Adolf Dygasiński

WŁAŚCICIELE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

WŁAŚCICIELE

Adolf Dygasiński

I

Noskowice jest to wieś o jednym nazwisku; ale w hipotece i czynnościach administracyjnych dzieli się jq na trzy części oznaczając literami: a, b, c. Każda z liter ma swego oddzielnego właściciela, który mieszka w osobnym dworze, na oddzielnym pagórku. Oprócz tego jest tu jeszcze czwarty zbiorowy właściciel — chłopi, nie mający własnej litery i mieszkający na dole w licznie rozsypanych chałupach.

Te Noskowice używają dużo sławy na świecie, a światem dla nich jest przestrzeń, mająca ze dwie mile w promieniu. Dwa tu są punkty dobrze znane: na północ Skalbmierz, na południe Koszyce; do tych ognisk cywilizacji idzie trakt prosto przez Noskowice i w Noskowicach robi tak dziwne zakrętasy, że kto się rozmacha, jadąc ostro może zajechać do jednego z trzech dworów i stamtąd wyjechać gdzie w szczere pole, to jest - zabłądzić. O wschodniej i zachodniej granicy Noskowic nie ma co mówić. Stamtąd wieją sobie swobodne wiatry, no i słońce niestrudzone idzie a powraca. Ale pomiędzy Skalbmierzem a Koszycami Noskowice są ciągle na ustach; tam bowiem można pod jesień lub na wiosnę w błocie ugrzęznąć, w nocy znowu, jeśli nawet jest sucho, wjechać w jaki dziurawy mostek i wywalić; tam można konie napoić, zabłądzić jak w labiryncie.

Żyd, mieszczanin, chłop czy szlachcic, każdy w tych, stronach orientuje się w, podróży podług Noskowic jak żeglarz podług latarni morskiej. Jedziesz, dajmy na to z Warszawy i prze-  jechawszy Skalbmierz znajdujesz się o półtorej mili od Koszyc; zapytujesz na drodze pierwszego lepszego:

— Którędy tu droga do Koszyc?

— Którędyż by? Na Noskowice! — odpowiadają ci ludzie mniej lub więcej chętnie.

Jeżeli znowu zapytasz:

— A gdzież są Noskowice?

Wtedy ludzie uważają cię za natrętnego gadułę albo za kpiarza i nie otrzymujesz od nich żadnej odpowiedzi.

Takie same zdarzenia mogą mieć miejsce, gdy się jedzie od Koszyc do Skalbmierza i gdy się stawia pytanie:

— Daleko też jeszcze do Skalbmierza?

— Za Noskowicami będzie setna mila z ogonem — mówią ludzie, dla których Noskowice stanowią ilość wiadomą.

Gdy im zaś dasz do zrozumienia, że nie wiesz, jak daleko jesteś od sławnych Noskowic, to będą kiwali głowami, wzruszali ramionami, uważając cię za figlarza albo za barbarzyńcę, przybłędę z którym się nie opłaci rozmawiać.

Właścicielem Noskowic litery a jest pan Dyzma Zatwardziałowicz; że jednakże właściciel litery b nazywa się Zawracalski, przeto chłopi z Noskowic nazywają Zatwardziałowicza - Zatwardzialskim. Jest to człowiek żonaty, ojciec dwóch córek i używający reputacji dobrej głowy. Wprawdzie bywa na obiadach odpustowych we własnej parafii i w ościennych, jednak za oczy podkpiwa sobie z księży i w takich razach zwykł mawiać:

- Arianie - to byli ludzie!

Do tych arianów ma Zatwardziałowicz szczególne nabożeństwo; nawet kupno Noskowic litery a nastąpiło z tego powodu, iż w okolicy dosyć rozpowszechnionym jest przekonanie, jakoby niegdyś arianie mieli tutaj swoją siedzibę pod literą  a i dotąd leżą po nich gdzieś w ziemi zakopane skarby. Pan Dyzma od kilkunastu już lat dzierży swoją posiadłość i co parę lat opada go bzik rozkopywania ziemi w celu poszukiwania owych poariańskich skarbów.

Jednego lata zdawało mu się, że jest już bardzo blisko szczęśliwego rezultatu, dokopał się bowiem jakichś fundamentów; robota szła żywo, gdyż większa część najmu zajmowało się kopaczką. W tym roku zgnoił Zatwardziałowicz siano na łąkach, a skarbów nie znalazł. To go zniechęciło na jakiś czas do poszukiwań. Ale w duszy tego obywatela dniem i nocą  żyła jednak idea arianów i  skarbów. Więc też, gdy coś w rok przeszło później, po wielkich słotach, znalazł około stajni wypłukane z ziemi przez deszcze pięknie wypalone cegły, pomyślał sobie.

— Tu niezawodnie są lochy ariańskie a w lochach skarby. Myśl ta nie pozwalała spoczywać panu Dyzmie; zabrał się do dzieła i niebawem nabrał przekonania, że w miejscu gdzie stoi obecnie stajnia, wznosił się jakiś wielki gmach, a wyobraźnia mu podpowiadała, iż pod gmachem musiały być podziemia. Chcąc atoli prowadzić poszukiwania, należało usunąć stajnię, na co też ostatecznie zdecydował się Zatwardziałowicz po niejakim wahaniu. I znowu wydał dosyć grosza na najem. Spóźnił się z kopaniem kartofli, które mu w polu przemarzły, a skarbów żadnych nie znalazł.

Minęło parę lat i zdawało się, że dziedzic Noskowic litery a zapomniał o arianach i o skarbach. Gdzie tam!... Nieszczęście poniosło go raz do ogrodu, skąd z wielkim mozołem w samo południe skwarnego lata usiłował wypędzić jakiegoś szkodnego wieprzka; zwierzę było uparte i pan Dyzma rady mu dać nie mógł; wypędził je z malin, ono poszło w agrest, z agrestu popędziło w szkółkę drzewek, stamtąd między drzewa owocowe. Zatwardziałowicz zawziął się na wieprzka i chciał mu koniecznie sprawić wały, więc puścił się ze zwierzęciem na wyścigi. Naraz, kiedy biegł w rozpędzie, usłyszał, że mu pod stopami ziemia dziwnie dudni, jak gdyby się uginała. Stanął niby wryty, zapomniał o szkodnym zwierzęciu; w myśli jego pojawili się znowu arianie, lochy, skarby. Tupnął kilkakrotnie nogą  - dudniło, stuknął laską  - także dudniło... Natychmiast wybiegł z ogrodu i kazał przyzwać do siebie polowego, którego spytał:

- Wiele mamy dziś ludzi do roboty? Polowy począł liczyć na palcach wymieniając:

- Troje w zapolach, pięcioro u powróseł, czworo u fur, dziesięcioro u wiązania... dwadzieścia u żniwa... 

— Zdaje mi się, że pszenica jeszcze zielona, którą dzisiaj żniemy.

— Wielmożny panie, ona z kłosków sama leci.

— Co mi gadasz! Mówię ci,  że zielona!... Zresztą, jeżeli się sypie, to ją lepiej będzie żąć jutro z rana po rosie... Przyślij mi od żniwa dziesięcioro ludzi do ogrodu, mqm pilną robotę!... Ale, ale, niech wezmą wszystkie rydle i łopaty, jakie mamy na folwarku...

I od południa zaczęło się znowu kopanie, chociaż pszenica z kłosków leciała i prosiła się sierpa. Żniwiarze przemienili się na kopaczy, sam Zatwardziałowicz, spocony jak mysz, kopał zapalczywie. Wnet rydlami odwalono kupy ziemi i około godziny ósmej wieczorem pierwszy pan dziedzic poczuł pod swoim rydlem twardą cegłę. Teraz pomyślał sobie, że gdyby przypadkiem znaleziono skarby wobec tylu ludzi, to on nie odniósłby stąd całkowitej korzyści; więc krzyknął na robotników:

— Dosyć, moi ludzie!... Kopać jest trudniej niż  żąć, przeto zwalniam was wcześniej od roboty; idźcie do domu!

Zatwardziałowicz panował przy tych ludziach nad sobą, udawał w głosie obojętność; ale serce biło mu tak gwałtownie, że cały drżał ze wzruszenia.

Dopiero kiedy noc nadeszła, wykradł się z domu wziąwszy rydel oraz niezapaloną latarkę na wszelki wypadek, jeżeliby przyszło robić przegląd ciemnych poariańskich lochów. O północy wszyscy w Noskowicach zasypiali, jeden tylko pan Dyzma robił poszukiwania w ogrodzie podczas pogodnej nocy letniej. Nie widział on ani gwiaździstego nieba, ani mgły i rosy, odbijającej niebieskie blaski; nie słyszał furkania nocnych motyli i chrabąszczów. Schylony kopał i kopał, zapocił się, zasapał; zdjął z siebie surdut, kopał w koszuli i bez czapki. Nagle ziemia się pod nim obsunęła i z rydlem zapadł się gdzieś głęboko. Ale był on tak rozentuzjazmowany, że pierwszą jego myślą nie było niebezpieczeństwo, jakiemu mógł teraz podlegać. Spadłszy w jakąś norę pomyślał sobie przede wszystkim:

- A co?... Zgadłem! Tu są piwnice ze skarbami. 

Jednakże niebawem poczuł zimno podziemnego lochu i począł obmacywać rękami dokoła siebie. Surdut, czapka i latarka zostały na powierzchni ziemi; na szczęście miał w kieszeni pantalonów pudełko z zapałkami, więc je dobył i rozświecił ciemnicę. Zapałka prędko zgasła, gdyż wiały tutaj jakieś przeciągi; znowu zaświecił, lecz w oczach dziwnie mu się  ćmiło i nie mógł nic zobaczyć. Popsuwszy w ten sposób wszystkie zapałki, które miał przy sobie, przekonał się tylko, że pozostaje w jakiejś jaskini, a dokoła jest pełno kości. Ponieważ przedtem był bardzorozgrzany, więc tym bardziej uczuwał ziębienie i pomyślał:

— Co tu począć?

O wydobyciu się z lochu własnymi siłami mowy być nie mogło, przesiedział Zatwardziałowicz przez całą noc w podziemiu. Dopiero rano ogrodniczek znalazłszy latarkę, surdut i czapkę pana dziedzica narobił alarmu w całym dworze. Przyszli parobcy i wydobyli z ciemnicy pana Dyzmę przy pomocy windy, używanej zwykle do wciągania siana na stogi.

Teraz poszła po Noskowicach gadka. Mniejsi i więksi właściciele a także ludzie obchodzący się bez własności komentowali na różne sposoby ów nocleg Zatwardziałowicza w podziemiach. Ciemniejsi uważali sprawę za dzieło szatana, więcej oświeceni utrzymywali, iż dziedzic Noskowic litery a zwariował. Jedni i drudzy wszakże rzucali domysł:

- Kto wie, czy już skarbów jakich nie odkrył i nie przechował? Dlaczegóżby po nocach kopał?... Oj, musi on mieć pieniądze!

Tymczasem biedny pan Dyzma zachorował z przeziębienia,, wpadł w ogromną gorączkę, majaczył o arianach, lochach i skarbach - zupełnie jak na jawie. Żona sprowadziła lekarza ze Skalbmierza, drugiego z Koszyc; słowem dużo zmartwień, kłopotów i pieniędzy kosztowali ci arianie. Lekarze zrobili swoje, powrócili ciężko choremu zdrowie, ale zalecili poważnie żonie i dwom córkom, ażeby strzec pana Dyzmę przed wypadkami tego rodzaju, zwłaszcza też w czasie rekonwalescencji.

II

Noskowice znowu litera b należą do pana Piotra w Okowach Zawracalskiego, który podobnie jak Zatwardziałowicz ma także żonę i dwie córki, ale do żadnej teorii nie ma najmniejszego pociągu. Nie wierzy on w nic, czego zmysłami nie spostrzega: o arianach powiada, że są czystym wymysłem Zatwardziałowicza. Pan Piotr szkoły żadnej nie kończył ani nie zaczynał, ponieważ ojciec wolał mu zostawić pieniądze, niż je wydać na edukację. Organista zatem z sąsiedniej wsi przychodził codziennie po południu i nauczał młodego Zawracalskiego ministrantury, katechizmu, czytania, pisania oraz czterech działań arytmetycznych. Pan Dyzma nie lubił pana Piotra, a pan Piotr — pana Dyzmy; sprzeczali się zawsze między sobą i to nie tylko o arianów, ale także o obrót ziemi około słońca, o jej kulistość itd. W końcu przestali się sprzeczać, ponieważ jeden drugiego znienawidził. Zawracalski zwykł był mawiać o Zatwardziałowiczu:

- Zje on diabła, ten filozof, jeśli mię przekona... On przemędrkuje literę  a; moje b zostanie i basta.

Zatwardziałowicz znowu mawiał:

- Tego osła Zawracalskiego znieść nie mogę! Nic nie umie -i niczego się nie chce nauczyć.

Trzeci właściciel Noskowic litery c był to kawaler, liczący przeszło czterdzieści lat wieku, zdrowy, silny, barczysty, gospodarny. Ciągnęli go do swego domu Zatwardziałowicze mający dwie córki na wydaniu, ciągnęli także Zawracalscy z tego samego powodu, ale jemu się ciągle zdawało, że jest jeszcze młodzieńcem i że wszystkie kobiety na niego polują. Postanowił sobie, że go żadna nie usidli, a przeto unikał kobiecego towarzystwa. Dziedzic Noskowic litery c był w tej miejscowości jedynym człowiekiem posiadającym świadectwo wiedzy, to jest patent z ukończonych w Pińczowie czterech klas, wydany na imię Prospera Tatarczanego. Jedyną ambicją, jakiej sobie z tego powodu ów dziedzic pozwalał, było wywieszenie onego patentu w mieszkaniu za szkłem i w czarnych ramkach. Bo zresztą Tatarczany nie miał  żadnych pretensji naukowych, opowiadał nawet o sobie, że przez cały czas pobytu w szkole nigdy nie uważał w klasie i nie wiedział, o czym mówił nauczyciel. Patent umiarkowanej dojrzałości miał on otrzymać dzięki temu, że jego nieboszczyk ojciec żył w bliskich stosunkach z nauczycielem języka francuskiego, który znowu żył w przyjaźni z nauczycielem matematyki, jednocześnie nauczyciel matematyki miał wpływy na nauczyciela geografii, który codziennie z księdzem prefektem chadzał na przechadzkę, w lecie do kąpieli i na kwaśne mleko. W taki to sposób Prosper Tatarczany ukończył cztery klasy a następnie został obywatelem ziemskim.

W roku, do którego się odnosi nasze opowiadanie, Tatarczany zachodził w zimowe wieczory do Zawracalskich i tu czytywał na głos „Kalendarz powszechny". O tym Kalendarzu dużo mówiono we dworze pod literą  b, krytykowano go ostro i oddawano mu też pochwały. Z owej epoki pochodzi list, wystosowany przez Zawracalskiego i Tatarczanego do „Wielmożnego Imci Pana Teodora Paprockiego i Spółki, pisarza Kalendarza Powszechnego w Warszawie".

Treść listu podajemy w dosłownym odpisie:

„Co się odnosi do świąt ruchomych, suchych dni i czterech pór roku, przepowiednie pańskie u nas, tu w Noskowicach, były z dobrym skutkiem. Ale przepowiedzianego zaćmienia słońca w Ameryce zupełnieśmy nie widzieli; zechciej nas Pan Dobrodziej łaskawie pouczyć, co się takiego stało. Czy aby nie było jakiej przeszkody tam w górze?

W rozdziale Kalendarza pod tytułem: „epoki główne” niezrozumiałym jest dla obywatelstwa naszego pisanie o jakiejś tam erze tureckiej i żydowskiej; takoż i wynalazek druku nie może nas tu obchodzić tyle, ile obchodzi drukarzy jako też rozmaitych papierników oraz atramenciarzy miastowych. Pożytecznie jest wyłuszczać w Kalendarzu „Ewangelie na wszystkie święta i niedziele”, coś pan musiał zapewne opisywać do spółki z którym proboszczem i przeto akurat w Środopostną niedzielę sprawdziłem, że istotnie mowa jest o nakarmieniu pięciu tysięcy głodomorków. Cud, jakich teraz bez pieniędzy mało.

