokroć podania; musi też przedstawiać wizerunki natury innej całkiem strefy, której nigdy nie widział, i ludzi innej rasy, z opowiadania mu zaledwie znanych. Jak Cuvier, co z jednej kości wydobytej z wnętrza ziemi odtwarzał postać całego zwierzęcia, do którego kość ta należała; tak prawdziwy artysta powinien być w stanie z niewielu historycznych rysów przeczuć wszystkie składowe żywioły zamierzonego przez się utworu i ująć je w tak harmonijną całość, iżby najbieglejszy znawca nie mógł dopatrzyć granicy, gdzie prawda historyczna spotyka się z własna twórczością artysty. A nietylko postacie pokryte mrokiem zamierzchłej przeszłości artysta odtwarzać jest zmuszony, winien on nadto odgadnąć każdą zmianę znajomego też oblicza, w miarę jak się na niem odbija z kolei zachwyt, groza, radość lub cierpienie; bo jeśli zamierza odtworzyć tragiczną jaką np. scenę, w której osobistość ta udział przyjęła, toć nie mogła ona wyglądać wówczas tak samo, jak w chwilach zupełnego spokoju wygląda. To też dla prawdziwego mistrza rzeczywistość nie oznacza jeszcze prawdy, gdyż czuje on w głębi duszy, że są to dwa pojęcia różne a niekiedy sprzeczne nawet, boć i kłamstwo przecie ma byt rzeczywisty chociaż jest zaprzeczeniem prawdy. W tem nawet, na co artysta własnemi patrzy oczyma, prawdą dlań nie jest to, co on widzi w danej chwili, lecz to, co stanowi wewnętrzną istotę widzianego przedmiotu. Patrząc np. na Wezuwiusz, w chwili gdy przygasłe wnętrza jego ognie dymem nawet potęgi swej nie zdradzają, malarz, co po mistrzowsku pojmuje sztukę, czuje w głębi duszy, iż malując w tym stanie tego ognistego olbrzyma, popełniłby estetyczne kłamstwo, chociażby jak najwierniej oddał to, co ma przed oczyma, gdyż przedstawiłby górę tylko, a nie wulkan, Wezuwiusz zaś jest przedewszystkiem wulkanem. Toż samo, a nawet wyraźniej jeszcze dzieje się w dziedzinie działalności ludzkiej, gdzie forma zewnętrzna nierównie ściślej wiąże się z wewnętrzną treścią. Któż np. nie przyzna, że portret genialnego wieszcza lub bohatera, zdjęty w chwili jedzenia lub poobiednej drzemki, nie będzie wizerunkiem znakomitego męża, lecz bezdusznem tylko odwzorowaniem jego cielesnej powłoki? Artysta, co chce być wiernym estetycznej prawdzie, patrząc na tę codzienną, że tak rzekę, szatę geniuszu, winien odgadnąć, jak się oblicze jego rozpromienia i jakie wzrok ciska pioruny w chwili, gdy ów duch potężny objawia się na zewnątrz w całej pełni swej siły, ----- i taki tylko wizerunek będzie istotnie zgodny z prawdą, chociaż się rozminie z obecną rzeczywistością.

Do wyobraźni także należy tworzenie owych różnorodnych typów piękna, o których wspomnieliśmy wyżej.

Wyobraźnia to jest miarą wzniosłości polotu estetycznego uczucia artysty; na jej to bowiem skrzydłach wznosi się on w uroczą krainę ideału, tem obfitsze gromadząc tam plony, im chyżej, im śmielej skrzydła te pędzą go w piękna przestwory. Owej to namaszczonej kapłance ideału ludzkość zawdzięcza te zachwycające wzory, co wyszedłszy z pod dłuta lub pędzla genialnego mistrza, stają się przedmiotem uwielbienia dla długiego szeregu pokoleń. Natura, jak powiedzieliśmy, dostarcza wprawdzie surowych żywiołów do tych arcydzieł, ale napró-żno szukalibyśmy w świecie rzeczywistym postaci tak doskonale pięknych jak owe Minerwy, Diany i Apolliny Fidiaszów i Praksytelesów, lub cudne Madonny Muryllów i Rafaelów, co na długim szlaku wieków stoją niewzruszone , jak nieomylne drogowskazy dla dalszego postępu sztuki. Wyobraźnia to, pod ciepłem tchnieniem estetycznego uczucia, tak oczyściła i spotęgowała ujrzaną w rzeczywistym świecie piękność, iż wyrosła ona do rozmiarów ideału i stała się jednym z wiecznotrwałych piękności typów.

