Iwan Turgieniew

WIOSENNE WODY

Konwersja: Nexto Digital Services

WIOSENNE WODY

Iwan Turgieniew

... O drugiej w nocy wrócił do swego gabinetu. Odesłał służącego, który zapalił świecę — i padłszy na fotel obok kominka, zasłonił twarz rękami.

Nigdy jeszcze nie czuł takiego znużenia — fizycznego i duchowego. Cały wieczór spędził z miłymi paniami, z wykształconymi mężczyznami. Niektóre panie były piękne, wszyscy prawie mężczyźni odznaczali się rozumem i talentem — on sam mówił z dużym powodzeniem i nawet w olśniewający sposób, a przy tym wszystkim nigdy jeszcze owo taedium vitae, o którym mówili już Rzymianie, ten wstręt do życia — nie ogarniał go z taką nieodpartą siłą, nie dławił tak mocno. Gdyby był trochę młodszy — rozpłakałby się ze smutku, z nudy, z rozdrażnienia: gorycz paląca i gryząca niby gorycz piołunu wypełniła całą jego duszę. Coś natrętnie przykrego, ciężkiego aż do obrzydzenia otoczyło go ze wszystkich stron jak jesienna ciemna noc nie wiedział, jak pozbyć się tej ciemności, tej goryczy. Na sen nie było co liczyć; wiedział, że nie zaśnie.

Zaczął rozmyślać... powoli, niechętnie, ze złością.

Rozmyślał o marnocie, niepotrzebności i płaskim fałszu wszystkiego, co ludzkie. Całe jego życie stopniowo przesuwało się przed wzrokiem jego myśli (niedawno skończył 52 lata) i dla żadnego okresu nie znajdował litości. Zawsze to samo ustawiczne przelewanie z pustego w próżne, to samo pływanie z prądem, to samo na pół świadome oszukiwanie samego siebie — niech dziecko cieszy się, czym chce, aby tylko nie płakało — a potem nagle jak śnieg na głowę spadnie starość — a wraz z nią ten wciąż rosnący, przepalający wszystko i podcinający strach przed śmiercią... i buch w przepaść! Dobrze jeszcze, gdy życie potoczy się w ten sposób! Bo może się zdarzyć, że przejdą przed końcem jak rdza po żelazie — choroby, cierpienia... Nie burzliwymi falami pokryte 'wydawało mu się, jak to opisują poeci, morze życia, nie, wyobrażał sobie to morze jako niezmącone, gładkie, nieruchome i przejrzyste aż do samego ciemnego dna; on sam siedzi w małej kołyszącej się łódce — a tam, na ciemnym, mulistym dnie, niby olbrzymie ryby, ledwie widnieją obrzydliwe potwory — wszystkie życiowe niedomagania, choroby, gorycze, szaleństwo, nędza, ślepota... Patrzy: i oto jeden z tych potworów wypływa z mroku, unosi się wyżej i wyżej, staje się coraz wyraźniejszy, coraz bardziej wstrętny... Jeszcze chwila — i wywróci łódkę! Ale oto znowu jakby mętnieje, oddala się, opuszcza na dno — i leży tam zaledwie poruszając grzbietem... Ale dzień wyznaczony nadejdzie — i potwór obali łódkę.

Potrząsnął głową, zerwał się z fotela, przeszedł się ze dwa razy po pokoju, siadł przy biurku i wyciągając szufladę za szufladą zaczął grzebać w swoich papierach, w starych, przeważnie kobiecych listach. Sam nie wiedział, po co to robił; nie szukał niczego, chciał po prostu ubocznym zajęciem pozbyć się trapiących go myśli. Rozłożywszy na chybił-trafił kilka listów (w jednym był zasuszony kwiatek, przewiązany spleśniałą wstążeczką), wzruszył tylko ramionami, spojrzał na kominek i odrzucił papiery na bok mając zapewne zamiar spalić te niepotrzebne śmiecie. Wsuwając pośpiesznie ręce to do jednego, to do drugiego pudełka, otworzył nagle szeroko oczy, powoli wyjął małe, ośmiokątne, staromodne puzderko i odchylił jego pokrywkę. W puzderku pod podwójną warstwą pożółkłego bawełnianego papieru, leżał mały krzyżyk z granatów.

Przez chwilą z niepojętym zdumieniem oglądał ten krzyżyk — i nagle cicho krzyknął... coś na kształt żalu czy też radości przebiegło po jego twarzy. Podobny wyraz ma człowiek, gdy spotka się nagle ze znajomym, którego dawno stracił z oczu, którego kochał niegdyś czule i który nagle ukaże się ten sam, ale zupełnie zmieniony przez lata.

Wstał i wróciwszy do kominka siadł znowu na fotelu i znów zasłonił twarz rękami... „Dlaczego dzisiaj, właśnie dzisiaj?", pomyślał i przypomniał sobie wiele dawno przeszłych zdarzeń.

Oto, co sobie przypomniał...

Ale przede wszystkim trzeba wymienić jego imię i nazwisko. Nazywał się Sanin, Dymitr Pawłowicz.

Oto, co przypomniał sobie:

1

Działo się to w lecie 1840 roku. Sanin skończył 22 lata i znalazł się we Frankfurcie w drodze powrotnej z Włoch do Rosji. Majątek miał niewielki, ale był niezależny, i prawie bez rodziny. Po śmierci dalekiego krewnego stał się posiadaczem kilku tysięcy rubli — postanowił wydać je za granicą przed wstąpieniem na służbę, przed ostatecznym włożeniem na siebie tego rządowego chomąta, bez którego zabezpieczenie bytu wydawało mu się nie do pomyślenia. Sanin dokładnie wykonał swój zamiar i spisał się tak dzielnie, że w dniu przybycia do Frankfurtu miał akurat tyle pieniędzy, ile było potrzeba, aby dotrzeć do Petersburga. W roku 1840 kolei żelaznych było bardzo niewiele; panowie turyści jeździli w dyliżansach. Sanin zakupił miejsce w „beiwagenie"; ale dyliżans odchodził dopiero o 11 wieczorem. Miał jeszcze wiele czasu. Na szczęście pogoda była piękna i Sanin, po spożyciu obiadu w znanym podówczas hotelu „Pod Białym Łabędziem", udał się na wędrówkę po mieście. Wstąpił, żeby obejrzeć „Ariadnę" Dannekera, która mu się niezbyt podobała, odwiedził dom Goethego, z którego dzieł znał zresztą tylko „Wertera" i to w przekładzie francuskim; pospacerował na brzegu Menu, ponudził się, jak przystało na solidnego podróżnika; wreszcie o szóstej wieczorem, zmęczony, z zakurzonymi butami, znalazł się na jednej z mało znanych ulic frankfurckich. Ulicy tej nie mógł później długo zapomnieć. Na jednym z nielicznych jej domów ujrzał napis: „Cukiernia włoska, Giovanni Roselli", zapraszający przechodniów. Sanin wstąpił do niej, żeby wypić szklankę lemoniady; ale w pierwszym pokoju, gdzie za skromną ladą, na półkach pomalowanej szafy stało jak w aptece kilka butelek ze złotymi etykietami i tyleż szklanych słojów z sucharami, czekoladowymi pastylkami i karmelkami — w pokoju tym nie było nikogo; tylko szary kot mrużył oczy i mruczał przebierając łapkami na wysokim plecionym krześle przy oknie — i jaskrawo płonął w ukośnym promieniu wieczornego słońca duży kłębek czerwonej wełny leżący na podłodze obok przewróconego koszyka z rzeźbionego drzewa. Niewyraźny hałas dochodził z sąsiedniego pokoju. Sanin postał, odczekał, aż dzwonek u wejścia dodźwięczał do końca, i rzekł donośnym głosem: „Czy tu nie ma nikogo?" W tej samej chwili drzwi od sąsiedniego pokoju otwarły się i Sanina mimo woli ogarnęło zdumienie.

2

Do cukierni z rozrzuconymi na obnażonych ramionach ciemnymi kędziorami, z wyciągniętymi przed siebie rękami, wbiegła gwałtownie dziewiętnastoletnia może dziewczyna i ujrzawszy Sanina od razu rzuciła się ku niemu, chwyciła go za rękę i pociągnęła za sobą powtarzając zdławionym głosem: „Prędzej, prędzej, tutaj, niech pan go ratuje!" Nie z niechęci usłuchania jej, lecz po prostu z nadmiernego zdumienia Sanin nie podążył za nią od razu — i jakby wrósł w podłogę: nigdy w życiu nie widział podobnej piękności. Zwróciła się do niego i z taką rozpaczą w głosie, w spojrzeniu, w ruchu ściśniętej ręki, konwulsyjnie podniesionej do bladego policzka, wyrzekła: „Niechże pan idzie, niechże pan idzie!" — że Sanin natychmiast rzucił się za nią do otwartych drzwi.

W pokoju, do którego wbiegł za dziewczyną, na staromodnej kanapie z końskiego włosia leżał bez kropli krwi w twarzy, biały z żółtawym odcieniem jak wosk albo jak starożytny marmur, chłopiec lat około czternastu, uderzająco podobny do dziewczyny, widocznie jej brat. Oczy miał zamknięte. Cień od czarnych gęstych włosów padał jak plama na skamieniałe jakby czoło, na nieruchome, delikatne brwi, spoza zsiniałych warg widać było zaciśnięte zęby. Zdawało się, że . nie oddychał; jedną rękę opuścił na podłogę, drugą zarzucił na głowę. Chłopiec był ubrany i zapięty; ciasny krawat ściskał mu szyję.

Dziewczyna z jękiem rzuciła się do niego. — On umarł, umarł! — zaczęła krzyczeć — przed chwilą siedział tutaj, rozmawiał ze mną i nagle padł nieruchomy... Mój Boże! Czy nie można mu pomóc? I mamy nie ma. Pantaleone, Pantaleone, cóż doktor? — dodała nagle po włosku: — Czyś chodził po doktora?

— Signora, nie chodziłem, posłałem Luizę — rozległ się ochrypły głos za drzwiami i do pokoju utykając wszedł na krzywych nóżkach mały staruszek w fioletowym fraku z czarnymi guzikami, wysokim, białym halsztuku, nankinowych, krótkich spodniach i granatowych, wełnianych pończochach. Drobna jego twarzyczka ginęła zupełnie pod strzechą siwych włosów o barwie żelaza. Wznosząc się ze wszystkich stron stromo do góry i spadając z powrotem rozrzuconymi kosmykami nadawały one postaci staruszka podobieństwo czubatej kury, podobieństwo tym bardziej uderzające, że pod ich ciemnoszarą masą można było rozróżnić tylko zaostrzony nos i okrągłe żółte oczy.

— Luiza prędzej pobiegnie, a ja biegać nie mogę — ciągnął staruszek po włosku, podnosząc po kolei płaskie nogi podagryka, obute w wysokie trzewiki z kokardkami — ale za to przyniosłem wody.

Suchymi, pokrzywionymi palcami ściskał długą szyjkę butelki.

— Ale Emil tymczasem umrze! — krzyknęła dziewczyna i wyciągnęła rękę do Sanina: — O, mój panie, o mein. Herr! Czyż pan nie może pomóc?

— Trzeba mu puścić krew — to udar — zauważył staruszek o imieniu Pantaleone.

Chociaż Sanin nie miał najmniejszego pojęcia o medycynie, to jedno wiedział z pewnością: czternastoletni chłopcy udarów nie miewają.

— To zemdlenie, nie udar — powiedział zwracając się do Pantaleone. — Czy macie państwo szczotki?

Staruszek wzniósł swą twarzyczkę.

— Co?

— Szczotki, szczotki — powtórzył Sanin po niemiecku i po francusku. — Szczotki — dodał udając, że czyści ubranie.

Staruszek na koniec zrozumiał.

— A, szczotki! Spazzette! Jakby mogło nie być szczotek!

— Niech pan je przyniesie; zdejmiemy z niego marynarkę i będziemy go rozcierać.

— Dobrze! — Benone! A wody na głowę nalać nie trzeba?

— Nie... potem; niech pan idzie prędzej po szczotki.

Pantaleone postawił butelkę na podłodze, wybiegł i momentalnie wrócił z dwiema szczotkami, z jedną do włosów i jedną do ubrania. Towarzyszył mu kędzierzawy pudel, który kręcąc usilnie ogonem, z ciekawością przyglądał się starcowi, dziewczynie i nawet Saninowi — jakby chcąc wiedzieć, co oznacza ten niepokój.

Sanin zdjął zręcznie marynarkę z leżącego chłopca, rozpiął mu kołnierz, zakasał rękawy jego koszuli i uzbrojony w szczotki, zaczął z całej siły trzeć mu piersi i ręce. Panta-leone z takąż gorliwością tarł drugą szczotką do włosów — jego trzewiki i spodnie. Dziewczyna rzuciła się na kolana przed kanapą i chwyciwszy oburącz głowę, nie mrugając powiekami, wprost wpiła się w twarz brata.

Sanin tarł, a z ukosa spoglądał na nią. Mój Boże! Co to była za piękność!

3

Nos miała trochę duży, ale piękny, orli; górną wargę ocieniał lekko puszek; za to cera twarzy równa i matowa, rzekłbyś, kość słoniowa lub mleczny bursztyn; włosy miała faliste jak Judyta Allegriego w Palazzo Pitti — a przede wszystkim oczy, ciemnoszare, z czarnym obramowaniem dokoła źrenicy, wspaniałe, triumfalne oczy — nawet teraz, gdy przestrach i zmartwienie przyćmiły ich blask... Saninowi mimo woli przyszedł na myśl cudowny kraj, z którego wracał... Ale i we Włoszech nie spotykał się z czymś podobnym! Dziewczyna oddychała rzadko i nierówno; miało się wrażenie, że wciąż czekała, kiedy brat jej zacznie oddychać.

Sanin tarł go w dalszym ciągu, ale patrzył nie tylko na dziewczynę. Oryginalna postać Pantaleone zwróciła także jego uwagę. Starzec osłabł zupełnie i dostał zadyszki; przy każdym uderzeniu szczotką podskakiwał i głośno stękał, a ogromne kosmyki włosów mokrych od potu chwiały się ciężko z boku na bok jak korzenie wielkiej rośliny, podmyte przez wodę.

— Niech pan przynajmniej zdejmie z niego trzewiki — chciał mu powiedzieć Sanin...

Pudel, zapewne podniecony niezwykłością tego, co się działo, przypadł nagle na przednie łapy i zaczął szczekać.

— Tartaglia — canaglia! — zasyczał na niego starzec...

Ale w tej chwili twarz dziewczyny uległa zmianie. Brwi się podniosły, oczy stały się jeszcze większe i zajaśniały radością...

Sanin obejrzał się... Twarz młodzieńca poczerwieniała; powieki się poruszyły... Nozdrza drgnęły. Wciągnął powietrze przez jeszcze ciągle zaciśnięte zęby, westchnął...

— Emilu! — krzyknęła dziewczyna. — Emilio mio!

Powoli otworzyły się duże, czarne oczy. Patrzały jeszcze tępo, ale już się lekko uśmiechnęły; ten sam lekki uśmiech przemknął po bladych wargach. Potem poruszył zwisającą ręką i z rozmachem położył ją sobie na piersiach.

— Emilio! — powtórzyła dziewczyna i wstała. Miała twarz tak pełną wyrazu i żywą, że zdawało się, oto zaraz poleją się po niej łzy albo się roześmieje.

— Emilu! Co ci się stało? Emilu! — rozległ się głos za drzwiami i do pokoju szybkim krokiem weszła schludnie ubrana , dama z srebrzysto-siwymi włosami i smagłą twarzą. Za nią szedł starszy mężczyzna; głowa służącej mignęła za jego ramieniem.

Dziewczyna podbiegła do nich.

— Uratowany, mamo,- żyje! — krzyknęła ściskając konwulsyjnie przybyłą.

— Ale co takiego? — powtórzyła pani. — Wracam... i nagle spotykam pana doktora i Luizę...

Dziewczyna zaczęła opowiadać, co się stało, a doktor podszedł do chorego, który coraz bardziej i bardziej przychodził do siebie i wciąż się uśmiechał; wyglądało, że się wstydził z powodu sprawionego niepokoju.

— Panowie, jak widzę, nacierali go szczotkami — zwrócił się doktor do Sanina i Pantaleone — i doskonale panowie zrobili... Myśl bardzo dobra... A no, zobaczymy, jakie tu środki jeszcze...

Zbadał puls młodzieńca.

— Hm! Proszę mi pokazać języki.

Pani troskliwie pochyliła się nad chłopcem. Uśmiechnął się jeszcze szczerzej, wzniósł w jej stronę oczy i zarumienił się...

Sanin pomyślał, że staje się zbyteczny, i wyszedł do cukierni. Ale nie zdążył ująć klamki od drzwi wejściowych, gdy dziewczyna znów się ukazała i zatrzymała go.

— Pan odchodzi — zaczęła, patrząc mu serdecznie w twarz — nie zatrzymuję pana, ale musi pan koniecznie przyjść dziś do nas wieczorem: jesteśmy panu tak zobowiązani — pan, być może, uratował brata — chcemy panu podziękować — mama chce. Pan musi nam powiedzieć, kim pan jest, musi się pan z nami cieszyć...

— Ależ ja dzisiaj odjeżdżam do Berlina — zająknął się Sanin.

— Pan jeszcze zdąży — odparła żywo dziewczyna. — Proszę przyjść do nas za godzinkę na filiżankę czekolady. Dobrze? A ja muszę znowu do niego! Ale pan przyjdzie?

Cóż miał robić Sanin?

— Przyjdę — odpowiedział.

Piękność uścisnęła mu szybko rękę i uleciała — a on znalazł się na ulicy.

4

Gdy Sanin po półtorej godzinie wrócił do cukierni Rosellich, przyjęto go tam jak krewniaka. Emilio siedział na tej samej kanapie, na której go rozcierano; doktor zapisał mu lekarstwo i radził zachowywać „wielką ostrożność w doświadczaniu wrażeń", gdyż jest chłopcem nerwowym i skłonnym do chorób sercowych. Chłopiec i dawniej tracił przytomność, ale nigdy atak nie trwał tak długo i nie był taki silny. Zresztą doktor oświadczył, że wszelkie niebezpieczeństwo minęło.