„Święta wyznania Mojżeszowego" chyba przez omyłkę wkradły się do katolickiego Kalendarza; na przyszły rok. proszę wymazać tę  żydowszczyznę z Kalendarza, który pójdzie do Noskowic — wszystko jedno którą pocztą: przez Skalbmierz lub przez Koszyce, bo raz na tydzień do każdego z tych miast Żyd od nas jeździ.

Przepowiedziany przez Pana Dobrodzieja wschód i zachód słońca odbywa się dotąd z regularnością; jeśli jest jaki błąd, nie Pańska to wina, ale zegarka mojego i pana Tatarczanego, również z Noskowic. Zresztą nie mogę mieć do nikogo pretensji, gdyż ten zegarek wygrałem na fantowej loterii w Działoszycach za rubla, a pan Tatarczany znów kupił swój od szwarcownika dawszy dwadzieścia pięć złotych.

Owszem i rysunki u góry nad miesiącami wcale dobrze odmalowały nam orkę, młockę w stodole, traczkę na podwórzu; żeby tylko usunąć z Kalendarza zbierkę w lesie, co przy takich okolicznościach może na nic zepsuć chłopa.

Ale, ale! Wielką sromotę wywołaliście tu w całym Skalbmierskim przez to, żeś Imci Pan Dobrodziej wiedział, kiedy przypada jarmark w takim Opatowcu i Wiślicy, a o Skalbmierzu i Koszycach ani dudu, jak gdyby Kalendarz nie dla nas był drukowany.

No i ten gnojolęgnik na kurczęta jest w dzisiejszych czasach prostym niepodobieństwem, bo nasza zdemoralizowana służba nie potrafi się obchodzić z delikatnym naczyniem.

Powolni słudzy W-go Pana Dobrodzieja

Piotr w Okowach Zawracalski

i

Prosper Tatarczany

Obywatele z Noskowic liter b, c.

P. S. O literze a lepiej nie pisać”.

Tak stały sprawy w Noskowicach, gdy po świecie rozeszła się wieść o poszukiwaniach Zatwardziałowicza, o lochach, skarbach i kościotrupach. Mówiono o tym nie tylko w okolicy, ale nawet w Krakowie. Nie wiemy już, w. jaki sposób wieść owa doszła tu do uszu bardzo uczonego młodego badacza krajowych starożytności, pana Stanisława Skałeckiego, który też niebawem postanowił urządzić wyprawę do Noskowic, ażeby go przypadkiem nie uprzedzili inni poszukiwacze i zbieracze.

Skałecki wsiadł na pierwszy pociąg kolei Karola Ludwika i przybył do Bochni; tutaj najął na rynku chłopa z furą i przeprawił się na drugą stronę przez przykomórek Sierosławice.

Późno już w nocy przybył nasz badacz do Noskowic, gdzie właśnie straż nocną odprawiał jeden z małych właścicieli noskowickich, Szymek Dziura, znany tu z tego, że on jeden między chłopami całej wsi posiadał kożuch. Dziura nienawidził Zawracalskiego, a Zawracalski nienawidził Dziury; antagonizm wynikł z powodu, że Szymek rokrocznie worywał się w łąkę pana Piotra. Był to chłop dumny, chciwy na ziemię; mawiano w Noskowicach: „herny, nikiej Dziura", kiedy chodziło o przedstawienie człowieka ambitnego i zarozumialca.

Dziura spostrzegłszy w nocy, iż przez środek wsi jedzie podwoda z jakimś ciarachem, schował się za węgieł chałupy, ażeby nie mieć potrzeby wdawania się w prawdopodobną rozmowę z przejezdnym. Jednakże ponieważ ani Skałecki, ani jego furman nie znali miejscowości i nie mogli się pomiarkować wśród rozbieżnych dróg Noskowic, przeto zatrzymali się przed tą samą chałupą, za którą się był ukrył Szymek Dziura.

Przybyły furman zlazł z fury, ażeby zbudzić kogo w chacie; ale że chata stała tyłem do drogi, więc furman musiał ją obejść i przeto spotkał się oko w oko z Dziurą.

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! — rzekł furman stając przed Szymkiem z biczem w ręku.

— Niech będzie!... — odpowiedział mrukliwie Dziura.

— Nie powiedzielibyście wy nam, ojciec, kaj tu droga do dwora?

— Kajżeby?... Na końcu języka.

— Moiściewy, jakeście dobrzy, ukażcie drogę do dwora!... W tych Noskowicach, psiakość, drożyska poplątane na wszystkie strony...

- Ta dworów tu tak jak psów... Kaj ruszyć  - to dwór - odparł Dziura.

- Wiadome rzeczy, wiadome! W Noskowicach ćma dworów, ino ten ślachcic na furze tłucze się ponoś od Krakowa do jakowegoś tu dziedzica, co w ziemi kopaczkę prowadzi... Zobaczyłem sobie, tak się jakoś cudacznie nazywa...

- Tatarczany będzie pewnikiem...

- E, nie!... Za... Za... Za... A bodajże cię, na śmierć zapomniałem!...

- Nie Zawracalski?

- Może i tak!...

- Ta cóż w tym cudacznego?... Kosa ciarach, psia noga i koniec!.. Jedźta k'sobie, potem od siebie, znowu k'sobie i prosto...

W taki to sposób Skałecki jadąc do Zatwardziałowicza zajechał do Zawracalskiego.

III

Pan Piotr już zamierzał udać się na spoczynek, kiedy turkot fury i psy szczekające na podwórzu zwróciły jego uwagę, więc rzekł do dziewki, która mu zwykle ściągała z nóg długie buty.

— Haliszka, wyjrzyjno na dwór, kogo tam znowu diabli w nocy tu przynieśli!

Dziewucha wybiegła i gdy niebawem powróciła takie wygłosiła sprawozdanie:

— Widzi mi się jakiś nacelnik musi z miasta na chłopskiej podwodzie.

— Skaranie boskie, bania się widzę rozbiła z jakimś szelmostwem!... — A w myśli sobie dodał. — Inspektor ogniowy albo komornik, bestie i w nocy człowiekowi spać nie dadzą.

I nadział pan Piotr na siebie znowu kacabajkę, poczem wyszedł do sieni, aby powitać przybyłego.

- Kogóż mam szczęście oglądać? - rzekł Zawracalski widząc Skałeckiego, zrzucającego z siebie płaszcz płócienny.

- Stanisław Skałecki, do usług pana dobrodzieja, członek korespondent Akademii Krakowskiej...

- Pi, pi, pi! - zawołał Zawracalski. - To nas tu pan dobrodziej myśli widać opisywać w gazetach... Proszę, poszę, bardzo proszę w moje ubogie progi.

- Gdzie tam! Wcale nie mam stosunków z gazetami; zamierzam tylko w czasie mojego pobytu w tych stronach przyjrzeć  się ludziom, pomierzyć czaszki, wzrost, zebrać rozmaite podania, opisać zwyczaje, słowem zbadać charakter okolicy. Dawno już wybierałem się w Skalbmierskie, a obecnie posłyszawszy, iż  pan dobrodziej odkrywa rozmaite wykopaliska, postanowiłem dłużej nie zwlekać i przybyłem, ażeby skorzystać ze wskazówek...

Zawracalski słuchał tej przemowy, przyglądał się Skałeckiemu podejrzliwie i w końcu zrozumiał, że uczony miał zapewne na myśli Zatwardziałowicza, którego rozgłos i tak leżał kamieniem na sercu panu Piotrowi, przeto odrzekł:

— Właściwie mówiąc ja także... kopię... No, ale staram się kopać porządnie, żeby ludzie nie mówili po świecie, żem zwariował...

— To, to, to! — zawołał Skałecki. — Rozsądne kopanie — grunt, systematyczność wszędzie jest potrzebna, a brak jej wydziera nauce skarby, o czym, niestety, zapominają zbyt często badacze krajowych starożytności.

— Otwarcie panu powiem,  że skarbów nie poszukuję, ale gdybym je znalazł przypadkiem, to i owszem... Jednakże wyrznąłem tu w Noskowicach taką studnię, żeby ją można było posłać na wystawę do Paryża... Prócz tego ciągle się kopie różne pomniejsze rzeczy, których wykonanie nie przyniesie mi ujmy.

- O tak, tak! - rzekł Skałecki. - Przy kopaniu studni, przy wybieraniu głębokich rowów, zaorywaniu karczowisk, niwelowaniu parowów, znaleziono niejeden cenny zabytek przeszłości. Jednakże przyznać należy, iż traf taki małą ma wartość w porównaniu z usystematyzowanym poszukiwaniem...

Zawracalski słuchał, wpadł z zadumę; rozmyślał o tym, jaką on tu sztukę wypłata Zatwardziałowiczowi, gdy na gruntach swoich rozpocznie poszukiwania, z których dotychczas słynęły tylko Noskowice litera a. Więc rzucił jeszcze parę pytań Skałeckiemu i dowiedział się z odpowiedzi, że młody badacz jest po trochu etnologiem, antropologiem, archeologiem, geologiem. O zajęciach takich fachów nie miał pan Piotr najmniejszego wyobrażenia, przeto postanowił sobie zawrzeć  przymierze z dziedzicem Noskowic litery c. 

O świtaniu nazajutrz jeszcze wszyscy spali, kiedy Zawracalski wstał w wybornym humorze, zajrzał do kalendarza, wziął w rękę pałkę, gwizdnął na psa i poszedł w pole. Tutaj zaraz na wstępie zwymyślał od ostatnich polowego, któremu się od rana ubrdało, że będzie przed południem słota, a przeto nie zastosował się do wieczornej dyspozycji Zawracalskiego wydanej wczoraj i zamiast wszystkimi siłami grabić siano, zapędził cały najem do plewienia marchwi.

— Bodajeś ty zjadł kroćset diabłów! — krzyczał Zawracalski. — Powiadam ci, że do jutra deszczu nie będzie, to nie będzie!

Polowy trzymał czapkę w ręku nad samym wierzchołkiem głowy i słuchał ostrych wyrzutów dziedzica zerkając ukośnie na słońce, jak gdyby je błagał, ażeby się przepowiednia pryncypała nie spełniła.

——  Zabierz mi zaraz, gawronie, tę hołotę na łąki; marsz grabić siano! — zawołał pan Piotr. Naraz spostrzegł, iż w oddaleniu biegnie przez zagony po polach sąsiad jego, Tatarczany, więc począł wołać: — Hop! hop! Dzień dobry, sąsiaduniu! Dzień dobry! — Ale pan Prosper zdawał się nie słyszeć  i pędził dalej jak kula. Zawracalski puścił się ku niemu przez łąki i stanąwszy nad rzeczułką huknął na całe gardło: „Stój! Stój!" Zatrzymał się teraz Tatarczany, zmiarkował o co chodzi i wnet stanął na przeciwnym brzegu rzeki; po czym obaj dziedzice rozmawiali ze sobą przez rzekę:

- Cóż tam sąsiad dziś"robi? - pytał dziedzic litery c.

- A no, grabię!... Będzie pogoda? - mówił pan Piotr.

- Diabła starego będzie!... Wczoraj wieczorem miesiąc był w lisiej czapce.

- Eee, doprawdy? - A to ja przeoczyłem, bo mię w domu zajechali goście.

- Kogóż tam sąsiad przyjmuje?

- Licho wie, co za jeden!....Filozof jakiś, czy coś takiego.

- A pocóż on tu znowu do Noskowic?

- O ilem mógł skalkulować, chce on trochę u nas w ziemi kopać. 

— No, to go trzeba sprząc z ZatwardziałowiczemL!...

— Właśnie, że nie!... Przyjechał do mnie to niech u mnie kopie.

— Co on tu może znaleźć w takich sapach!...

— Znajdzie, nie znajdzie, mniejsza o to; ale nigdy nie pozwolę, żeby mój gość pomagał Zatwardziałowiczowi w kopaniu!.... Przejdźże tu sąsiad na drugą stronę rzeki, to pogadamy.

— Kiedy nie wiem czy nie będzie głęboko za kolana; nie chce mi się skąpać.

— Co ma być!... Przejeżdżałem tu kiedyś na siwej i ogon jej się nawet nie zamoczył.

Pan Prosper podpierając się laską począł teraz w bród rzekę przechodzić. Już był blisko, już Zawracalski wyciągnął ku niemu rękę pomocy od brzegu, kiedy się potknął tak silnie, aż wody chlipnął; nareszcie zmoczony wyszedł na brzeg.

Obaj dziedzice gwarząc szli prze łąkę i dotarli do jej skraju, graniczącego z gruntami Szymka Dziury, który się corocznie o parę cali worywał w łąkę pana Piotra.

- No, nie łajdak to cham!... - krzyknął Zawracalski. --Ja już z furę siana tracę teraz na tej sztuce.

- Dziwię się cierpliwości sąsiada! - rzekł Tatarczany zgorszony. - Nigdy bym tego nie zniósł!...

- Na miłość Boga, cóż ja zrobię? Chłop zuchwały, o małomi się do gardła nie rzuca.

- A schodziłeś sąsiad z mapą na grunt, pokazywałeś mu gdzie granica?...

- A jakże! Na co się to zdało?... Co znaczy mapa dla takiego ciemnego narodu?...

- Widzi sąsiad dobrodziej, nie tak się robi!... Trzeba wziąć mapę z pieczątką, jak się patrzy, wezwać sołtysa, ludzi z łopatami, rozłożyć mapę na gruncie i przy świadkach sprostować granicę, rów przekopać...

- Prawda, prawda! Jest racja, dotąd nie robiłem tego urzędowo...

Narazie myśl jakaś uderzyła Zawracalskiego i rzekł:

— Będziemy i my dzisiaj kopali pod literą  b;  mój filozof będzie miał zajęcie!... Pójdź sąsiad ze mną, napijemy się wódki.

Kiedy Zawracalki szedł z Tatarczanym w kierunku dworu litera b, spotkał po drodze polowego, który znowu zmierzał ku łąkom na czele gromady chłopaków i dziewcząt, uzbrojonych w grabie, a to stosownie do polecenia dziedzica.

— Dokąd wy, gałgany, spacerujecie?...  — zawołał pan Piotr.

— ldziewa przewracać siano i grabić  — odrzekł polowy uchylając czapki. — Jak pan kazował, tak się robi.

— Słuchaj no Jantek, wybierz z tej hołoty dziesięć co najtęższych bab, niech mi lecą zaraz po rydle i przybywają co prędzej na miejsce, gdzie to grunt Dziury...

Polowy roztwarł gębę, wytrzeszczył oczy nie wiedząc co znaczy takie rozporządzenie.

— Zrozumiałeś?... — krzyknął Zawracalski.

- Nie miałem zrozumieć!... - odparł polowy. - Dyć pewnikiem o kopanie chodzi.

- Stulić gębę i robić, co ci każą, kiedy chleb za to dają...  - ofuknął się pan Piotr i poszedł z sąsiadem dalej.

- Rany Jezusowe! Dyć ten ciarach, psia mać, matonogu dzisiak od rana pokosztował, czy co! - mruczał Jantek polowy. -  �le mu, jak marchew plewią, nie udaje mu się grabienie i do kopacki ludzi gania... Będzie dycht jak z onym, Zatwardzialskim, co mu już tera ino dochtora trzeba...

Potem Jantek krzyknął na gromadę, którą dowodził:

- Hej, baby, stojać w rząd, równo do frontu!

A baby śmiać się poczęły na cały głos pytając:

- Cóże wy, Jantku, z babami na wojnę iść myślita?

- Ja was ta, ciasnochy, nie potrzebuję!... - mówił gniewnie polowy. - Moja mi starczy; ino dziedzic z wami jakoweś wyprawiny zamyśla... Pono omętra zajechał do dworu i tyla...

Baby stanęły teraz do frontu, a Jantek wybierał jedną po drugiej:

— Kabotka, Zajmina; Zapartówna, Królka, Strzalanka, Kamieńka, Słupiczka, Chmurzyna, Wilkówna, Ciecheńka — dymajta do chałupy po rydle, a wracać mi duchem i stanąć tam około Dziurawego gruntu!... Przyjdzie dziedzic, to uczyni z wami postanowienie.

IV

Tymczasem dwaj dziedzice dotarli do dworu litera b i głośno tupiąc nogami w sieni pozbywali się tym sposobem błota z długich butów; po czym weszli do izby, gdzie Zawracalska i dwie córki siedziały przy stole, a naprzeciwko panien przybyły wczoraj gość spijał ze szklanki kawę, przyozdobioną grubym śmietankowym kożuchem.

— Pan Prosper Tatarczany, mój miły sąsiad! — zaintonował Zawracalski przedstawiając gości jednego drugiemu;, nachyliwszy się zaś do ucha Skałeckiego — szepnął:

— Takoż w młodości grzebał się po trochu w książkach... Krakowski uczony zerwał się na równe nogi i z nadzwyczajną uprzejmością począł nawiązywać rozmowę; musiał powiedzieć Tatarczanemu jakiś komplement, bo ten zarumienił się i mówił:

- Kiedyś tam pracowało się nad książką piąte przez dziesiąte, ale wszystko wietrzeje człowiekowi z głowy... Czy pan dobrodziej uwierzysz, że ja formalnie teraz tracę pamięć?... Żeby mię kto zabił, nie umiałbym dziś powtórzyć różnych rzeczy, których się kiedyś uczyłem.

Z kolei opowiadał znów Skałecki o swoich zajęciach, o metodach kopania, o planie zbadania okolicy na lewym brzegu Wisły.

Do rozmowy wtrącił się Zawracalski, któremu żadną miarą w głowie pomieścić się nie mogło, ażeby w badaniach jakiego bądź rodzaju nie chodziło o obywateli ziemskich. Więc uczony z całą pobłażliwością i dobrodusznością wykładał, że mu nie idzie o zbadanie ekonomicznego stanu chat i dworów, czym się kto inny może zajmować ale iż pragnie ująć typ Polaka w różnych okolicach kraju, a to stosownie do cech wytwarzanych przez wpływy miejscowej przyrody.

— Cóż za pożytek dla ludzi z takiego zatrudnienia? — pytał pan Piotr.

— Naukowy pożytek jest bardzo znaczny — odrzekł Skałecki. — W innych krajach robi się to już od dawna; u nas należy zrobić przynajmniej początek.

Kiedy znowu Skałecki mówił, co on to słyszał o Noskowicach i jak mu się ta miejscowość już na rzut oka wydaje obiecująca, wtedy Zawracalski wyobrażał sobie, że mowa jest o sławie Zatwardziałowicza, przejmowało go uczucie zazdrości i w duszy postanowił, bądź co bądź, rozpocząć kopanie pod literą  b,

Skałecki, który dopiero co wypił kawę i twierdził, iż picie wódki jest dla niego jeszcze za wczesne, zajął się rozmową z pannami; Zawracalski tymczasem mrugnął na Tatarczanego i obaj wynieśli się na wódkę do bocznej izdebki.

- Ze wszystkiego, co on mówi, wnoszę, iż przyjechał do Zatwardziałowicza pod literą  a -• rzekł pan Prosper.

- Na miłość Boga, trzymaj sąsiad ze mną! - zawołał Zawracalski połknąwszy spory kieliszek wódki.- To i cóż?... Mógł słyszeć o literze a, a pod literą  b są  też  niezawodnie rozmaite piwnice, lochy. Niech sobie u nas pokopie! Skończy u mnie, przeniesie się do sąsiada. Czy się tu komu krzywda jaka stanie?

Po wypiciu wódki pan Piotr zabrał mapę zwiniętą w trąbkę i razem z gośćmi swymi szedł na łąkę.

- Będziemy mieli porządne kopanie! - mówił Zawracalski. - Na intencję pana dobrodzieja każę wywalić ziemi o łokieć więcej niż mi potrzeba... Żeby tylko udało się co znaleźć!...

Badacz wdzięcznym spojrzeniem podziękował panu Piotrowi.

- Co za cudowny charakter okolicy!  - powiedział Skałecki. - Ten kawałek ziemi koniecznie musi mieć prastarą kulturę.

Na skraju łąki a na jej pograniczu z gruntami Dziury, obsianymi prosem, stało dziesięć bab z rydlami, a także sołtys i Szymek Dziura. Ten ostatni, jakkolwiek było ciepło, ubrał się w swój kożuch, w kieszeniach którego trzymał obie ręce, ciężką magierę założył sobie na tył głowy i stał na brzegu prosa jakby strach do odpędzania wróbli.

Naturalnie, że Skałecki nic a nic nie wiedział o sporze granicznym między Zawracalskim a Dziurą.

— Sołtysie! — rzekł Zawracalski. — Biorę was tu na świadka jako urzędnika z gminy, że włościanin Szymon Dziura worał mi się oto w łąkę i na moim własnym gruncie zasiewa proso. Raz trzeba z tym koniec zrobić; więc, żeby było według prawa, przyniosłem tu na grunt mapę; zregulujemy granicę, wykopiemy rów oddzielający moją  łąkę od Dziurawej roli.

— Ja się ta na takiej mapie nie poznam — odparł sołtys. — Zna się może na tym wójt, a najpewniej — pisarz gminny. Co ja, to nie mam nijakiego zrozumienia i świarcyć za panem dziedzicem nie mogę...

- Dla takiego głupstwa będę za wójtem jeździł i z drugiej wsi go sprowadzał? Cóż to trudnego do zrozumienia na mapie?... Patrzcie, ta czerwona linijka, to moja granica! No, widzicie? - wołał Zawracalski wodząc palcem po mapie.

-   Żebyś mi tu pan dziedzic uklęknął i z palcem do góry wyciągniętym na sakrament przysięgał, to nic nie poświarcę, bo się bojam ludzkiej krzywdy... - powiedział sołtys.

- Ludzie, bójcież się wszechmogącego Boga, czym ja także nie człowiek, czy nie widzicie wyraźnie, że mi Dziura krzywdę zrobił? Nawet mapy na to nie potrzeba, aby poznać, że mi się worał w łąkę!...

- Pan dziedzic co innego, a chłop co innego! Ja ciągnę kóli sprawiedliwości - prawił sołtys. - Mosz pon należyty śtuk grontu; jest się na czym oprzeć, jest się kaj ozpierać; Dziura zasię mają a to taką kapkę ino, co by ją bydle przez noc zjadło i gęby nie otarło... Ja mam dopiero świarcyć...

— Mój Szymonie, mój Dziuro! — zwrócił się Zawracalski z mową do swego antagonisty. — Powiedzcież wy sami po sprawiedliwości — woraliście mi się w łąkę czy nie?... — Odpowiedzcie! odwołuję się do waszego sumienia.

— Dyć ja dziedzicowi nie pedam, com się nie worał! Kóżden jacy widzi, bele poźrał, com się tęgo worał... Ino do panowej małpy takoż nie mam przekonania, a we łbie mi stoja caluśka tabela prostucyjna, jak syćko być powinno... No, i kiejem to ta ja się już worał w oną  łąkę... Bez dwa roki nic mi pan dziedzic nie mówił, dopieruśko rychtycki na trzeci poczeno się wele worywania takie tarmosienie — odrzekł spokojnie Dziura.

— Jeżeli się już sam, gospodarzu, przyznajesz do winy, to zaraz dziś przekopiemy rów w tym miejscu, gdzie jest moja granica, i będzie zgoda na wieki! — powiedział Zawracalski.

— Co nie, to nie! — zawołał Dziura. — Dyć moja babo oberwałaby mi kłaki na łbie, kiejbym takową zgodę z panem dziedzicem uczynił... Ziemi tknąć nie dam! Piękna mi zgoda!... Niechże pierwej dziedzic powie, czemu o to woranie bez dwa roki nie bywało piekła?

- A to straszne rzeczy! - rzucał się Zawracalski. - Kawałka swojej własnej ziemi nie można odebrać!

- Ja dziedzicowi pedam, co to nie było bez kozery, iżem się bez dwa roki spokojniuśko w łąkę worywał... Wielgie to to rzeczy, a tego bym nie uczynił bez żadnej racji! Toć wiadomo, co  mi zdechła hańta krasa krowa i co mi złodzieje wyprowadzili oną burą  źrebicę; no, tom dyć nie pasał ani jednej śtuki gadziny na dziedzicowym pasterniku ni też w dziedzicowej  ścierni  - i szkody tako żadnej nie mogłem bez to nikaj czynić  - tom się i worał w łąkę maluśką ociupinę, co po sprawiedliwości torby sieczki nie warta... 

— Diabli mi do waszego bydła! Cóż mnie obchodzi wasz pomorek?... Ja za to będę płacił? — krzyczał pan Piotr.

— Dyć wiem, co noskowickim dziedzicom nie wadzi, kiej . u Dziury krowa zdechła, a złodzieje śkapę ukradli... Co ma dziedzica głowa o to boleć? Przyjacielstwa nie ma żadnego! Ta i mnie nie było markotno, kiej panu dziedzicowi sterała się kupa owiec na motylicę albo jak z lamusu ukradli beczkę kwaszonej kapusty... Tylo ten kąsek ziemi, com się worał, to nie je żadne złodziejstwo; w bieluśki dzionek dyć  śpiewający orałem, a nikt do mnie słowa nie rzekł. Tera już je przedawnienie i com chycił, to posiadam...

— Więc cóż wy sobie myślicie, noskowiczanie,  że ja wam to daruję? Że nie pojadę na skargę do komisarza? Że mi nie zapłacicie za krzywdy, za utrapienie? Zginę, a swojego nie dam ruszyć... — wrzeszczał pan Piotr w uniesieniu.  ”

— A wolna droga; można jechać, kaj się podoba! Tyla ja powiem, co jeśli pan dziedzic chce zaraić na ono moje worywanie, to niech wykopie tera rów za mojem woraniem, abym się dalej jeszcze nie worywał... Ja sam z tego będę kontentny, bo kiej przed człekiem syćko stoi otworem, to się strzymać nie można nijak.

Nastała chwila milczenia, Zawracalski sapiąc rozpatrywał mapę, Skałeckiego zdawała się cała sprawa nadzwyczajnie zajmować, a baby z rydlami ironicznie się uśmiechały. Pierwszy sołtys przerwał znowu milczenie mówiąc:

- Jak pan dziedzic zechce, to będę   świarcył na to, co Dziura mówią... Wykopiewa zarazicki rów za onym woraniem się do dziedzicowej łąki; sam a to chycę za motykę i pomogę...

- I cóż sąsiad powie na to wszystko? - spytał Zawracalski Tatarczanego.

- Cóż mam mówić? Krew kipi we mnie i o mało mię diabli nie biorą  - odpowiedział par Prosper. - Ci ludzie nie mają w sobie za grosz sprawiedliwości.

A sołtys prawił znowu dalej: 

— Kiejby pan dziedzic zaorał ten kawałek Dziurawego prosa, to by dyć kuńca zwadzie ni było... Caluśka gromada z Noskowic jak jeden chłop będzie dworowi przeciwna i będą ciągiem robili na despet. Któż temu zarai? Dyć my już teraz we wsi tacy, co kiej krzywdę jednemu chłopu zrobi, już na takiego wszyscy, bij zabij, idziewa kupą... I cóż będzie, jak panu łąkę z roku na rok spasą, a zboże wytarmoszą? Będzie to dobrze, hę,... A bo to potem dostanie pan dziedzic ludzi na najem w Noskowicach? Kóżdy będzie pomstował ino za Dziurawą krzywdę. Cóż komu po takiej zgodzie?...

Argumenty sołtysa, obecność Skałeckiego i gromady najemnic, jako też  świeżo rozbudzony pociąg do kopania zdecydowały już ostatecznie Zawracalskiego do zrobienia ustępstwa na korzyść Dziury, kiedy ten ostatni wystąpił teraz i uchyliwszy lekko czapkę, czego dotąd nigdy wobec pana Piotra nie czynił, rzekł:

— Co byś wielmożny dziedzic nie rozgadywał po świecie, jako Szymek Dziura bez psotę ino wlazł w onę krzynę grontu, to się hano zaprzysięgam przy świadkach, tak mię Panie Boże skarz, a póki mi życia starczy w Noskowicach, odrobię dziedzicowi trzy dni z kosą do siana i trzy dni do potrawu rokrocznie. Jak nie, to pójdę w najcięższe żniwa do roboty, jaka popadnie!... Ino mi już tej odrobiny gruntu nie zabierajcie, jeśli Bóg u was w sercu.

I z tymi słowy pochylił się dumny zwykle Dziura czapką do ziemi.

Ta przemowa chłopa tak hardego, korzącego się teraz w interesie utrzymania skiby ziemi, wywarła wrażenie. Skałeckiemu jakby łza w oku błysnęła. Zawracalski wydał polecenie, ażeby rozpoczęto kopanie rowu. Dziura stanął przy ostatniej wiesze prosa, jaka na brzegu rosła i rzekł:

- Od tego miejsca możecie rów przewalić, a szkody nikomu nie będzie.

Wnet dziesięć kobiet energicznie zabrało się do kopania rowu i w miejscu, gdzie porastała zielona trawa, ujrzano czarne łono ziemi. 

Dziura odszedłszy na bok tak rozmawiał z sołtysem:

— Kumie, jakże myślicie, dobrzem ja zrobił, com mu ustąpił?

— Ustąpiliście mu ta biesa!... Jacy ciarach sam się zmiarkował, co was nijak nie zażyje.

— Hano, dyć kiej się chłop uprze, to zawdy przeprze ślachcica, byleby miał wytrzymałość.

V

Po przekopaniu rowu, odgraniczającego Dziurowe proso od łąki Zawracalskiego, powracali wszyscy do dworu litera b. Skałecki był bardzo zadowolniony ze spostrzeżeń powyżej opisanych i twierdził, iż zdarzenia tego rodzaju, jakich właśnie był  świadkiem, stanowią ważną naukę dla badacza i oświecają go o tym, czym jest lud. Zrazu Zawracalski również był w wyśmienitym humorze; być może — przyczynę stanowiło tutaj załatwienie sporu z chłopem. Zresztą wszyscy doznawali uczuć głodu i z upragnieniem oczekiwali obiadu. Niebawem też Tatarczany pożegnał się z sąsiadem oraz ze Skałeckim oświadczając, iż spóźniona już dosyć pora południowa wzywa go zarówno na obiad, jak i do wydawania obroków dla koni. Pan Piotr gwarząc raźno ze swoim gościem dochodził do domu, kiedy począł rosić ciepły lecz gęsty deszczyk. Właśnie też i Jantek, polowy, powracał z gromadką podrostków od grabienia i przewracania siana.

- Jakże tam robota na łące? Dużo jeszcze do grabienia? - pytał dziedzic polowego.

- A zmarnowaliśmy do południa ze trzydzieści ludzi najmu!..: Deszcz się oto na dobre zanosi, a pan dziedzic zabrał najlepsze baby do kopaczki i resztę kazał spędzić od plewienia marchwi do grabienia i przewracania siana. Na co się zda tak paprać robotę w polu, dyć pojutrze znowuś, da Pan Jezus pogodę, przyjdzie rozrzucać i grabić to samo siano. 

— Przyjdzie, to przyjdzie!... — rzekł stanowczo Zawracalski — zły, że polowy krytykuje jego dyspozycję.

Już pod samym dworem Jantek zastąpił znowu dziedzicowi drogę i z pewnym lekceważeniem mówił:

— Cóż będziewa robić na odwieczerz?. Może by lepiej rozpędzić to psiarstwo, niech umyka do chałupy, niźli tak bałamucić caluśki dzień!

Zawracalski spojrzał na polowego i widząc jego niezadowoloną fizjonomię, oburzył się:

— Do kogo ty mówisz? — krzyknął. —- Czy ja tu jestem dziedzicem, czy ty, kondlu jakiś?... Kto płaci za najem, kto ci jeść daje?

Polowy milczał i nie czekając końca wybuchu dziedzica, zwrócił się ku stodołom, a po drodze na cały głos wygadywał:

— Wolę nie służyć, wolę w zęby nie brać takiego chleba, kiej ma być sama ino mitręga! U Zatwardzialskiego dyć całe dopołudnie syćko było u plewienia... Ja rozumiem, co kiej grabić  — to grabić, a kopać  — to kopać...

Pan Piotr byłby nie zwracał uwagi na ów głośny monolog Jantka, bo już poniekąd przywykł do opozycji swego polowego, ale uraziło go porównanie z dziedzicem Noskowic litery a, więc poskoczył czym prędzej w wielkiej złości wykrzykując:

- Milczeć albo precz ze służby!... Będziesz mi ty tu drugich za przykład dawał!... Ja sługi potrzebuję nie pana nad sobą, nie kontrolera!... Rozumiesz, błaźnie! Ruszaj do Zatwardziałowicza, kiedy ci tam smakuje! Widzisz go! A przecie służył już u tego pięknego Zatwardziałowicza!... Dobrali się dwa ananasy!...

- A pójdę, pójdę  - mruczał zuchwale Jantek. - Nie po takichem ja służbach chodził; dopieruś tutak zrobili ze mnie popychadło!... Czy mi to kto  świat zawiązał pod literą 6?... Poszukajta se innego polowego!

To zajście popsuło Zawracalskiemu humor, jednakże zjadł obiad z apetytem, po czym polecił Wickowi Zajmie, karbowemu, zająć miejsce zbuntowanego Jantka, dopóki się nie zdarzy kandydat na tę posadę. 

Jeszcze tego samego dnia Jantek porzucił służbę we dworze pod literą  b i jakoś przed zachodem słońca udał się do dworu pod literą a. Tenże polowy Jantek, chłop trzeźwy a do roboty nadzwyczajnie zręczny, służył już był przed rokiem u Zatwardziałowicza, a wydalono go ze służby z tego mianowicie powodu, iż krytykował zwykle rozporządzenia dziedzica, zamiast je ściśle wypełniać. Zresztą na całym terytorium Noskowic pełno było takich służących, którzy porzuciwszy służbę pod literą  a, przenosili się pod literę  b lub c i odwrotnie. Każdy zaś taki służący był malkontentem odnośnie do poprzedniego swego pryncypała.

Zatwardziałowicz po ostatniej swej chorobie bardzo powoli przychodził do zdrowia, a żona, jako też dwie jego córki — Fruzia i Frania, pomne na dane sobie zalecenia lekarzy, utrzymywały pana Dyzmę w jak najściślejszej opiece. Ponieważ bowiem lekarze jednogłośnie się. zgadzali, iż Zatwardziałowicz ma niebezpieczną manię na punkcie poszukiwania skarbów, przeto kobiety starały się wszelkimi sposobami wybić mu tego ćwieka z głowy. A jakże to inaczej zrobić mogły, jeśli nie przez ciągły dozór chorej głowy rodziny. Otóż, teraz już przy panu Dyzmie zawsze się znajdowała żona lub którakolwiek z dwóch córek, a całe  zadanie polegało na tym, ażeby drogą rozmowy potok myśli rekonwalescenta odwracać zarówno od gospodarskich kłopotów jak i od umiłowanego kopania. Kobiety też owe zastępowały Zatwardziałowicza w czynnościach uprawy ziemi i hodowli ziemiopłodów; chodziły w pole, do gumna, stajen, obory. Jedwabne, jak to mówią, życie prowadził pan Dyzma; pijał wyborną kawę, jadał owoce, jakie przynosiła pora roku, palił fajkę, słuchał kobiecych plotek. Czasem atoli budził się w nim gospodarz, a czasem poszukiwacz poariańskich skarbów; wtedy jakiś niepokój go opadał i stawiał pytania, których jego otoczenie wysłuchiwało z niepokojem uważając to za chorobliwe objawy maniactwa. Córki pieściły w takich razach pana Dyzmę, a żona gotowa była tańczyć, ażeby męża rozbawić i odwrócić od niebezpiecznego, jak mawiała „rozmyślania". Już to pani Salomea Zatwardziałowiczowa niewzruszenie w to wierzyła, że każdy, kto dużo myśli, musi wcześniej lub później zwariować. Dziedzic Noskowic litery a nie był zbyt wielkim myślicielem, jednakże zadumywał się czasami.

Fruzia i Frania były to przystojne panienki; młodzież z okolicy mawiała, że sq „niczego”. Czerstwe brunetki każdemu mogą się podobać. Młodsza, Frania, liczyła lat dziewiętnaście i była bardziej kochaną przez ojca — starsza, Fruzia, miała lat dwadzieścia jeden i nieco więcej kochała jq matka znowu. Predylekcja ojca do Frani, a matki do Fruzi pochodziła stąd, iż każde z rodziców upatrywało w jednej córce podobieństwo do siebie, tak pod względem rysów, jak i charakteru. O podobieństwo owo państwo Zatwardziałowiczowie spierali się ze sobą podobno od chwili przyjścia na świat tych córek.

Obie panny Zatwardziałowiczówny, podobnie jak dwie Zawracalskie, niewiele się uczyły; jednakże zarówno pierwsze jak i drugie przebywały po parę lat w Pińczowie na tak zwanej pensji żeńskiej. Fruzia skłaniała się więcej do celów praktycznych, Frania wolała nic nie robić. 

Matka tych panien wyglądała wybornie - niska, okrągła, ruchliwa, zawsze czynna, zakochana w mężu i niezłomnie wierząca w jego mądrość, która jednak - zdaniem pani Zatwardziałowiczowej -  „mogła mieć zły koniec, gdyby taki człowiek miał inną  żonę".

Właśnie na ławeczce w ganku siedział Zatwardziałowicz wybladły, ubrany w grubo watowany szlafrok i palił tytoń z fajki na bardzo długim cybuchu, kiedy przez dziedziniec zdążał ku dworowi polowy Jantek, który tego samego dnia od południa porzucił służbę u Zawracalskiego; szedł on od wjazdowej bramy powoli się zbliżając, tak iż Zatwardziałowicz z daleka już poznał dawnego swego sługę. Jantek wszedłszy na ganek obnażył głowę, schylił się ku nogom pana Dyzmy i pozdrowił Bożym słowem.

- Jantek, Jantek! Jakże się masz? Cóż cię tu do nas sprowadza? - pytał Zatwardziałowicz.

— Ha, przyłożę tu do wielmożnego pana, możebym się kaj nie bądź zawiesił przy dworze!...  — odrzekł Jantek.  — Tać wiadomo, co robotę spychać umiem i na łyżkę  żuru zawdy zarobię.

— A to co znowu takiego? Służby nie masz? Przecież byłeś polowym we dworze pod literą  b.

— I cóż z tego, wielmożny panie, kiej tam człowiek nijak wybyć nie może!. . Pan okrutnie zły, ciągiem klnie ino, aż się piekło trzęsie; to by ta jeszcze nic nie znaczyło, ino ładu nie ma w tamtych Noskowicach; taka mitręga i bałamuctwo, co starowny człowiek bez mała tam u nich nie oszaleje.

— No, ale za cóż cię znowu wydalili w środku roku? Musiałeś chyba co zrobić?

— On by mię ta ze służby i nie wygnał, tyla sam odszedłem, bo przenieść nie mogłem, kiej na psa idzie gospodarstwo: pan Zawracalski na swoją stronę, ja na swoją... A taki z niego zacięty człowiek, co mędrszemu ani rusz nie chce ustąpić.

— Mówże mi, co się stało? — mówił pan Dyzma ożywiony.

— Co się stało, to się już nie odstanie! Żeby on mi dzisiaj złote góry dawał, to bym do niego nie wrócił!

- Hm, musieliście się przemówić?

- Przemówienia ta nie było, wielmożny panie, ino ja mu pedam, co pod literą a najem był przez cały dzień u plewienia marchwi, a on jak się na mnie dopiero obrusy, jak mi pocznie przy ludziach przycinać, pomstować:  -  „ty taki, siaki, owaki!"  - takem się z nim pohandryczył.

- Aha, zgniewał się, żeś mu moje gospodarstwo za przykład postawił!

- Zgniewał się i sklął mię w złości!... Ma on to jakie uważanie na kogo? Tać wrzeszczał, aż się zaślinił: -  „Będziesz ty mi się tu Zatwardziałowiczem zastawiał?... Z Bogiem, z Bogiem, ruszaj do Zatwardziałowicza; on tu po to jest w Noskowicach, żeby u siebie zbieraninę różną utrzymywał! Taki jak ty, w sam raz dla Zatwardziałowicza!" Więc też wziąłem nogi za pas i przyszedłem. 

Panu Dyzmie krew oblała policzki i mruknął z przyciskiem:

— Osieł jeden!...

— A syćko poszło o to, co mi z pola najlepsze baby zabrali od roboty do kopaczki, niechby ta było i grabienie siana, bele mi ludzi nie odciągali...

— Jak to, Zawracalski kopie? — zapytał Zatwardziałowicz z gorzkim uśmiechem na ustach. — On poszukiwania robi w ziemi?

— Jużci kopie, kopie! 1 jak jeszcze kopie... Przyjechał do niego jakiś omętra, czy ta kto; dworskie dziewki rozpowiadają, co tera we dworze ciągle ino o kopaniu rozmawiają... Takoż i Tatarczany z ,,nimi tera trzyma; pewnikiem obaj hańci dziedzice umyślnie do Noskowic tego omętrę sprowadzili...

— A gdzież oni już kopali?

— Wedle Dziurowego prosa zrychtowali rów pono taki, co by się dobry chłop weń schował.

— E, to pewnie chodziło o sprostowanie granicy, bo Dziura od dawna worywa się Zawracalskiemu w łąkę... 

- Jużci, musiało im o to chodzić, bo tam i sołtys paradował... Ino ten ślachcic jakiś, co ludzie pedają, że od Galicji do Noskowic przyjechał, gwałtem ponoś Zawracalskiego do kopania ciągnie, pono w on rów przy Dziurawym prosie ciągiem właził, brał w rękę po garstce ziemi i rozpatrywał a wąchał... Baby się temu strasznie dziwowały i mówiły, że chce coś przewąchać.

- Więc i Tatarczany był z nimi?

- A juści, we trzech sobie dogadują jeden drugiemu. Zatwardziałowiczowa, która była na chwilę odeszła do gospodarskich zajęć i męża samego pozostawiła w ganku, przybyła właśnie podczas opowiadania Jantka; przeraziła się ona ogromnie widząc, iż małżonek jest jakiś wzruszony i niespokojny.

- Co to jest? Co się tu stało? - zapytała, groźnym wzrokiem mierząc Jantka od stóp do głów. - Czego Antoni chce od pana?...

Chłop nie zrozumiał tego zachowania się pani więc tylko oddał niziuchny pokłon, do samej ziemi zniżając rękę, i dobrodusznie odrzekł:

—   Za służbą  łażę, wielmożna dziedziczko!

— Niech no Antoni idzie zaraz do kuchni, to się tam rozmówi ze starszą panienką. Pan teraz jest chory i nie można musię naprzykrzać.

— Dyć ja- tu wielmożnego pana niczym nie strapiłem, tyla rozpowiadam o własnej biedzie — powiedział Jantek i spokojnie wyniósł się do kuchni.

Pan Dyzma pozostawszy w ganku sam na sam z żoną bynajmniej nie odzyskał spokoju; naprzód począł zrzędzić na swą połowicę, że wypędziła Jantka, z którym on miał chęć rozmawiać; później rozgoryczał się coraz bardziej i wpadł w gniew. Wyobraźnia nastręczała mu nieustannie Zawracalskiego, który sobie drwi z dworu litery a, bierze się do kopania i bardzo być może, iż: w tym celu sprowadził nawet inżyniera.

— No, moi państwo, ten głupiec śmie powiedzieć przy ludziach, że u mnie źle idzie gospodarstwo!... Hebes, osieł dardanelski, on się bierze do kopania! Albo on może wiedzieć, gdzie się powinno kopać! - wykrzykiwał z ganku pan Dyzma.

Na bladą twarz wystąpiły mu wypieki, zaogniły się przygasłe oczy; fajka spadła mu z cybucha i w zapale nie wiedział wcale o tym, machinalnie jednak wkładał do ust cybuch i ciągnął z niego powietrze.

Zatwardziałowiczowa wzięła się czym prędzej do ukojenia mężowskiego gniewu w duszy zaś postanowiła sobie dobrze Jantkowi natrzeć uszu za opowiadanie jakichś drażliwych bajek, wyniesionych ze dworu pod literą  b, a mogących narazić jej męża na chorobę. Jednakże tym razem pan Dyzma nie tylko się nie uspokajał pod wpływem małżonki, lecz dochodził do coraz większego wzburzenia.

Niebawem pojawiła się tu i Fruzia, która zręcznie poczęła namawiać ojca, aby zjadł odgrzewaną potrawkę z kurczęcia, za czym Zatwardziałowicz przepadał zwykle; ale dziś nie chciał on o niczym słyszeć, wymyślał tylko na Zawracalskiego, wybuchał, trząsł się z gniewu.

— O miłosierdzie Pańskie, zlitujże się też nad nami!  — wołała Zatwardziałowiczowa. — Jak dwa a dwa — cztery, niezawodnie przyjdzie recydywa...

Przybiegła i Frania, ona, ten „wykapany ojciec”, dzisiaj także nie miała żadnego wpływu. Pan Dyzma począł  łajać  żonę r obie córki, że mu wszystko psują w gospodarstwie, że się wtrącają w nieswoje rzeczy, którym kobiety nigdy rady nie dadzą itp.

— Dwór litera a, co był zawsze wzorem, stanie się teraz pośmiewiskiem okolicy i to z waszej łaski — wołał Zatwardziałowicz.

— Ależ, Dyziuńku, uspokój się; przysięgam ci, że będziesz mógł robić, co chcesz; trzeba tylko, żebyś do sił powrócił! Miejże wzgląd na  te dzieci, już nie na mnie; patrzaj, one się zapłaczą.

Rzeczywiście, czy to z powodu ojcowskiego łajania, czy z obawy o stan zdrowia pana Dyzmy, zapłakana Fruzia fartuszkiem ocierała sobie oczy, a Frania też gotowa była lada chwila wybuchnąć płaczem.

-   Żebyście mi Jantka z domu nie usuwały! Dosyć mam tych babskich rządów! - wykrzykiwał Zatwardziałowicz. - Muszę tego chłopa zawsze mieć pod ręką, żebym w każdej chwili wiedział, jak stoi robota w polu czy koło domu.

Minęły wreszcie wybuchy gniewu, wyczerpała się energia chorego i pan Dyzma zwolna przychodził do siebie, choć ciągle jeszcze pomrukiwał:

- Błazen, zje on diabła!... A niech sobie kopie!... Zobaczymy, czego się taki dokopie....

W nocy Zatwardziałowicz sen miał niepokojący, a pani Salomea nie mogła oka zmrużyć, ponieważ małżonek nieustannie przez sen rozmawiał i najwyraźniej z kimś się zacięcie kłócił; majaczył o arianach, o lochach, wykrzykiwał groźne słowa. Stroskana niewiasta porzuciła łóżko, udała się do córek i poleciła Fruzi zapalić w drugim pokoju dwie świece przed obrazem 

Matki Boskiej, ażeby w ten sposób uprzedzić niejako oczekiwaną recydywę.

Nazajutrz Zatwardziałowicz wstał bardziej jeszcze blady i jakiś zmizerowany; z niezwykłą obojętnością przyjął od córek ucałowanie ręki na dzień dobry; wypił kawę nic nie jedząc, zapalił fajkę i dosyć szorstkim głosem polecił Frani, aby mu przyzwała Jantka. Kobiety chodziły teraz na palcach, z ukosa tylko spoglądając na pochmurne oblicze głowy domu.

Niebawem Jantek polowy stanął przed nowym swym panem i wyprostowany jak drut słuchał wyższych rozporządzeń.

— Dopóki nie odzyskam siły w nogach — mówił Zatwardziałowicz — będziesz mnie zastępował przy gospodarstwie...

Jantek pochylił się ku ziemi dziękując za dowody zaufania.

— Obejdziesz mi dzisiaj zaraz stodoły, stajnie, obory, zobaczysz, czy gdzie nie potrzeba jakiejś reperacji; pójdziesz potem do ogrodu, w pole, na łąki — obejrzysz tam płoty, rowy, przykopy!

Pamiętaj sobie, żebym ja o wszystkim wiedział! Jesteś u mnie teraz rządcą!

Chłopu twarz się rozjaśniła i oddał dziedzicowi jak najniższy pokłon.

- Z nikim nie będziesz mówił o gospodarstwie, tylko ze mną jednym, a najem podasz zawsze do zapisu młodszej panience... Zrozumiałeś?

Koniec wersji demonstracyjnej.