Jeśli bliżej przypatrzeć się zechcemy procesowi, jaki odbywa się w duszy artysty przy formowaniu się w niej któregobądź z idealnych typów piękności, to spostrzeżemy, że dostarczają dość materyału wzory, jakie artysta spotyka bądź w naturze, bądź w sztuce, ale w ten sposób, że wrodzone mu estetyczne uczucie wybiera z widzianych przedmiotów te jedynie żywioły, które mu przypadają do smaku, wyobraźnia zaś układa z tych pochwyconych tu i ówdzie elementów mniej lub więcej harmonijną i ożywioną całość, stosownie do smaku, wykształcenia i twórczej siły mistrza. Ale i w tym nawet wyborze składowych części ideału artysta oglądać się winien na pewne zasadnicze prawa, także w samej naturze estetycznego uczucia źródło swe biorące, gdyż inaczej warunkom piękna nie odpowie. Prawa zaś te mają na względzie jednolitość i prawdziwość typu, który artysta do ideału podnieść pragnie; wyłączają one przeto wszelkie niezgodne z sobą elementa i nie dopuszczają nieprawdopodobnych a tembardziej rażących sprzecznością kombinacyj. Nie rzeczywistość wszakże, lecz możebność stanowi granicę, której przekraczać nie godzi się artyście w tworzeniu idealnych typów swoich. Gdyby np. malarz przedstawił nam jakąś eteryczną z mgły i światła ukształtowaną i tęczowemi skrzydłami opatrzoną postać, podając ją za ideał pięknego człowieka, niktby mu nie przyznał, że to typ prawdziwy, chociażby uroczą i pełną wdzięku przedstawiał całość, gdyż w żadnym człowieku podobnych przymiotów nie spotykamy. Lecz gdy ujrzymy na obrazie postać cielesną i pełną życia, wszystkie kształty ludzkie posiadającą, tylko tak piękną i uduchownioną, iż wyraz oblicza niemniej nas zachwyca jak klasyczna regularność rysów, wówczas wyznamy bez wahania, że jest to prawdziwy wzór człowieka, pomimo że na całej kuli ziemskiej nie znajdziemy żywej osoby, któraby w równym stopniu wszystkie żądane warunki piękna w sobie łączyła. Mogą być najrozmaitsze typy piękności, ale każdy typ powinien być zgodny z ludzką naturą i jeśli nie w całości, to przynajmniej w szczegółach moźebny.

Dotąd mówiliśmy o tych jedynie przymiotach niezbędnych dla artysty, któremi sama natura obdarza, tak iż nabycie ich wcale od usiłowań człowieka nie zależy

Komu Pan Bóg nie dał z przyrodzenia czułych i wiernych zmysłów, komu całkiem zbywa na artystycznej pamięci, kto ma leniwą i niezdolną do wzniosłego polotu wyobraźnię, ten wcale uprawianiu sztuk pięknych poświęcać się nie powinien, gdyż ani tych przymiotów zdobyć, ani przy ich niedostatku znakomitym artystą zostać nie potrafi. Lecz oprócz przyrodzonych zdolności, co stanowią jakby obrotowy kapitał artysty, od którego zależy głównie ów szczebel, na jaki wznieść się on potrafi na hierarchicznej drabinie sztuki, są inne jeszcze warunki, równie jak pierwsze niezbędne, których wszakże nabycie od pracy artysty zależy, o nich więc z kolei pomówić nam wypada. Najoczywistszym z tych warunków jest dokładne obeznanie się z techniczną stroną obranego zawodu, w czem doświadczenie i wprawa więcej dopomagają niż teorya. Nawet przy najpilniejszych studyach książkowych nie nabędzie technicznej biegłości w swej sztuce, kto długich lat nie strawi na mozolnem ćwiczeniu się w przełamywaniu napotykanych w praktyce trudności. Muzyk, co nie zrósł się z swym instrumentem ; malarz, co zaledwie kiedy niekiedy bierze pędzel do ręki, snycerz, co wciąż z dłutem i marmurem nie obcuje, nigdy w swym zawodzie mistrzem nie zostanie, chociażby teoryę Estetyki i wszystkie pomocnicze nauki jak najgruntowniej zgłębił. Od czasu bowiem, kiedy Bóg rzekł człowiekowi: »W pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba, aż się wrócisz do ziemi, z którejś wzięty« (Gen. III. 19) praca stała się dlań koniecznym warunkiem powodzenia. Potrzebujemyż dodawać, jak ważną jest rzeczą, by praktyczne owe studya odbywały się pod kierunkiem biegłego mistrza, którego wprawa i doświadczenie uchronią z jednej strony ucznia od prób dowolnych i bezowocnych, z drugiej zaś ukażą mu najwłaściwsze do pokonania napotykanych trudności środki, na które sam nigdyby może nie natrafił.

Niemniej konieczną jak techniczna wprawa, chociaż łatwiejszą zwykle do nabycia, jest teorya sztuki, która, dzięki mozolnej i długoletniej rozumu ludzkiego pracy, racyonalną obecnie nauką się stała. W dzisiejszym stanie artystycznego wykształcenia ludzkości każda gałęź sztuk pięknych ma swą głęboko pojętą naukową teoryę, nietylko porządkującą zewnętrzną i techniczną jej stronę, łecz objaśniającą też fizyczne obserwowanych zjawisk przyczyny, a także określające ściśle warunki piękna i harmonii, a nawet tłómaczące samej twórczości proces prawidłowy. Rozum bowiem, śledząc tak działanie naszych władz przyrodzonych jako też i objaw piękna w przyrodzeniu, i poddając ścisłej analizie oba te estetycznej wiedzy żywioły, przychodzi naprzód do pochwycenia pewnych właściwości wspólnych całemu szeregowi zjawisk, a następnie do odkrycia rządzącego niemi ogólnego prawa, z czego wreszcie powstaje systematycznie ułożony kodeks, który w dziedzinie sztuki obowiązujące prawo stanowi. Obznajomienie się przeto z tym kodeksem jest dziś niezbędną dla każdego artysty powinnością, gdyż brak teorytecznego wykształcenia pozbawia go jednej z najpotężniejszych w artystycznej działalności dźwigni.

Wszakże więcej może nawet niż techniczna i teoretyczna znajomość obranej gałęzi sztuki wpływa na rozwój i kierunek talentu każdego artysty moralne i umysłowe jego wyrobienie, t.j. zasady jego i przekonania, od których zależy pojęcie, jakie sobie wyrobi o znaczeniu i posłannictwie sztuki. Pod tym względem niemałą odgrywa rolę duch czasu, t. j. smak, dążność i upodobania społeczeństwa, w łonie którego artysta działalność swą rozwija. Duch czasu częścią wyrabiają współczesne zasady i obyczaje, częścią zaś estetyczne teorye, głoszone przez mistrzów szkoły, która najpowszechniejsze uznanie w cywilizowanym świecie zdobyć umiała. Żaden artysta nie zdoła całkiem uniknąć wpływu tego potężnego czynnika, którego piętno odbije się mimowoli na pierwszych przynajmniej jego utworach; ale doniosłość tego wpływu idzie w odwrotnym stosunku do siły i samoistności talentu artysty; tak że gdy skąpiej obdarzony przyrodzonemi darami daje się przezeń całkiem opanować i niewolniczo do wymagań czasu się stosuje, mistrz genialny rychło się z pod jego wpływu otrząsa i na całkiem samodzielne wstępuje tory, prowadząc za sobą całe rzesze naśladowców i własną formując tym sposobem szkołę. Lecz potężniejszy nierównie wpływ na kierunek każdego znakomitszego talentu wywierają osobiste poglądy artysty, nietylko na sztukę i jej zadanie w społeczeństwie, ale i na wszystko, co go otacza, zwłaszcza zaś na ludzką naturę i na przeznaczenie tak pojedyńczego jak i zbiorowego człowieka. Któż nie przyzna, że od rozwiązania tych zasadniczych zagadnień naszego bytu pojęcie ideału, co jest jakby środkiem ciążenia w sztuce, więcej jeszcze zależy niż od wrodzonej siły estetycznego uczucia, od ducha czasu a nawet od potęgi i bogactwa wyobraźni? Ubóstwo przyrodzonych zasobów czyni wprawdzie z artysty rzemieślnika; skażony smak odejmuje utworom jego wdzięk szlachetność i prostotę; brak twórczości podcina mu skrzydła i niezdolnym do szczytnego polotu czyni; ale żaden z tych niedostatków nie strąca przynajmniej ideału ze świętego znicza, na którym go umieściła wiara, bo nie odziera ludzkiej natury z nieśmiertelnej aureoli godności i chwały, nie zrywa jej z czoła królewskiej Bożego usynowienia korony. Lecz jeśli artysta, zapoznawszy wizerunek Stwórcy, wyryty na własnej jego duszy, zaprzeczywszy człowiekowi zagrobowego przeznaczenia, zamiast szybować wyobraźnią w świetlane krainy wiekuistego pokoju, miłości i harmonii, zwróci swój polot w czarne odmęty pychy, nienawiści i zemsty; lub całkiem złamawszy skrzydła ducha, tarzać się zechce po zwierzęcemu na kwiecistym kobiercu rozkoszy, cielesną piękność postawiwszy za jedyny przedmiot czci na ołtarzu sztuki; wówczas sprzeniewierza się on swemu wysokiemu posłannictwu, strąca ideał w mętną kałużę zmysłowości, a stawszy się apostołem wyuzdanej swawoli, tem straszniejszą sieje w koło siebie zarazę, im szczytniejszy talent przypadł mu w udziale. I cóż, pytam, w stanie jest uchronić sztukę, a z nią i społeczeństwo całe od tak groźnego niebezpieczeństwa? Zaiste, nic innego krom światła wiary objawionej. Nosimy wprawdzie w głębi duszy miłość ideału, przeczuwamy nawet niektóre jego cechy, czujemy wrodzoną odrazę do wszystkiego, co skoszlawioną i szpetną ma formę, ale skażenie moralne niezawsze wstrętne jest dla upadłej ludzkiej natury. Są owszem występki, co mają nawet swój estetyczny powab, zdolny nieoględne serce podbić i oczarować. Namiętności umieją przemawiać do wyobraźni tak ponętnym, a niekiedy tak szczytnym nawet językiem, że upadły duch człowieka zarówno wielbić jest w stanie zuchwałą pychę zbuntowanego Lucyfera, jak odrodzony w zdrojach łaski wielbi niezrównaną pokorę Przenajświętszej Dziewicy z Nazaretu.

Lecz mamyż potrzebę odwoływać się do teoretycznych wywodów, by dowieść, że występek zdolny jest olśnić i zachwycić nieosłonioną tarczą łaski wyobraźnię? Przejdźmy się po którychkolwiek ze słynniejszych galeryj sztuk pięknych, a przekonamy się naocznie, że treść arcydzieł, budzących uwielbienie tłumów, częściej jest zaczerpnięta z mętnej kałuży namiętności, niż z przejrzystych źródeł chrześcijańskiej cnoty. A jednak z jak rożnem wrażeniem moralnem odchodzimy od Sykstyńskiej np. Madonny i od spływającego złotym deszczem Jowisza!... Wyobraźnia, puszczona samopas, nie znajdzie w przyrodzonym rozumie dość silnej kotwicy, by ją zdołała uchronić od rozbicia wśród rozszalałych namiętności bałwanów; gdyż tylko wszechmocna ręka Stworzyciela zdolna jest wylewem łaski uśmierzyć w duszy ową powstałą z grzechu nawałnicę; łaska zaś ta zlewa się na nas przez ręce Kościoła, któremu zwierzoną została skarbnica wiedzy i siły nadprzyrodzonej. Tylko wiara objawiona, oświecając nas o początku i końcu człowieka, o jego upadku i odkupieniu, o chwalebnem przemienieniu ciał sprawiedliwych w dniu powszechnego zmartwychwstania, i o zgotowanych im wiekuistych w Niebie koronach, daje możebność artyście pojąć, gdzie powinien szukać prawdziwych ideałów; moc zaś sakramentalna, oczyszczając i odradzając własną duszę artysty, uchyla przed nim ową zasłonę skażenia, co nie pozwala zmysłowej wyobraźni oglądać owych niebiańskich wzorów, co obok klasycznych kształtów ciała odzwierciedlają też najwyższą ducha doskonałość.

I przeciwnie: artysta nie pojmujący odrodzenia człowieka przez łaskę i ostatecznej po zmartwychwstaniu rehabilitacyi jego natury, a przyznający mu tylko istnienie doczesne i doczesny cel istnienia, żadną miarą nie zdoła utworzyć innego ideału piękna nad wdzięk postaci, olbrzymią siłę i pełność używania darów przyrodzonych. Walka z namiętnościami, dobrowolne ujarzmienie ciała i zaparcie sie samego siebie z miłości Boga i bliźniego, cnoty, jednem słowem, stanowiące główne żywioły doskonałości chrześcijańskiej, wydają mu się chorobliwą egzaltacyą, jeśli nie występnem prawa natury pogwałceniem. A cóż, jeśli prócz niewiary, zagnieździ się w sercu artysty moralna gangrena ? Co, jeśli w głosie rozpasanych namiętności, zamiast upakarzającego świadectwa upadku i groźnego nieuchronnej śmierci zwiastuna, upatruje on owszem najpewniejszą i jedyną do moźebnego szczęścia drogę? Możnaż spodziewać się, że z pod pęzla lub dłuta podobnego mistrza wyjdzie inne arcydzieło, nad straszną dla patrzących pokusę, co raz utkwiwszy w wyobraźni swe zatrute żądło, ściga swą ofiarę we dnie i w nocy, zranione serce jego jadem rozpusty zatruwając? I nie dziw. Kto bowiem naturę ludzką, w stanie jej obecnym uznaje za normę tego, co być powinno, ten albo całkiem utracić musi cześć dla ideału, ugrząznąwszy w bezdusznym realizmie; albo potęgować tylko będzie przyrodzone popędy, podnosząc do ideału wszelką namiętność a nawet zwierzęcą pożądliwość. Trzeba być aż do zaślepienia uprzedzonym, albo człowiekiem złej wiary, by nie przyznać, że sztuka bezbożna nie jest w stanie podnieść się do pojęcia piękności duchowej, która tylko jako odblask podobieństwa Bożego odbić się może na znikomej powłoce naszej. To też religijna tylko sztuka przedstawia nam arcydzieła odzwierciadlające najwznioślejsze i najczystsze ducha ludzkiego popędy; tu bowiem wiara w upadek człowieka i w jego odkupienie oskrzydla wyobraźnię artysty i do tak szczytnego uzdalnia go polotu, że czerpiąc żywioły dla swych ideałów jużto z rajskiego bytu pierwiastkowej niewinności, już z chwalebnego stanu Wybranych, porywa nas z sobą po nad padół doczesności, a wzniósłszy siłą swego geniuszu aż w gwiaździste strefy, stawia nas twarzą w twarz wobec czysto niebiańskich postaci.

Tak zaiste. Tylko wiara objawiona, rozwiązując najważniejsze zagadnienia naszego bytu, zdolna jest wznieść ducha artysty dość wysoko, by zatrute wyziewy pychy i zmysłowości nie były w stanie zaćmić w jego łonie boskiej piękności ideału. Wiara to objaśnia mu, skąd płynie owo instynktowe przeczucie doskonalszego jakiegoś stanu niż obecny, i ów nieprzezwyciężony dla dusz wzniosłych popęd odtwarzania choć w wyobraźni tego nieskazitelnej piękności świata, który tak odpowiada najgłębszym ludzkiego serca pragnieniom. Tylko w świetle objawienia artysta znaleść też może ten główny przymiot ideału, iż dosięgając najwyższych szczytów możebności i tracąc już niemal z oczu rzeczywistość, nie rozmija się jednak z prawdą; gdyż stawiać nam przed oczyma Wcielone Słowo, które jest prawdą, rzeczywistością i najwyższą zarazem doskonałością, podaje nam do naśladowania wzór nie zmyślony i nie fantastyczny, jakkolwiek w idealności swojej przez żadnego z ludzi niedościgniony. Wiara to wreszcie objawiona, ucząc nas, iż wszelka bez wyjątku działalność człowieka zmierzać winna do chwały Stwórcy i spełnienia błogich zamiarów Jego względem stworzenia, ostrzega nas przez to samo, że i sztuki piękne innego celu mieć nie powinny; a więc, że istotne posłannictwo artysty zależy na wielbieniu Boskich doskonałości, przez odtwarzanie cudów mądrości Jego i miłosierdzia, i na prowadzeniu doń bliźnich, przez ukazywanie im wzorów cnoty, w którychby ujrzeć mogli, jak pięknym jest człowiek, ilekroć naśladuje którąkolwiek z doskonałości owego Pierwowzoru, na którego obraz stworzeni jesteśmy. Skoro zaś tak jest, skoro religia nietylko wykazuje możebność ideału i prawdziwe znaczenie nam jego objaśnia, lecz powraca nadto anielskiej szacie jego ową śnieżystą białość, którą zmateryalizowana cywilizacya w kale zepsucia zaszargała; skoro wreszcie ukazuje sztuce najwznioślejsze, bo prawdziwie apostolskie posłannictwo na ziemi, to któryż istotny artysta nie przyzna, iż wiara jest dla sztuki dźwignią zarazem i puklerzem, gdyż, podnosząc ją z upadku i broniąc od poniżenia, czyni z niej prawdziwą cnoty i doskonałości mistrzynię?

I tak, po rozpatrzeniu wszystkich składowych żywiołów, które świat piękna i harmonii naukowo zgłębić nam dozwalają, przekonywamy się, iż pełna i gruntowna Estetyka, co wznieść się umie aż do pojęcia ideału; Estetyka, co czerpie z Objawienia niezbędne do rozjaśnienia swych tajemnic światło; Estetyka uduchowniona, chrześcijańska, mająca wzniosłe w społeczeństwie posłannictwo, nie może pozostać uporządkowanym tylko zbiorem empirycznych przepisów, których artysta trzymać się ma niewolniczo, jak rzemieślnik, nie umiejąc nawet zdać sobie sprawy, dla czego tak a nie inaczej postępuje? Estetyka, godna nazwy umiejętności, musi być owszem nauką niemniej racyonalną, jak każda inną gałęź ludzkiej wiedzy ; nie suchą wszakże i jednostronną, z rozumu tylko i widomego świata czerpiącą swe żywioły, lecz pełną życia, siły i wszechstronności nauką, co czerpie zarówno światło z ziemi, z Nieba i z głębi ludzkiego ducha, wciąż z ciasnych szranków czasu i przestrzeni w wieczność i nieskończoność wkraczając. Rozum to wszakże dostarcza przeważnie ogólnych zasad, na których Estetyka buduje kunsztowną świątynię piękna. Rozum to np. uczy, iż nie to, co się podoba niektórym, lecz co ogólne znajduje uznanie, za normę piękna winno być poczytane. Rozum to upewnia, iż tam jedynie, gdzie jest prawda — i piękność też być może; wszelki zaś fałsz i wszelkie skażenie prawdy staje się wnet grobem, a przynajmniej skaleczeniem piękna. Rozum to głosi, iż nie to jest prawdą, co rzeczywiście istnieje, lecz co wedle myśli Bożej istnieć powinno; tak, że gdyby kłamstwo i obłuda opanowały ziemię, prawda znikłaby z jej powierzchni, pomimo że miliony ludzi na smutną lecz niewątpliwą rzeczywistość patrzećby nie przestały. Rozum to stawia za niezbędny warunek piękna ideę harmonii, zasadzającej się na tem aby wielość objawów sprowadzić do zgody i jedności, nie zacierając przecie indywidualnej rozmaitości; która to zasada utrzymuje artystę w granicach jednolitości piękna, w niczem nie krępując swobodnego polotu jego twórczości.

Bez pomocy wszakże wrodzonego człowiekowi uczucia piękna, co sprawdza i objaśnia na gruncie praktycznym oderwane teorye estetyczne, zwłaszcza zaś bez pomocy Objawienia, co objaśnia ostateczny cel sztuki i znaczenie ideału, praca rozumu połowiczne tylko i nie wychodzące po za granice teoryi owoce by wydała. Jakkolwiek pobieżnie rozpatrzyliśmy tę gałąź umiejętności, z uczynionych wszakże spostrzeżeń, opartych na ścisłej analizie faktów, mamy już prawo następujące ważne dla nauki postawić wnioski:

1. Że jedyny bezwzględnie prawdziwy zakon estetyczny stanowi pierwotna myśl Boża o pięknie i harmonii, która, przy obecnem skażeniu natury, nie przejawia się już czysta i całkowita w świecie widomym, zwłaszcza zaś w człowieku, tak iż geniusz artysty przeczuwać ją i odnajdywać musi przy pomocy noszonego w duszy ideału, który nierównie bliższy jest pierwotnej myśli Bożej, niż otaczająca nas rzeczywistość.

2. Że człowiek, jako Stwórcy wizerunek, uzdolniony jest z przyrodzenia do poznania i ocenienia piękna w stworzeniach za pośrednictwem odpowiednich pewników rozumu, stawiających oderwane zasady, i estetycznego uczucia odczuwającego piękno w kształtach i harmonii. Oba te czynniki sprawdzają się i dopełniają nawzajem ; rozum bowiem analizuje rozmaite objawy piękna, a wysnuwszy z nich przez indukcyę ogólne zasady, układa teoretyczny kodeks dla Estetyki; odtwarzając zaś wedle tych zasad nowe piękna objawy, poddaje napowrót te artystyczne kompozycye pod probierz estetycznego uczucia, nietylko własnego lecz i innych też znawców.

3. Że praktyczną podstawą pewności, przy ocenieniu pojedynczych objawów piękna, stanowi właśnie owo wrodzone człowiekowi uczucie estetyczne, działające w sposób instynktowy, t. j. całkiem niezależnie od rozumu i woli.

4. Ze przyrodzona siła i wierność uczucia estetycznego bywa niezmiernie różna u pojedyńczych indywiduów, a stąd i uzdolnienie ich artystyczne bywa także nierówne. Uczucie to może być nawet wyjątkowo całkiem nierozbudzone lub fałszywe; braku wszakże przyrodzonego kapitału żadna praca zastąpić nie zdoła.

5. Że uczucie estetyczne działa całkiem samoistnie wedle praw spoczywających w samej naturze jego organizmu, a chociaż do pewnego stopnia daje się wykształcić i udoskonalić, granice wszakże postępu w dość szczupłych zamknięte są szrankach, tak, że uzdolnienie artystyczne nie jest dziełem sztuki lecz natury.

6. Że jakkolwiek granicę postępu, której artysta w dziedzinie sztuki przekroczyć nie zdoła, stanowi wrodzony zasób jego zdolności, tak, że skąpo uposażony od natury, przy najwytrwalszej nawet pracy, nigdy progów mierności nie przekroczy; obeznanie się wszakże z arcydziełami sztuki, nabycie technicznej wprawy i zgłębienie teoryi Estetyki, w swojej przynajmniej specyalnej gałęzi, jest tak niezbędnym dla każdego artysty warunkiem, iż genialne nawet uzdolnienie od obowiązku tego nie uwalnia.

7. Że twórczość artysty i siła jego polotu zależą głównie od potęgi jego wyobraźni, co jakby skrzydła geniuszu stanowi.

8. Że dążenie do ideału nie jest bynajmniej ani systemem naukowym pewnej szkoły, ani płodem chorobliwej wyobraźni, lecz jest koniecznem wymaganiem wrodzonego całemu rodzajowi ludzkiemu estetycznego uczucia; tylko że polot w tym kierunku tem silniej się uwydatnia, im bogatsze zasoby mieści w sobie geniusz artysty. Nie idealizm przeto lecz realizm sprzeciwia się przyrodzonym popędem naszego duchowego organizmu i łamie skrzydła natchnienia.

9. Że niezależnie od religijnych tradycyj o upadku człowieka nosimy w głębi serca to nieprzeparte, choć często bezwiedne przeświadczenie, że tak człowiek jak i otaczające go twory nie są obecnie doskonałe, lecz mniej lub więcej skażone; jak o tem świadczy wyryta w głębi serca ludzkiego norma, do której każdą rzecz przyrównywa i o stopniu skażenia jej wyrokuje.

10. Że Objawienie oddaje sztuce największą usługę, tłómacząc z jednej strony pochodzenie ideału, stwierdzając jego prawdziwość i określając dokładnie te przymioty, jakie winien posiadać, jeśli chce być zgodnym z myślą Bożą o człowieku, co jest najwyższą i nieomylną normą piękna, dobra i prawdy: z drugiej zaś strony ukazując artyście wzniosłe jego posłannictwo, zasadzające się na prowadzeniu ludzi ku Bogu i mnożenie czci Jego na ziemi.

11. Że nie naga rzeczywistość, lecz oparty na możebnych przymiotach ideał jest prawdą w sztuce, której zadaniem nie jest bynajmniej niewolnicze odwzorowywanie tego, co obecnie istnieje, lecz odtwarzanie pierwotnej nieskazitelności ludzkiej natury, z koroną Bożego usynowienia na skroniach.

12. Że skoro prawdą w sztuce jest ideał, stopień przeto zbliżenia się do ideału jest najlepszą miarą szczytności polotu artysty. Względna zaś prawda w sztuce zależy na uwydatnieniu moralnego znaczenia obecnej rzeczywistości, t. j. na wykazaniu stopnia skażenia w każdym odchodzącym od ideału przedmiocie, tak, iżby zbrodnia obudziła oburzenie, szkarada wstręt a nikczemność pogardę. Artysta zaś starający się budzić zachwyt dla występku lub rozpasanych namiętności, sprzeniewierza się swemu posłannictwu i sztukę z kapłanki zmienia w zalotnicę.

13. Że niewiara, obalając dogmat upadku i odkupienie a uznając obecny stan ludzkiej natury za normę doskonałości, zabija w sztuce dążność do ideału, usuwa z przed oczu artysty wszelki cel wznioślejszy a zostawiając mu jedynie sferę doczesności, zmusza go przez to samo do schlebiania ludzkim namiętnościom, tak, że sztuka bezbożna, zamiast podnosić i umoralniać, wtrąca człowieka w otchłań zepsucia i występku.

14. Że rozum dostarcza wprawdzie Estetyce ogólnych zasad, na których naukowe wywody swe opiera; w ułożeniu wszakże kodeksu dla tej gałęzi wiedzy analizuje tylko działalność estetycznego uczucia i na jego świadectwie opiera praktyczną pewność wyroków swych o pięknie.

15. Że rozum przyrodzony nie ma żadnego powodu do uchylania wpływu Objawienia na pojęcie ideału, skoro analiza ludzkiej natury wykazuje, że człowiek z przyrodzenia nosi w głębi duszy pewną doskonałości normę, do której instynktowo każdy przedmiot porównywa. I wreszcie:

16. Że Kościoł, w stosunku swym do sztuki, nie wymaga bynajmniej by Estetyka, w sądach swych o plastycznej i muzykalnej piękności, opierała się na Objawieniu; lecz zgodnie owszem z samą naturą rzeczy uznaje wyroki rozumu, oparte na wrodzonem uczuciu piękna za właściwą w tym przedmiocie powagę, domagając się jedynie, by sztuki piękne nie odbiegały od ostatecznego celu wszelkiej ludzkiej działalności, t. j. by dążyły do chwały Bożej i prawdziwego szczęścia ludzkiego rodzaju, co uszlachetnia tylko i podnosi sztukę, żadnych na twórczość jej i samotność nie nakładając więzów; a także, by Estetyka nie zaprzeczała upadku i skażenia ludzkiej natury, poczytując obecny stan człowieka za normę piękności i prawdy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

NAUKI PRZYRODNICZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FILOLOGIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKI HISTORYCZNE I OPISOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAWIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ETYKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKI ŚCISŁE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZŁOWIEK PRZED TRYBUNAŁEM ZDROWEGO ROZSĄDKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORZĄDEK PRZYRODZONY I NADPRZYRODZONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONKLUZYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej