Franciszek Gawroński

WŁODZIMIERZ ANTONOWICZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

V.

Z KOLISZNIOHO.

VI.

VII. SZLACHTA NA RUSI.

VIII. DOROSZENKO I PALIJ.

IX. HAJDAMACZYZNA.

X. SĄD O CHMIELNICKIM.

XI. ZAKOŃCZENIE.

WŁODZIMIERZ ANTONOWICZ

Zarys jego działalności społeczno-politycznej i historycznej

Gawroński Franciszek

WSTĘP.

Sam tytuł mego zarysu monograficznego o W. Antonowiczu mógłby mię zwolnić od usprawiedliwienia się w jakim celu i w jakich rozmiarach podjęta została praca niniejsza. Działalność Antonowicza na polu historyografii częściowo tylko wchodzi w obręb naszych dziejów. Najbardziej zatem polskiego czytelnika może interesować to tylko co bezpośrednio dotyczy dziejów naszego narodu i stanowiska Antonowicza wobec narodu i dziejów naszych. Praca moja przeto w tych wyłącznie granicach zamkniętą została. Starałem się zwrócić uwagę czytelnika na te jedynie momenty, gdzie najjaskrawiej uwydatniały się osobiste poglądy tego historyka w stosunku do zjawisk i życia dziejowego Rusi w okresie wspólności państwowej z Rzptą polską. Dla całkowitej charakterystyki działalności naukowej Antonowicza miejsca w niniejszym szkicu niema; ten zakres jego pracy należy do historyi ruskiej.

Z założenia swego przeto praca moja musi być niezupełną, taką jest, taka miała być.

Starałem się być bezstronnym, prawdziwym, szczerym, obojętnym tylko być nie mogłem. 

Nie mam pretensyi do tego, ażeby stanowisko moje, zajęte w tej pracy, zadowolniło wszystkich; wiem że spotkać się mogę z krytyką ostrą. To trudno. Najszczęśliwsi są ci, którzy w nieomylność swoją wierzą. Zapewnić tylko mogę, że nie kierowała mną żadna inna myśl oprócz chęci poznania umysłowości i charakteru tego niepospolitego człowieka i pokazania go w jego własnem oświetleniu polskiemu czytelnikowi.

Łozina, d. 20. listopada 1910.

I.

POCHODZENIE I PIERWSZA MŁODOŚĆ

(1834—1855).

21 marca s. st. roku 1908 zmarł w Kijowie Włodzimierz Antonowicz, profesor historyi Rosyi na uniwersytecie kijowskim — „znakomity historyk Ukrainy-Rusi, przewodnik (pionier) i naczelny kierownik ukraińskiego ruchu narodowego w Rosyi". Takim tytułem do chwały uczciło śmierć jego dziennikarstwo ruskie. Nie będziemy toczyć sporów o nomenklaturę tytułów, to jednak nie da się zaprzeczyć, że był istotnie pionierem i kierownikiem ruchu umysłowego, a w szczególności historycznego w ruskiem społeczeństwie i narodzie. Nie popełnię wcale wielkiego błędu, gdy powiem, że sam ruch ten wywołał, nadał mu rozpęd społeczny, stworzył dlań podstawy naukowe, a na

Jeżeli weźmiemy na uwagę ważną bardzo okoliczność, że pracami swemi historycznemu objął zakres polsko-ruskich stosunków w obrębie dawnego państwa polskiego, to już z tego jedynie względu postać ta byłaby dla nas niezmiernie ciekawą i poznania godną.

Był to człowiek pod każdym względem niezwykły i zagadkowy, Śmierć jego i kilka kartek pozostawionego pamiętnika, nie wyjaśniły w zupełności ani jego umysłowości ani jego duszy. Całość tej umysłowości i duszy była niezmiernie złożoną i nieuchwytną. Z każdej strony przedstawiał się on inaczej. Łagodny i miękki w życiu codziennem, stawał się obrońcą najwyuzdańszej dzikości — w historyi; człowiek wysokiej kultury umysłowej i moralnej, w niszczycielach tej kultury — dopatrywał bohaterów; wychowany w polskiem społeczeństwie, wyrzekł się go, ażeby swoim ideom społecznym i naukowym nadać większe znaczenie prawdziwości; wykazując przez całe życie z niesłychaną wytrwałością i zacięciem tylko wady dawnego polskiego życia państwowego, nie gardząc ani oszczerstwem ani zgryżliwością, pod koniec życia, poszedł śladami Chmielnickicgo i Wyhowskiego, i próbował stworzyć, nie hadziacką wprawdzie, lecz lwowską ugodę — równie jak tamta nietrwałą. Słowem, był to duch sprzeczności przy pozornej jednolitości umysło wej i duchowej.