Emil, jak przystało na rekonwalescenta, ubrał się w obszerny szlafrok; matka okręciła mu szyję błękitną wełnianą chusteczką; ale wygląd miał wesoły, prawie świąteczny; zresztą wszystko tu miało wygląd świąteczny. Przed kanapą, na okrągłym stole, nakrytym czystym obrusem, wznosił się olbrzymi porcelanowy dzban do kawy napełniony wonną czekoladą; otaczały go filiżanki, karafki z syropem, biszkopty i bułki, a nawet kwiaty; sześć smukłych woskowych świec płonęło w dwóch starych srebrnych kandelabrach; po jednej stronie kanapy wolterowski fotel otwierał swe miękkie objęcia — i Sanina usadowiono właśnie na tym fotelu. Obecni byli wszyscy mieszkańcy cukierni, z którymi się poznał w tym dniu, nie wyłączając pudla Tartaglii i kota; wszyscy wydawali się niewypowiedzianie szczęśliwi; pudel nawet kichał z zadowolenia; kot tylko po dawnemu wciąż krygował się i mrużył oczy. Sanin musiał opowiedzieć, jakiej jest narodowości, skąd pochodzi i jak się nazywa; gdy powiedział, że jest Rosjaninem — obie panie zdziwiły się nieco i nawet krzyknęły — ach — a potem jednogłośnie oznajmiły, że mówi doskonale po niemiecku, ale jeśli mu wygodnie posługiwać się francuskim, może używać i tego języka, gdyż obie rozumieją go i dobrze go znają. Sanin natychmiast skorzystał z tej propozycji.

„Sanin? Sanin?" Panie były zaskoczone, że rosyjskie nazwisko można tak łatwo wymawiać. Imię jego „Dymitr" także bardzo im się podobało. Starsza pani zauważyła, że w młodości była na pięknej operze: „Demetrio e Polibio" — ale „Dimitri" to brzmi daleko lepiej niż „Demetrio".

W ten sposób Sanin rozmawiał z godzinę. Ze swej strony panie wtajemniczyły go we wszystkie szczegóły własnego życia. Więcej mówiła matka, pani o siwych włosach. Sanin dowiedział się, że nazywa się Leonora Roselli; że jest wdową po Giovannim Battiście Rosellim, który dwadzieścia pięć lat temu osiadł we Frankfurcie jako cukiernik; że Giovanni Battista pochodził z Vicenzy i że był to bardzo dobry, choć trochę gwałtowny i zadzierzysty człowiek, a przy tym republikanin! Mówiąc to pani Roselli wskazała na olejny portret wiszący nad kanapą. Należy przypuszczać, że malarz, „również republikanin"! — jak to wzdychając zauważyła pani Roselli — niezupełnie umiał chwycić podobieństwo, gdyż na portrecie nieboszczyk Giovanni Battista wyglądał jak ponury i surowy rozbójnik w rodzaju Rinalda-Rinaldini! Sama pani Roselli była dzieckiem „starożytnej i pięknej Parmy, gdzie znajduje się taka cudowna kopuła, którą malował nieśmiertelny Corregio!" Ale wskutek długiego pobytu w Niemczech uległa prawie zupełnie zniemczeniu. Potem, kręcąc smutnie głową, dodała, że nie ma nikogo więcej prócz tej oto córki i t e g o oto syna (to mówiąc wskazała na nich kolejno palcem) — że córka nazywa się Gemma, a syn Emilio, że to bardzo dobre i posłuszne dzieci — zwłaszcza Emilio... („Ja nie jestem posłuszna!" — wtrąciła w tym miejscu córka. — „Och, tyś także republikanka!" — odparła matka). — że interesy ich, ma się rozumieć, idą teraz daleko gorzej niż za życia męża, który w zakresie cukiernictwa był mistrzem (un grand uomo! — poważnie dodał Panteleone); ale że jednak żyć jeszcze, dzięki Bogu, można!

5

Gemma słuchała matki — i to śmiała się, to wzdychała, to głaskała jej ramię, to groziła jej palcem, to spoglądała' na Sanina; potem wstała, objęła matkę i pocałowała ją w szyję — w wycięcie sukni, z czego ta śmiała się długo i nawet piszczała. Pantaleone także przedstawiono Saninowi. Okazało się, że był niegdyś śpiewakiem operowym, barytonem, ale dawno już przerwał swe zajęcia teatralne i pozostawał w rodzinie Rosellich jako coś pośredniego między przyjacielem domu a służącym. Mimo długiego pobytu w Niemczech, źle opanował język, w którym umiał tylko przeklinać, przekręcając niemiłosiernie nawet przekleństwa. Ferroflucto spicciebubbio! wyzywał niemal każdego Niemca. Wymowę włoską miał doskonałą, gdyż pochodził z Sinigalii, gdzie panuje langua toscana in bocca romana! — Emilio pieścił się wyraźnie i oddawał przyjemnym uczuciom człowieka, który dopiero co uniknął niebezpieczeństwa albo przychodził do zdrowia, a prócz tego ze wszystkiego było widać, że domownicy go psuli. Podziękował nieśmiało Saninowi, a zresztą więcej uwagi poświęcał syropowi i cukierkom. Sanina zmuszono do wypicia dwóch dużych filiżanek doskonałej czekolady i spożycia mnóstwa biszkoptów; zaledwie połknął jeden, a już Gemma podawała mu drugi — a odmówić było niesposób! Wkrótce czuł się jak w domu i czas upływał z niewiarogodną szybkością. Musiał opowiadać dużo — o Rosji w ogóle, o klimacie rosyjskim, o społeczeństwie, o chłopie — i zwłaszcza o Kozakach; o wojnie dwunastego roku, o Piotrze Wielkim, o Kremlu, o pieśniach rosyjskich, o dzwonach. Obie panie miały słabe pojęcie o ogromnej i oddalonej ojczyźnie Sanina; pani Roselli lub, jak ją częściej nazywano — Frau Lenore zdumiała go nawet zapytaniem, czy istnieje jeszcze w Petersburgu słynny dom lodowy, zbudowany w ubiegłym stuleciu, dom, o którym niedawno przeczytała jakiś interesujący artykuł w jednej z książek należących do nieboszczyka męża: „Bełlezze delle a r t i". A gdy Sanin krzyknął: „Cóż to pani przypuszcza, że w Rosji nigdy nie ma lata?" — Frau Lenore odparła, że wyobrażała sobie dotąd Rosję w ten sposób: wieczny śnieg, wszyscy chodzą w futrach i wszyscy są wojskowi — ale gościnność nadzwyczajna i wszyscy chłopi są bardzo posłuszni! Sanin postarał się udzielić jej i córce wiadomości bardziej ścisłych. Gdy zaczęto mówić o muzyce rosyjskiej, poproszono go zaraz, aby zaśpiewał jakąś arię rosyjską, i wskazano mu stojący w kącie malutki fortepian z czarnymi klawiszami zamiast białych i z białymi zamiast czarnych. Usłuchał bez dalszego wymawiania się i akompaniując sobie dwoma palcami prawej i trzema (dużym, środkowym i małym) lewej ręki — zaśpiewał cienkim, nosowym tenorem najpierw „Sarafan", potem „Po ulicy brukowanej". Panie pochwaliły jego głos i muzykę, ale najbardziej zachwycały się miękkością i dźwięcznością języka rosyjskiego i zażądały przetłumaczenia słów. Sanin spełnił ich prośbę — ale ponieważ zarówno wyraz „Sarafan", a zwłaszcza „Po ulicy brukowanej" (sur une rue pavée une jeune filie allait à l'eau — tak oddał sens oryginału) nie mogły dać słuchaczkom wielkiego wyobrażenia o poezji rosyjskiej, przeto najpierw zadeklamował, potem przetłumaczył, wreszcie zaśpiewał puszkinowskie „Pamiętam cudną chwilę" z muzyką Glinki, którego minorowe kuplety z lekka sfałszował. Panie wpadły w zachwyt — Frau Lenore odkryła nagle w języku rosyjskim zadziwiające podobieństwo do włoskiego: mgnowienije — o, vieni, so mnoj — siam noi. Nawet nazwiska: Puszkin (wymawiała: Pussekin) i Glinka brzmiały jej swojsko. Sanin ze swej strony poprosił panie, żeby coś zaśpiewały; one również się nie drożyły. Frau Lenore siadła przy fortepianie i razem z Gemmą zaśpiewały kilka „duettinów" i „stornellów". Matka miała niegdyś ładny kontralt; głos córki był dość słaby, ale przyjemny.

6

Lecz Sanin rozkoszował się nie głosem Gemmy, tylko nią samą. Siedział nieco z tyłu i z boku i myślał, że żadna palma — nawet w wierszach modnego wówczas poety Bieniediktowa — nie może rywalizować z wytworną smukłością jej figury. A gdy przy nutach uczuciowych wznosiła oczy ku górze, zdawało mu się, że nie ma takiego nieba, które nie otworzyłoby się przed takim wzrokiem. Nawet stary Pantaleone, który, oparty plecami o futrynę drzwi, z brodą i ustami wetkniętymi w obszerny halsztuk, słuchał poważnie z wyrazem znawcy — nawet ten rozkoszował się i zachwycał obliczem prześlicznej dziewczyny — a przecież, zdawałoby się, powinien był już do niego przywyknąć! Skończywszy swe „duettino" z córką, Frau Lenore zauważyła, że Emilio ma głos doskonały, prawdziwe srebro — ale teraz przechodzi mutację (istotnie, mówił jakimś wciąż załamującym się basem) — i dlatego nie wolno mu śpiewać; a oto Pantaleone mógłby dla uczczenia gościa przypomnieć dawne czasy! Pantaleone przybrał od razu niezadowolony wyraz twarzy, nachmurzył się, wzburzył włosy i oznajmił, że wszystko to już dawno rzucił, choć rzeczywiście w młodości mógł pokazać, co umie — a zresztą należał do tej wielkiej epoki, w której istnieli prawdziwi, klasyczni śpiewacy — nie to, co dzisiejsze piszczące koguty — i prawdziwa szkoła śpiewu; że jemu, Pantaleone Cippatola z Varese, ofiarowano pewnego razu w Modenie wieniec laurowy i nawet z tego powodu puszczono w teatrze kilka białych gołębi; że między innymi pewien książę rosyjski, Tarbuski — il principe Tarbuski, z którym pozostawał w bardzo przyjaznych stosunkach, wciąż przy kolacji zapraszał go do Rosji, obiecywał góry złota, góry!. ale że on nie chciał rozstać się z Włochami, krajem Dantego — il paese del Dante! — potem, oczywiście, zaszły... nieszczęśliwe okoliczności, sam był nieostrożny... Tu starzec przerwał, westchnął głęboko dwa razy, spuścił oczy — i znowu zaczął mówić o klasycznej epoce śpiewu, o znakomitym tenorze Garcia, dla którego żywił bogobojny, nieograniczony szacunek. — To był człowiek! — krzyknął. — Nigdy wielki Garcia, il gran Garcia, nie zniżył się do tego, żeby śpiewać jak dzisiejsze tenorki — tenoracci — falsetem; tylko piersiami, piersiami, voce di petto, si! — Starzec mocno uderzył małą, suchą piąstką po własnym żabocie. — I co za aktor! Wulkan, signori miei, wulkan, un Vesuvio! Miałem zaszczyt i szczęście śpiewać w operze dell' illustrissimo maestro Rossini — w Otellu! Garcia był Otellem, ja — Jagonem i gdy on wymawiał tę frazę...

Tu Pantaleone upozował się i zaśpiewał drżącym i zachrypniętym, ale wciąż jeszcze patetycznym głosem:

L'i... ra daver... so daver.. so il fato Io piu. no... no... no... non temerôl

— Teatr drżał, signori miei! ale i ja nie pozostawałem w tyle, i ja również za nim:

Li... ra daver... so daver... so il fato Temer piû non dovro!

I nagle on — jak błyskawica, jak tygrys: „Morro!. ma vendicato..."

Albo jeszcze kiedy śpiewał... kiedy śpiewał tę słynną arię z „Matrimonio segreto": Pria che spunti... wtedy on, il gran Garda, po słowach: / cavalli di galoppo — robił przy słowach: Senza posa cacciera — posłuchajcie państwo, jakie to niesłychane, com' e stupendo! robił wtedy... — Starzec zaczął jakąś niezwykłą fioriturę — i na dziesiątej nucie potknął się, zaczął kaszleć i machnąwszy ręką odwrócił się mrucząc: — Dlaczego mnie męczycie? — Gemma od razu zerwała się z krzesła i klaszcząc w dłonie z okrzykiem: Bravo!.. Bravo!., podbiegła ku biednemu, dymisjonowanemu Jagonowi i pieszczotliwie potrzepała go oburącz po plecach. Tylko Emil śmiał się nielitościwie. Cet âge est sans pitié — ten wiek ni© zna litości — powiedział La Fontaine.

Sanin usiłował pocieszyć starego śpiewaka i zaczął z nim rozmawiać po włosku — (trochę poduczył się tego języka podczas swej ostatniej podróży) — wszczął rozmowę o „paesse del Dante, dove il si suona". Ten frazes wraz z Lasciate ogni speranza — stanowił cały włoski bagaż młodego turysty; ale Pantaleone nie uległ jego przymileniom. Głębiej niż zwykłe wetknął podbródek w halsztuk i wyłupiając ponuro oczy upodobnił się jeszcze bardziej do ptaka, i to do ptaka rozgniewanego, kruka czy sępa. Wtedy Emil w jednej chwili rumieniąc się z lekka, jak to się zdarza rozpieszczonym dzieciom — zwrócił się do siostry i powiedział jej, że jeśli chce zabawić gościa, to nie mogłaby nic lepszego wymyślić, jak przeczytać mu jedną z komedyjek Malza, które tak ładnie czyta. Gemma roześmiała się, uderzyła brata po ręce, krzyknęła: „on zawsze musi coś wymyślić!" Natychmiast jednak udała się do swego pokoju, skąd wróciła po chwili z niewielką książką, siadła przy stole przed lampą, obejrzała się, podniosła palec — że niby „milczcie teraz" — typowy gest włoski — i zaczęła czytać.

7

Malz był to (około 1830 roku) frankfurcki literat, który w swych krótkich i lekko naszkicowanych komedyjkach, pisanych miejscowym narzeczem, przedstawił zabawnie i zadzierzyście, choć bez głębszego humoru, miejscowe typy frankfurckie. Okazało się, że Gemma czytała naprawdę świetnie — zupełnie po aktorsku. Cieniowała każdą postać i doskonale utrzymywała się w jej charakterze dzięki mimice odziedziczonej we krwi włoskiej; kiedy musiała przedstawić jakąś zwariowaną staruszkę lub głupiego burmistrza, nie szczędząc swego delikatnego głosu ani pięknej twarzy, wykrzywiała się pociesznie, przewracała oczyma, marszczyła nos, sepleniła, piszczała... Sama nie śmiała się podczas czytania, ale gdy słuchacze (z wyjątkiem co prawda Pantaleone, który natychmiast oddalił się oburzony, gdy zaczęto mówić o quel ferroflucło Tedesco) przerywali jej zgodnym wybuchem śmiechu, wtedy opuściwszy książkę na kolana sama zaczynała śmiać się dźwięcznie, odrzuciwszy w tył głowę — i czarne jej włosy skakały w miękkich pierścieniach po szyi i trzęsących się ramionach. Śmiech ustawał — znowu brała książkę i przybrawszy należyty wyraz twarzy zaczynała czytać dalej. Sanin nie mógł wyjść z podziwu; uderzyło go zwłaszcza (jakiemu to cudowi przypisać), że tak idealnie piękna twarz przybierała nagle taki komiczny, czasem prawie trywialny wyraz. Gorzej czytała Gemma rolę młodych panien — tak zwanych jeunes premieres, zwłaszcza nie udawały jej się sceny miłosne; czuła to sama i dlatego nadawała im lekki odcień szyderstwa — jakby nie wierzyła w te wszystkie uroczyste przysięgi i wzniosłe słowa, od których zresztą sam autor powstrzymywał się w miarę możności.

Sanin nie zauważył, jak przeminął wieczór — i przypomniał sobie o czekającej go podróży dopiero wtedy, gdy zegar wybił dziesiątą. Zerwał się z krzesła Jak oparzony.

— Co panu? — zapytała Frau Lenore.

— Ale przecież ja miałem dziś odjechać do Berlina — ł już opłaciłem miejsce w dyliżansie.

— A o której odchodzi dyliżans?

— O pół do jedenastej.

— No to pan już nie zdąży — zauważyła Gemma — niech pan zostanie... poczytam jeszcze.

— Czy pan już wszystko zapłacił, czy tylko zadatkował?— zainteresowała się Frau Lenore.

— Wszystko! — ze smutnym grymasem westchnął Sanin.

Gemma popatrzyła na niego zmrużywszy oczy i roześmiała się, a matka zaczęła jej czynić wyrzuty. — To młody pan stracił na próżno pieniądze — a ty się śmiejesz!

— Nic nie szkodzi — odparła Gemma — to go nie zrujnuje, a my postaramy się go pocieszyć. Chce pan lemoniady?

Sanin wypił szklankę lemoniady, Gemma znowu zabrała się do Malza i wszystko poszło jak z płatka.

Zegar wybił dwunastą. Sanin zaczął się żegnać.

— Pan teraz powinien pozostać na kilka dni we Frankfurcie — rzekła mu Gemma — po co się śpieszyć? W innym mieście weselej nie będzie. — Umilkła. — Naprawdę nie będzie — dodała i uśmiechnęła się. Sanin nic nie powiedział i pomyślał, że ze względu na pustkę w swej sakiewce będzie musiał chcąc nie chcąc pozostać we Frankfurcie, dopóki nie otrzyma odpowiedzi od pewnego berlińskiego przyjaciela, do którego zamierzał zwrócić się o pieniądze.

— Niech pan zostanie, niech pan zostanie — odezwała się Frau Lenore. — Poznamy pana z narzeczonym Gemmy, panem Karlem Klüberem. Nie mógł dzisiaj przyjść, bo jest bardzo zajęty w swoim sklepie... Widział pan z pewnością na Zeil największy sklep materiałów sukiennych i jedwabnych? No, to właśnie on tam jest kierownikiem. Ale będzie mu przyjemnie przedstawić się panu.

Wiadomość ta — Bóg wie czemu — ogłuszyła z lekka Sanina. „Szczęściarz ten narzeczony" — przemknęło mu przez myśl. Spojrzał na Gemmę i zdawało mu się, że ujrzał w jej oczach chytre, figlarne ogniki. Zaczął się żegnać.

— Do jutra? Nieprawdaż, do jutra? — zapytała Frau Lenore.

— Do jutra! — rzekła Gemma nie pytającym, lecz twierdzącym tonem, jakby inaczej być nie mogło.

— Do jutra — odpowiedział Sanin.

Emil, Pantaleone i pudel Tartaglia odprowadzili go do rogu ulicy. Pantaleone nie ukrywał swego niezadowolenia z powodu lektury Gemmy.

— Jak jej nie wstyd! Wykrzywia się, piszczy — una carricatum! Powinna grać Meropę albo Klitemnestrę — coś wielkiego, tragicznego, a ona przedrzeźnia jakąś wstrętną Niemkę! Tak i ja potrafię... Merz, kerz, smerz — dodał ochrypłym głosem, wyciągnąwszy naprzód głowę i rozczapierzając palce. Tartaglia zaszczekał na niego, a Emil się roześmiał. Starzec ostro zawrócił do domu.

Sanin wracał do hotelu „Pod Białym Łabędziem" (zostawił tam swoje rzeczy we wspólnej sali) w niewyraźnym nastroju. Cała ta niemiecko-francusko-włoska, rozmowa dźwięczała mu wciąż w uszach.

— Narzeczona! — szepnął leżąc już w łóżku w wyznaczonym mu skromnym numerze. — Tak, i jaka piękność! Ale po co ja zostałem?

Nazajutrz jednak wysłał list do przyjaciela w Berlinie.

8

Nie zdążył się jeszcze ubrać, gdy posługacz zawiadomił go o przybyciu dwóch panów. Jednym z nich był Emil, drugim okazały i wysoki mężczyzna o sympatycznej twarzy, Herr Karl Klüber, narzeczony pięknej Gemmy. Należy przypuszczać, że nie było wówczas w żadnym sklepie w całym Frankfurcie podobnie uprzejmego i bez zarzutu, pełnego powagi, miłego głównego commis, jakim był p. Klüber. Jego nienaganna toaleta odpowiadała postawie pełnej godności, wytworności — co prawda nieco przesadnej i po angielsku opanowanej (dwa lata spędził w Anglii) — ujmującej jednak wytworności jego manier! Od pierwszego wejrzenia było oczywiste, że ten przystojny, nieco surowy, doskonale wychowany i schludny młodzieniec przywykł słuchać wyższych i rozkazywać niższym od siebie i że za ladą swego sklepu musiał bezwarunkowo wzbudzać szacunek swoich klientów! O jego nadzwyczajnej uczciwości nie można było zgoła wątpić, wystarczyło tylko popatrzeć na sztywno nakrochmalone kołnierzyki! I głos miał taki, jakiego się należało spodziewać: pełny i zarozumiały, choć niezbyt donośny, z pewnym nawet odcieniem łaskawości w brzmieniu. Głosem takim wygodnie zwłaszcza wydawać rozkazy podwładnym subiektom: „proszę pokazać tę sztukę stemplowanego aksamitu liońskiego" albo „proszę podać krzesło tej pani!"

Pan Klüber zaczął od tego, że się przedstawił, przy czym ukłonił się z taką wytwornością, tak przyjemnie zsunął nogi i tak uprzejmie dotknął obcasem obcasa, że każdy musiał odczuć: „ten człowiek ma bieliznę i zalety ducha w najlepszym gatunku!" Wygląd prawej ręki (lewą, w szwedzkiej rękawiczce, trzymał lśniący jak lustro kapelusz, na którego dnie leżała druga rękawiczka) — wygląd tej prawej ręki, którą skromnie, ale twardo wyciągnął do Sanina — przechodził wszelkie wyobrażenie — każdy paznokieć był doskonałością w swoim rodzaju! Następnie p. Klüber oznajmił w najbardziej wyszukanej niemczyźnie, że pragnął złożyć uszanowanie i wyrazić wdzięczność panu cudzoziemcowi, który wyświadczył taką przysługę jego przyszłemu krewniakowi, bratu jego narzeczonej; przy tym poruszył lewą ręką trzymającą kapelusz w stronę Emila, który jakby się zawstydził i odwróciwszy się do okna włożył palec w usta. Pan Klüber dodał, że byłby szczęśliwy, gdyby ze swej strony mógł uczynić coś przyjemnego dla pana cudzoziemca. Sanin nie bez pewnych trudności odpowiedział również po niemiecku, że jest bardzo zadowolony... że usługa jego była drobiazgiem... i poprosił gości, żeby usiedli. Herr Klüber podziękował i rozpostarłszy w jednej chwili fałdy fraka przysiadł na krześle, ale przysiadł z taką lekkością i trzymał się na nim tak niepewnie, że od razu można było zrozumieć: „człowiek ten usiadł tylko przez uprzejmość — za chwilę sfrunie!" I rzeczywiście natychmiast sfrunął i dwukrotnie przestąpiwszy wstydliwie nogami, jak gdyby tańczył, oświadczył, że bardzo mu przykro, ale nie może pozostawać dłużej, gdyż śpieszy się do sklepu — interes przede wszystkim! — Ale ponieważ jutro jest niedziela, za zgodą więc Frau Lenore i Fräulein Gemmy zorganizował dla rozrywki przejażdżkę do Sodenu, na którą ma zaszczyt zaprosić pana cudzoziemca — i ma nadzieję, że ten nie odmówi i uświetni spacer swą obecnością. Sanin nie odmówił uświetnienia jej — Herr Kaliber pożegnał się i wyszedł, wdzięcznie migocąc delikatną barwą swych groszkowych spodni i niemniej wdzięcznie skrzypiąc podeszwami nowiutkich trzewików.

9

Emil, który stał w dalszym ciągu twarzą do okna również wówczas, gdy Sanin poprosił, by goście usiedli — jak tylko przyszły jego krewniak opuścił pokój, zrobił na lewo w tył zwrot i z dziecięcym grymasem, rumieniąc się, zapytał Sanina, czy nie mógłby u niego jeszcze trochę zostać. — „Czuję się dzisiaj daleko lepiej — dodał — ale doktor nie pozwolił mi pracować."

— Niech pan zostanie! Nie przeszkadza mi pan zupełnie — zawołał natychmiast Sanin, który jak każdy Rosjanin, korzystał z pierwszej lepszej sposobności, żeby tylko nie być zmuszonym zabrać się do jakiejś roboty. .

Emil mu podziękował i w krótkim czasie oswoił się z nim i jego mieszkaniem zupełnie; oglądał jego rzeczy, o każdą niemal z nich wypytywał, gdzie kupiona i czy jest dobra. Pomógł mu się ogolić, przy czym zauważył, że Sanin źle robi nie zapuszczając wąsów; oznajmił mu wreszcie mnóstwo szczegółów, dotyczących matki, siostry, Pantaleone, nawet pudla Tartaglii, w ogóle całego ich „ycia. Znikła w nim wszelka nieśmiałość, poczuł nagle nadzwyczajny pociąg do Sanina i wcale nie dlatego, że ten mu wczoraj uratował życie, ale dlatego, że ten człowiek był taki sympatyczny! Nie omieszkał też powierzyć Saninowi różnych swoich tajemnic. Ze szczególnym żarem zapewniał, że matka koniecznie chce zrobić z niego kupca, gdy on w i e, wie z pewnością, że urodził się na artystę, muzyka, śpiewaka; że teatr, to jego istotne powołanie; że nawet Pantaleone go zachęca, ale że pan Klüber popiera matkę, na którą ma wielki wpływ; że sama myśl, by uczynić zeń handlarza, zrodziła się właściwie w głowie p. Klübera, według którego nic na świecie nie może się równać z tytułem kupca! Sprzedawać sukno i aksamit i oszukiwać publiczność, brać od niej Narren oder Russenpreise (frajerskie, czyli rosyjskie ceny) — oto jego ideał

— No cóż! Teraz trzeba iść do nas! — zawołał, gdy tylko Sanin ukończył swą toaletę i napisał list do Berlina.

— Jeszcze za wcześnie — stwierdził Sanin.

— Nic nie szkodzi — powiedział Emil przymilając się do niego. — Chodźmy. Wstąpimy na pocztę, a stamtąd do nas. Gemma będzie bardzo zadowolona! Pan zje z nami śniadanie... Pan może coś powie mamie o mnie, o mojej karierze...

— Więc chodźmy — rzekł Sanin i poszli.

Dawniej — a może to nie ustało i teraz — gdy począwszy od maja mnóstwo Rosjan zjawiało się we Frankfurcie — ceny we wszystkich magazynach ulegały zwyżce i nazywały się: „Russen — albo niestety! — Narr&npreise" (przyp. autora).

10

Gemma istotnie ucieszyła się, i Frau Lenore powitała go bardzo życzliwie: widać było, że wywarł wczoraj na obu dobre wrażenie. Emil pobiegł zadysponować śniadanie, szepnąwszy uprzednio Saninowi na ucho: „Niech pan nie zapomni!"

— Nie zapomnę — odpowiedział Sanin.

Frau Lenore czuła się niezbyt dobrze: miała migrenę i na pół leżąc w fotelu starała się nie poruszać. Gemma miała szeroką, żółtą bluzkę, przepasaną czarnym, skórzanym paskiem; wydawała się również zmęczona i z lekka pobladła; ciemne kręgi podcieniały jej oczy, lecz ich blask od tego się nie zmniejszał, a bladość nadawała coś tajemniczego i miłego klasycznie surowym rysom jej twarzy. Sanina uderzyło zwłaszcza tego dnia wytworne piękno jej rąk; gdy poprawiała i podtrzymywała nimi swe ciemne, lśniące włosy — wzrok jego nie mógł się oderwać od jej palców, giętkich, długich i oddzielonych jeden od drugiego jak u rafaelowskiej Fornariny.

Na dworze było bardzo gorąco; po śniadaniu Sanin chciał odejść, ale zwrócono mu uwagę, że o tej porze najlepiej nie ruszać się z miejsca — zgodził się z tym i został. W tylnym pokoju, w którym siedział ze swymi gospodyniami, panował chłód: okna wychodziły na niewielki ogródek zarośnięty akacjami. Mnóstwo pszczół, os i trzmieli zgodnie i chciwie brzęczało w ich gęstych gałęziach, osypanych złocistym kwieciem; przez przymknięte okiennice i opuszczone rolety do pokoju przenikał ten nieustanny dźwięk; mówił o spiekocie rozlanej w atmosferze na zewnątrz i tym milszy stawał się chłód zamkniętego i przytulnego mieszkania.

Sanin jak i wczoraj mówił dużo, ale nie o Rosji i nie o życiu rosyjskim. Chcąc dogodzić swemu młodemu przyjacielowi, którego zaraz po śniadaniu odesłano do p. Klübera, żeby się zaprawiał w buchalterii — skierował rozmowę na względne korzyści i braki sztuki i handlu. Nie dziwiło go, że Frau Lenorę stała po stronie handlu — oczekiwał tego; ale i Gemma podzielała jej poglądy.

— Jeśli jesteś artystą, a zwłaszcza śpiewakiem — twierdziła energicznie poruszając ręką z góry w dół — musisz być koniecznie pierwszy, drugie miejsce już się nie liczy; a kto wie, czy potrafisz zająć pierwsze? — Panteleone, który również brał udział w rozmowie (jako dawnemu słudze i starcowi wolno mu nawet było siedzieć w obecności gospodarzy, Włosi w ogóle niezbyt surowo przestrzegają etykiety) — Pantaleone, ma się rozumieć, całą duszą stał po stronie sztuki. Prawdę powiedziawszy argumenty jego były dość słabej najwięcej mówił o tym, że trzeba mieć przede wszystkim un certo esłro d'inspirazione — pewien poryw natchnienia! Frau Lenore zauważyła, że i on, oczywiście, miał to estro, a tymczasem... — Ja miałem wrogów — powiedział ponuro Pantaleone. — Tak, a skąd wiesz (jak wiadomo Włosi lubią się „tykać"), że Emil nie będzie miał wrogów, jeśli nawet i odnajdzie w sobie to esłro? — No, więc róbcie z niego handlarza — rzekł Pantaleone ze złością, a Giovann' Battista tak by nie postąpił, chociaż sam był cukiernikiem! — Mąż mój, Giovanni Battista, był człowiekiem rozsądnym — i jeśli w młodości dał się porwać... Lecz starzec nie chciał już niczego słyszeć i oddalił się powiedziawszy jeszcze raz z wyrzutem: — A! Giovann' Battista!..

Gemma krzyknęła, że gdyby Emil czuł się patriotą i chciał oddać swe siły wyzwoleniu Włoch — to, oczywiście, dla takiej wielkiej i świętej sprawy można poświęcić zabezpieczoną przyszłość — ale nie dla teatru! W tym miejscu Frau Lenore uległa wzruszeniu i zaczęła błagać córkę, aby nie bałamuciła przynajmniej brata — i zadowoliła się tym, że sama jest taką zażartą republikanką. To mówiąc Frau Lenore zaczęła jęczeć i skarżyć się na głowę, która „gotowa była pęknąć". (Frau Lenore ze względu na gościa mówiła z córką po francusku).

Gemma zaczęła natychmiast krzątać się przy niej, dmuchała jej lekko w czoło, zwilżywszy je uprzednio kolońską wodą, cichutko całowała policzki, podkładała pod głowę poduszki, zabraniała jej mówić — i znów ją całowała. Potem obróciła się do Sanina i zaczęła mu opowiadać na pół żartobliwym, na pół wzruszonym tonem, jaką to ona ma doskonałą matkę i jaka to była piękność! — Co mówię! Była! I teraz jest śliczna, niech pan spojrzy, proszę spojrzeć, jakie ma oczy!

Gemma wyjęła nagle z kieszeni białą chusteczkę, zasłoniła nią twarz matki i powoli spuszczając rąbek z góry w dół stopniowo odkrywała czoło, brwi i oczy Frau Lenore; poczekała i poprosiła, aby je otwarła. Ta usłuchała i Gemma krzyknęła z podziwu (oczy Frau Lenore istotnie były bardzo piękne), a przesunąwszy szybko chusteczkę po dolnej, mniej regularnej części twarzy matki, znowu obsypała ją pocałunkami. Frau Lenore śmiała się, odwracała lekko i z udanym wysiłkiem odsuwała córkę. Ta znowu udawała, że mocuje się z matką, i przymilała się, nie jak kotka, nie w sposób francuski, ale z tym włoskim wdziękiem, za którym zawsze wyczuwa się obecność siły.

Wreszcie Frau Lenore oświadczyła, że jest zmęczona... Wtedy Gemma natychmiast jej poradziła, żeby na chwilkę zasnęła — o tu, na fotelu, a my z panem Rosjaninem — avec le monsieur Russe — będziemy się zachowywali tak cichutko, tak cichutko... jak myszki... Comme des petites souris. Frau Lenore uśmiechnęła się na to, przymknęła oczy, powzdychała trochę i pogrążyła się w drzemce. Gemma zgrabnie osunęła się na ławeczkę obok niej i już się więcej nie poruszała, od czasu do czasu tylko podnosiła palec jednej ręki do ust — drugą podtrzymywała poduszkę pod głową matki — i spoglądając z ukosa na Sanina psykała cichutko, ilekroć ten pozwolił sobie uczynić najmniejszy ruch. Skończyło się na tym, że i on jakby zamarł i siedział nieruchomo jak zaczarowany i wszystkimi władzami swej duszy chłonął z zachwytem obraz tego na pół ciemnego pokoju, gdzie tu i tam jasnymi punktami płonęły świeże, wspaniałe róże, wstawione do zielonych, staroświeckich szklanek — i śpiącej kobiety ze skromnie złożonymi rękoma i dobrotliwą, zmęczoną twarzą w obramowaniu śnieżnej białości poduszki i tej młodej, czujnej i dobrotliwej, rozumnej, czystej i niewymownie pięknej istoty z takimi czarnymi, głębokimi, powleczonymi cieniem, a jednak świecącymi się oczyma...

Cóż to? Sen? Bajka? I co on tu robi?

11

U drzwi zewnętrznych zadźwięczał dzwonek. Młody wieśniak w futrzanej czapce i czerwonej kamizelce wszedł z ulicy do cukierni. Od samego rana nie zaglądał do niej nikt z kupujących... „Taki oto handel!" — z weschnieniem powiedziała Frau Lenore przy śniadaniu. Teraz drzemała w dalszym ciągu. Gemma bała się zabrać rękę spod poduszki i szepnęła do Sanina: — Niech pan idzie i załatwi za mnie!— Sanin na palcach wyszedł do cukierni. Wieśniak chciał ćwierć funta miętowych pastylek.

— Ile ma zapłacić? — szeptem spytał Gemmę przez drzwi. — Sześć grajcarów! — odpowiedziała mu również szeptem. Sanin odważył ćwierć funta, wyszukał papier, zwinął go w trąbkę, zawinął pastylki, wysypał trochę, zawinął znowu, znowu wysypał, oddał je wreszcie, otrzymał pieniądze... Wieśniak patrzał na niego zdziwiony, mnąc czapę na brzuchu, a Gemma w sąsiednim pokoju zatkała sobie usta i konała ze śmiechu. Kupujący nie zdążył się jeszcze oddalić, jak już zjawił się drugi, potem trzeci... „Widocznie mam szczęśliwą rękę!" — pomyślał Sanin. Drugi zażądał szklanki orszady, trzeci pół funta cukierków. Sanin obsługiwał ich stukając z przejęciem łyżeczkami, przesuwając spodki i niezręcznie sięgając palcami do pudełek i słoików. Przy obliczeniu okazało się, że orszadę sprzedał za tanio, a za cukierki wziął o dwa grajcary za dużo. Gemma nie przestawała śmiać się po cichutku, a i sam Sanin odczuwał niezwykłą wesołość, jakiś wyjątkowo pogodny nastrój ducha. Zdawało mu się, że stałby tak za ladą przez całe życie, sprzedawałby cukierki i orszadę, a tymczasem ta mała istota patrzyłaby na niego spoza drzwi tym przyjaźnie drwiącym wzrokiem i letnie słońce, przedzierając się przez gęste listowie rosnących pod oknami kasztanów, napełniałoby pokój zielonkawym złotem południowych promieni, a serce pieściłby słodki bezwład lenistwa, beztroski i młodości — najświeższej młodości!

Czwarty gość zażądał filiżanki kawy; trzeba się było uciec do pomocy Pantaleone. (Emil wciąż jeszcze nie wracał z magazynu p. Klübera). Sanin usiadł znowu przy Gemmie. Frau Lenore drzemała w dalszym ciągu ku wielkiemu zadowoleniu córki. — Podczas snu mamie zawsze migrena przechodzi — zauważyła. Sanin zaczął opowiadać — oczywiście ciągle; szeptem — o swym „handlu"; poważnie rozpytywał o cenę różnych „cukierniczych" towarów; Gemma tak samo poważnie wymieniała mu te ceny, a tymczasem oboje śmiali się w duchu, zgodnie jakby odczuwając, że grają pocieszną komedię. Nagle katarynka na ulicy rozpoczęła arię z „Freischütza": Durch die Felder, durch die Auen... rozległy się płaczliwe dźwięki drżąc i poświstując w nieruchomym powietrzu. Gemma drgnęła... „Obudzi mamę!" Sanin natychmiast wybiegł na ulicę, wsunął kataryniarzowi kilka grajcarów do ręki i zmusił go do zaprzestania i odejścia. Gdy wrócił, Gemma podziękowała mu lekkim kiwnięciem głowy i z zamyślonym uśmiechem zaczęła sama nucić cichutko piękną weberowską melodię, w której Maks wyraża wszystkie zagadki pierwszej miłości. Następnie zapytała Sanina, czy zna „Freischütza", czy lubi Webera, i dodała, że chociaż sama jest Włoszką, ale taką muzykę lubi najbardziej. Z Webera rozmowa zeszła na poezję i romantyzm, na Hoffmanna, którego wówczas jeszcze wszyscy czytali... A Frau Lenore wciąż drzemała i nawet pochrapywała z lekka, a promienie słońca wpadając przez wąskie szpary okiennic niewidocznie, lecz stale przesuwały się i wędrowały po podłodze, po meblach, po sukni Gemmy, po liściach i płatkach kwiatów.

12

Okazało się, że Gemma nie adorowała zbytnio Hoffmanna i nawet znajdowała, że jest... nudny! Fantastycznie mglisty, północny element jego nowel mało odpowiadał jej południowej, jasnej naturze. „To są wszystko baśnie, to wszystko dla dzieci!" — zapewniała nie bez lekceważenia. Brak u Hoffmanna poezji też niejasno wyczuwała. Ale miał on jedno opowiadanie, zapomniała zresztą tytułu, które się jej bardzo podobało. "Właściwie podobał się jej tylko początek tej opowieści; końca nie czytała albo zapomniała. Występował tam młodzieniec, który gdzieś — czy nie w cukierni — spotyka dziewczynę zadziwiającej piękności, Greczynkę; towarzyszy jej dziwny i tajemniczy, złośliwy starzec. Młodzieniec zakochał się w dziewczynie od pierwszego wejrzenia; ta patrzy na niego tak żałośnie, jakby go błagała, aby ją uwolnił... Młodzieniec odchodzi na chwilę, a po powrocie do cukierni nie zastaje już ani dziewczyny, ani starca; rzuca się na poszukiwanie, wciąż spotyka świeże ich ślady, ugania się za nimi — i w żaden sposób nigdzie i nigdy nie może ich dosięgnąć. Piękna dziewczyna znika mu na zawsze z oczu, a on nie może zapomnieć jej błagalnego spojrzenia i dręczy go myśl, że, być może, całe szczęście jego życia wyśliznęło mu się z rąk.

Rzecz wątpliwa, czy Hoffmann w ten sposób kończy swe opowiadanie; ale tak ułożyło się ono, tak pozostało w pamięci Gemmy.

— Zdaje mi się — rzekła — takie spotkania i takie rozłąki zdarzają się na świecie częściej, niż myślimy.

Sanin nic nie odpowiedział... A po chwili zaczął mówić... o p. Klüberze. Wspomniał o nim po raz pierwszy, nigdy o nim dotąd nie mówił.

Gemma nic nie odrzekła i zamyśliła się z kolei, gryząc z lekka paznokieć wskazującego palca i kierując wzrok w przestrzeń. Potem zaczęła chwalić narzeczonego, wspomniała o projektowanym przez niego na jutro spacerze i spojrzawszy szybko na Sanina, umilkła znowu.

Sanin nie wiedział, o czym mówić.

Nagłe wbiegł z hałasem Emil i obudził Frau Lenore... Sanin ucieszył się z jego przybycia.

Frau Lenore wstała z fotela. Zjawił się Pantaleone i oznajmił, że obiad gotów. Przyjaciel domu — eks-śpiewak i służący — pełnił również obowiązki kucharza.

13

Sanin został również po obiedzie. Nie puszczano go wciąż pod pretekstem straszliwego upału, a gdy żar ustał, zaproponowano przejście do ogrodu na kawę w cieniu akacyj. Sanin zgodził się. Było mu bardzo dobrze — w jednostajnym i płynnym przemijaniu życia kryją się wielkie uroki — i oddawał im się z rozkoszą, nie żądając nic szczególnego od dzisiejszego dnia, lecz nie myśląc również o jutrze, ani nie wspominając o wczoraj. Ileż była warta sama bliskość takiej dziewczyny jak Gemma? Wkrótce rozstanie się z nią i prawdopodobnie na zawsze; ale póki ta sama łódź, jak w pieśni Uhlanda, niesie ich po ujarzmionym prądzie życia — ciesz się i rozkoszuj podróżniku! — I szczęśliwemu podróżnikowi wszystko wydawało się przyjemne i miłe. Frau Lenore zaproponowała mu, żeby się zmierzył z nią i z Pantaleone w tresette, nauczyła go tej nieskomplikowanej włoskiej gry w karty — ograła go na kilka grajcarów — i Sanin był bardzo zadowolony; Pantaleone na prośbę Emila zmusił pudla Tartaglię do wykonania wszystkich sztuk — i Tartaglia skakał przez laskę, „mówił", to jest szczekał, kichał, zamykał drzwi nosem, przyciągał zdeptany pantofel swego pana i wreszcie w starym kaszkiecie na głowie udawał marszałka Bernadotte, wysłuchującego okrutnych wymówek cesarza Napoleona za zdradę. Napoleona udawał, ma się rozumieć, Pantaleone i udawał bardzo dobrze; złożył ręce na piersiach, nasunął na oczy trójkątny kapelusz i mówił ordynarnie i ostro po francusku, lecz o Boże! J a k a ż to była francuszczyzna! Tartaglia siedział przed swoim władcą, cały skulony, podwinąwszy ogon, ze wstydem mrugając oczami i mrużąc je pod daszkiem krzywo nasuniętego kaszkietu; od czasu do czasu, gdy Napoleon podnosił głos, Bernadotte stawał na tylnych łapach. Fuori, łraditore — krzyknął wreszcie Napoleon zapominając w nadmiarze rozdrażnienia, że powinien utrzymać do końca swój francuski charakter — i Bernadotte w mgnieniu oka rzucił się pod kanapę, ale natychmiast wyskoczył stamtąd, radośnie szczekając, jakby na znak, że przedstawienie skończone. Wszyscy widzowie się śmiali i najbardziej Sanin.

Gemma miała szczególnie miły, nieustanny, cichy śmiech z krótkim pociesznym popiskiwaniem... Sanina śmiech ten wprost rozczulał — wycałowałby ją za te piski!

Wreszcie nastała noc. Trzeba było być dobrze wychowanym! Pożegnawszy kilkakrotnie wszystkich, powiedziawszy wszystkim po kilka razy „do jutra" (z Emilem się nawet uściskał) Sanin udał się do domu, mając przed oczyma obraz młodej dziewczyny, to roześmianej, to zamyślonej, to cichej i nawet obojętnej — ale zawsze pociągającej! Wciąż widział jej oczy, dziwnie i rozkosznie przenikające wszystkie inne w nim obrazy i wyobrażenia — to szeroko otwarte, jasne i radosne jak dzień, to na pół przysłonięte rzęsami, głębokie i ciemne jak noc.

O p. Klüberze, o pobudkach, które skłoniły go do pozostania we Frankfurcie, słowem, o tym wszystkim, co go niepokoiło wczoraj — nie pomyślał ani razu.

14

Ale trzeba wreszcie powiedzieć kilka słów i o samym Saninie.

— Po pierwsze, był wcale, wcale przystojny. Smukły, zgrabny, słusznego wzrostu, miał przyjemne, nieco nalane rysy twarzy, dobrotliwe, niebieskawe oczka, złociste włosy, białość i rumianość cery — a przede wszystkim ten dobrodusznie wesoły, ufny, szczery, na pierwszy rzut oka może nieco głupi wyraz, po którym w dawnych czasach od razu można było poznać dzieci poważnych rodzin szlacheckich, „ojcowskich" synów, dobrych paniczów, urodzonych i wrosłych w nasze rozległe, półstepowe krainy; krok niezbyt pewny, głos przechodzący w szept, uśmiech dziecka, gdy tylko na nie spojrzysz... wreszcie świeżość, zdrowie i — łagodność, łagodność, łagodność — oto macie całego Sanina. A poza tym głupi nie był i wchłonął coś niecoś. Pozostał świeży mimo podróży za granicą: uczucie niepokoju, miotające przeważającą częścią ówczesnej młodzieży, było mu mało znane.

W literaturze naszej ostatnich czasów, po próżnych szukaniach „ludzi nowych", zaczęto przedstawiać młodzieńców, którzy za wszelką cenę postanowili być świeżymi... świeżymi jak ostrygi flensburskie przywożone do Petersburga... Sanin nie był do nich podobny. Skoro zeszło się już na porównania, przypominał raczej młodą, kędzierzawą jabłoń niedawno zaszczepioną w naszych czarnoziemnych sadach — albo jeszcze lepiej!— wychuchanego, gładkiego, grubonogiego, łagodnego trzylatka z dawnych „pańskich" stadnin, którego dopiero co zaczęto ujeżdżać... Ci, którzy zetknęli się z Saninem później, gdy życie go już dobrze złamało i młody, nagromadzony tłuszcz dawno spadł, widzieli w nim już zupełnie innego człowieka.

Nazajutrz Sanin jeszcze leżał w łóżku, gdy Emil już świątecznie ubrany, napomadowany i z laseczką w ręku wtargnął do jego pokoju i oznajmił, że Herr Klüber zaraz przybędzie z karetą, że pogoda zapowiada się wspaniała, że wszyscy już gotowi, ale że mama nie pojedzie, bo ją znowu rozbolała głowa. Zaczął naglić Sanina zapewniając, że nie wolno tracić ani chwili... I rzeczywiście, p. Klüber zastał Sanina jeszcze przy toalecie. Zastukał, wszedł, ukłonił się, wyraził gotowość czekania, ile tylko będzie trzeba — i usiadł opierając wytwornie kapelusz o kolano. Przystojny commis wyelegantował się i naperfumował niemożliwie; każdemu jego ruchowi towarzyszył wzmożony napływ subtelnego aromatu. Przybył w obszernej, otwartej karecie, w tak zwanym lando, zaprzężonym w dwa silne i rosłe, choć nieładne konie. Po kwadransie Sanin, Klüber i Emil uroczyście zajechali karetą pod cukiernię. Pani Roselli stanowczo odmówiła wzięcia udziału w spacerze; Gemma chciała zostać z matką, ale ta, jak to się mówi, przepędziła ją.

— Nikogo mi nie potrzeba — zapewniała — będę spała. Wysłałabym z wami i Pantaleone — ale nie będzie komu sprzedawać.

— Czy można wziąć Tartaglię? — spytał Emil.

— Naturalnie, można.

Tartaglia natychmiast z radosnym wysiłkiem wspiął się na kozioł i siadł oblizując się widać było, że to dla niego rzecz powszednia. Gemma włożyła duży, słomkowy kapelusz z cynamonowymi wstążkami; kapelusz ten zgięty był do przodu, zasłaniając prawie całą twarz od słońca. Linia cienia zatrzymywała się nad ustami; płonęły one dziewiczo i łagodnie jak płatki stulistnej róży i zęby błyskały ukradkiem — też niewinnie jak u dzieci. Gemma zajęła miejsce z tyłu obok* Sanina; Klüber i Emil siedzieli naprzeciw. Blada postać Frau Lenore ukazała się w oknie, Gemma machnęła jej chusteczką — i konie ruszyły.

15

Soden — małe miasteczko oddalone o pół godziny drogi od Frankfurtu. Leży w pięknej okolicy na odnogach Taunusu i znane jest w Rosji ze swych wód, jakoby pożytecznych dla chorych na piersi. Frankfurtczycy jeżdżą tam więcej dla rozrywki, gdyż w Sodenie jest piękny park i różne „wirtschafty", gdzie w cieniu wysokich lip i klonów można się napić piwa i kawy. Droga od Frankfurtu do Sodenu ciągnie się wzdłuż prawego brzegu Menu i cała wysadzona jest drzewami owocowymi. Gdy kareta toczyła się gładko po doskonałej szosie, Sanin obserwował ukradkiem, jak Gemma się zachowuje przy swoim narzeczonym; po raz pierwszy widział ich oboje razem. Ona zachowywała się spokojnie i prosto, ale była nieco bardziej opanowana i poważna niż zwykle; o n wyglądał na pobłażliwego zwierzchnika, który pozwolił i sobie samemu, i swym podwładnym na skromną i godziwą rozrywkę. Specjalnego nadskakiwania Gemmie, tego, co Francuzi nazywają empressement, Sanin w nim nie zauważył. Widać było, że pan Klüiber uważał tę sprawę za załatwioną i dlatego nie miał powodu zabiegać ani się niepokoić. Ale wyrozumiałości nie mógł się pozbyć ani na chwilę! Nawet podczas dłuższego spaceru przed obiadem po lesistych górach i dolinach za Sodenem, nawet rozkoszując się pięknem przyrody, odnosił się do niej, do tej przyrody, z taką samą wyrozumiałością, poprzez którą z rzadka przebijała zwykła surowość zwierzchnika. Tak na przykład o pewnym strumieniu zauważył, że ten, zamiast zrobić kilka malowniczych zakrętów, przepływa przez dolinę zbyt prosto nie pochwalał też zachowania się pewnego ptaka, zięby, który za mało urozmaicał swe trele. Gemma nie nudziła się i widocznie odczuwała nawet przyjemność; ale dawnej Gemmy — Sanin w niej nie poznawał; nie można powiedzieć, żeby przygasła — nigdy jej uroda nie była bardziej promienna, lecz dusza jej weszła w siebie, do wewnątrz. Otworzywszy parasolkę i nie rozpiąwszy rękawiczek spacerowała poważnie, bez pośpiechu, jak spacerują inteligentne panny, i mówiła niewiele. Emil tak samo czuł się skrępowany, a tym bardziej Sanin. Między innymi konfundowała go ta okoliczność, że rozmowę cały czas prowadzono po niemiecku. Jeden tylko Tartaglia nie upadał na duchu! Z zażartym szczekaniem uganiał za drozdami, które mu podpadły, przeskakiwał rowy, pnie, rzucał się z rozpędem do wody i chłeptał ją pośpiesznie, otrząsał się, piszczał — i z wywalonym aż na łopatkę czerwonym językiem znów pędził jak strzała. P. Klüber ze swej strony robił wszystko, co uważał za stosowne, aby zabawić towarzystwo: poprosił, aby usiedli w cieniu rozłożystego dębu i wyjąwszy z bocznej kieszeni małą książeczkę pod tytułem: „Knallerbsen— oder du sollst und wirst lachen" („Petardy — albo musisz i będziesz się śmiał") zabrał się do czytania anegdotek, którymi książeczka była wypełniona. Przeczytał ich dwanaście, niewiele jednak wywołał wesołości; tylko Sanin przez grzeczność szczerzył zęby, no i sam Klüber po każdej anegdocie wydobywał z siebie krótki, rzeczowy a jednak pełen wyrozumiałości śmiech. Na południe całe towarzystwo wróciło do Sodenu, do najlepszej tamecznej gospody.

Należało wydać dyspozycje w sprawie obiadu.

P. Klüber zaproponował, żeby obiad spożyto w zasłoniętej ze wszystkich stron altanie „im Gartensalon", ale Gemma zbuntowała się nagle i oświadczyła, że będzie jeść obiad tylko na powietrzu, w ogrodzie, przy jednym z małych stolików, stojących przed traktiernią; że znudziło jej się widzieć wciąż te same twarze i że chce popatrzeć na inne. Przy niektórych stolikach już siedziały grupy przybyłych gości.

Gdy p. Klüber, poddawszy się z wyrozumiałością „kaprysowi swojej narzeczonej", poszedł naradzać się ze starszym kelnerem, Gemma stała nieruchomo, spuściwszy oczy i ścisnąwszy zęby; czuła, że Sanin bez przerwy i jakby pytająco na nią patrzy, i to widocznie ją złościło. Wreszcie p. Klüber powrócił oświadczając, że obiad za pół godziny będzie gotów i zaproponował tymczasem pograć w kręgle dodając, że to bardzo pobudza apetyt — he, he, he! Grał w kręgle po mistrzowsku; rzucał kule, przybierał zadziwiająco zuchowate pozy; przepysznie grał mięśniami, przepysznie wymachiwał i potrząsał nogą. Był w swoim rodzaju atletą — i doskonale zbudowany! A ręce miał takie białe i ładne i wycierał je takim drogim, złocistopstrym fularem.

Nadeszła chwila obiadu i całe towarzystwo siadło do stolika.

16

Któż nie wie, co to jest niemiecki obiad? Wodnista zupa z kluchami jak szyszki i cynamonem, rozgotowana, sucha jak korek sztuka mięsa z białym przyrośniętym tłuszczem, obślizgłymi ziemniakami, napączniałą ćwikłą i papką chrzanu, zsiniały węgorz z kaparami i octem, pieczeń z konfiturami i nieuchronnie Mehlspeise, coś w rodzaju puddingu z kwaskowatym, czerwonym sosem — ale za to wino i piwo — lepszego nie trzeba! Takim właśnie obiadem poczęstował swych gości właściciel gospody w Sodenie. Zresztą przebieg samego obiadu był pomyślny. Nie dało się wprawdzie zauważyć specjalnego ożywienia; nie przejawiło się ono nawet wtedy, gdy p. Klüber wzniósł toast za to, „co kochamy"! (Was wir lieben!). Wszystko to było zbyt już poważne i przyzwoite. Po obiedzie podano kawę, rudawą lurę, po prostu kawę niemiecką. P. Klüber, jak przystało prawdziwemu kawalerowi, poprosił Gemmę, aby mu pozwoliła zapalić cygaro... Aż tu nagle zaszło coś nieprzewidzianego i już wręcz nieprzyjemnego, i nawet nieprzyzwoitego.

Przy jednym z sąsiednich stolików usadowiło się kilku oficerów z garnizonu w Meinz. Z ich spojrzeń i szeptów łatwo było się domyślić, że olśniła ich uroda Gemmy; jeden z nich, który zapewne już bywał we Frankfurcie, wciąż na nią spoglądał jak na dobrze mu znaną osobę; widać było, że wie, kto to taki. Nagle wstał i ze szklanką w ręce — panowie oficerowie dobrze sobie podpili i cały stół przed nimi był zastawiony butelkami — zbliżył się do stołu, przy którym siedziała Gemma. Był to młodziutki jasny blondyn o białych brwiach i rzęsach, i dość miłych, a nawet sympatycznych rysach twarzy; ale wypite wino zeszpeciło je;  policzki jego drgały, błyszczące, błędne oczy miały wyraz zuchwalstwa. Towarzysze z początku usiłowali go powstrzymać, ale potem zrezygnowali; co będzie, to będzie, zobaczymy, co z tego wyniknie,

Chwiejąc się nieco na nogach oficer stanął przed Gemmą i zmuszając się do krzykliwego głosu, w którym mimo jego woli dało się jednak wyczuć walkę z samym sobą, powiedział: — Piję za zdrowie najpiękniejszej kawiarki we Frankfurcie, na całym świecie (jednym haustem „golnął" szklankę) i jako nagrodę za to biorę ten kwiatek, który zerwały jej boskie paluszki! — To powiedziawszy wziął ze stołu różę, leżącą przed nakryciem Gemmy. Ta z początku zdumiała . się, przelękła i strasznie zbladła... Potem przerażenie ustąpiło miejsca oburzeniu, zaczerwieniła się nagle po same włosy i oczy jej utkwione wprost w zuchwalca pociemniały jednocześnie i błysnęły, napełniły się mrokiem, zapaliły się ogniem niepowstrzymanego gniewu. Oficera widocznie stropił ten wzrok; mruknął coś niezrozumiałego, ukłonił się — i odszedł do swoich. Spotkali go śmiechem i okrzykami.

P. Klüber wstał nagle z krzesła, wyprostował się cały, włożył kapelusz i z godnością, ale niezbyt głośno oświadczył: — To niesłychane! Niesłychana bezczelność. Unerhört! Unerhorte Frechheit! — i zaraz ostrym głosem wezwał do siebie kelnera żądając natychmiast rachunku... Nie dość na tym; kazał zaprząc konie do karety, dodał przy tym, że porządni ludzie nie mogą tu przyjeżdżać, gdyż narażeni są na obelgi Na te słowa Gemmna, która w dalszym ciągu siedziała nieruchomo na swoim miejscu — piersi jej szybko i wysoko falowały — zwróciła oczy na p. Klübera... i spojrzała na niego zupełnie takim samym uporczywym wzrokiem jak i na oficera. Emil drżał wprost z wściekłości,

— Proszę wstać, mein Fräulein — rzekł z taką samą wciąż powagą p. Klüber: — to nie jest miejsce odpowiednie dla pań. Przejdziemy tam, do gospody!

Gemma wstała w milczeniu: nadstawił jej zgiętą rękę, ona podała mu swoją i majestatycznym krokiem, który jak i cały jego wygląd, stawał się bardzo namaszczony i dumny, im bardziej oddalał się od miejsca, gdzie jedli obiad, skierował się ku gospodzie. Biedny Emil poszedł za nimi.

Ale podczas gdy p. Klüber płacił kelnerowi, któremu za karę nie dał ani grajcara napiwku, Sanin podszedł szybko do oficerskiego stolika i zwróciwszy się do zuchwalca, który obraził Gemmę (ten w tej chwili dawał po kolei swym towarzyszom różę do wąchania) — rzekł wyraźnie po francusku: — To, co szanowny pan zrobił przed chwilą, niegodne jest uczciwego człowieka, niegodne munduru, który pan nosi — przyszedłem mu oświadczyć, że jest pan źle wychowanym arogan-tem! — Młody oficer zerwał się, ale starszy zatrzymał go ruchem ręki, zmusił do zajęcia miejsca i zwracając się do Sanina spytał go również po francusku: — Cóż to, pan jest krewnym, bratem czy narzeczonym tej panienki?

— Jestem dla niej zupełnie obcym człowiekiem — zawołał Sanin — jestem Rosjaninem, ale nie mogę patrzeć obojętnie na takie zuchwalstwo; zresztą, oto mój bilet i adres, pan oficer może mnie znaleźć.

To powiedziawszy, Sanin rzucił na stół swój bilet wizytowy i w tej samej chwili chwycił zręcznie różę Gemmy, która spadła jednemu z siedzących przy stole oficerów na talerz. Młody oficer znów chciał się zerwać z krzesła, ale kolega go znowu zatrzymał, mówiąc: — Dönhof, spokojnie! — (Dönhof, sei słill!) Potem sam wstał i przykładając rękę do daszka powiedział do Sanina z pewnym odcieniem szacunku w głosie i ruchach, że jutro rano jeden z oficerów pułku będzie miał zaszczyt odwiedzić go w mieszkaniu. Sanin odpowiedział krótkim ukłonem — i wrócił pośpiesznie do swych przyjaciół.

P. Klüber udał, że nie zauważył zupełnie nieobecności Sanina ani jego rozmowy z oficerami; popędzał tylko stangreta, który zaprzęgał konie, i gniewał się bardzo na jego powolność. Gemma również nie powiedziała nic Saninowi, nie spojrzała nawet na niego; po zmarszczonych brwiach, po bladych i zaciśniętych ustach, po samej jej obojętności można było zrozumieć, że nie czuje się dobrze. Tylko Emil wyraźnie pragnął wszcząć rozmowę z Saninem, chciał go rozpytać. Widział, jak Sanin podszedł do oficerów, widział, jak podał im coś białego — kawałek papieru, notatkę, bilecik... Serce biednego chłopca biło, policzki płonęły, gotów był rzucić się Saninowi na szyję gotów był rozpłakać się lub natychmiast iść z nim razem i obić tych wszystkich wstrętnych oficerów! Powstrzymał się jednak i zadowolił tym, że śledził uważnie każdy ruch swego szlachetnego przyjaciela, Rosjanina.

Stangret zaprzągł wreszcie konie; całe towarzystwo wsiadło do karety. Emil wdrapał się za Tartaglią na kozioł, czuł się tam swobodniej, a i Klübetr, na którego nie mógł patrzeć obojętnie, nie sterczał przed nim.

Przez całą drogę Herr Klüber gadał... i gadał sam; nikt mu nie oponował i nikt nie potakiwał. Specjalnie podkreślał, że błędem było, iż nie usłuchano, gdy proponował zjedzenie obiadu w zasłoniętej altance. Nie byłoby żadnych nieprzyjemności. Następnie wypowiedział kilka ostrych i nawet liberalnych zdań, że rząd faworyzuje oficerów, że to jest nie do wybaczenia, nie pilnuje ich dyscypliny, nie dość szanuje element mieszczański w społeczeństwie (das bürgerliche Element in der Sozietät!) i że z czasem może to wywołać niezadowolenie, od którego już niedaleko do rewolucji, czego smutnym przykładem (w tym miejscu westchnął ze współczuciem, ale surowo) — smutnym przykładem jest Francja! Jednak natychmiast pośpieszył dodać, że osobiście uwielbia władzę i nigdy... nigdy rewolucjonistą nie będzie — nie może jednak nie wypowiedzieć swych... zastrzeżeń na widok takiej rozpusty! Potem dodał jeszcze kilka ogólników o moralności i braku tejże, o przyzwoitości i poczuciu godności.

Podczas tego całego „wykładu" Gemma, która już na przedobiednim spacerze niezbyt była zadowolona z p. Klübera — dlatego właśnie trzymała się w pewnej odległości od Sanina, jakby onieśmielona jego obecnością — Gemma wyraźnie zaczęła się swego narzeczonego wstydzić! Pod koniec podróży po prostu cierpiała i choć po dawnemu nie wszczynała rozmowy z Saninem, rzuciła mu nagle błagalne spojrzenie... On także czuł daleko więcej litości dla niej niż oburzenia względem p. Klübera; potajemnie nawet, półświadomie cieszył się z tego, co zaszło w ciągu dnia, choć nazajutrz rano mógł oczekiwać wyzwania.

Męcząca ta partie de plaisir skończyła się wreszcie. Wyprowadzając przed cukiernią Gemmę z karety Sanin bez słowa włożył jej do ręki odebraną przez niego różę. Zapłoniła się cała, ścisnęła mu rękę i natychmiast schowała różę. Nie chciał wejść do domu, choć wieczór dopiero się zaczynał. Nie zaprosiła go. Przy tym Pantaleone, który się ukazał na ganku, oświadczył, że Frau Lenore spoczywa. Emil nieśmiało pożegnał się z Saninem, jakby stronił od niego: zanadto go podziwiał. Klüber odwiózł Sanina do jego mieszkania i pożegnał go z przesadną uprzejmością. Przy całej pewności siebie, dobrze ułożony Niemiec czuł się nieswojo. I wszyscy czuli się nieswojo.

Zresztą nieprzyjemne to uczucie u Sanina wkrótce się rozwiało. Zastąpił je nastrój nieokreślony, ale przyjemny, nawet radosny. Chodził po pokoju, nie chciał myśleć o niczym, pogwizdywał i był z siebie bardzo zadowolony.

17

„Będę czekał na pana oficera do dziesiątej", myślał nazajutrz rano przy toalecie, „a potem niech on mnie szuka"! Ale Niemcy wstają wcześnie. Nie wybiła dziewiąta, a już posługacz anonsował Saninowi, że podporucznik (der Herr Seconde Lieutenant) von Richter chce się z nim widzieć. Sanin prędko narzucił marynarkę i kazał prosić. P. Richter okazał się wbrew oczekiwaniom Sanina bardzo młody — prawie chłopiec. Starał się nadać wyraz powagi swej pozbawionej zarostu twarzy, ale nie udawało mu się to zupełnie: nie umiał nawet ukryć swego zakłopotania i siadając na krześle omal nie upadł zaczepiwszy o szablę. Jąkając się i zacinając oświadczył Saninowi w kiepskiej francuszczyźnie, że przyjechał z polecenia swego przyjaciela, barona von Dönhofa, że ten polecił mu zażądać od p. von Sanina przeproszenia za użycie dnia poprzedniego obraźliwych wyrazów i że w razie odmowy ze strony p. von Sanina — baron von Dönhof żąda satysfakcji. Sanin odpowiedział, że przepraszać nie ma zamiaru, a satysfakcję dać jest gotów. Wtedy p. von Richter wciąż się jąkając zapytał, z kim, kiedy i gdzie będzie mógł omówić tę sprawę? Sanin odparł, że porucznik może przyjść do niego za dwie godziny i przez ten czas postara się znaleźć sekundanta. („Kogo, do licha, poproszę na sekundanta?" — pomyślał przy tym). P. von Richter wstał i zaczął się żegnać... ale na progu zatrzymał się, jakby poczuł wyrzut sumienia, odwrócił się do Sanina i powiedział, że jego przyjaciel, baron von Dönhof, nie ukrywa przed samym sobą... poniekąd własnej winy z powodu wczorajszego zajścia — i  dlatego zadowoliłby się lekkimi przeprosinami (des exghizes lechères). Sanin odrzekł na to, że nie ma zamiaru w ogóle przepraszać, gdyż nie poczuwa się do żadnej winy. — W takim razie — odparł p. von Richter i zarumienił się jeszcze bardziej — trzeba będzie wymienić przyjacielskie strzały (des goups de pistolet a 1'amaplel)

— Tego już nie rozumiem zupełnie — zauważył Sanin — mamy strzelać w powietrze czy co?

— O, nie to, nie tak — wybełkotał skonfundowany do reszty podporucznik — ale przypuszczałem, że skoro sprawa zachodzi między ludźmi przyzwoitymi... Porozmawiam z pańskim sekundantem — przerwał sam sobie i oddalił się.

Po odejściu podporucznika Sanin opadł na krzesło i wpatrzył się w podłogę. „Cóż to takiego? Jak to nagle życie zaczęło się kręcić? Wszystko minione jakby nagle się zatarło — i pozostało tylko tyle, że z kimś i za coś się biję w Frankfurcie." Przypomniał sobie pewną obłąkaną ciotkę, która, bywało, tańczyła i podśpiewywała:

Poruczniku! Ogóreczku! Zatańcz ze mną. Kochaneczku!

Roześmiał się i zaśpiewał jak ona: „Podporuczniku, zatańcz ze mną, kochaneczku!" — Ale czas przystąpić do rzeczy, nie tracąc czasu — zawołał głośno, zerwał się i zobaczył przed sobą Pantaleone z karteczką w ręce.

— Stukałem do pana kilka razy, lecz pan nie odpowiadał, myślałem, że pana nie ma w domu — powiedział starzec i podał mu list. — Od signoriny Gemmy.

Sanin wziął list, jak to się zwykło mówić, machinalnie, otworzył go i przeczytał. Gemma pisała, że niepokoi się bardzo z powodu wiadomej sprawy i że chciałaby się z nim widzieć natychmiast.

— Signorina jest niespokojna — zaczął Pantaleone, który widocznie znał treść listu — kazała mi zobaczyć, co pan robi, i przyprowadzić pana.

Sanin spojrzał na starego Włocha — i zamyślił się. Błysnęła mu przez głowę nagła myśl. W pierwszej chwili wydała mu się niemożliwie dziwna... „Jednak... dlaczegóżby nie?" — zapytał samego siebie.

— Panie Pantaleone! — powiedział głośno.

Starzec drgnął, wetknął podbródek w halsztuk i utkwił wzrok w Saninie.

— Pan wie — ciągnął Sanin — co zaszło wczoraj? Pantaleone pożuł wargami i wstrząsnął swym ogromnym czubem.

— Wiem. — (Emil, jak tylko wrócił, opowiedział mu wszystko).

— A, pan wie! W takim razie chodzi o to: przed chwilą był u mnie oficer. Ten arogant wyzywa mnie na pojedynek. Przyjąłem jego wyzwanie. Ale nie mam sekundanta. Czy pan by nie chciał być moim sekundantem?

Pantaleone drgnął i podniósł brwi tak wysoko, że skryły się pod zwisającymi włosami.

— Czy pan musi się bić koniecznie? — rzekł wreszcie po włosku; dotąd mówił po francusku.

— Koniecznie. Gdybym zrobił inaczej, zhańbiłbym się na całe życie.

— Hm... Gdybym się nie zgodził zostać pańskim sekundantem, będzie pan szukał innego?

— Będę... Naturalnie. Pantaleone spuścił oczy. — Ale niech pan pozwoli, signor de Zanini, że go zapytam: czy ten pojedynek nie rzuci złego cienia na reputację pewnej osoby?

— Nie przypuszczam; ale gdyby nawet tak było, innej drogi nie ma.

— Hm! — Pantaleone zniknął cały w swym halsztuku. — No, a ten ferroflucto Cluberio — cóż on sobie myśli? — zawołał nagle i odrzucił twarz do góry.

— On? Nic.

— Ke! (Che!) * — Pantaleone pogardliwie wzruszył ramionami. — W każdym bądź razie muszę panu podziękować, że nawet w obecnym moim poniżeniu potrafił pan uznać we mnie przyzwoitego człowieka — un galant' uomol — postępując w ten sposób przedstawia pan samego siebie jako prawdziwego galant' uomo. Ale muszę zastanowić się nad pańską propozycją.

— Nie ma czasu, drogi p. Ci... Cippa... — ...tola — podpowiedział starzec. — Poproszę o godzinę namysłu. Tutaj wmieszana jest córka moich dobroczyńców...

I dlatego muszę, mam obowiązek — zastanowić się!.. Za godzinę, za trzy kwadranse — zawiadomię pana.

— Dobrze: poczekam.

— A teraz... Co mam odpowiedzieć signorinie Gemmie?

Sanin wziął kartkę papieru, napisał na niej: „Droga przyjaciółko, proszę być spokojną, za trzy godziny przyjadę do pani — i wszystko się wyjaśni. Dziękuję serdecznie za troskliwość" — i oddał tę kartkę Pantaleone. Ten włożył ją starannie do bocznej kieszeni, powtórzył raz jeszcze: — Za godzinę! — i skierował się ku drzwiom, ale nagle odwrócił się i podbiegł do Sanina, chwycił go za rękę i przyciskając ją do swego żabotu, wzniósł oczy ku niebu i zawołał: — Szlachetny młodzieńcze! O, wielkie serce! (Nobil givanotto! Gran cuore!) — pozwól słabemu starcowi (a un vecchiotłol) uścisnąć twą mężną prawicę! — (la vostra valorosa destra!) Potem odskoczył nieco w tył, machnął obiema rękoma i oddalił się.

Sanin patrzył za nim... Wziął gazetę i zaczął czytać. Ale próżno oczy jego biegały po literach — nic nie rozumiał.

* Włoskie wyrażenie, nie dające się przetłumaczyć. Coś w rodzaju naszego: No! (Przyp. autora).

18

W godzinę potem kelner wszedł znów do Sanina i wręczył mu stary, zabrudzony bilet wizytowy, na którym widniały następujące wyrazy: „Pantaleone Cippatola z Varese, śpiewak nadworny (cantante di camera) jego książęcej wysokości księcia Modeny"; a za kelnerem ukazał się i sam Pantaleone. Przebrał się od góry do dołu. Miał na sobie zrudziały czarny frak i białą pikową kamizelkę, po której wił się wyszukanie łańcuszek z tombaku; ciężka,krwawnikowa pieczątka spuszczała się nisko na wąskie, czarne spodnie. W prawej ręce trzymał czarny kapelusz z zajęczego puchu, w lewej dwie grube zamszowe rękawiczki; halsztuk zawiązał jeszcze szerzej i wyżej niż zwykle — do nakrochmalonego żabotu przypiął szpilkę z kamyczkiem, zwanym „kocim oczkiem" (oeil du chat). Wskazujący palec prawej ręki zdobił pierścień wyobrażający dwie złączone dłonie, a między nimi płonące serce. Od całej postaci starca tchnął zapach stęchlizny, kamfory i piżma; zafrasowana uroczystość jego postaci uderzyłaby najbardziej obojętnego widza. Sanin wstał mu na spotkanie.

— Jestem pańskim sekundantem — rzekł Pantaleone po francusku i pochylił się całym korpusem naprzód, przy czym rozstawił końce trzewików, jak to czynią tancerze. Przyszedłem po instrukcje. Czy pan chce walczyć bez pardonu?

— Dlaczegóż bez pardonu, drogi panie Cippatola? Za nic na świecie nie cofnę wczorajszych słów, ale nie jestem krwiożerczy!.. Ale niech pan poczeka, za chwilę przyjdzie sekundant mego przeciwnika. Wyjdę do sąsiedniego pokoju, a pan się ż nim umówi. Proszę mi wierzyć, nigdy w życiu nie zapomnę pańskiej usługi i dziękuję panu z całego serca.

— Honor przede wszystkim — odparł Pantaleone i opuścił się na krzesło nie czekając, aż go Sanin poprosi, żeby usiadł. — Jeśli ten ferroflucło spiccebubio — zaczął mieszając francuskie z włoskim — jeśli ten handlarz Cluberio nie zrozumiał swego prostego obowiązku albo stchórzył, tym gorzej dla niegol.. Groszorób — i basta! Co się tyczy warunków pojedynku, jestem pańskim sekundantem i interesy pana są dla mnie święte!!.. Kiedy mieszkałem w Padwie, stacjonował tam pułk białych dragonów — i z wielu oficerami byłem w bliskich stosunkach... Cały ich kodeks znam bardzo dobrze. No i z pańskim principe Tarbuski rozmawiałem o tych sprawach często... Czy ten sekundant przyjdzie prędko?

— Oczekuję go lada chwila — a otóż i on — dodał Sanin spojrzawszy na ulicę.

Pantaleone wstał, spojrzał na zegarek, poprawił swój kok i wsunął pośpiesznie do trzewika zwisającą spod spodni tasiemkę.. Młody podporucznik wszedł, jak za pierwszą wizytą, czerwony i zakłopotany.

Sanin przedstawił sekundantów. Mr Richter, souslieufenant! Mr Zippatola — artiste! Na widok starca podporucznik zdziwił się nieco... O! Cóż by powiedział, gdyby mu w tej chwili ktoś szepnął, że przedstawiony mu „artysta" zajmuje się również sztuką kucharską! Ale Pantaleone miał taki wyraz twarzy, jakby udział w przygotowaniu pojedynków był jego chlebem powszednim; prawdopodobnie pomagały w tym wypadku wspomnienia z kariery teatralnej — i grał rolę sekundanta, właśnie jako rolę. On i podporucznik milczeli przez chwilę.

— Cóż? Do rzeczy! — pierwszy przemówił Pantaleone, bawiąc się krwawnikową pieczątką.

— Do rzeczy — odpowiedział podporucznik: — Ale... obecność jednego z przeciwników...

— Ja was, panowie, zostawię samych — zawołał Sanin, ukłonił się, wyszedł do sypialni i zamknął za sobą drzwi. Rzucił się na łóżko — i zaczął myśleć o Gemmie... ale rozmowa sekundantów dochodziła do niego przez zamknięte drzwi. Mówiono po francusku, obaj na swój sposób niemiłosiernie kaleczyli język. Pantaleone wspomniał znowu o dragonach w Padwie, o principe Tarbuski — podporucznik o exghizes lèchères i o goups a l'amiaple. Ale starzec nie chciał nawet słyszeć o jakichś exghizes! Ku przerażeniu Sanina zaczął nagle mówić swemu współrozmówcy o pewnej młodej, niewinnej dziewczynie, której jeden paluszek wart jest więcej niż wszyscy oficerowie na świecie... (Oune zeune damigella innoucenta, qu'a ella sola dans soun peti doa vale piu, que toutt le zouffissiè del mondo!) — Iz żarem powtórzył kilka razy: — To wstyd, to wstyd! — (E ouna onta, ouna onta!). Porucznik z początku nie oponował, ale później słychać było, że głos młodzieńca drży z gniewu, gdy zauważył, że przyszedł tu nie po to, by wysłuchiwać nauk moralnych...

— W pańskim wieku wysłuchiwanie rzeczy słusznych jest zawsze pożyteczne! — krzyknął Pantaleone.

Dyskusja między pp. sekundantami kilkakrotnie stawała się burzliwa; ciągnęła się przeszło godzinę i wreszcie zakończyły ją warunki następujące: Baron von Dönhof i p. de Sanin będą się pojedynkować z odległości dwudziestu kroków jutro o godzinie dziesiątej rano w niewielkim lasku obok Hanau; każdy ma prawo wystrzelić dwa razy na znak dany przez sekundanta. Pistolety bez spustu i nie nacinane. — P. von Richter odszedł, a Pantaleone otworzył uroczyście drzwi do sypialni i oznajmiwszy rezultaty narady krzyknął znowu: — Bravo Russo! Bravo giovanotto! Będziesz zwycięzcą!

Po kilku minutach obaj poszli do cukierni Rosellich. Sanin zażądał uprzednio od Pantaleone słowa honoru, że utrzyma sprawę pojedynku w największej tajemnicy. W odpowiedzi starzec podniósł tylko palec do góry, przymrużył oczy i szepnął dwukrotnie: Segredezza! (tajemnica). Widać było, że odmłodniał i ruchy miał swobodniejsze. Wszystkie te niezwykłe, choć i nieprzyjemne zdarzenia przeniosły go w epokę, gdy on sam wyzywał na pojedynek i przyjmował wyzwania — co prawda na scenie. Wiadomo, że barytony mają zwykle role wojownicze.

19

Emil wybiegł na spotkanie Sanina — czekał na niego przeszło godzinę i szepnął mu prędko do ucha, że matka nic nie wie o wczorajszej przykrości, że nie należy jej nawet o niej wspominać i że jego znowu wysyłają do sklepu!! Ale on tam nie pójdzie, tylko się gdzieś schowa! Oznajmiwszy to wszystko w ciągu kilku sekund, przypadł nagle do ramienia Sanina, pocałował go porywczo i zbiegł na dół, na ulicę. W cukierni spotkała Sanina Gemma; chciała coś powiedzieć i — nie mogła. Usta jej lekko drżały, a oczy mrużyły się i biegały. Pośpieszył uspokoić ją zapewniając, że wszystko skończyło się na... głupstwie.

— Nikt u pana dziś nie był? — spytała.

— Była jedna osoba... rozmówiliśmy się i... i doszliśmy do zadowalającego rezultatu.

Gemma wróciła za ladę.

„Nie uwierzyła mi" — pomyślał... Udał się jednak do następnego pokoju i zastał tam Frau Lenore.

Migrena już przeszła, ale Frau Lenore była nastrojona melancholijnie. Uśmiechnęła się do niego przyjaźnie, ale jednocześnie uprzedziła, że dzisiaj będzie się z nią nudził, bo nie potrafi go zająć. Przysiadł się do niej i zauważył, że powieki poczerwieniały i spuchły.

— Co pani jest, Frau Lenore? Czyżby pani płakała?

— Css... — szepnęła i wskazała głową pokój, w którym znajdowała się córka. — Niech pan tego nie mówi głośno.

— A dlaczego pani płakała?

— Ach, monsieur Sanin, sama nie wiem! — Czy pani ma jakieś zmartwienie?

— O nie! Ogarnęła mnie nagła nuda. Przypomniałam sobie Gioviann' Battista... swoją młodość... Potem, że to tak szybko minęło. Starzeję się, przyjacielu, i nie mogę się z tym pogodzić. Zdawałoby się, że jestem taka sama jak dawniej... ale, oto już starość! — W oczach Frau Lenore pokazały się łezki. — Pan, widzę, patrzy na mnie i dziwi się... Ale pan też się kiedyś zestarzeje, przyjacielu, i zobaczy pan, ile w tym goryczy!

Sanin zaczął ją pocieszać, wspominać o jej dzieciach, w których zmartwychwstała jej własna młodość, próbował nawet żartować zapewniając, że Frau przymawia się o komplementy... ale ta bez żartów poprosiła, żeby „przestał", i dopiero teraz po raz pierwszy mógł się przekonać, że takiego rozżalenia, rozżalenia z powodu odczuwanej starości, niczym pocieszyć ani usunąć nie można; trzeba poczekać, aż przejdzie samo. Zaproponował jej, by zagrała w nim w tresette — i nic lepszego nie mógł wymyślić. Zgodziła się natychmiast i jakby poweselała.

Sanin grał z nią do obiadu i po obiedzie. Pantaleone również wziął udział w grze. Nigdy jeszcze czub jego nie spadał tak nisko na czoło, nigdy podbródek nie tonął tak głęboko w halsztukul Każdy ruch jego tchnął taką skupioną godnością, że patrząc nań myślało się mimo woli: Cóż to za tajemnicę kryje ten człowiek tak niezłomnie?

— Ale — segredezza! segredezzal

Przez cały ten dzień starał się w różny sposób okazywać Saninowi najgłębszy szacunek; przy stole, pominąwszy panie, uroczyście i stanowczo jemu pierwszemu podawał potrawy; podczas gry ustępował mu w kupowaniu kart, nie śmiał go licytować; stwierdzał ni stąd, ni zowąd, że Rosjanie — to naród najbardziej wspaniałomyślny, odważny i stanowczy na świecie!

„Ach, ty stary komediancie!" — myślał sobie Sanin.

I nie tyle dziwił go nieoczekiwany nastrój pani Roselli, ile zachowanie jej córki w stosunku do niego. Nie to, żeby go unikała... przeciwnie, wciąż siadała w niewielkiej odległości od niego, przysłuchiwała się jego słowom, patrzyła na niego, ale stanowczo nie chciała wszczynać z nim rozmowy i gdy tylko ją rozpoczynał, wstawała po cichutku i po cichutku wychodziła na chwilę. Potem wracała znowu i znowu siadała gdzieś w kąciku — i siedziała nieruchomo, jakby rozmyślała i ulegała zdumieniu... zdumieniu przede wszystkim. Nawet Frau Lenore zauważyła wreszcie niezwykłość w jej zachowaniu i zapytała dwukrotnie, co się z nią dzieje?

— Nic takiego — odparła Gemma — ty wiesz, miewam takie nastroje.

— To prawda — zgodziła się matka.

Tak upłynął cały ten długi dzień — ani ożywiony, ani apatyczny, ani wesoły, ani nudny. Gdyby Gemma zachowywała się inaczej, Sanin, któż wie — nie oparłby się może pokusie popisania się przed nią albo po prostu oddałby się uczuciu smutku w obliczu możliwej, być może, wiecznej rozłąki... Ale ponieważ nie udało mu się porozmawiać z Gemmą ani razu, musiał zadowolić się tym, że przed wieczorną kawą dobierał w ciągu kwadransa na fortepianie minorowe akordy.

Emil wrócił późno i dla uniknięcia rozpytywać o p. Klübera prędko zrejterował. Przyszła kolej na Sanina.

Zaczął się żegnać z Gemmą. Przypomniał sobie, nie wiadomo dlaczego, pożegnanie Lenskiego z Olgą, w „Onieginie". Uścisnął mocno jej rękę i spróbował zajrzeć w twarz — ale odwróciła się lekko i uwolniła palce.

20

Gdy wyszedł na ganek, niebo już było zupełnie rozgwieżdżone. Ileż się wysypało tych gwiazd — dużych, małych, żółtych, czerwonych, niebieskich, białych! Wszystkie płonęły, roiły się wprost igrając promieniami. Księżyca nie było, lecz i bez niego każdy przedmiot widać było wyraźnie w półjasnym, pozbawionym cienia mroku. Sanin przeszedł ulicę do końca... nie chciało mu się iść od razu do domu; czuł potrzebę przebywania na świeżym powietrzu. Wrócił i nie zdążył jeszcze zrównać się z domem, w którym mieściła się cukiernia Rosellich, gdy jedno z okien, wychodzących na ulicę, stuknęło nagle i otworzyło się — na tle czarnego czworokąta (w pokoju nie było światła) ukazała się postać kobieca — i usłyszał, że go wołają:

— Monsieur Dimitri!

Natychmiast rzucił się do okna... Gemma! Oparła się o ramę i wychyliła z okna.

— Monsieur Dimitri! — zaczęła ostrożnym głosem — dzisiaj przez cały dzień chciałam dać panu jedną rzecz... i nie mogłam się zdecydować; ale teraz, zobaczywszy pana nieoczekiwanie znowu, pomyślałam sobie, że widocznie tak jest sądzone...

Gemma mimo woli zatrzymała się na tym słowie. Nie mogła mówić dalej: stało się w tej chwili coś niezwykłego.

Nagle, wśród głębokiej ciszy, przy bezchmurnym niebie, zerwał się taki wiatr, że zdawało się, zadygotała pod stopami sama ziemia, zadrżało i popłynęło subtelne światło gwiazd, zakłębiło się powietrze. Nie chłodny, ale ciepły, prawie upalny wicher uderzył o drzewa, o dach domu, o jego ściany, o ulicę; zerwał nagle z głowy Sanina kapelusz, zwichrzył i rozrzucił czarne włosy Gemmy, Głowa Sanina znajdowała się na poziomie ramy okiennej, mimo woli przylgnął do niej — i Gemma chwyciła się oburącz jego ramienia i przywarła piersiami do jego głowy. Szum, huk i hałas trwał przez minutę. Jak stado ogromnych ptaków przemknął rozszalały wicher. Zapanowała znowu głęboka cisza.

Sanin podniósł się i zobaczył nad sobą, tak cudowną, wylęknioną, przejętą twarz, takie ogromne, straszne, wspaniałe oczy, taką piękność, że serce w nim zamarło, przylgnął ustami do cienkiej przędzy włosów, które mu spadły na pierś — i mógł tylko wymówić: O Gemmo!

— Co to było takiego? Błyskawica? — spytała wodząc szeroko otwartymi oczami i nie zdejmując swych obnażonych rąk z jego ramienia.

— Gemmo! — powtórzył Sanin.

Westchnęła, obejrzała się za siebie w stronę pokoju, wyciągnęła szybkim ruchem zza gorsetu zwiędłą różę i rzuciła ją Saninowi.

— Chciałam panu dać ten kwiat... Poznał różę, którą zdobył wczoraj...

Ale okienko już się zatrzasnęło i za ciemną szybą nic nie było widać i nic się nie uwydatniało bielą.

Sanin wrócił do domu bez kapelusza... Nawet nie zauważył, że go zgubił.

21

Usnął nad ranem. I nic dziwnego. Pod uderzeniem tego letniego, nagłego wichru prawie tak samo nagle uczuł — nie, że Gemma jest piękna, nie, że mu się podoba — o tym wiedział i przedtem... ale że ją chyba pokochał. Jak nagły wicher spadła na niego ta miłość. A tu ten głupi pojedynek! Zaczęły go męczyć smutne przeczucia. No, przypuśćmy, że nie zostanie zabity... Cóż może wyniknąć z tej miłości do dziewczyny, narzeczonej innego? Przypuśćmy nawet, że ten „inny" nie jest dla niego niebezpieczny, że Gemma pokocha go sama albo już pokochała... Cóż z tego? Jak to? Taka piękność...

Chodził po pokoju, siadał przy stole, brał arkusz papieru, pisał na nim kilka wierszy i zaraz je przekreślał... Wspomniał zadziwiającą postać Gemmy w ciemnym oknie, w promieniach gwiazd, całą rozwianą przez ciepły wicher; wspomniał jej marmurowe ręce, godne rąk olimpijskich bogiń, czuł ich żywy ciężar na swych ramionach... Potem brał do ręki rzuconą różę, zdawało mu się, że jej półzwiędłe płatki tchnęły innym subtelnym zapachem niż zwykłe róże...

— A jeśli zostanie zabity lub pokaleczony?

Nie kładł się do łóżka — i zasnął w ubraniu na kanapie. Ktoś poklepał go po ramieniu... Otworzył oczy i — ujrzał Pantaleone.

— Śpi jak Aleksander Macedoński w przeddzień bitwy pod Babilonem! — zawołał starzec.

— A która godzina? — spytał Sanin.

— Trzy na siódmą do Hanau dwie godziny drogi, a musimy być pierwsi na miejscu. Rosjanie zawsze uprzedzają nieprzyjaciół. Wziąłem najlepszą we Frankfurcie karetę!

Sanin zaczął się myć. — A gdzie pistolety?

— Pistolety przywiezie ten ferroflucto Tedesco. Doktora też przywiezie.

Pantaleone widocznie nadrabiał miną jak i wczoraj; gdy jednak wsiadł z Saninem do karety, gdy stangret trzasnął biczem i konie żwawo ruszyły z miejsca, w byłym śpiewaku i przyjacielu dragonów padewskich zaszła nagła zmiana. Był strapiony, nawet stchórzył. Jakby się w nim coś nagle obsunęło, jak źle zbudowany murek.

— Ale co my właściwie robimy, Boże, Santissima Madonna! — nagle zawołał nieoczekiwanie piskliwym głosem i chwycił się za włosy. — Co ja robię, stary dureń, wariat, frenetico?

Sanin zdziwił się, roześmiał, objął lekko Pantaleone i przypomniał mu francuskie przysłowie. Le vin est lirè — il faut le boire — (nawarzyłeś piwa, to wypij).

— Tak, tak — odpowiedział starzec: wypijemy z panem ten kielich, a jednak jestem szalony! Szalony! Było tak cicho, spokojnie... i nagle: tra-ta-ta, tra-ta-ta-ta!

— Niby „tutti" w orkiestrze — zauważył Sanin, siląc się na uśmiech. — Ale nie pan winien.

— Wiem, że nie ja! Jeszcze by też! Ale jednak... Taki szaleńczy postępek. Diavolo! Diavolo! — powtórzył Pantaleone trzęsąc czubem i wzdychając.

A kareta wciąż toczyła się i toczyła dalej.

Ranek był śliczny. Ulice Frankfurtu, na których ruch dopiero się zaczynał, zdawały się takie czyste i przytulnej okna domów migotały w świetle jak folia, i gdy tylko kareta wyjechała za rogatkę — z góry, z błękitnego, ale jeszcze nie lśniącego nieba posypały się rozdzwonione głosy skowronków. Nagle na zakręcie szosy zza wysokiej topoli ukazała się znajoma postać, zrobiła kilka kroków i zatrzymała się. Sanin spojrzał... Mój Boże! Emil!

— A czyż on wie cokolwiek? — zwrócił się do Pantaleone.

— Mówiłem przecież panu, że jestem szalony — omal nie krzyknął w rozpaczy biedny Włoch. — Ten nieszczęsny chłopak całą noc mi nie dał spokoju — i wreszcie dzisiaj rano powiedziałem mu wszystko.

„Oto cii segredezza!" — pomyślał Sanin.

Kareta zrównała się z Emilem; Sanin kazał stangretowi zatrzymać i zawołał „nieszczęsnego chłopaka". Emil blady, tak blady, jak w dniu swego ataku, zbliżył się niepewnym krokiem. Ledwo trzymał się na nogach.

— Co pan tu robi? — spytał go surowo Sanin: — Dlaczego pan nie w domu?

— Niech mi pan pozwoli... niech mi pan pozwoli jechać z sobą — wybełkotał drżącym głosem Emil i złożył ręce. Zęby mu dzwoniły jak w febrze. — Ja panu nie będę przeszkadzał — tylko niech pan mnie weźmie!

— Jeśli pan czuje choć odrobinę przywiązania i szacunku do mnie — rzekł Sanin — wróci pan w tej chwili do domu lub do sklepu p. Klübera, nikomu nie powie ani słowa i będzie czekał na mój powrót!

— Na pana powrót! — jęknął Emil. Głos jego zadźwięczał i załamał się... — a jeśli pana...

— Emilu! — przerwał Sanin i wskazał oczami na stangreta. — Niech pan oprzytomnieje. Emilu, proszę iść do domu! Posłuchaj mnie, drogi! Pan zapewnia, że mnie kocha! No, więc proszę bardzo!

Wyciągnął do niego rękę. Emil zachwiał się, chlipnął, przycisnął ją do swych ust i zeskoczywszy z drogi, pobiegł przez pole z powrotem do Frankfurtu.

— Też szlachetne serce — mruknął Pantaleone, ale Sanin spojrzał na niego ponuro... Starzec wparł się w kąt karety. Czuł się winny, a nadto z każdą chwilą ogarniało go coraz większe zdumienie. Czyż to naprawdę on został sekundantem i on zdobył konie, wydał wszelkie rozporządzenia i porzucił o szóstej rano swój cichy azyl? Przy tym nogi go rozbolały i zdrętwiały.

Sanin uznał, że trzeba mu dodać otuchy — i trafił w sedno, znalazł potrzebne słowo.

— Gdzież pański poprzedni nastrój, szanowny signor Cippatola? Gdzie il antico valor? Signor Cippatola wyprostował się i nachmurzył.

— i antico valor? — oznajmił basem. Non ê ancora spento (nie całkiem jeszcze stracony) il antico valor!!

Poprawił się, zaczął mówić o swej karierze, o operze, wielkim tenorze Garcii — i przyjechał do Hanau — jak zuch. Pomyśleć tylko: nie ma na świecie nic mocniejszego... i słabszego — od słowa!

22

Lasek, w którym miała się rozegrać walka, leżał w odległości czterech mil od Hanau. Jak przepowiedział Pantaleone, przyjechali pierwsi; kazali zatrzymać karetę na skraju lasu i zagłębili się w cieniu dość gęstych drzew. Musieli czekać prawie godzinę.

Oczekiwanie nie wydało się Saninowi zbyt uciążliwe, spacerował po ścieżce tam i z powrotem, wsłuchując się w śpiew ptaków, obserwując przelatujące ważki i jak większość Rosjian w podobnym wypadku starał się nie myśleć. Raz tylko wpadł w zadumę; napotkał młodą lipę złamaną zapewne przez wczorajszy szkwał. Drzewko po prostu umierało... Wszystkie liście na nim umierały. „Cóż to, wróżba?" — przemknęło mu przez głowę, ale natychmiast zaczął gwizdać, przeskoczył przez tę samą lipę i jął znowu chodzić po ścieżce. Co się zaś tyczy Pantaleone — ten mruczał, wymyślał na Niemców, stękał, pocierał to plecy, to kolana. Ziewał nawet ze wzruszenia, co nadawało nader pocieszny wyraz jego małej skurczonej twarzyczce. Patrząc na niego, Sanin omal nie wybuchnął śmiechem.

Wreszcie rozległ się turkot kół po miękkiej drodze. — To oni! — powiedział Pantaleone nadsłuchując i wyprostował się nie bez chwilowego nerwowego dreszczu, który jednak pośpieszył zamaskować okrzykiem: brr! i uwagą, że dzisiejszy ranek jest dość chłodny. Trawa i liście nurzały się jeszcze w obfitej rosie, ale skwar przenikał już do samego lasu.

Wkrótce obaj oficerowie ukazali się pod jego sklepieniem; towarzyszył im niewielki, korpulentny człowiek o twarzy flegmatycznej i prawie zaspanej — doktor wojskowy. Niósł w jednej ręce gliniany dzbanek z wodą — na wszelki wypadek; torba z instrumentami chirurgicznymi i bandażami zwieszała mu się na lewym ramieniu. Widać było, że przywykł do podobnych wypraw, stanowiły one jedno ze źródeł jego dochodów; każdy pojedynek przynosił mu osiem dukatów — po cztery od każdej walczącej strony. P. von Richter niósł pudełko z pistoletami, p. von Dönhof kręcił w ręce, zapewne dla „szyku", niewielką szpicrutę.

— Pantaleone! — szepnął Sanin do starca — gdybym... gdybym — wszystko może się zdarzyć — został zabity — wyjmie pan z mojej bocznej kieszeni papierek, w którym jest zawinięty kwiatek — i odniesie pan ten papierek signorinie Gemmie. Czy pan słyszy? Obiecuje pan?

Starzec spojrzał na niego smętnie i skinął potakująco głową... Bóg raczy jednak wiedzieć, czy zrozumiał, o co go prosił Sanin.

Przeciwnicy i sekundanci wymienili, jak każe zwyczaj, ukłony; tylko doktor nawet brwią nie ruszył i ziewając usiadł na trawie, że to niby „nic mnie te rycerskie uprzejmości nie obchodzą". P. von Richter zaproponował p. „Tschibadola" dokonanie wyboru miejsca; p. „Tschibadola" odrzekł, z trudnością obracając językiem — (znowu zwalił się na niego smutek) — że „niech szanowny pan działa, ja będę obserwował"...

I p. Richter zaczął działać. Znalazł niedaleko w lesie doskonałą, całą w kwiatach polanę, odliczył kroki, oznaczył dwa końcowe punkty ostruganymi naprędce kołeczkami, wydostał z pudełka pistolety i przykucnąwszy przybił kule; pracował i krzątał się ze wszystkich' sił, wycierając wciąż spoconą twarz białą chusteczką. Towarzyszący mu Pantaleone wyglądał raczej na człowieka zziębniętego. Podczas tych wszystkich przygotowań obaj przeciwnicy stali opodal, wyglądając jak dwaj ukarani uczniacy, dąsający się na swych guwernerów.

Nadeszła decydująca chwila...

Każdy wziął pistolet swój...

Ale w tym miejscu p. von Richter zwrócił Pantaleone uwagę, że ten, jako starszy sekundant, powinien zgodnie z zasadami pojedynku, zanim wypowie „raz! dwa! trzy!" zwrócić się po raz ostatni do przeciwników z radą i propozycją zgody; że chociaż taka propozycja nie pociąga za sobą żadnych skutków i w ogóle jest pustą formalnością, jednak przez wypełnienie tej formalności p. Cippatola zrzuca z siebie pewną część odpowiedzialności; że co prawda allokucja tego rodzaju należy do zwykłych obowiązków tzw. „świadka bezstronnego" (unpartheischer Zeuge), ale ponieważ takiego wśród nas nie ma, więc on, p. von Richter, ustępuje chętnie tego przywileju swemu szanownemu koledze. Pantaleone, który zdążył się ukryć za krzakiem tak, żeby nie widzieć zupełnie zuchwałego oficera, z początku nic nie zrozumiał z całej tyrady p. von Richtera, tym bardziej że ten ją wygłosił przez nos — ale nagle ocknął się, wystąpił zręcznie naprzód i bijąc się konwulsyjnie w piersi wrzasnął ochryple w swym mieszanym narzeczu:

— A la la la... Che bestialità. Deux zeun' ommes comme ça qué si battono — perche? Che diavolo? Andate a casa!

— Nie przystaję na zgodę — rzekł pośpiesznie Sanin.

— I ja również nie — powtórzył za nim jego przeciwnik.

— Więc niech pan krzyczy: raz, dwa, trzy! — zwrócił się von Richter do stojącego bezradnie Pantaleone.

Ten od razu dał znowu nurka w krzaki i dopiero stamtąd, zgarbiwszy się, ze zmrużonymi oczami i odwróconą głową zawołał na całe gardło: lina... due...e trel

Pierwszy strzelił Sanin — i nie trafił. Kula jego trzasnęła w drzewo. Baron Dönhof strzelił zaraz po nim — umyślnie w bok, w powietrze.

Nastąpiło naprężone milczenie... nikt nie ruszał się z miejsca. Pantaleone słabo westchnął.

— Życzy pan sobie dalej? — rzekł Dönhof.

— Dlaczego pan wystrzelił w powietrze? — spytał Sanin.

— To nie pańska rzecz.

— Czy pan powtórnie też będzie strzelał w powietrze?

— spytał znowu Sanin.

— Może. Nie wiem.

— Przepraszam, panowie, przepraszam... — zaczął von Richter — pojedynkujący się nie mają prawa rozmawiać ze sobą. To całkiem nie w porządku.

— Rezygnuję ze swego strzału — rzekł Sanin i rzucił pistolet na ziemię.

— Ja również nie mam zamiaru pojedynkować się dalej — zawołał Dönhof i również rzucił swój pistolet. — A przy tym, gotów jestem przyznać, że nie miałem przedwczoraj racji.

Przestąpił z nogi na nogę i niezdecydowanie wyciągnął rękę. Sanin zbliżył się szybko do niego i uścisnął ją. Obaj młodzieńcy popatrzyli na siebie z uśmiechem — i zarumienili się.

— Bravi! Bravi! — zaczął nagle jak wariat drzeć się Pantaleone i klaszcząc w dłonie wyskoczył z krzaków; a doktor, który siedział z boku na pniu, wstał, wylał wodę z dzbanka i kołysząc się leniwie, odszedł na skraj lasu.

— Honorowi stało się zadość - pojedynek skończony — ogłosił von Richter.

— Fuori! (fora!) — po dawnemu jeszcze raz wrzasnął Pantaleone.

Wymieniwszy z pp. oficerami ukłony i wsiadając do karety, Sanin odczuł co prawda w całym sobie jeśli nie zadowolenie, to pewnego rodzaju lekkość, jak po udanej operacji; ale poruszyło się w nim i inne uczucie, uczucie podobne do wstydu... Pojedynek, w którym przed chwilą odegrał swoją rolę, wydał mu się blagą, umówioną z góry pańszczyzną, zwykłym oficerskim, studenckim kawałem. Przypomniał sobie flegmatycznego doktora, przypomniał sobie, jak ten się uśmiechnął, to jest, jak zmarszczył nos, gdy go zobaczył wychodzącego z lasu prawie pod rękę z baronem Dönhofem. A potem, gdy Pantaleone wypłacał temu doktorowi należne mu cztery dukaty... Oj! coś nieładnie!

Tak, Sanin czuł trochę wyrzutów sumienia i było mu wstyd... Choć z drugiej strony, cóż miał uczynić? Nie mógł przecież nie ukarać zuchwalstwa młodego oficera, nie mógł, upodobnić się do p. Klübera? Wystąpił w obronie Gemmy, obronił ją. To prawda, a jednak czuł się niedobrze, robił sobie wyrzuty i nawet wstyd mu było.

Za to Pantaleone, ten po prostu triumfował! Owładnęła nim nagle duma. Z większym zadowoleniem nie rozglądałby się zwycięski generał, wracający z pola wygranej bitwy. Zachowanie się Sanina w czasie pojedynku napawało go uniesieniem. Tytułował go bohaterem i nie chciał słyszeć perswazji ani próśb. Porównywał go do marmurowego czy brązowego pomnika, do posągu Komandora w Don Juanie! Co się tyczy jego samego, przyznawał, że się nieco zmieszał. — Ale przecież ja jestem artystą — zauważył — mam naturę nerwową, pan zaś jest synem śniegów i skał granitowych.

Sanin wprost nie wiedział, jak okiełznać rozhukanego artystę.

W tym samym prawie miejscu drogi, gdzie przed dwiema godzinami spotkali Emila, chłopiec wyskoczył znowu zza drzewa i z krzykiem radości, wymachując kaszkietem nad głową i podskakując, rzucił się wprost do karety, omal że nie wpadł pod koła i nie czekając na zatrzymanie koni wdrapał się przez drzwiczki i niemal wpił się w Sanina.

— Pan żyje, pan nie jest ranny! — powtarzał. — Niech mi pan wybaczy, że nie usłuchałem, że nie wróciłem do Frankfurtu... Nie mogłem. Czekałem na pana tutaj... Niech mi pan opowie, jak to było! Pan go zabił?

Sanin z trudnością uspokoił i usadowił Emila.

Wielosłownie, z widoczną satysfakcją, wtajemniczył go Pantaleone we wszystkie szczegóły pojedynku i oczywiście nie ominął sposobności, żeby znów wspomnieć o pomniku z brązu, o posągu Komandora! Wstał nawet z miejsca, dla utrzymania równowagi rozstawił nogi, skrzyżował ręce na piersiach i patrząc pogardliwie z ukosa — przedstawiał naocznie Komandora — Sanina! Emil słuchał go z nabożeństwem, od czasu do czasu przerywając opowiadanie okrzykiem, albo zrywał się nagle i tak samo nagle całował swego bohaterskiego przyjaciela.

Koła karety potoczyły się po bruku frankfurckim i zatrzymały się wreszcie przed hotelem Sanina.

Wspinał się razem z dwoma towarzyszami po schodach na drugie piętro, gdy nagle z ciemnego korytarzyka wyszła szybkim krokiem kobieta; twarz miała zasłoniętą woalem, zatrzymała się przed Saninem, zatoczyła się lekko, westchnęła z drżeniem, zbiegła natychmiast na ulicę i zniknęła ku wielkiemu zdumieniu kelnera, który obwieścił, że „ta pani przeszło godzinę czekała na powrót pana cudzoziemca". Jakkolwiek przelotnie ją widział, Sanin zdążył rozpoznać w niej Gemmę. Poznał jej oczy pod gęstym jedwabiem brązowego woalu.

— Czyżby Fräulein Gemma wiedziała... — przeciągnął niezadowolonym głosem zwracając się po niemiecku do Emila i Pantaleone, którzy szli za nim.

Emil zarumienił się i zmieszał.

— Musiałem jej wszystko powiedzieć — wybełkotał — domyślała się i nie mogłem w żaden sposób... Ale przecież teraz to nic nie szkodzi — pochwycił z żywością— wszystko skończyło się tak pięknie i ona widziała, że pan jest zdrów i cały!

Sanin odwrócił się.

— Ależ z was jednak paplel — powiedział ze złością, wszedł do pokoju i usiadł na krześle.

— Proszę, niech pan się nie gniewa — błagał Emil.

— Dobrze, nie będę się gniewał — (Sanin nie gniewał się istotnie, a zresztą wątpliwe czy pragnął, żeby się Gemma nie dowiedziała o n i c z y m.) — Dobrze, dość już tych uścisków. Idźcie teraz. Chcę zostać sam. Położę się spać, jestem zmęczony.

— Świetna myśl! — zawołał Pantaleone. — Pan musi odpocząć. Szlachetny signorze, pan w całej pełni zasłużył na odpoczynek. Chodźmy, Emilu! Na paluszkach! Na paluszkach! Szszszsz!

Mówiąc, że chce spać, Sanin pragnął tylko pozbyć się swych towarzyszy; ale gdy został sam, uczuł naprawdę zmęczenie we wszystkich członkach: poprzedniej nocy nie zmrużył prawie oka — i rzuciwszy się na łóżko, od razu zapadł w głęboki sen.

23

Kilka godzin spał bez przebudzenia. Potem zdawało mu się w półśnie, że znowu walczy w pojedynku, że stoi przed nim jako przeciwnik p. Klüber, a na jodełce siedzi papuga i papuga ta to Pantaleone, który klapiąc dziobem powtarza: raz-raz-raz! raz-raz-raz!

Raz... raz... raz...! — usłyszał już zbyt wyraźnie: Otworzył oczy, podniósł głowę —- ktoś pukał do jego drzwi.

— Proszę! — zawołał Sanin.

Zjawił się posługacz i oświadczył, że jakaś pani chce się koniecznie z nim zobaczyć.

„Gemma" — przemknęło mu przez głową... ale pani okazała się jej matką — Frau Lenore.

Gdy tylko weszła, opuściła się na krzesło i zaczęła płakać.

— Co pani, dobra, miła pani Roselli? — zaczął Sanin, przysiadł się do niej, pieszczotliwie dotykając jej ręki. — Co się stało? Proszę, niech się pani uspokoi.

— Ach, Herr Dimitri, jestem bardzo... bardzo nieszczęśliwa!

— Pani nieszczęśliwa?

— Ach, bardzo! I czy mogłam tego oczekiwać? Nagle jak grom z jasnego nieba...

Z trudem chwytała oddech.

— Ale co takiego? Niech pani wytłumaczy! Chce pani wody?

— Nie, dziękuję. — Frau Lenore wytarła oczy chusteczką i znów zaczęła, gwałtownie płakać. — Przecież wiem o wszystkim, o wszystkim!

— To znaczy, o czym wszystkim?

— O wszystkim, co zaszło dzisiaj. I znam również... powód. Pan postąpił jak człowiek szlachetny; ale jaki nieszczęśliwy zbieg okoliczności! Nie na próżno nie podobał mi się ten wyjazd do Sodenu... nie na próżno! (Frau Lenore nie mówiła nic podobnego w samym dniu przejażdżki, ale teraz zdawało się, że już wtedy „wszystko" przeczuwała). — Przyszłam właśnie do pana, jako do człowieka szlachetnego, jako do przyjaciela, choć ujrzałam pana po raz pierwszy przed pięciu dniami... Ale przecież jestem wdową, samotną... Córka moja...

Łzy zagłuszyły słowa Frau Lenore. Sanin nie wiedział, co myśleć.

— Córka pani! — powtórzył.

— Córka moja, Gemma — wyrwało się niemal z jękiem spod zmoczonej łzami chusteczki Frau Lenore — oznajmiła dzisiaj, że nie chce wyjść za mąż za p. Klübera i że muszę mu odmówić jej ręki!

Sanin aż się cofnął lekko: nie oczekiwał tego.

— Już nie mówię o tym — ciągnęła Frau Lenore — że to hańba, jakiej nigdzie na świecie nie było, żeby narzeczona cofnęła narzeczonemu dane słowo; ale przecież, Herr Dimitri, to nas zrujnuje! Frau Lenore zwinęła starannie i mocno chusteczkę w mały, mały kłębuszek, jak gdyby chciała w nim zawrzeć całe swoje zmartwienie. — Żyć z dochodów naszej cukierni, Herr Dimitri, dłużej nie możemy, a p. Klüber jest bardzo bogaty i będzie jeszcze bogatszy. I za cóż mam mu odmówić jej ręki? Za to, że nie wystąpił w obronie narzeczonej? Przypuśćmy, że to z jego strony nie było ładne, ale przecież to cywil, na uniwersytecie się nie kształcił i, jako solidny kupiec, powinien był odnieść się z pogardą do psoty nieznajomego oficerka. Bo czyż to, Herr Dimitri, była obelga?

— Przepraszam, Frau Lenore, pani jak gdyby mnie potępia...

— Nie potępiam pana zupełnie, zupełnie! Pan — to co innego; pan wojskowy jak wszyscy Rosjanie.

— Przepraszam, ale ja wcale...

— Pan jest cudzoziemcem w przejeździe, jestem panu wdzięczna — ciągnęła Frau Lenore nie słuchając Sanina. Zadyszała się, rozkładała ręce, znowu rozwinęła chusteczkę i wycierała nos; już z tego samego, w jaki sposób wyrażało się jej zmartwienie, widać było, że nie urodziła się pod niebem północy.

— Jakżeż p. Klüber będzie prowadził handel w sklepie, jeśli będzie się bił z klientami? To nie ma zupełnie sensu! I teraz mam mu odmówić jej ręki! Ale z czego będziemy żyć? Przedtem tylko my robiliśmy skórkę panieńską i nugaty pistacjowe - i u nas je kupowano, a teraz wszyscy robią skórkę panieńską. Niech pan pomyśli: już bez tego w mieście będą mówić o pańskim pojedynku... Bo czyż to można ukryć? I nagle małżeństwo nie dochodzi do skutku? Przecież to skandal! Skandal! Gemma — najlepsza dziewczyna; kocha mnie bardzo, ale to zażarta republikanka, nie dba o opinię. Pan tylko jeden może ją przekonać!

Sanin zdumiał się jeszcze bardziej. — Ja, Frau Lenore?

— Tak, pan jeden... Pan jeden. Dlatego właśnie przyszłam do pana; nic innego nie umiałam wymyślić; pan jest taki wykształcony, taki dobry. Pan wystąpił w jej obronie. Panu ona uwierzy. Ona musi panu uwierzyć, bo pan dla niej narażał życie! Pan jej udowodni — bo ja już więcej nic zrobić nie mogę! Pan jej udowodni, że ona zgubi i siebie, i nas wszystkich. Pan uratował mego syna — niechże pan uratuje i córkę! Sam Bóg zesłał' tu pana... Na klęczkach będę pana błagała...

I Frau Lenore podniosła się już z krzesła, jakby zamierzała upaść do nóg Sanina... Ten ją powstrzymał.

— Frau Lenore! Na Boga, cóż to pani?

Kurczowo chwyciła go za ręce. — Obiecuje pan?

— Frau Lenore, niech pani pomyśli; z jakiego tytułu ja...

— Obiecuje pan? Pan nie chce, żebym tu teraz przed panem umarła? —

Sanin się zmieszał. Po raz pierwszy w życiu spotkał się z płonącą krwią włoską.

— Uczynią wszystko, czego pani żąda! — zawołał. nie Porozmawiam z Fräulein Gemmą...

Frau Lenore skoczyła z radości.

— Tylko doprawdy nie wiem, jaki to da rezultat...

— Ach, niech pan nie odmawia, niech pan nie odmawia! — powiedziała Frau Lenore błagalnym głosem. — Pan już się zgodził! Rezultat na pewno będzie wspaniały. W każdym razie j a już nic więcej uczynić nie mogę. Mnie ona nie słucha!

— Czy ona tak stanowczo oznajmiła, że nie chce wyjść za p. Klübera? — spytał po chwili milczenia Sanin.

— Jak nożem uciął! Wykapany ojciec, Giovanni Battista! Szalona!

— Szalona?... Ona?... — powtórzył przeciągle Sanin.

— Tak... tak... ale to jednak anioł. Pana ona usłucha. Pan przyjdzie, przyjdzie wkrótce? O, drogi przyjacielu Rosjaninie! — Frau Lenore wstała porywczo i tak samo porywczo objęła głową siedzącego przed nią Sanina. — Niech pan przyjmie błogosławieństwo matki — i niech mi pan da wody!

Sanin przyniósł pani Roselli szklankę wody i dał słowo, że przyjdzie natychmiast, odprowadził ją po schodach na ulicę — i wróciwszy do swego pokoju aż klasnął w dłonie i wytrzeszczył oczy.

„To ci — pomyślał — oto teraz zakołowało życie! Ale tak zakołowało, że aż się w głowie kręci." Nie próbował nawet wejrzeć w siebie, zrozumieć, co się tam dzieje. Zamęt i basta. „Ależ dzionek!" — mimo woli szeptały jego usta. — „Szalona... mówi matka... I to ja mam jej radzić — jej!. I co radzić?!"

W głowie Sanina istotnie panował zamęt kompletny — i nad całą wichurą różnorodnych uczuć, wrażeń, niedopowiedzianych myśli wciąż unosił się obraz Gemmy, obraz, który tak niezatarcie wbił mu się w pamięć owej ciepłej, rozedrganej elektrycznością nocy, w tym ciemnym oknie, w promieniach rojących się gwiazd.

24

Niepewnym krokiem zbliżał się Sanin do domu p. Rosellich. Serce biło mu mocno, wyraźnie czuł, a nawet słyszał, jak tłukło o żebra. Co powie Gemmie, jak zacznie z nią rozmowę? Wszedł do domu nie przez cukiernię, lecz od tyłu. W przedpokoju spotkał Frau Lenore. Ucieszyła się na jego widok i przelękła.

— Czekałam, czekałam na pana — powiedziała szeptem, ściskając to jedną, to drugą ręką jego dłoń. — Niech pan pójdzie do ogrodu; ona jest tam. I niech pan pamięta, cała nadzieja w panu.

Sanin poszedł do ogrodu.

Gemma siedziała na ławce obok ścieżki i z pełnego koszyka wybierała na talerz dojrzałe wiśnie. Słońce stało nisko. Była już siódma wieczór — i w szerokich, ukośnych promieniach, które zatapiały cały ogródek pani Roselli, było więcej purpury niż złota. Rzadko, ledwie dosłyszalnie i jakby się nie śpiesząc szeptały między sobą liście i przelatując z kwiatka na kwiatek brzęczały urywanie zapóźnione pszczoły; gdzieś jednostajnie i niezmordowanie gruchała synogarlica.

Gemma miała ten sam okrągły kapelusz, w którym jeździła do Sodenu. Spojrzała na Sanina spod wygiętego ronda i znowu pochyliła się nad koszykiem.

Sanin zbliżył się do Gemmy, mimo woli skracając każdy krok i... i... I nie znalazł innego tematu, tylko zapytał, po co przebiera wiśnie?

Gemma odpowiedziała bez pośpiechu.

— Z tych dojrzałych będą konfitury, a z tych nadzienie do placków. Pan wie, my sprzedajemy takie okrągłe placki z cukrem.

To powiedziawszy Gemma schyliła głowę jeszcze niżej i prawa jej ręka z dwiema wiśniami w palcach zawisła między koszykiem a talerzem w powietrzu.

— Można się przysiąść? — spytał Sanin.

— Można. — Gemma posunęła się trochę na ławce. Sanin siadł przy niej. „Jak zacząć?" — pomyślał. Ale Gemma wyprowadziła go z kłopotu.

— Pan się dzisiaj pojedynkował — zaczęła prędko i odwróciła do niego swą piękną, zapłonioną wstydem twarz, a jaka wdzięczność lśniła w jej oczach! — I pan taki spokojny? Więc dla pana nie istnieje niebezpieczeństwo?

— Co pani! Nie narażałem się na żadne niebezpieczeństwo. Wszystko minęło szczęśliwie, bez żadnej dla nikogo krzywdy.

Gemma przesunęła palcem przed oczami... Też charakterystyczny ruch włoski. — Nie, nie! Niech pan tego nie mówi! Pan mnie nie oszuka. Pantaleone powiedział mi wszystko!

— Ma pani komu wierzyć! Porównywał mnie do posągu Komandora.

— Wyrażenia jego mogą być śmieszne, ale nie jest śmieszne ani jego uczucie, ani to, co pan dziś uczynił. I wszystko to przeze mnie... dla mnie. Nigdy tego nie zapomnę...

— Zapewniam panią, Fräulein Gemma...

— Nigdy tego nie zapomnę — powtórzyła dobitnie, jeszcze raz popatrzyła na niego uważnie i odwróciła się...

Mógł teraz widzieć jej delikatny, czysty profil i zdawało mu się, że nigdy nie widział i nie doświadczał nigdy nic podobnego, jak w tej chwili. Dusza się w nim rozpalała.

„A moja obietnica..." przemknęło mu w myśli.

— Fräulein Gemma.., — zaczął po chwili wahania.

— Słucham?

Nie odwróciła się do niego, w dalszym ciągu przebierając wiśnie brała je ostrożnie koniuszkami palców za szypułki, troskliwie podnosiła listeczki... Ale jakąż pieszczotliwą ufnością zabrzmiało to jedno słowo „słucham!" — Czy mamusia nic pani nie mówiła o...

— O kim?

— O mnie?

Gemma odrzuciła nagle do koszyka wzięte stamtąd wiśnie.

— Rozmawiała z panem? — spytała z kolei.

— Tak.

— Cóż panu powiedziała?

— Powiedziała mi, że pani... że pani postanowiła zmienić... swój pierwotny zamiar.

Głowa Gemmy znów się pochyliła. Zniknąła cała pod kapeluszem; widać tylko było szyją, giętką i delikatną jak łodyga dużego kwiatu.

— Jaki zamiar?

— Zamiar pani... dotyczący... przyszłego życia. —„To znaczy... Pan mówi... o p. Klüberze?

— Tak.

— Mama powiedziała panu, że nie chcą wyjść za pana Klübera?

— Tak.

Gemma posunęła się na ławce. Koszyk się pochylił, spadł... Kilka wiśni potoczyło się na ścieżkę. Upłynęła minuta, dwie...

— Po co to panu powiedziała? — rozległ się jej głos. Sanin widział jak przedtem tylko szyję Gemmy. Pierś jej podnosiła się i opadała jeszcze szybciej.

— Po co? Mamusia pani pomyślała, że skorośmy się tak prędko, rzec można, zaprzyjaźnili i pani nabrała do mnie pewnego zaufania, będę mógł udzielić pożytecznej rady — i że mnie pani usłucha.

Ręce Gemmy ześliznęły się na kolana... Zaczęła przebierać fałdy sukni.

— I cóż mi pan, monsieur Dimitri, radzi? — spytała po chwili.

Sanin spostrzegł, że palce Gemmy drżą na kolanach... Właśnie, żeby to ukryć, przebierała fałdy sukni. Położył łagodnie swą rękę na tych bladych, drżących palcach.

— Gemma — powiedział — dlaczego pani na mnie nie patrzy?

Błyskawicznie zrzuciła swój kapelusz na ramię i utkwiła w Saninie ufne i wciąż wdzięczne oczy. Czekała, aż zacznie mówić... Ale wyraz jej twarzy onieśmielił go i jakby oślepił. Ciepły blask wieczornego słońca opromieniał jej młodą głowę — i wyraz jej był jaśniejszy i bardziej lśniący od tego blasku.

— Ja pana usłucham, monsieur Dimitri — zaczęła uśmiechając się lekko i lekko podnosząc brwi — ale cóż mi pan poradzi?

— Co poradzę? —- powtórzył Sanin. — Widzi pani, mamusia pani przypuszcza, że odmówić p. Klüberowi tylko dlatego, że ten przedwczoraj nie wykazał zbytniej odwagi...

— Tylko dlatego? — powiedziała Gemma, nachyliła się, podniosła koszyk i postawiła go przy sobie na ławce.

— 2e... w ogóle... odmowa z pani strony jest rzeczą nierozsądną; że to krok, którego skutki trzeba dobrze rozważyć., że wreszcie stan interesów państwa nakłada pewne obowiązki na każdego członka rodziny...

- Takie jest zdanie mamy — przerwała Gemma — to są jej słowa. Wiem o tym, ale jakie jest zdanie pana?

— Moje? — Sanin zamilkł. Czuł, że go coś chwyciło za gardło i zabrakło mu tchu. — Ja też myślę — zaczął z wysiłkiem...

Gemma wyprostowała się. — Też? Pan — też?

— Tak... To znaczy... — Sanin nie mógł, stanowczo nie mógł dodać ani słowa.

— Dobrze — rzekła Gemma. — Skoro pan, jako przyjaciel, radzi mi, żebym zmieniła swą decyzję... a właściwie, żebym nie zmieniała swej dawnej decyzji — zastanowię się. — Nie zdając sobie sprawy z tego, co robi, zaczęła przekładać wiśnie z talerza do koszyka z powrotem. — Mama spodziewa się, że pana usłucham... Cóż? Może naprawdę usłucham pana.

— Ale przepraszam, Fräulein Gemma, przede wszystkim chciałbym wiedzieć, jakie pobudki skłoniły panią.

— Usłucham pana — powtórzyła Gemma, a. brwi jej wciąż się zsuwały, policzki bladły, przygryzała dolną wargę. — Pan uczynił dla mnie tak dużo, że i moim obowiązkiem jest zrobić to, czego pan pragnie; muszę spełnić pańskie życzenie. Powiem mamie... pomyślę. Otóż i ona, idzie tu w samą porę.

Rzeczywiście Frau Lenore ukazała się na progu drzwi prowadzących do ogrodu. Niecierpliwość nie dawała jej spokoju, nie mogła usiedzieć na miejscu. Sanin, według niej, powinien już dawno zakończyć swą rozmowę z Gemmą, gdy tymczasem nie ciągnęła się ona i kwadransa.

— Nie, nie, nie, na Boga, niech pani jej nic nie mówi, na razie nic — pośpiesznie, prawie z przestrachem rzekł Sanin. — Niech pani poczeka... Ja pani powiem, napiszę... a. do tego czasu niech pani nic nie rozstrzyga... Niech pani poczeka!

Ścisnął rękę Gemmy, zerwał się z ławki i ku wielkiemu zdumieniu Frau Lenore przemknął obok niej, uchyliwszy kapelusza, mruknął coś niewyraźnie i zniknął.

Podeszła do córki.

— Powiedz mi, proszę, Gemmo...

Ta podniosła się nagle i objęła matkę... — Droga mamo, możesz poczekać' troszkę, odrobinkę... do jutra. I z tym, żeby do jutra już ani słówka... Ach!

Zalała się nagle czystymi, nieoczekiwanymi dla niej samej łzami. Frau Lenore zdziwiło jeszcze bardziej to, że wyraz twarzy Gemmy nie był smutny, raczej radosny...

— Co tobie? — spytała nagle. — Ty nigdy nie płaczesz — i nagle...

— Nic, mamo, nic! Tylko zaczekaj. Musimy obie zaczekać. Nie pytaj o nic do jutra — a póki słońce nie zajdzie, przebierajmy wiśnie.

— A będziesz rozsądna?

— O, ja jestem bardzo rozsądna. — Gemma pokręciła znacząco głową. Zaczęła wiązać wiśnie w małe pęczki, trzymając je wysoko przed czerwieniejącą twarzą. Łez nie wycierała: wyschły same.

25

Prawie pędem wrócił Sanin do swego mieszkania. Czuł, zdawał sobie sprawę, że tylko tam, tylko w samotności uświadomi sobie wreszcie, co się z nim dzieje. I rzeczywiście — nie zdążył wejść do pokoju, nie zdążył usiąść przy stole, gdy wsparłszy się oburącz o ten stół, a potem przycisnąwszy obie dłonie do twarzy — głucho krzyknął: „Kocham ją, kocham szalenie!" i cały wewnątrz zapłonął jak węgiel, z którego zdmuchnie się nagle narośniętą warstwę martwego. popiołu. Mgnienie... i już nie był w mocy zrozumieć, jakżeż to mógł siedzieć obok niej... obok niej! — i rozmawiać z nią, i nie czuć, że uwielbia nawet rąbek jej sukni, że gotów jest, jak wyrażają się młodzieńcy, „umrzeć u jej stóp". Ostatnie spotkanie w ogrodzie zadecydowało o wszystkim. Teraz, kiedy myślał o niej, nie wyobrażał sobie już jej z rozwianym włosem, w blasku gwiazd. Widział ją na ławce, widział, jak nagle zrzuca kapelusz i patrzy na niego tak ufnie... dreszcz i pragnienie miłości przebiegały przez jego żyły. Przypomniał sobie różę, którą już, trzeci dzień nosi w kieszeni: wyjnieł ją i z taką siłą gorączkową przycisnął do ust, że mimo woli zmarszczył się z bólu. Teraz już nie rozumował, niczego nie rozważał, nie liczył i nie przewidywał; oddzielił się od całej przeszłości, uczynił skok naprzód: z ponurego brzegu samotnego życia kawalerskiego skoczył do wesołego, rwącego, potężnego potoku — i nic go nie obchodzi, i wiedzieć o tym nie chce, gdzie go on wyrzuci i czy nie roztrzaska o skałę! To już nie są te ciche fale romansu Uhlanda, które go kołysały niedawno... To silne, niepowstrzymane fale! Toczą się i mkną naprzód — i on leci wraz z nimi...

Wziął arkusz papieru i bez przekreśleń, prawie jednym pociągnięciem napisał:

Droga Gemmo!

Pani wie, jaką radę podjąłem się podsunąć pani, pani wie, czego sobie życzy mamusia i o co mnie prosiła — ale czego pani nie wie i co muszę teraz powiedzieć — to to, że panią kocham, kocham całą namiętnością serca, które pokochało po raz pierwszy! Ogień ten wybuchnął we mnie nagle, lecz z taką siłą, że nie znajduję słów! Kiedy mamusia pani przyszła do mnie i prosiła — wtedy tlił się dopiero we mnie, gdyż jako człowiek uczciwy odmówiłbym jej z pewnością wykonania tego zlecenia... Wyznanie, które teraz pani czynię, jest wyznaniem uczciwego człowieka... Pani powinna wiedzieć, z kim ma do czynienia, między nami nie powinno być żadnych nieporozumień. Pani widzi, że nie mogę jej nic radzić. Kocham panią, kocham, kocham — i nic nie mam więcej ani w myśli, ani w sercu!

Dm. Sanin

Sanin złożył i zapieczętował kartkę i chciał już zadzwonić na posłańca, żeby ją zaniósł. Nie! To niezręcznie... Przez Emila? Ale to również niezręcznie. Pójść do magazynu i szukać go tam wśród innych subiektów, też niezręcznie. Zresztą już jest późno i pewno wyszedł ze sklepu. Medytując w ten sposób Sanin włożył jednak kapelusz i wyszedł na ulicę; skręcił za jeden róg, za drugi — i ku nieopisanej radości zobaczył przed sobą Emila. Z torebką na ramieniu, ze zwitkiem papieru w ręce młody entuzjasta śpieszył do domu.

„Nie na próżno się mówi, że każdy zakochany ma swoją gwiazdę" — pomyślał Sanin i zawołał Emila.

Ten odwrócił się i natychmiast rzucił się ku niemu.

Sanin nie pozwolił dać mu upustu zwykłym zachwytom, wręczył kartkę i wytłumaczył, komu i jak należy ją doręczyć... Emil słuchał uważnie.

— Żeby nikt nie widział? — spytał nadając swej twarzy wyraz znaczący i tajemniczy, że niby rozumiemy, o co chodzi.

— Tak, przyjacielu — rzekł Sanin i trochę się zawstydził; poklepał jednak Emila po policzku... — A jeśli będzie odpowiedź... Pan mi przyniesie odpowiedź, prawda? Będę w domu.

— Niech się już pan o to nie kłopocze! — szepnął wesoło Emil, popędził i w biegu jeszcze kiwnął mu głową.

Sanin wrócił do domu i nie zapalając świecy rzucił się na kanapę, założył ręce za głowę i oddał się tym uczuciom uświadomionej miłości, których nawet opisywać nie trzeba: kto ich doświadczył, wie, jak są męczące i słodkie; kto nie doświadczył, temu ich nikt nie wytłumaczy.

Drzwi się otworzyły — ukazała się głowa Emila.

— Przyniosłem — szepnął — oto odpowiedź. Pokazał i podniósł nad głową zwinięty papierek.

Sanin skoczył z kanapy i wyrwał go z rąk Emila. Zbyt mocno rozgorzała w nim namiętność: gdzieby się tam potrafił teraz maskować, zachowywać pozory — nawet przed tym chłopcem, jej bratem. Opamiętałby się, zmusiłby siebie — gdyby mógł!

Podszedł do okna — i przy świetle latarni ulicznej, stojącej przed samym domem, przeczytał następujące wiersze:

Proszę pana, błagam pana — niech pan przez cały jutrzejszy dzień nie przychodzi do nas, nie pokazuje się. Potrzebne mi to, koniecznie potrzebne, a potem zdecyduje się wszystko. Wiem, że pan mi nie odmówi, ponieważ...