Cichą, tajemniczą niekiedy, napozór spokojną i pożyteczną rolę dziejową odegrał on względem Rusi. Ukochawszy idealnie naród ruski, nie goręcej i nie głębiej, jak kochało przed nim i po nim wielu Polaków, dla których Ruś była tylko wspólną macierzą, nie widział innego sposobu służby ruskiemu społeczeństwu, jak zdradziwszy własną ojczyznę, religię i narodowość. Odjął w ten sposób odrazu cechę czystości, niezależności i bezinteresowności pracy całego życia.

Trudno prześledzić dokładnie drogę, która go od bezwzględnej krytyki własnego narodu do oderwania się zaprowadziła. Spróbuję jednak naszkicować duchową i umysłową sylwetkę tego niezwykłego człowieka, który mógł wykształcić się i działać jedynie w tak anormalnych stosunkach, jakie, dzięki niezdrowej atmosferze państwowej, wytworzyły się wśród naszego narodu i społeczeństwa. Praca naukowa Antonowicza jest zbyt rozległą i różnorodną, ażebym się mógł pokusić o jej dokładne ocenienie. Zadowolonym będę, jeżeli uda mi się kilka rysów wybitnych tej postaci uchwycić, przedstawić kilka tez społecznych i historycznych, które stały się krzywą osią całego życia jego i przyczyniły się do wytworzenia i spopularyzowania kierunków i poglądów ze stanowiska prawdy dziejowej — fałszywych, ze stanowiska moralności — przesadnie wypaczonych, a już z tego względu dla Rusi szkodliwych. Już to samo zjawisko, że należał do dwóch narodowości, że zerwał węzły tradycyi i religii, łączące go z polskiem społeczeństwem, że poszedł na służbę idei państwowej, wrogiej zarówno Rusi jak i Polsce, ciekawą czyni tę dwoistą pod względem moralnym postać. Dla nas jest tem ciekawszy, że w duchu idei państwowej politycznej Rosyi pchnął swoją działalność historyczną, że wykształcił w tym kierunku całe pokolenie pracowników, że dziejów własnego i ruskiego narodu użył jako narzędzia walki, że na dzieje polsko-ruskie patrzył przez pryzmat polityki państwowej rosyjskiej, na którą się dał złapać niebacznie; że skutkiem tego, sformułowawszy fałszywe tezy historyczne, przeszczepił je ze szkodą prawdy i moralności w uczniów swoich; że stworzył hajdamaczyznę naukową, która dla walki w teraźniejszości szukała w dziejach nieuzasadnionego poparcia. Zastrzyknąwszy truciznę kozackiego warcholstwa i swawoli w nowożytne społeczeństwo ruskie, oderwał je na długie lata od pracy pozytywnej, skrzywił jego logikę i moralność, a walki przeszłości przekuł na nienawiść dzisiejszą.

Włodzimierz Antonowicz urodził się w Machnówce, pow. berdyczowskiego gub. kijowskiej 6. stycznia 1834 r.*).

Kto był jego ojcem? Pozostanie to zapewne nierozwiązaną zagadką, chociaż wątek tajemnicy stara się sam Antonowicz uchylić w P amiętniku. Ale i tu staje w sprzeczności z sobą.

Nazwisko Antonowicz wziął po mężu matki. Słówko tedy o tym człowieku, który przeszedł przez życie cicho i spokojnie. Bonifacy Antonowicz, Litwin z rodu, z gub. wileńskiej, szkoły ukończył w Krzemieńcu. Gdy po zamknięciu szkół polskich, żadnych dróg do publicznego kształcenia się nie było, gdyż dla szkół rosyjskich brakło zarówno uczniów jak i nauczycieli, wytworzył się osobny typ wędrownego nauczyciela t. z. guwernera, wychowawcy. Średnio zamożne obywatelstwo „Krajów zabranych", niechcąc dzieci swoich pozostawić bez nauki, starało się wynaleźć "guwernera". Poszukiwano ich między uczniami uniwersytetu Wileńskiego, a później pośród Krzemieńczanów. Otóż takim "guwernerem" był Bonifacy Antonowicz.

Matka Antonowicza, o której zaraz mówić będziemy, była także prywatną nauczycielką. Gdzie i kiedy spotkała się z przyszłym mężem swoim —niewiadomo dokładnie; Włodzimierz Antonowicz powiada głucho "na jednej z posad". Wychodząc za mąż nie mogła być starszą, jak obaczymy później, nad 18—19 lat. Z małżeństwa tego był syn, który umarł dzieckiem, i córka Ewelina. Charaktery i temperamenty młodych, małżonków były bardzo różne; ona — energiczna, o silnej nieugiętej woli, o despotycznem zacięciu, on — nabożny, cichy, bojący się żony, miłujący nadewszystko wygodny spokój. Kilka lat małżeństwo pracowało razem; później rozeszli się za chlebem w różne strony. Trwała ta tułaczka długo, aż w 9 lal po rozstaniu się urodził się syn — Włodzimierz.

W notatkach autobiograficznych — niedokończonych z powodu śmierci — Antonowicz rzuca garść światła na męską i żeńską progeniturę swego rodu. I nam wypada rzucić na nią okiem w krótkości, gdyż zwolennicy teoryi dziedziczności znajdą tu materyał do licznych uwag i wniosków.

Antonowicz sam stara się dać klucz do rozwiązania zagadki jego charakteru. Powiada on:

„W obecnych czasach, gdy antropologia uczyniła duże postępy, nie można zaczynać pamiętników, nie uwzględniwszy w miarę możności własnej genealogii. Genealogia ta niema na celu wysławiania rodu, jak się to okaże na moim przykładzie — a ma służyć, jako wskazówka, ile każdy człowiek otrzymał moralnego spadku po ojcach i jak ten spadek wykorzystał — czy go zwiększył, czy pomniejszył.

Zanim rozpocznę sina ira cl studio opisywać poprzedzające mnie pokolenia, uważam sobie za obowiązek wypowiedzieć swój pogląd na antropologiczną teoryę atawizmu.

Jestem przekonany, że każdy człowiek nosi w sobie uzdolnienia i kierunki, wypracowane duchowo przez cały szereg pokoleń poprzednich; ale to nie wywiera fatalnego kierunku na życie i działalność człowieka; poza tem, co mu przekazali przodkowie, człowiek otrzymuje jeszcze wychowanie, które ma ogromny wpływ na jego kierunek wewnętrzny, a jeszcze bardziej zmienia on swoje wrodzone instynkty zapomocą własnej inicjatywy, o ile ją posiada, zwracając takową bądź w stronę postępu, bądź w stronę cofania się. Ile procentów może dać człowiek w ciągu swego życia dla postępu — nie wiem; ale myślę, że nie bardzo dużo — sądzę, że od 5 do 15 proc. — zawsze jednakże taką mniej więcej cząstkę może on włożyć do wszechświatowej skarbnicy ludzkich dążeń do postępu. W ten sposób moralna działalność każdego człowieka określa się sumą trzech składowych części: 1) atawizmu, t. j. spadku otrzymanego po przodkach (w najlepszym razie nie więcej, jak 75 proc.; 2) wychowania, t. j. sformułowanych zasad czasów ubiegłych (5— 10 proc. i 3) własnej inicjatywy (w najlepszym razie do 15 procent.).

Po tym wstępie opowiada krótko dzieje własnej rodziny— ciekawe wplątaniem się w jej życie pewnego tragizmu i sposobem, w jaki sam autor ten moment przedstawił.

Zacznijmy od linii żeńskiej — według opowiadania autora pamiętnika. Linia ta sięga końca XVIII w. Właściciel miasteczka Pawołoczy, pamiętnego śmiercią Jeremiego Wiśniowieckiego, jakiś Lubomirski, miał również nieznaną z imienia kochanicę — Rusinkę, z którą spłodził dwóch synów — Józefa i Stanisława i córkę Karolinę**).

Pragnąc zabezpieczyć los dzieciom z nieprawego łoża, wydał tę kochanicę za pisarza dóbr swoich Zubowskiego i zrobił go rządcą kluczowym. Po śmierci pierwszego męża Lubomirski wydał ją powtórnie za szambelana Trzebińskiego i kupił dla nich posiadłość ziemską w powiecie radomyslskim — Ewandorf.

Karolinę Zubowską, babkę Antonowieza z linii macierzystej, wydano zamąż za Hipolita Górskiego, szlachcica z Królestwa — bogatego pana, właściciela dwóch czy trzech wsi, których nie wahał się zadłużyć na rzecz powstania Kościuszkowskiego. Wystawił kilkudziesięciu żołnierzy swoim kosztem. Po upadku powstania do Królestwa już wrócić nie mógł, tułał się tedy po Ukrainie, na służbie, lub chodził dzierżawami, szukając chleba. Miał to być człowiek gorący i sangwinik, ale niewątpliwie wielkiego pojęcia o obowiązkach obywatelskich skoro nie wahał się złożyć majątku na ołtarzu potrzeb ojczyzny***). Po jego śmierci, synów Kajetana i Józefa, w wieku 10—14 lat, wzięli bracia Karoliny, Zubowscy, a córkę Monikę, dziewczynkę 12-letnią, wzięli na wychowanie Podoscy, ludzie bardzo zamożni.

Stera umysłowa i towarzyska, w jakiej znalazła przytułek sierota po Górskim, a przyszła matka przyszłego profesora uniw. kijowskiego, pozwoliła jej, stosownie do pojęć wieku, otrzymać wychowanie nader staranne i wykształcenie odpowiednie do społecznego stanowiska rodziny, śród której smutny przypadek ją rzucił. W 22-m roku życia, według relacyi Antonowicza, jako guwernantka poczęła pracować sama na siebie****).;

Wreszcie los złączył ją z Bonifacym Ąntonowiczem — ażeby wkrótce rozłączyć. Było to małżeństwo, co się zowie niedobrane pod wielu względami. Ona pełna energii, siły, gładka i wykształcona, on niedźwiedź litewski, natura, jak się zdaje zupełnie bierna, apatyczna, rozmiłowana w gnuśnym spokoju i bezczynności.

Występuje na scenę wkrótce — ten trzeci. Postać prawie legendarna, owinięta mgłą tajemniczości — pół-Węgier, trochę Rusin, do czego się nie przyznawał, trochę Polak, bo szkoły polskie kończył Janos Dżidaj. Antonowicz nazwał go mniej poetycznie — Iwanem. Z tego Iwana zrobił kochanka matki i — ojca swego. Ten smutny cień, rzucony na postać nie żyjącej matki, pracującej z poświęceniem się niezwykłem dla wykształcenia syna, cień, który położył się na jej mogile, jest tylko następstwem manii mówienia wszystkiego pod głośnem imieniem— prawdy. W tym wypadku mogła to być jedna z tych plotek, które krążą często koło samotnej kobiety. Ale miłość synowska nie uszanowała czci matki. Powtórzył to, co mówili inni — bez dowodów. Była to próżna chęć zwrócenia na siebie uwagi czemś niezwykłem, przedstawienie się w świetle jakiejś idealnej szczerości, posuniętej do barbarzyństwa.

Sam Antonowicz tak opowiada: „W końcu XVIII stulecia po liberalnych *****) rządach Józefa II i krótkiem panowaniu Leopolda II, nastała w Austryi epoka reakcyi wraz ze wstąpieniem na tron cesarza Franciszka II. Wiadomo, że ludzie zasad liberalnych, znajdujący pole dla swojej postępowej działalności przy Józefie II lub wychowani pod ideowym jego wpływem, znaleźli się obecnie w niełasce, byli usuwani z urzędów i oddawani pod nadzór policyi; panowało wskutek tego wśród tych ludzi powszechne niezadowolenie, sprowadzając, między innemi, niektórych na drogę czynnego protestu. Na Węgrzech, jak wiadomo, powstał w one czasy dość szeroki spisek, mający na celu zmianę arystokratycznej węgierskiej konstytucyi, oderwanie Węgier od Austryi i przekształcenie ich na rzeczpospolitą, jak Francya, przyjąwszy za wzór prawodawstwo, opracowane przez konwent francuski.

Spisek został wykryty, a jego głowa, wygnany profesor lwowski, opat Martynowicz i 8 jego współtowarzyszów ponieśli karę śmierci. Wśród ludzi, zamieszanych do spisku, znalazł się między innymi i posiadający uniwersyteckie wykształcenie Matyas Dżidaj, pełniący obowiązki nauczyciela u jakiegoś węgierskiego hrabiego, którego również wciągnął do akcyi spiskowej; hrabia wykupił się, a Dżidaj musiał uciekać do Galicyi, gdzie dzięki protekcji swego ongi patrona otrzymał w górach miejsce leśniczego. Tu się ożenił z miejscową włościanką Rusinką. W czasie objazdu lasu, tak silnie spadł z unoszącego go konia, że wkrótce umarł.

Po jego śmierci został jeden tylko syn Janos(Iwan) Dżidaj — sit tibi terra leuis — i to był właśnie mój ojciec. Iwan Dżidaj wychowywał się w lwowskim uniwersytecie, gdzie skończył fakultet filozoficzny (jak myślę w 1826 lub 1827 roku).

W tym czasie rozpoczęła się polityczna akcya, zyskując sobie w całej Europie sympatye liberalnych, wykształconych i posiadających choć nieco energii życiowej ludzi — heroiczne powstanie Greków przeciwko Turkom ******).

Iwan Dżidaj i dwaj jego lwowscy przyjaciele zdecydowali się jechać do Grecyi, aby w charakterze wolontaryuszów wziąć udział w powstaniu, ale brakło im środków na przejazd, a jak wiadomo, ani koleje, ani parowce jeszcze wówczas nie istniały, dzięki czemu, przejazd był bardzo drogi i długotrwały. Dla zaradzenia temu brakowi rzucili się lwowscy młodzieńcy do pracy, póki jednakże zdobyli odpowiednią sumę, przeszedł rok, a może i więcej ; gdy żaś nakoniec wyruszyli, spotkała ich w czasie przejazdu przez kijowszczyznę wiadomość, że wojna skończona, a rzeczpospolitą grecką uznały już i dyplomacya i traktaty.

Zatrzymano się więc wpół drogi, nie wiedząc, co czynić z sobą. Na ich wszakże szczęście człowiek z uniwersyteckim dyplomem był wówczas na prawobrzeżnej Ukrainie rarissima avis*******), to też, gdy miejscowi obywatele dowiedzieli się o ich przybyciu, zabrali lwowian w charakterze nauczycieli domowych do swoich dzieci. W ten sposób Iwan Dżidaj został guwernerem u bogatego obywatela z Czehryńszczyzny, Rościszewskiego, a następnie przechodząc z miejsca na miejsce,bardzo długo pełnił te obowiązki u różnych panów.W tej zaś liczbie znalazł się on w r. 1832 w charakterze guwernera u p. Markowskiego z Humańszczyzny (wieś Jahubiec), gdzie spotkał moją matkę, która w tym domu pełniła obowiązki guwernantki''.

Trudno chyba o bardziej romantycznych protoplastów jak ci, których los miał przeznaczyć jakoby Antonowiczowi*). Sam on wysuwa na czoło tych niewidzialnych wpływów dziedzicznych, które urabiają człowieka i jego charakter, Iwana Dżidaja i oplwawszy pamięć matki, dziękuje jej za to, że mu dała „ideowego i wykształconego ojca".

Wygląda to trochę na chęć usprawiedliwienia własnego stanowiska i zjednania sobie bodaj częściowego rozgrzeszenia.

Nie można się oprzeć pokusie, ażeby nie wypowiedzieć wątpliwości, że owa powieść romantyczno-bohalerska o Dżidaju jest wymysłem samego Dżidaja — ad captandam benevo-lentiam szlachty, otaczającej zawsze uznaniem bohaterów walki o wolność.

Skończywszy z genealogią, możemy przejść do dalszych wypadków jego życia i naszkicować je w krótkości.

Gdy poczęła dorastać starsza siostra, Ewelina, Antonowiczowa zdecydowała się porzucić rzemiosło bakalarskie i zająć się wydaniem córki zamąż. Rodzina cała skupiła się około r. 1840 w Machnówce. Antonowiczowa miała tu dom własny, który sprzedała, a zamieszkała u brata Józefa Górskiego, adwokata przy sądzie machnowieckim. We wspólnym domu znaleźli się matka Karolina i Anlonowiczowa wraz z córką Eweliną i synem Włodzimierzem, kilkuletnim chłopakiem. Matka zajęta wydaniem córki zamąż, mało czasu poświęcała synowi, który z babką cały czas przepędzał. Pod jej okiem nauczył się czytać i pisać. Dla matki nie miał nigdy gorących uczuć. Z natury trwożliwy, mrukowaty, nie łatwo udzielający się i niechlujny, obawiał się matki, przestrzegającej czystości i elegancyi, do pewnego stopnia. Wymagania na tym punkcie matki wydawały się chłopcu maltretowaniem; wkładanie czystej bielizny i ubrania było jego rozpaczą; wycieranie ust serwetą — przesadnem wymaganiem, które raz zastosowane przez matkę, za pomocą ścierki, wywołało wysypkę na ustach*). Już w malcu poczęła się wyrabiać pewna zgryźliwość i niechęć do rodziny. Młody Antonowicz wyróżniał tylko babkę, dla innych rzadko miewał słowa uznania. Drobnoszlachecka sfera, urzędników sądowych, adwokatów, i t. p. nie przypadała do smaku Antonowiczowi i pozostała w jego wspomnieniach, sformułowanych wprawdzie w 60 lat później, zapisana barwami bardzo ciemnemi. Według jego mniemania nie było kogo kochać, nie było za co kochać. Późniejszy profesor patrzył na tę sferę i oceniał ją okiem człowieka końca XIX stulecia — a w dodatku człowieka uprzedzonego. Ten bardzo surowy sąd ówczesnego społeczeństwa, był poniekąd usprawiedliwieniem siebie. Karciarze, próżniacy, pijacy, wyzyskiwacze ludu — to są zwykłe typy według Antonowicza. Nie było żadnego wybitnego rysu bądź zewnętrznego, bądź moralnego, któregoby nie zastosował Antonowicz do współczesnego szlacheckiego społeczeństwa, byle je tylko odmalować jaknajgorzej. Widać w tem było jakieś uporczywe parti-pris, jakąś, prawie nie dającą się pojąć chęć przedstawienia całokształtu życia szlacheckiego w najgorszem świetle. A przecież taki punkt wyjścia nigdy nie prowadził do poznania prawdy. Złośliwość i chęć. wyszukiwania śmieszności doprowadzała go niekiedy do absurdu*).

W r. 1840 Antonowiczowa wydała córkę Ewelinę za Jana Waśniewskiego, adwokata przy sądzie machnowieckim. Główny cel matki został osiągnięty. Pozostał drugi — dalsze kształcenie syna Włodzimierza. Po ustaleniu przeto losu córki, Antonowiczowa wróciła znowu do działalności pedagogicznej. Otrzymawszy miejsce guwernantki w zamożnym domu państwa Cybulskich, przeniosła się wraz z synem do Oryczkówki pod Tulczynem. Malcowi nauka szła tępo. Przyszły profesor, niepozbawiony zdolności, posiadał chorobliwy prawie upór i chęć robienia na przekór matce. Uczył się tedy źle i niechętnie, ale ostatecznie zbliżał się wiek, kiedy należało rozpocząć regularną naukę szkolną. Wówczas Bonifacy Antonowicz przesiadywał już na łaskawym chlebie u Abramowicza. Matka zdecydowała się oddać chłopca mężowi dla ostatecznego przygotowania do gimnazyum. Ale młodemu mrukowi i tu było nie swojsko.

Włodzimierz Antonowicz reasumująć już jako starzec, różne warunki i wpływy na kształtowanie się swego życia i charakteru, dopatrzył w sobie kardynalną wadę, a sformułował ją słusznie: „była to chęć wybicia się ponad innych, wykazania siebie w świetle jak można najlepszemi odznaczenia się czemś szczególnem." Ale i tu pomylił się, przypisując tę wadę „pyszałkowatości szlacheckiej". Dla czego „szlacheckiej" kiedy była to wada ogólno-ludzka, a jeżeli w klasach wykształceńszych spostrzegało się ją częściej niż w innych warstwach, to tylko dlatego że na wyżynach społecznych przybierała ona cechy często wielkie i szlachetne i stawała się podnietą do czynów i dzieł pożytecznych i pięknych, gdy na nizinach umysłowych i moralnych, jako zwykła próżność i chęć popisu okazywała się wadą szkodliwą i pospolitą.

Z domu Ottona Abramowicza poszedł wprost do Odessy, gdzie Iwan Dżidaj prowadził pensyonat dla chłopców. Tam wychowywał się aż do chwili wstąpienia do uniwersytetu w Kijowie. Z epoki tej brak nam danych zupełnie. W liście do kolegi Mioduszewskicgo wyraził się głucho: .,wychowawcy memu obowiązany jestem, oprócz nauki, wpojeniem zasad prawdziwego demokratyzmu'-. Nie powiedział wszakże na czem te zasady polegały. Zdaje się że polegały one na zaniechaniu wszelkich form towarzyskiego współżycia i na łatwości obcowania z najniższemi warstwami społecznemi.

Ponieważ pod wpływem poglądów polityczno-narodowych, dziśjeszcze kursujących w Rosyi w sferach urzędowych, za Polaków uważano tylko ludzi obrządku rzymsko-katolickiego, nastręcza się pytanie: do jakiej narodowości należał Włodzimierz Antonowicz?

Według kultury, wychowania i urodzenia należał niewąlpliwie do narodowości polskiej, do sfery drobno-szlacheckiej. Jakkolwiek wynajdywał śród lego społeczeństwa najczarniejsze plamy i nie szczędził mu najzłośliwszych zarzutów, jednak kulturahiość i dojrzałość jego cenił i myśląc o przyszłości Rusi, ku Polsce się zwracał. Tam ją widział, nie zaś śród demagogicznych marzeń. Co do religii — utrzymywali niektórzy że był unitą a wpisany został do uniwersytetu jako "prawosławny". W ten sposób dawni koledzy i przyjaciele jego pragnęli uchronić go od zarzutu wyrzeczenia się religii. Wątpliwości w tym względzie rozwiał sam Antonowicz. „Wieść o tem że narodziłem się unitą — pisał — kompletnie mylna: oboje rodzice moi należeli do obrządku katolickiego, więc i ja byłem ochrzczony jako katolik". (Zapiski Szewczenki T. III., st. 150). Ale była tu mowa o Bonifacym Antonowiczu, nie zaś o Iwanie Dżidaju.

Po wyjściu zamąż siostry Eweliny za Waśniewskiego, zięć Antonowiczowej wziął w dzierżawę część wsi Bryckie, pow. berdyczowskiego. Tu poznał Antonowicza Leonard Sowiński, giosny. poeta. Antonowicz przyjeżdżał na wakacye do matki z Odessy. Był to chłopiec, szczupły, wątły, milczący, nie. lubiący towarzystwa,, umysłu poważnego. Chętniej niż śród sfery wykształconej, przebywać lubiał śród włościan i umiał jednać sobie ich życzliwość. (Przewodn. nauk.-liter., kwiecień 1908., str. 360. Michał Rolle przytacza list Leonarda Sowińskiego do Dra Antoniego I.). W roku 1850, mając 16 lat, ukończył II-gie odeskie gimnazyum, a w jesieni wstąpił do uniwersytetu w Kijowie. Odessa nie posiadała jeszcze wówczas wszechnicy. Wyborem przyszłego zawodu kierowała matka, której ulegał do końca jej życia (1855); wybrała mu wydział medyczny, na którym przez pięć lat był wytrwałym słuchaczem. Dopiero śmierć matki przerzuciła go na pole ulubionych studyów -- przeniósł się na wydział historyczno-filologiczny, t. zw. literacki w r. 1855.

*) Dr. Tomasziwskij utrzymuje że urodził .się w „Machmweiach". Takiej miejscowości w dzisiejszej gub. kijowskiej niema wcale. Oczywiście jest tu mowa o Machnówce (po rusku Machniwka, w Machniwci). W broszurce tej (Wołndimir Antonowicz. Lwów. 1906) autor bardzo spokojnie, a niekiedy bardzo słusznie, ale bez sztucznego entuzyazmu, ocenił, o ile się dało wszechstronnie działalność naukową Antonowicza, wymijając zręcznie punkty drażliwe w życiu i nauce.

**) Z końca XVIII w. znamy tylko trzech Lubomirskich: dwóch synów Józefa wojew. Czernichowskiego († 1732) Antoniego († 1782) i Stanisława ( †1783), a z drugiej linii Franciszek syn Jerzego wojewody Krakowskiego († 1779). Z innych Lubomirskich znamy Ksawerego, który w r. 1787 sprzedał dobra Smilańskie księciu Potiemkinowi, i Aleksandra, właściciela Raszkowa w końcu XVIII w., sprzedanego za długi, a kupionego przez rząd ros. i darowanego następnie przez Pawła I Tutolminowi, namiestnikowi wołyńskiemu. Który z nich mógł być protoplastą Włodzimierza Antonowicza — nie wiemy.

***) Włodz. Antonowicz pisze w Pamiętniku: że „jak cała ówczesna szlachta, tyranizował żonę i dzieci", że był pijakiem nałogowym i skutkiem upicia się spadł pod lód i utonął. Dowodów na to żadnych nie przytacza.

****) Daty co do matki, w Pamiętniku Wł. Antonowicza nie schodzą się. Urodziła się w r. 1802. W chwili zatem przyjścia na świat Włodzimierza (1834) miała już 32 lata. Jeżeli zatem on urodził się w 9 lat po rozstaniu się z mężem, nastąpiło to tedy w r. 1825. czyli miała wówczas lat 23. Zważywszy że, rozstając się z mężem miała już dwoje dzieci, z których starszy syn nie żył, nie mogła dopiero w 22-m roku życia zostać guwernantką. Albo została o wiele wcześniej, albo, wszystkie daty Pamiętnika są nieprawdziwe i pobranie się domniemanego ojca Antonowicza z Karoliną miało miejsce wcześniej.

*****)'Liberalizm ograniczył się na skasowaniu klasztorów i kościołów, konfiskacie dóbr królewskich i kościelnych i na wprowadzeniu do rządów planowego centralizmu.

******) Dla własnego narodu był mniej wyrozumiałym.

*******) Antonowicz z osobliwą zajadłością obniża zawsze wartość moralną i umysłową szlachty ówczesnej, zapominając zbyt często o prawdzie, którą sobie obrał za przewodniczkę. Uniwersytet lwowski w owe czasy nie o wiele chyba przewyższał Krzemieniec, a już nie dorównywał pod żadnym względem Wileńskiemu. Średnie szkoły w Winnicy, Międzybożu, Humaniu i wielu innych miejscach dawały wysokie wykształcenie szlachcie miejscowej. Jak wysoko stała kultura umysłowa śród szlacheckiego społeczeństwa owej doby, można się przekonać z Pamiętników Detiuka (Andrzejowskiego) Fr. Kowalskiego (Wspomnienia), Steckiego, z podróży Przezdzieckiego i t. d. Nie było domu bez wielkiej biblioteki najpoważniejszych pisarzy, a wiele bogatych domów posiadało własne muzea, któremi zasilały się Moskwa i Petersburg. Galerye obrazów w Młynowie i in. były słynne. Człowiek wykształcony przeto nie był w owe czasy — rarissima avis. Nasuwa się jeszcze pytanie: skąd się szlachta ukraińska dowiedziała o „uniwersyteckim dyplomie Dżidaja?". Przekradając się tajemnie do Grecyi, chyba nie nosił w kieszeni dyplomu. Musiał ukrywać swoje nazwisko, nie zaś wyjawiać każdemu szlachcicowi.

*) Przyjęliśmy wprawdzie genealogiczną wersyę wedługjego własnych opowiadań, autor sam wszakże osłabia jej prawdziwość. Pamiętnik swój zaczął pisać w r. 1897 (incipi Romae 14 (26) Januarii anno 1897. Annos natus LXIII), zaś w r. 1903, 5. czerwca pisał do Antoniego Mioduszewskiego, kolegi swego: „ojciec mój (Bonifacy Antonowicz) całe życie był domowym nauczycielem. Ostatnim jego uczniem był Otto Abramowicz. Po ukończeniu wychowania, ostatni (Abramowicz), widząc już podeszły wiek mego ojca, zaproponował mu pozostać w jego domu, gdzie też mój ojciec i dokonał życia. Stąd mój stosunek z Ottonem Abramowiczem". (Zapiski nauk. Towaristwa im. Szewczenki 1909 T. III. st. 150). Kto był tedy rzeczywiście według mniemania Antonowicza istotnie jego ojcem i kiedy prawdę o ojcostwie powiedział?

Jest jeszcze inna wersya, utrzymująca się wytrwale dotychczas, że Antonowicz był synem Ottona Abramowicza. Mając wybór między Węgrem a Polakiem, wybrał Węgra.

*) Z powodu tej operacyi pisze:

„W szlacheckiem towarzystwie słyszałem niejednokrotnie, że temu, kto nie wyciera ust, należy je wytrzeć ścierką; wypadek więc ze mną nie był wymysłem mojej matki, lecz zastosowaniem gotowego aforyzmu szlacheckiego savoir-vivre'u". Dodać należy, że nie był to „aforyzm", ale pogróżka, rzadko wykonywana, mająca na celu zmuszanie dzieci do wycierania ust po jedzeniu.

*) Przytoczę przykład. Antonowicz w Pamiętniku swoim (Notatki autobiograficzne) pisze:

„Koslyum składał się u mężczyzn z czarnego kapelusza o szerokich skrzydłach, a w święta z wielkiej lisiej czapki, pod którą noszono jarmułkę, maleńką, nigdy i nigdzie nie zrzucaną czapeczkę (calot-te), na głowie zaś obok uszu wisiały dwa długie toki, nazywane pejsami; za odzież służył im długi, czarny chałat, podpasany czarnym, szerokim pasem, a na nogach mieli pończochy i pantofle. Natomiast kobiety na golonych głowach nosiły peruki, a na niej dyademy, zdobne perłami, zaś ubranie obszywały na piersi szeroką taśmą aksamitną. Powierzch sukni zakładano salopę, noszoną dla szyku z ręką, włożoną do jednego tylko rękawa".

Zdawałoby się że to strój żydowski. Wcale nie. Według Antonowicza jest to strój polski. Powiada on :

„Oryginalnego tego kostyumu używali żydzi, począwszy od wieku XIII, ale w pierwszej połowie tego stulecia żydzi przesiedlili się olbrzymią masą z zachodniej Europy do Polski, a ponieważ nie było tam prawa, nakazującego im noszenia specyalnej odzieży,przyjęli więcówczesny strój polski. W XVI wieku polacy, hołdując modzie, przyjęli strój wschodni (kontusze, żupany i t. d.) żydzi zaś zostali przy staropolskiem ubraniu, którego noszenie zabronione im zostało dopiero przez Mikołaja I."

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z KOLISZNIOHO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. SZLACHTA NA RUSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. DOROSZENKO I PALIJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. HAJDAMACZYZNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. SĄD O CHMIELNICKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej