Jadwiga Papi

WOJNA DOMOWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

WOJNA DOMOWA

powieść historyczna dla młodzieży

Papi Jadwiga

I.

Od dni kilku Łęczyca wre życiem, zjechała bowiem ze swoim dworem do miasta królowa Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym, pani wielce pobożna i miłosierna.

W mieście opowiadano sobie, iż przyjechała na długo, że cały grudzień i styczeń może zabawi, więc mieszkańcy Łęczycy radzi są z tego, bo pewni są, że niejedną łzę ludzką otrze, niejedną nędzę uciszy.

Opowiadano i to jeszcze, iż królowa rozesłała z Łęczycy posłów w różne strony państwa: do Wielkopolski, na Mazowsze i do ziemi Sandomirskiej, iż zaprosiła do siebie synów na zbliżającą się wigilię. Wieść ta młodych ucieszyła najbardziej: nie wątpią, że z przybyciem książąt ożywi się bardziej jeszcze Łęczyca, że rogi myśliwskie zagrają po lasach, a któremuż z młodych dusza się nie rwie do łowów.

Młodziuchny Henryk już przybył z orszakiem rycerzy i z wojewodą swoim Wszeborem; wojewoda, oddawszy swego pana pod opiekę matki, sam pojechał do Krakowa po najmłodszego z synów Salomei: Kazimierza, królewicz chował się bowiem na dworze najstarszego brata, Władysława, dziedzica Szląska i władcy Małopolski.

Salomea była macochą Władysława; najstarszy syn Krzywoustego był synem Zbisławy, księżniczki ruskiej, pierwszej żony Bolesława, mimo to, królowa powierzyła księciu Krakowa najmłodszego synaczka, gdyż szanuje wolę męża, który umierając, mianował Władysława opiekunem młodszej braci.

Uczona niewiasta, Salomea napisała własnoręczny list do pasierba, prosząc, by raczył przybyć także na święta do Łęczycy; otrzymała wszakże odpowiedź niepewną: że jeśli sprawy państwa pozwolą księciu Krakowa, wówczas przybędzie. Kazimierzowi pozwolił jechać z Wszeborem. Dwu przeto synów stęskniona matka już powitała. Bolesława Kędzierzawego i Mieczysława, zwanego Starym, wyczekuje jeszcze.

Książęta mają przybyć z żonami, więc królowa kazała przygotować po kilka komnat, aby mieli gdzie pomieścić i panów i dwór niewieści. Ludno będzie w zamku, tem lepiej dla miasta, biedni na tem skorzystają.

Sama też królowa z orszakiem przyjechała, a w tym orszaku i obcych przywiozła: dwóch mnichów z Niemiec, dawnych swoich nauczycieli. Jeden to Otto, uczony starzec, mnich z klasztoru niemieckiego; drugi zwie się Ortlieb, ten młodszy jest nieco, lecz równie światły, jak tamten. Królowa obrała sobie najcichszą z komnat zamku, najbardziej oddaloną, bo ona nie lubi gwaru, który płoszy z jej ust modlitwę. Od czasu śmierci męża przywdziała szaty zakonne i niemal klasztorne życie wiedzie; tylko tęsknota za synami skłoniła ją tutaj przybyć, wyrwać się z samotności.

Było to właśnie południe, do oddalonej komnaty królowej ściągnęli panowie na rozmowę i dwaj cudzoziemcy; ona pierwsza miejsce wśród nich zajęła.

Ubrana w szary habit, wychudła od postów, z czołem pooranem od trosk, czyni surowe wrażenie na otaczających; nikt uśmiechnąć się nie waży, nikt z żartem odezwać.

Jednakże lęku nie budzi ona w nikim, bo gdy spojrzą w jej ciemne, głębokie oczy, każdy wyczyta dobroć na dnie ich źrenic, więc pewien jest, że zaciśnięte wązkie usta królowej przykrych wyrazów nie potrafią wymawiać. Lęku nie budzi Salomea w nikim, lecz głęboką cześć jako świątobliwa niewiasta.

Z ramion królowej spływa płaszcz czarny, powłóczysty, biały sznur ujmują ją w pasie, na nogach bosych ma drewniane trepki, piękne czarne jej włosy biała chustka okrywa, na piersiach jej wisi zloty łańcuch, na łańcuchu krzyż hebanowy z Chrystusem wyrzeźbionym z kości słoniowej, w rękach trzyma różaniec z kosztownych paciorek, to jedyna jej ozdoba.

Tuż obok królowej zajęli miejsce zakonnicy niemieccy, za nimi po prawej stronie niewiasty, po lewej panowie. Wśród tych zwraca na siebie uwagę wojewoda Wszebor, tak rozumne jest jego spojrzenie, tak wyniosłą postawa, tak bogaty strój go zdobi: jedwabna szata szkarłatna, pas błyszczący i buty czerwone. Jedną rękę oparł na rękojeści szabli ozdobionej klejnotami; zda się mówić tym ruchem, że gotów jest bronić w każdej chwili królowę, drugą dłoń na sercu położył. Poważną rozmowę prowadzą panowie z królową: O wielkiej wojnie, która wstrząsa całą Europą, w której biorą udział książęta francuzcy, niemieccy i angielscy, o wojnie o grób Chrystusa. Salomea wzdycha, że synowie jej jeszcze nie umieją dostatecznie władać orężem, gdyż zarazby jednego na wyprawę krzyżową pobłogosławiła, lecz najstarszy z jej synów jeszcze lat szesnastu nie liczy; jeden pasierb pełnoletni, ale ten o wojnie krzyżowej nie myśli.

Ortlieb właśnie począł opowiadać, jak św. Bernard, przybywszy do Niemiec w celu namawiania do nowej krucyaty, obudził zapal wśród wszystkich, jak sam cesarz Konrad rozpłakał się, słuchając go i postanowi! wziąć udział w wyprawie.

Salomea znowu w duszy westchnęła, że synowie jej walczyć jeszcze nie umieją i smutek głęboki wystąpił na jej twarz.

W tem do otwartych okien komnaty doleciał z dołu śmiech wesoły i odbił się na licach królowej jak promień słoneczny w tafli wodnej. Na jej ustach zjawił się również uśmiech, a oczy jej tkliwiej spojrzały.

— Dziatwa bawi się w sadzie — rzekła. Wojewoda Wszebor postąpił ku oknu, surowa twarz rycerza rozjaśniła się.

— Raczcie spojrzeć w ogród miłościwa pani — odezwał się po chwili.

Salomea, a za nią wszyscy postąpili ku oknu. Obraz godny pędzla mistrza, przedstawił się ich oczom: sad, który zamek od strony północnej otaczał, ubielony był śniegiem; złote promienie słońca zasiały brylantami wielki trawnik, rozciągający się naprzeciw okna, na tym trawniku ujrzeli smukłego jelenia z koroną rogów nad czołem. Młodziuchny, lat 7 zaledwie liczący królewicz Kazimierz, siedział na nim i w drobniuchnych dłoniach złote wodze trzymał, z ramion dziecka spływał długi, purpurowy płaszcz książęcy, gronostajami podbity, złote włosy w bogatych kędziorach spływały mu na ramiona.

Jeleń wolnym krokiem postępował, dumnie trzymając ukoronowaną głowę. Obok szedł z jednej strony Henryk, książę Sandomierza, pilnie bacząc, aby brat jego nie spadł z wierzchowca niezwykłego; z drugiej przyjaciel jego Goworek; tego oczy goniły z zachwytem biegnącą przed jeleniem sześcioletnią dziewczynkę; była to najmłodsza córka Salomei, księżniczka Agnieszka.

Cała odziana w biały kożuszek barani, niby jagniątko bieluchna i kędzierzawa, trzymała w dłoni gałązkę srebrnym puchem odzianą i wznosząc ją w górę, wołała z powagą wielką:

— Król jedzie! ustępujcie z drogi!

Dzieci dworzan, które podążyły do sadu za królewiczami ustępowały jej, a tuż obok niej biegi baranek prawdziwy, nie tak wszakże bieluchny, jak ona, bo z czerwoną wstążeczką na szyi.

"Me! me!" — wtórował on drżącym głosem swej pani.

— Król! król jedzie! — powtarzała dźwięcznym głosikiem Agnieszka.

— Jagnię moje miłe — szepnęła królowa z miłością, patrząc na córkę Jezusowi cię oddam, Jemu służyć będziesz.

— Nie czyńcie tego królowo, nam sprzymierzeńców dziś potrzeba — odezwał się Wszebor — zaręczynowy pierścień ofiarowany Agnieszce, braciom jej w razie potrzeby pomoc powinien zapewnić, z klasztoru ta pomoc nie przybędzie, a bodajbym złym był wróżbistą, lecz przeczuwam niebezpieczeństwo im grożące.

Zachodzące słońce odziało się właśnie w purpurę, biały kobierzec, po którym jeleń stąpał, przybrał barwę szkarłatną, a śniegiem ustrojona gałązka, którą Agnieszka w dłoniach trzymała stała się rubinową.

Wszebor zachwycony wdzięcznym obrazem, pchnął okno i słowa księżniczki: "król jedzie!" dobiegły Salomeę.

Czoło jej sfałdowalo się, usta bolesny wyraz wykrzywił.

— Uczyńcie uwagę dziecku wojewodo — rzekła smutnym głosem — toć słowa Agnieszki urągają wydziedziczonemu.

— Przez usta dziecka Bóg nieraz przemawia, nie psujcie miłościwa pani uciechy niewinnym — odparł Wszebor.

Lecz Agnieszka poczuła widocznie stroskany wzrok matki, gdyż podniosła naraz spojrzenie ku oknu; uśmiech radości ozdobił jej twarzyczkę, poczęła biedz ku sieni zamkowej i w niespełna dwie minuty stanęła przed matką.

— To berło Kazimierza — rzekła, podając Salomei gałązkę szronem ustrojoną.

Lecz ciepło izby stopiło śnieżne płateczki mrozem ściśnięte i Salomea odebrała z rąk córki czarną gałązkę, z której spadło kilka kropli wody na jej suknię.

— Precz z berłem, które ma przynieść mi w darze łzy — rzekła, rzucając gałązkę do płonącego w pobliżu niej ognia na kominku.

Na chwilę cisza zapanowała w komnacie, strwożona Agnieszka ukryła twarzyczkę na kolanach matki.

— Zła wróżba — pomyśleli wszyscy.

W tem głośny gwar doleciał z głębi pustych, sąsiednich komnat. Wszebor pośpieszył przekonać się, co było przyczyną hałasu. Niebawem powrócił.

— Królewicz Bolesław Kędzierzawy z małżonką swoją Anastazyą i królewicz Mieszko z małżonką swoją Gertrudą, pragną złożyć wam swoją czołobitność królowo — rzekł, schyliwszy głowę przed Salomeą.

— Niech wnijdą — odparła królowa.

Agnieszka podniosła główkę: zasmucone słowami matki oczy dziecka, ożywiły się na nowo; z ciekawością wpatrywała się w otwarte podwoje komnaty, wiodącej w głąb zamku. Zabrzęczały szable, gwar się zbliżył, niebawem na progu komnaty ukazał się królewicz Bolko.

Płaszcz purpurowy spływał z ramion księcia, z pod płaszcza wyzierała jedwabna, błękitna suknia, srebrem bramowana, w ręku trzymał czapkę książęcą, szmaragdowem piórem ustrojoną. Twarz jego wyrażała wielką słodycz, w całej postawie jego było coś miękkiego; pełna złotych kędziorów głowa, jasno błękitne oczy czyniły go daleko więcej do niewiasty podobnym, niż do męża. Obok Bolesława postępowała Anastazya, córka księcia kaliskiego Wszechwłdzimierza. Jasnowłosa, jak on, o wejrzeniu gołębiem i uśmiechu anioła, w białej szacie, w czółku złocistem na głowie, perłami usianem, przypominającem korony świętych, świętej wrażenie czyniła.

Pokorna i nieśmiała pochyliła się prawie do stóp matki mężowskiej, nie ważąc się rąk jej ucałować.

Salomea oboje z wielką miłością do piersi przycisnęła.

— Bądźcie pozdrowieni — rzekła wzruszonym głosem rozjaśniły się źrenice moje waszym widokiem, spocznijcie obok mnie.

Poczem, gdy Bolko z żoną zajęli wskazane im krzesła, zwróciła się do drugiej pary; tymczasem Agnieszka, Henryk i Kazimierz, którzy powiadomieni o przybyciu braci, do komnat królowej pośpieszyli, witali Bolka i bratowę. Kazimierz rzucił płaszcz pożyczony, giermka strój miał na sobie.

Mieszko w niczem nie był podobny do Bolesława, włos kruczy osłaniał jego głowę, czarne oczy ogniem błyszczały, głowę trzymał hardo podniesioną, na ustach jego duma siedziała.

Podobną do niego postawą i wyrazem twarzy, była Gertruda, córka Beli, króla węgierskiego; purpurowa jej szata jaskrawo odbijała od białej sukni Anastazyi, czarne, pełne ognia źrenice zdradzały charakter energiczny.

Pokory i nieśmiałości nie było w niej, gdy pochylała głowę przed królową matką; ze swobodą pieszczonego dziecka złożyła na jej dłoni pocałunek i rzekła wesoło:

— Witajcie królowo, tuszymy, iż w zdrowiu was zastajemy.

Poczem wyprostowała się dumnie i lekkiem skinieniem głowy powitała zebranych w komnacie.

— Ja i Anastazya mamy do was królowo wielką prośbę — zwróciła się znowu z uśmiechem do matki męża — wszakże nie zasmucicie nas odmową.

Salomea popatrzała na to dwoje z troską i niepokojem, z ust jej wyrwało się ciche westchnienie.

— Jakąż to prośbę macie do mnie tak zaraz na wstępie? — zapytała dopiero po chwili niejakiej.

Gertruda rozśmiała się wesoło.

— Nietrudną do spełnienia — odparła. — Za naszym orszakiem przywlókł się tutaj stary gęślarz; grał nam przez całą drogę i dźwiękami swej gęśli odpędzał od nas nudę. Mówi, że baje opowiadać umie; wolę bajki nad wszystkie uciechy światowe, pozwólcie zatem królowo wejść starcowi do tej komnaty, rozgrzać skostniałe członki przy ciepłym płomieniu waszego ogniska i głód zaspokoić, a gdy ochrypły od wiatru głos jego dźwięku nabierze, wówczas opowie nam wszystkim jaką baśń ciekawą, może o strachach, może o duchach, lub dawnych bohaterach.

— Jeśli wiedźm, czarownic i szatanów nie wywoła swą powieścią przed oczyma naszymi i ja posłucham rada, odparła królowa.

— Powiedźcie ślepcowi, wojewodo, że grzesznych baśni nikomu nie pozwolę opowiadać w moim domu — dodała zwróciwszy się do Wszebora — niech wnijdzie tutaj, ale z czystą myślą i Bogiem w sercu.

Wojewoda pośpieszył po gęślarza i powrócił niebawem ze starcem, którego wiodło młode chłopię bose, w nędzny kożuch odziane.

Chłopię powiodło ślepca do komina; zginając się po drodze, by nikomu nie uchybić, gęślarz siadłszy opodal ognia, rzucił z ramion świtę.

— Ogień grzeje, dusza i ciało rade — rzekł, bielmem zasłonięte źrenice podnosząc do góry. — Bądź błogosławioną królowo, żeś pozwoliła spocząć nędzarzowi pod swoim dachem, niech Pan Wszechmogący pobłogosławi ci na dzieciach: doczekaj chluby z synów, pociechy z córek, niech twój synaczek najmłodszy radością napełnia twoje serce.

— Najbiedniejszy on z rodzeństwa — szepnęła królowa, kładąc dłoń na jasnej głowie stojącego tuż u jej kolan Kazimierza.

— Moc Boga jest wielką i sprawiedliwość Jego również wielka — odparł gęślarz.

W tej chwili służba zamkowa wniosła do izby miód i kielichy, aby goście zanim zasiądą do wieczerzy rozgrzali się. Podczaszy począł wszystkich częstować, nie zapomniał i o gęślarzu.Żółta, pomarszczona twarz starca zajaśniała uśmiechem zadowolenia, gdy sine jego wargi słodkiego napoju dotknęły.

— Popłynie piękna powieść z ust moich, bo miód serce rozgrzeje i młode lata mi przypomni — odezwał się wesoło.

— Pamiętaj, że chcę długiej i strasznej powieści — rzekła Gertruda — takiej, żeby mi krew krzepła w żyłach od słuchania, a dusza zamierała z bojaźni.Ślepiec zwrócił na nią bielmem zasłonięte źrenice, zdawało się, że ją widzi, że przenika jej serce.

Gertruda cofnęła się za Anastazyą.

— Czego on chce odemnie? — szepnęła.

— Powieść rozpocznij — tonem rozkazu odezwał się Mieszko.

Starzec westchnął, potrząsnął głową, po chwili tak począł mówić:

"Na najwyższym szczycie gór karpackich orzeł uwił sobie gniazdo.

Przyszła burza z piorunami, z błyskawicami i ubiła mu orlicę.

W smutnem gnieździe zostało sieroce pisklę, nie miał je kto strzedz.

Orzeł wzbijał się do słońca, pisklę za matką tęskniło.

Orzeł wzbijał się do słońca, pisklę za matką tęskniło.

Pewnej nocy przyleciała wiedźma czarna i pisklę zamieniła.

Stary orzeł o tem nie wiedział, wziął do gniazda drugą orlicę.

Biała orlica strzegła mu pilnie gniazdo i sierociego pisklęcia.

Obok cudzego czworo własnych złożyła i otoczyła razem skrzydłami.

Obok cudzego czworo własnych złożyła i otoczyła razem skrzydłami.

Pod czujną opieką orlicy, wyrosły pisklęta i poczęły wzbijać się do lotu.

Potem orlęta własne gniazda uwiły, prócz najmłodszego, co sił jeszcze nie miało.

Stary orzeł umarł, jastrząb pozostał w jego gnieździe, niby w ojcowskiem.

Niedość było jastrzębowi jednego, począł na braci przyrodnich napadać.

Niedość było jastrzębowi jednego, począł na braci przyrodnich napadać.

Zakrakała żałośnie biała orlica, posłyszały to krakanie inne ptaki.

Zleciały się sowy, puszczyki, gawrony, oraz inne do niej na naradę.

Biała orlica poskarżyła się na chciwego jastrzębia.

Nie damy uczynić krzywdy orlętom! zawołały puszczyki, kruki i gawrony.

Nie damy uczynić krzywdy orlętom! zawołały puszczyki, kruki i gawrony.

Wysunęły szpony, nastawiły dzióby przeciw jastrzębowi.

I wyparły okrutnego z gniazda ojcowskiego i oddały najstarszemu z orląt."

— A czy najstarsze, najdzielniejszem było z orląt? — pytaniem przerwał królewicz Mieszko opowiadanie gęślarza.

— Tego bajka nie mówi — odparł ślepiec — zwyczajem miejscowym postąpiły ptaki; zwyczaj kazał im oddać dziedzictwo najstarszemu z kolei.

— Bywa zwyczaj zły, wtedy poprawić go należy — odezwała się śmiało Gertruda. — Czy skończona twoja powieść ślepcze?

Dziad w odpowiedzi targnął struny swej gęśli i popłynęły łzy żałosne: płacz i skargę posłyszeli zebrani w komnacie królowej; ślepiec targnął struny po raz wtóry, słuchacze zadrżeli teraz; spojrzeli ku oknom, zdało się im, iż burza się zrywa.

Jedno z orląt zapatrzyło się na jastrzębia, namówiło sowy i puszczyki do bratniej wojny— począł opowiadać ślepiec.

I wyparło rodzonego z gniazda ojcowskiego i krwią braci się splamiło.

I wyparło rodzonego z gniazda ojcowskiego i krwią braci się splamiło.

"Dziubią się ptaki, kraczą złowrogo, lecą im pióra ze skrzydeł.

Rozbrzmiały góry ich posępnem krakaniem, rozbrzmiały lasy i błonia.

Wtem nad zwaśnionymi zawisł orzeł stary ból życie mu wrócił.

Precz z gniazda mego niezgodni! zawołał, i najmłodsze pisklę w niem osadził.

I najmłodsze pisklę w niem osadził.

Zakrakała żałośnie nad najmłodszem pisklęciem biała orlica.

Czemu płaczesz miła matko? pyta młode orlę.

Szczęście budzi w sercach ludzi zawiść i do zbrodni ich pcha.

A wy ptacy do ludzi zaczynacie być podobni, odpowiada orlica.

A wy ptacy do ludzi zaczynacie być podobni, odpowiada orlica."

Gertruda zmarszczyła czoło i zwrok podniosła na gęślarza, chciała widocznie zapytać go o coś, lecz w przyległej komnacie rozległy się szybkie kroki.

Wszystkich spojrzenia zwróciły się ku drzwiom, ujrzeli bowiem wchodzącego pośpiesznie jednego z dworzan królowej.

— Książę Krakowa przysłał odpowiedź na wasze zaproszenie do Łęczycy, miłościwa pani — rzekł, ukłon składając.

— Niech wnijdzie poseł — odparła Salomea, zgadując, że odpowiedź będzie odmowna, lecz nie biorąc tego do serca.

Właśni jej synowie przybyli, pasierb mniej był potrzebnym jej sercu.

Nie zajdą me oczy łzami, gdy przy uczcie wigilijnej nie uścisnę go — pomyślała.

— Niech wnijdzie poseł — powtórzyła rozkaz spokojnie.

— Już odjechał — odparł dworzanin — ustną tylko przywiózł odpowiedź: Książę Krakowa rzec kazał wam, miłościwa pani, iż sprawy państwa nie pozwalają mu opuścić stolicy swojej. Posłowi zabronił zatrzymywać się u nas - rzekł dworzanin.

Szmer niezadowolenia rozszedł się po izbie, trzech wojewodów stanęło przed królową.

— Postępek księcia potwierdza głuche wieści, jakie od pewnego czasu krążą po siołach i grodach naszych — odezwał się Wszebor.

— Zjechali twoi synowie, miłościwa pani, na ucztę miłosną, do uczty onej jeszcze nie pora nam zasiąść, zasiądźmy do rady — dodał palatyn Wielkopolski.

— Nieszczęście zawczasu przewidziane niniejszem się nam wydaje, gdy uderza w nas - odezwał się wojewoda księcia Mazowsza — wilk wypatrzony zdala, mniej niebezpiecznym się staje, a piorun, gdyby mógł być przewidzianym, nie tak dotkliwe szkodyby przynosił.

— Dobrze mówi, dobrze mówi — odezwały się tu i tam glosy.

— Nikt mu tego nie zaprzeczy — przemówił Mieszko wyniośle — wszakże ja dodam: Nie straszny dla nas ani ów wilk, ani ów piorun, pod którym rozumiemy wszyscy księcia Krakowa; nie lękam się go: Moim teściem jest potężny król Węgier Bela, ten nie dozwoli mi krzywdy uczynić.

Gertruda spojrzała z zadowoleniem na męża i równie wyniośle podniosła czoło.

— Za mną książęta raczej ująć się powinni — mniej śmiałym głosem odezwał się Bolesław. — I ujmie się pewno mój ojciec w razie potrzeby — szepnęła Anastazya z miłością, patrząc na męża.

— O braciach młodszych, którzy teściów jeszcze nie. mają, nie pomyśleliście — z wymówką odezwała się Salomea.

— Nie damy krzywdy im robić! — zahuczało w izbie.

Młodziuchny Kazimierz uśmiechnął się do panów.

— Naszym obrońcą będzie Bóg, nie troszcz się o synów matko — rzekł Henryk, marzące oczy -podnosząc w górę.

— Bóg nas wesprze i będzie kierował naszym orężem — dodał Wszebor. — Od jutra pocznę rozsyłać zapraszające wici na zjazd do Łęczycy. Zjazd będzie liczny; gdy książę Krakowa posłyszy, ilu nas stoi po stronie jego braci, zblednie i stawi opór podszeptom chciwej cudzego mienia Niemkini.

— Na jaki dzień rozkazujecie miłościwa pani zjazd naznaczyć? — zapytał wojewoda Mazowsza Salomeę.

— Po uczcie wigilijnej — odparła królowa — nie godzi się nam teraz zajmować spra-

Królowa ani domyśliła się przybycia nowych gości.

"Bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi" — szeptały jej usta, a wzrok wpatrywał się błagalnie w ukrzyżowanego i mówił:

— Lecz niechże ta wola twoja, Panie, nie druzgoce serca matki.

Naraz przerwała pacierze, na jej twarzy odmalowało się zdziwienie, a potem niepokój.

— Czy stało się co, Urszulko? — zapytała.

Do sypialni weszła niewolana jedna z panien dworskich, najmłodsza z grona, ulubienica Salomei, więc najśmielsza ze wszystkich. Giermek królowej, wysiany przez wojewodę Wszebora dał im znać, że nowe poselstwo przybyło z Krakowa, iż żąda natychmiastowego posłuchania. Żadna nie śmiała iść do pani niewołana, Urszulka się odważyła.

— Wybaczcie miłościwa pani, że płoszę z ust waszych modlitwę — rzekła, ukłon pokorny złożywszy — ważna sprawa wytłomaczy moją prośbę: Księżna Krakowa przysłała do was, miłościwa pani, poselstwo z listem, panowie proszą by mogli stanąć bezwłocznie przed obliczem twojem, miłościwa pani.

— Płaszcz podaj — odparła królowa, blednąc — zanieś światło do izby gościnnej.

Lecz zanim Urszula zdążyła zrozumieć słowa pani, już usłużny giermek, który stał za oponą kryjącą drzwi, wzniósł siedmioramienny świecznik do izby, poczem pobiegł dać znać Wszeborowi, że królowa czeka na posłów.

Urszula zarzuciła płaszcz na ramiona pani i biały sznur jej podała.

Majestatycznym krokiem udała się Salomea naprzeciw spóźnionych gości.

— Niech dworzanie dadzą znać starszym królewiczom, że czekam na nich — rzuciła rozkaz, odchodząc.

Wnet zaludniać się poczęło w izbie gościnnej: przybyli dworzanie królowej i królewicze ze swoimi wojewodami. Na wszystkich czołach troska siedziała, poselstwo Agnieszki zaniepokoiło ich. Wszystkie spojrzenia były zasępione, każdy pytał siebie w duszy: Czego chcą przybysze?

Wprowadził wreszcie do izby przyjęć wojewoda sandomirski obcych gości.

Bogato, ale po cudzoziemsku odziani byli wszyscy trzej. Suknie jedwabne mieli na sobie srebrem bramowane, zapięte na kosztowne guzy, które wspaniale blaski rzucały. Najwspanialej ubrany był ten, który szedł przodem; z hardą, niemal bezczelną twarzą stanął przed Salomeą. Był to zaufany Agnieszki Dobek, urząd sekretarza sprawował na dworze księżnej.

Złożywszy ukłon pełen uszanowania, czy szczerego trudno to było zgadnąć, podał Salomei list pieczęcią opatrzony. Królowa oddała pismo najstarszemu synowi.

— Przeczytaj — rzekła.

Rozłamawszy pieczęć, Bolesław począł czytać głosem nieśmiałym i cichym.

— Daj mnie list, mam głos silniejszy od ciebie — odezwał się Mieszko wyniośle.

Bolesław usłuchał natychmiast wezwania.

— Zbyt pokorny — szepnął wojewoda Mazowiecki do rycerzy swego królewicza.

— W istocie — odparli tamci. Tymczasem Mieszko począł czytać.

"Zbyt późno powiadomiona o wysłanem poselstwie przez księcia Krakowa, ślę w ślady jego drugie. Sprawy państwowe nie pozwalają miłościwemu księciu, małżonkowi mojemu, opuścić stolicy, czem mocno zasmuceni jesteśmy, lecz gdy nam niemożebnem jest przybyć do Łęczycy, królowej Salomei i synaczkom jej, nie przyciśnionym tak ciężkimi obowiązkami, jako ciężkie są te, które księcia Krakowa uciskają, łacno będzie zapewne do naszej stolicy podążyć, by wedle waszego, miłościwa przybrana matko, życzenia rozłamać się chlebem przy uczcie wigilijnej, dawnych chrześcijan obyczaj szanując...

"Gdy to uczynią synaczkowie twoi, królowo, niechże nie zapomną przywieść ze sobą należnej daniny księciu Krakowa, aby pan mój miłościwy strasznym gniewem nie uniósł się na nich

"Jedność tworzy siłę, wie o tem książę Krakowa, i przestrzegać tej jedności będzie póki życia; a lubo ojciec jego pozwolił każdemu z synów na osobnej zasiąść dzielnicy, jednak w duchu rozumiał, że będzie to jeno pozorne władanie, bo gdyby inaczej rozumiał, czemużby własnego brata Zbigniewa nie dopuszczał do podziału. Nie krzywdy swoich braci, ino dobra kraju całego życzy sobie miłościwy książę Krakowa; nie obalenia testamentu błogosławionej pamięci swego ojca, ino wypełnienia jego niezrozumiałej przez panów myśli. Danina, przez królewiczów złożona, nie uszczupli ich dóbr, ale oddali od ich grodów zawieruchy i burze. Nakłońcie miłościwa królowo synaczków waszych do posłuszeństwa względem brata starszego, a poddani twoi będą cię błogosławić".

Głos Mieczysława stawał się coraz bardziej stłumiony, oczy młodzieniaszka sypały skry gniewu, dusza jego kipiała z oburzenia.

Wreszcie oddal list matce, dłużej mówić nie będąc w stanie.

— Do zniewagi uczynionej wam matko przez księcia Krakowa jego ustnem poselstwem, księżna Agnieszka dorzuciła stokroć boleśniejsze — odezwał się dopiero po chwili drżącym głosem — toć porównała nas ze Zbigniewem, synem chłopianki, zbiegłym mnichem, zbójem i zdrajcą.

poddanych z nas chce uczynić, może i ziemie nam wydrzeć, darowane przez ojca.

— Uspokójcie się królewiczu — przemówił poważnie Wszebor. — Wyzuwać was z dzielnic, nadanych wam przez wielkiego waszego ojca, byłoby podeptaniem prawa przy rodzonego wszystkich praw boskich i ludzkich. Na to nie zezwolimy; bo gdybyśmy zezwolili za przykładem tak gorszącym, nie byłoby nic świętego, nic słusznego i sprawiedliwego między ludźmi.

— Tak! tak! — odezwało się kilka głosów. Dobek błysnął oczyma i brwi ściągnął.

— Jako żyw tutaj stoję, tak przysięgam, że w liście księżnej Krakowa nie stało nic takiego, coby wam pozwoliło posądzać księcia wojewodo i wam królewiczu, iż żywi on chytre i chciwe zamiary względem braci swoich — odezwał się hardo. — Toć nie drzemałem, gdy królewicz Mieszko czytał słowa skreślone ręką miłościwej mej pani. Zaprasza ona braci i matkę miłościwego księcia na ucztę wigilijną, a spotyka ją za to taka wdzięczność, iż posądzonym zostaje miły sercu jej małżonek o chytre zamiary. Gdzieżeś przebywał myślą wojewodo, gdy królewicz czytał list miłościwej księżnej Krakowa? azali nie u tych zdrajców, którzy w krwawych potokach wojny domowej chcą ryb dla siebie nałowić. Strzeż się ich podszeptów — dodał, uśmiechnąwszy się złośliwie — pewien jestem, iż one zdrajcy chcą twój miecz naostrzyć przeciw prawemu panu, który jeno ściślejszym węzłem pragnie połączyć się z braćmi swoimi, aby, gdy obcy nas najedzie, najazd ten rozbił się o oną jedność bratnią... Królowo, racz mi dać odpowiedź — dodał, zwróciwszy się do Salomei.

— Odpowiedź w tak ważnej sprawie musi być dana z namysłem — rzekła łagodnie Salomea. — Słowa twoje pośle wydają się mi mądre i szlachetne, a przedtem tak samo brzmiały moim uszom słowa wojewody Sandomierza. Ja słaba niewiasta zanim zdanie wyrzeknę, namyślić się muszę pierwej, zostaw mi czas mości Dobku; zabaw dni kilka razem z towarzyszami twoimi w Łęczycy, a z uczciwą odpowiedzią powrócisz. Dziś to tylko powiem, że rada byłabym módz jechać na wigilię do Krakowa.

— Zabawić nam tutaj nie wolno i godziny, bo księżna Agnieszka, która pragnie koniecznie mieć was miłościwa pani z synaczkami swoimi u siebie na uczcie wigilijnej, niecierpliwie czeka naszego powrotu — odparł Dobek, składając nizki ukłon. — Mimo nocy opuścim dziś jeszcze ten zamek; księżnej Krakowa powiem, iż gotujecie dla niej odpowiedź i że tuszyć może, iż ona odpowiedź będzie pomyślną,

— Nie potwierdzam i nie zbijam mniemania waszego — rzekła Salomea — to tylko dodam, iż odmowną posłałabym z przykrością i koniecznością naglona. Powiem wszakże i to jeszcze, iż posłowie krakowscy uciekają z pod mego dachu jak gdyby lękali się, że na nich zdrada tutaj czyha; nieufność ta ubliża nam. Dobek spuścił powieki.

— Świętą niewiastę, jako wy nią jesteście miłościwa pani, któżby o zdradę podejrzywał — odparł.

Lecz Wszebor pochwycił jego porozumiewające spojrzenie, które rzucił towarzyszom; w szlachetnej duszy wojewody zakipiał gniew straszny; dłoń jego spoczęła na rękojeści szabli, czoło fałdami się pokryło.

— Co mamy w sercu, to w drugich widzimy — rzekł.

Dobek zdawał się wszakże nie słyszeć tych słów, przybrał twarz w uśmiech i cofnął się z nizkimi ukłonami do drzwi.

— Królowo! wy zaprosili księcia nie przyjmiecie, miłościwa pani — odezwał się Wszebor, gdy posłowie znikli za drzwiami. — Pomnijcie, że bywają uczty, po których goście, gdy usną, nie budzą się więcej.

Blada twarz Salomei zbladła bardziej jeszcze.

— Co uczynię, tego jeszcze nie wiem — odparła wyniośle — ale to wiem, że wam wojewodo nie przystoi rzucać tak grzesznych podejrzeń na księcia Krakowa... Wszakże nie macie dowodów o złych intencyach Władysława względem braci przybranych. Kto dowodów nie podaje, a oskarża bliźniego, tego zowią oszczercą; pomnijcie wy na to Wszeborze.

— Nie księcia ja podejrzywam, ino niewiastę jego — odparł wojewoda, chyląc z szacunkiem głowę przed królową. — Niemkini rodem, jak żona Popiela, Agnieszka wrogą jest wszystkiemu co nasze.

— I jam z tego plemienia — z wymówką szepnęła Salomea.

— Wyście królowo, zostawszy żoną naszego pana, ukochali lud, który matką swoją was nazwał; ukochaliście nasze łany, bory i skaty; Agnieszce to tylko miłem jest, co przypomina • jej cesarską kolebkę.

— Dopokąd nie mamy dowodu winy bliźniego, dopotąd nie wolno nam mówić, że to wróg nasz — z naciskiem wymówiła to zdanie Salomea.

Poczem powstawszy z krzesła, zwróciła się wyniosła do swej komnaty.

Za przykładem królowej wszyscy rozeszli się na spoczynek.

Lecz Salomea, choć oddaliła się pierwsza, nie położyła się więcej: modląc się gorliwie, na klęczkach, spędziła resztę nocy, a gdy świt zajrzał przez błoniastą szybę do jej komnaty, podniosła się i w dłonie klasnęła.

Na ten znak weszła ulubienica jej Urszulka.

Przynieś mi płaszcz bobrowy — rzekła wami ziemskiem!, gdy tak uroczyste święta się zbliżają. Jako prawi chrześcijanie winni teraz iesteśmy myśleć o oczyszczeniu sumienia, aby z niepokalanem sercem każdy z nas zasiadł do uczty miłości. Dzisiejszy dzień gościom moim poświęcę, jutro Jezusowi maleńkiemu.

To powiedziawszy, powiodła wszystkich do gali biesiadnej.

Wcześnie tego wieczora cisza zamek Łęczycki zaległa i światła pogasły w jego oknach: strudzeni podróżą goście łaknęli spoczynku. Tylko w komnacie królowej światło paliło się do północy.

Salomea okazałą.. spokojną twarz otaczającym ją panom i synom, '"serce jej wszakże spokojnem nie było. Rzucona przez ślepca, a potem przez Wszebora wróżba wojny domowej, zatrwożyła ją mocno.

Mając w serce wszczepione bogobojne zasady przez pobożnego Ottona, w każdej smutnej okoliczności uciekała się najprzód o pomoc i radę do Pana Wszechrzeczy.

Znalazłszy się sama w sypialni, łączącej się z izbą, w której przed chwilą przyjmowała gości, padła krzyżem na kamienną posadzkę, przed krucyfiksem zawieszonym nad jej łożem, i tak blizko godzinę pozostała w tej kornej postawie, chcąc upokorzeniem swojem wybłagać miłosierdzie Boże dla swoich synów.

Następnie w klęczącej postawie drugą godzinę prosiła o święte natchnienie dla siebie, o łaskę i rozum.

Nareszcie podniosła się zmęczona i rozbierać poczęła.

W przyległej izbie spały dziewczęta dworskie, nie przywołała wszakże żadnej.

— Śpią pewno niebożęta, napracowały się przez długi dzionek, nie będę ich budziła — rzekła sama do siebie.

I zdjęła z ramion czarny płaszcz, zawiesiła go na poręczy krzesła i rozwiązywać poczęła sznur, ujmujący ją w pasie, jednocześnie szeptała pacierze:

"Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoję" — mówiła, myśląc o swojem królestwie, prosząc, aby miłość i zgoda w niem gościły.

Gdyby była mniej zatopioną w modlitwie, może byłby ją doleciał hałas, lecący z dziedzińca; bo chociaż komnata ta była oddalona, choć okna na sad wychodziły, jednakże cisza nocy mogła ułatwić dostęp głosom, jakie rozległy się naraz na dziedzińcu.

Spuszczony most zwodzony, łączący zamek z polami go otaczającemi, zahuczał głośno, skrzypnęła ciężka brama dziedzińca i przed sienią zamkową zatrzymało się kilku panów w bogatych szatach szkarłatnych, sobolami podbitych do niej — sama przy wdziej kożuszek, pójdziemy do fary na roraty.

I wysunęły się tak cicho z zamku, że nikt tego nie spostrzegł.

Już minęły most zwodzony i w ulicę miasta się zwróciły, gdy zaszedł im drogę pieśniarz wczorajszy; to samo pacholę wiodło go za rękę; musiało szepnąć starcowi kto idzie, bo ślepiec przystanął.

— Bądź błogosławioną miłościwa pani za hojny datek, jaki przysłałaś mi wczoraj przez swego giermka — odezwał się drżącym głosem. — Bądź błogosławioną za noc cichą, jaką spędziłem w zamku, za wygodne posłanie, na jakiem kości moje spoczęły.

— Gdzież powiódł cię mój giermek na noc? — spytała Salomea.

— Do stajni — odparł z uśmiechem błogim ślepiec — na wonnem sianku noc przespałem, ciepłe i miękkie miałem posłanie; anieli lepiej nie sypiają, jakom ja spał; śniłem też o aniołach, ale szatany mnie obudziły.

Salomea przeżegnała się pobożnie.

— Nie wspominaj ich wobec mnie — rzekła surowo.

— Niebo zesłało was, miłościwa pani, na Moją drogę — ciągnął dalej ślepiec — grozi wam niebezpieczeństwo, strzeżcie się.

— Jakie? od kogo? spytała Salomea.

— Wy sami lepiej zrozumiecie, ja powtórzę ino, co powtórzyć powinienem.

To rzekłszy, ślepiec obejrzał się na wszystkie strony, jak gdyby bielmem zasłoniętemi oczyma mogł dojrzeć czy ma więcej słuchaczy i tak mówie począł.

— Spałem smacznie w stajence królewskiej, gdy tętent kopyt spłoszył sen z moich powiek. Siadłem, słucham, ktoś przybył do mojej wspaniałomyślnej dobrodziejki. Wtem wrota stajni się rozwarły, wpadł najprzód snop księżyca, potem dwóch giermków w błyszczących taśmami sukniach, prowadzili za sobą rumaki ubrane w bogate czapraki. Pachołcy wasi, miłościwa królowo, natychmiast zrobili im miejsce przy żłobie, przywiązali konie, nałożyli im siana, poczem pytać przybyszy poczęli: skąd przybyli i po co?

Jeden smukły o czarnych kruczych włosach i czarnych błyszczących oczach rzekł:

"Waszą królowę na ucztę wigilijną przybyliśmy zaprosić do Krakowa. Stolica gotuje się na wasze przyjęcie: okoliczni bartnicy sycą miody na wyścigi, będą słodkie, oj, będą i skuteczne niezawodnie".

— To mówiąc, rozśmiał się na cale gardło, a śmiech jego niewiedzieć czemu przypomniał mi mieszkańców piekła... Pachołcy wasi, miłościwa pani, nic mu wszakże nie odpowiedzieli zrazu, tylko pono gęby porozdziawiali i słuchali go w milczeniu, wreszcie jeden ważył się zapytać:

"W czemże skuteczne one miody będą?"

Czarny począł chichotać na nowo.

"Ano, gdy miodu mocnego nadto wychylisz, śpisz potem bratku dobę całą — rzekł— królewski miód uśpi gości na dlugo."

Choćby na tydzień — odparli tutejsi ludzie sen słodki po słodkim miodzie".

Czarny raz jeszcze się rozśmiał. Wtem wpadło do stajni trzech panów.

"Koni!" — krzyknęli.

I natychmiast podane dosiadać poczęli. Jam zwlókł się z pościeli i kazałem chłopięciu prowadzić się za nimi i pilnie baczyć na wszystko, co czynią. On oczyma moimi zawsze mi wszystko, co widział, opowie. On widział jak wskoczyli na konie, jak nogi w strzemiona włożyli, jak ujęli za wodze; ja słyszałem co mówili do siebie.

— Cóż mówili? — spytała Salomea głosem zniżonym.

Jeden rzekł:

"Nie wątpię, że królowa przybędzie na ucztę podroży się, ale Kraków ludzi ciągnie, nie oprze się pokusie."

"Dobrze poselstwo sprawiliśmy, bo z odmowną odpowiedzią nie powracamy, rada z nas będzie miłościwa księżna Agnieszka i nagrodzi" hojnie, a gości wspaniale przyjmie — dodał drugi.

"Jeśli przybędą" — mruknął trzeci.

"Wspaniale będą gody, jakich dawno w Krakowie nie było"— odezwał się znowu pierwszy.

''Wolałbym nie należeć do nich'' — rzeki drugi.

— Strzeżcie się królowo tej uczty, ślepiec ziemskich rzeczy nie widzi, ale w duszach ludzkich czytam, jam zbrodnię widział na dnie serc tych ludzi.

Salomea dobyła z woreczka, jaki u pasa jej wisiał, kilka sztuk złota i wsunęła je w rękę gęślarza.

— O tem, coście mnie opowiedzieli, nie powtarzajcie ojcze nikomu — rzekła — za przestrogę dziękuję ci wszakże.

Gęślarz złożył ręce i białe źrenice ku niebu podniósł.

— Panie wszechmogący, zlej wszystkie twoje laski na miłościwą panią naszą — począł się modlić, poczem zwrócił się ku polom śniegiem zasłanym i zwolna iść począł, pacholę wiodło go za rękę.

— Urszulo, czy potrafisz zachować tajemnicę? zapytała naraz Salomea, towarzyszące jej dziewczę.

— Potrafię — odparła Urszula.

— Wyspowiadamy się dzisiaj obie przed Ojcem

Dominikiem, jemu zwierzymy ciężką i niepewną troskę, jaką słowa ślepca rzuciły nam w serce, on rady nam udzieli, lecz przed innymi żądam od ciebie, abyś milczała.

— Wola twoja pani będzie spełnioną — odparła dzieweczka.

W trzy dni potem, mimo świąt zbliżających się, królowa Salomea zwołała panów na radę: zasiedli do niej wojewodowie, Otto i Ortlieb oraz starsi królewice i królowa zaraz na wstępie oświadczyła, iż zamierza odmowną odpowiedź' posiać do Krakowa na zaproszenie, jakie stamtąd otrzymała. Następnie wspólnie postanowiono, że gdy zima opuści ziemię polską, a słońce osuszy błota i wygodniejszymi drogi uczyni, wówczas młodzi królewicze udadzą się pod opieką swoich wojewodów i rycerzy na zamek krakowski, by porozumieć się ze starszym bratem.

Postanowiono też jeszcze, że królewna Agnieszka poślubioną zostanie któremu z książąt ruskich lub niemieckich, któryby przyrzekł być stałym sprzymierzeńcem królewiczów.

Obdarzeni hojnie przez Salomeę cennemi relikwiami, jak ręką św. Szczepana, pierwszego męczennika, za którą Piotr Dunin otrzymał od króla Bolesława obszerne włości, cząstką krzyża świętego, oraz innemi, zakonnicy niemieccy, przyrzekłszy modlić się za królowę i zjednywać jej stronników wśród swoich, opuścili Łęczycę.

Salomea po odjeździe gości oddala się tylko pobożnym rozmyślaniom i przygotowaniom do uczty wigilijnej.

Młodzi królewicze z maleńką swoją siostrą, nie troszcząc się o przyszłość, wesoło igrali tymczasem w obszernych komnatach zamku Łęczycy; starsi w licznym gronie dworzan jeździli na łowy do okolicznych borów.

II.

Czarna chmura żółwim krokiem ciągnęła ku Krakowu, mrucząc posępnie; zmęczona długą drogą zatrzymała się na skraju olbrzymiego boru, którego strzedz się zdawała nizka lepianka.

Chmura napędziła widocznie gości do lepianki, gdyż przez otwór znajdujący się w jednej ze ścian, blask ognia wybiegał.

Chata owa była własnością dwu sióstr: Jaruny i Muranny, podeszłych wiekiem niewiast. Obie siedziały właśnie przed rozpalonem ogniskiem i każda coś warzyła w wielkim garnku przy płonącem w pośrodku izby ognisku, mieszając w garnkach drewnianemi łyżkami.

Ogień rozrzuczał z trzaskiem jaskrawe iskry po izbie, z glinianych naczyń buchała para, roznosząc w około woń aromatyczną.

Jamna, bieluchna, jak gołąb, miała siwe oczy, pełne wyrazu dobroci, lecz wązkie jej usta świadczyły o sile charakteru. Czarne źrenice Muranny paliły się posępnym ogniem, a szpakowate włosy nadawały jej wyraz posępny.

Chmura sprowadziła do chaty dwu sióstr w istocie gości: Wgłębi izby spoczywał na garści słomy chłopiec nieletni, bosy, kożuchem otulony i chrapał głośno; był to przewodnik ślepca; gęślarz grzał skostniałe stopy przy ognisku i bielmem zasłonięte oczy wodził po izbie, dłonie oplótłszy o kolana szmatami owinięte.

Obok. gęślarza z jednej strony siedział bury kot i głośnem mruczeniem objawił swoje zadowolenie czy z gościa, czy z ciepłego płomienia, z drugiej kręciła pstrym ogonem ruchliwa sroka, dzióbiąc ustawicznie to sękaty kij, leżący obok gęślarza, to strzępy jego wyszarzanej siermięgi.

Wiatr zrywał się z jękiem i ze świstem za ścianami lepianki, chwilami wstrząsał nią tak silnie, jak gdyby próbował obalić.

— Czy wieczerzę warzycie? — odezwał się gęślarz — słyszę iskry skaczące, czuję kłęby pary, latające mi nad głową, ale zapachu jadła nie poznaję.

— Ha! ha! ledwo spoczął, już jeść wola — zaśmiała się Muranna, poczekaj bratku do świtu, o północku jeść niezdrowo, o północku my leki warzym. Gdyś głodny, idź spać; dyabeł ci się przyśni, może masz jaką sprawę do niego.

— Oj niewieści język, jak pocznie się obracać, to niby wiatraki, ustać mu trudno — odparł gęślarz.

I głową z politowaniem potrząsnął.

— Bije północ, bije północ — miesiąc świeci, miesięc świeci — bieżmy siostro, bieżmy siostro — po zioła do lasu, po zioła do lasu.

Zanuciła ochrypłym głosem Muranna.

— Leczycie chorych? — zapytał ślepiec.

— Leczymy — odparła z westchnieniem Jaruna — każdej nocy miesięcznej zbieram zioła skuteczne, potem do świtu je warzę. Niejednym sierotom matkę ocaliłam, niejednej siostrze brata ukochanego; za to wiesz jak mi ludzie płacą: czasami rzucą grosik z laski, częściej wiedźmą nazwą po cichu... Mówią, że z dyabłem w lesie o północy się spotykam, że zamawiam za jego sprawą choroby. Oj ludzie, ludzie, wy za dobre złem płacicie.

To powiedziawszy znowu westchnęła.

— Gdy zaraza sioło nawiedzi, powiedzą, że Jaruna sprowadziła zarazę — dodała, trzęsąc głową — gdy owce padną, krzykną: "Jaruna czar na nie rzuciła" i powloką mnie do rzeki, albo do ognia i rzucą do wody, albo w płomienie, a gdy się spalę, czy utopię, rzekną: "Winną była". Oj ślepoto ludzka! oj niedolo moja!

Umilkła, pomarszczoną jej twarz oblókł wyraz smutku, w zamyśleniu poczęta znowu mieszać wielką łyżką w garnku.

— Ja tam na ludzi nie narzekam — odezwała się Muranna — płacą mi złotem za leki, więcej nie chcę od nich; a co mówią o mnie, nie pytam.

— Tobie dyabeł znosi złoto ludzkiemi rękoma — odezwał się z głębi izby jakiś głos mrukliwy, poczem zbliżyła, się ku ognisku postać starego kmiecia z siwą do pasa brodą, którego rysy twarzy i wyraz oczu tak przypominały Janinę, iż każdy spojrzawszy na niego, bratemby go nazwał natychmiast. I bratem był on znachorki w istocie, odwiedzał ją od czasu do czasu.

— Szatana się nie boję — mruknęła Muranna.

— Bo się z nim przyjaźnisz — odparł kmieć — ty nie leki nosisz ludziom, ale truciznę; nie zdrowie im dajesz, ale śmierć.

Muranna się rozśmiała.

— Trucizna daje niedołęgom spokój wieczny, uwalnia ich od trosk, z którym rady dać sobie nie umieli — rzekła po chwili — daje im niebo po śmierci.

— A tobie da piekło z czasem — odparł kmieć.

— Toć nie ja truję, ino ci, co truciznę u mnie kupują — rzekła Muranna.

— A nie wiesz o tem jędzo, że komu do grzechu pomagać, to zbrodnia także — wmieszał się do rozmowy gęślarz.

— Intencya mnie zbawi: czworo wnuków ratuję od śmierci głodowej — broniła się Muranna.

— Gdy cię oskarżą przed sądem o śmierćbliźniego, pójdziesz na męki — odezwał się gęślarz.

— Za mną stoją najpotężniejsi, nie dozwolą wziąć mnie na męki — odparła hardo Muranna. — Osłonią mnie przed sądem, żebym ich palcem ludziom nie wskazała i nie rzekła: "Dusza ich stokroć więcej splamiona niż moja". Jam silniejsza od najpotężniejszych, bo znam plamy ich dusz.

— Wiedźma — mruknął gęślarz. Muranna się rozśmiała.

Bije północ, bije czarna

Zlatujcie sowy, kruki i puszczyki

Zlatujcie dworzanie szatana.

Poczęła śpiewać, wykrzywiając usta.

Jedzie moja piękna, pani

Słyszę tętent kopyt jej rumaka

Słyszę chichot jej szatana.

Ponury huk oddalonego gromu zawtórował Murannie, wszyscy się przeżegnali, ona pieśni nie przerwała.

W borze głucho ciemno

Rumak trwożnie rży

Serce pani drży.

Bije północ, bije czarna

Zlatujcie sowy, kruki, puszczyki

Zlatujcie dworzanie szatana.

Wtem dal się słyszeć tętent kopyt konia, szedł wyraźnie od strony gościńca.

— Ktoś przed burzą do nas ucieka — odezwała się Jaruna.

— Dosyć mamy gości — mruknęła Muranna i podniosła się z pnia drzewa, które zastępowało jej krzesło.

U drzwi dało się słyszeć lekkie kołatanie, ona szybko posunęła się ku drzwiom i wyszła z izby.

— Szatan ją wywołał — mruknął kmieć — czego ty jej nie odpędzisz od siebie — dodał zwróciwszy się do Jaruny.

— Bo chcę ją wydrzeć ze szponów szatana — odparła spokojnie znachorka.

Tymczasem Muranna spotkała w sieni lepianki jakąś postać niewieścią, czarnym płaszczem otuloną.

— Leki gotowe? — spytała owa tajemnicza postać, a głos jej był wyniosły.

— Gotowe — odparła Muranna.

Poczem sięgnęła za suknię, po chwili podała przybyłej małą flaszeczkę czarnym płynem napełnioną.

— Czy pewny środek ? — spytała nieznajoma.

— Trzy krople w kubku wina podane, dadzą sen błogi — odparła siostra Jaruny.

Niewiasta ukryła flaszeczkę w kieszeni sukni. Gdy to czyniła, płaszcz zsunął się z jej ramienia i błyszcząca spinka zaświeciła na jej piersi; ona obejrzała się niespokojnie w około, jak gdyby się zlękła, czy kogo więcej niema w ciemnej sieni; poczem wsunęła w rękę Muranny sztukę złota.

— Gdy krople skutecznemi się okażą, więcej dostaniesz — szepnęła.

To rzekłszy, zwróciła się ku drzwiom sieni, mijając je zgiąć się musiała. Muranna odprowadziła ją.

Opodal lepianki stały dwa, konie, na jednem siedziało chłopię młode i trzymało oba za wodze.

Tajemnicza kobieta skinęła na niego, on zeskoczył z konia i zbliżył się niej, pomógł jej wsiąść na białego, poczem dosiadł własnego i puścili się gościńcem, którym z szumem płynęły potoki wody. Deszcz strumieniem spadał z chmur czarnych na ich głowy, błyskawice torowały im drogę.

Muranna wróciła do izby.

— Na jaką chorobę dałaś niewieście krople? — zapytał ją gęślarz. Muranna rzuciła mu posępne wejrzenie. — Strzeż się, mam przyjaciół wszędzie, możesz nie dojść tam, gdzie idziesz — odparła.

— I ty strzeż się, Bóg nierychliwy, ale sprawiedliwy — odparł gęślarz.

— Kto to był? — spytała niespokojnie Jaruna.

Muranna uśmiechnęła się szyderczo.

— Piękna niewiasta odparła młodość ją odbiega, dałam jej takie zioła, które oczom jej zgasły blask powrócą, wygładzą czoło i włosom czarność kruczą nadadzą.

— Bodajbyś tak szczęśliwie śmierci doczekała, jako prawdę powiedziałaś — odezwał się kmieć z głębi izby.

— Milcz niedołęgo! — syknęła Muranna — tobie wara do mojego sumienia i do moich uczynków. Nikogo się nie lękam, nie strasz mnie piekłem i śmiercią.

To powiedziawszy, zapalczywie w garnku mieszać poczęła.

Gotujcie się ziółeczka, gotujcie,

Kropelki z was czarniutkie wysączę

Kropelki sen cierpiącym sprowadźcie

Ziołeczka z was pocieszenie gotuję.

Zaśpiewała ochrypłym głosem

Din din din

Jam siostrą waszą puszczyki.

Din din din

Jam siostrą twoją szatanie.

Straszliwy huk piorunu spłoszył pieśń z jej ust, czerwony blask rozświecił izbę.

— Muranno! Muranno! ty za wiele dzisiaj grzeszysz — rzekła Jaruna.

Muranna mruknęła coś niezrozumiale, gęślarz począł pacierze szeptać, zawtórowała mu Jaruna z bratem.

Lecz burza szalała coraz srożej nad borem: zdawało się chwilami, że przyzwała wszystkie siły piekieł do pomocy, aby lichą lepiankę zburzyć; zbudziła wreszcie i pacholę ślepca; podniósł się wystraszony i siadł obok starca.

— Ktoś musiał zgrzeszyć — szepnął — Bóg się gniewa.

— Nie brak grzesznych na ziemi — odparł ślepiec i westchnął.

Wtem ktoś zakołatal do drzwi.

— Czy znowu do ciebie wiedźmo jaka królowa po truciznę? — zapytał brat Murannę.

Ona rzuciła mu posępne spojrzenie.

— Widziałeś w tej chacie królowę? — spytała głosem stłumionym od gniewu.

— Było drzwi lepiej za sobą zamknąć, a jej spinką nie błyskać — odparł kmieć — widziałem oczyma jedno, a dusza drugie widziała.

Pacholę pobiegło tymczasem otworzyć drzwi; do pełnej dymu izby wszedł ksiądz, z czarnej jego sukni strugi wody się lały.

— Chwalmy imię Chrystusa — rzekł, zatrzymawszy się na progu.

— Chwalmy — odpowiedziały mu cztery głosy.

Jaruna podniosła się od ogniska i do kolan księdza pochyliła.

— Poznajecie mnie ojcze? — spytała — przy niejednem barłogu was spotykałam.

— Jaruna! znachorka! — wykrzyknął przybysz — twojaż to chata?

— Z siostrą w niej mieszkam — odparła Jaruna, wzrokiem Murannę wskazawszy, która przypatrywała się posępnie nowemu gościowi,

— Burza was spotkała ojcze — poczęła znowu Jaruna — czy pieszo szliście. Dokąd idziecie, siądźcie proszę, osuszcie zmoczoną suknię przy ognisku.

Ksiądz zajął miejsce wskazane.

— Śpieszę do Krakowa — rzekł otrząsając wodę z rękawów — biskup Rodość obłożnie jest chory, toć mój opiekun, on mnie uczył, on utotorował mi drogę do stanu kapłańskiego, chcę go pożegnać; mówią, że nie wstanie więcej.

Jaruna westchnęła.

— Szkoda człowieka — rzekła. — dobrym był, miłosiernym i świątobliwym wielce.

— Źyć wiecznie trudno — mruknęła Muranna — starzy młodym ustąpić miejsca winni.

— Niezawsze młodzi starych zastępują godnie, więc żal, gdy sprawiedliwy i mądry schodzi z ziemi — rzekł ksiądz. — Lat 25 już siedzi Rodość na krześle biskupiem, a radbym, by siedział jeszcze 25 i niejeden pragnie tego również. Bodajby burza jak najrychlej ustała; chciałbym przed świtem stanąć u jego łoża — dodał po chwili z westchnieniem.

— Gromy już słabiej huczą, przed świtem w stolicy staniecie — odezwał się gęślarz.

— Jak tylko pioruny bić przestaną, puszczę się w drogę, chociażby potoki wody leciały jeszcze z nieba — rzekł ksiądz.

— Co słychać w świecie, wy bliżej możnych bywacie od nas biedaków, więcej też wiedzieć musicie — odezwał się kmieć nieśmiało — powiedźcie co wiecie; niepokojących szeptów nazbierałem idąc tutaj, chcę wiedzieć czy prawdziwe są.

— I jam niejedną wieścią zasmucony — odparł ksiądz — wołałbym wiedzieć o czem słyszeliście zanim powtórzę te, które mnie doszły.

— Mówią, że księżna Krakowa podburza ustawicznie męża przeciw braciom nieletnim — odezwał się po chwili kmieć nieśmiało mówią, że książę Krakowa żąda nie tylko daniny od królewiąt, ale i ziemi, iż głosi, że jest panem wszystkich ziem, że Mazowszanie, Sandomierzanie i Wielkopolanie nie braciom jego, ale jemu samemu winni posłuszeństwo.

— Pono już ukarał kilku, którzy ważyli się powiedzieć jego urzędnikom, że panem ich jest Bolko Kędzierzawy, nie Władysław — rzekł ksiądz. — Powtarzają też ludzie, iż zawarł z Rusinami przymierze, że Rusini obiecali mu swoją pomoc w razie wojny, iż Agnieszka kołacze do brata cesarza Niemiec.

— Więc prawdą jest, co mi ludzie gadali w Płocku? — zapytał kmieć.

— A cóż gadali? — wmieszał się do rozmowy ślepiec.

— Podobno jeden z dworzan Władysława, oszukał w mieście kowala i nie zapłacił mu za robotę — począł opowiadać kmieć — kowal powołał go przed sąd, rozgniewany dworzanin napadł kowala z hufcem zbrojny i powiesił go, a pachołków sądowych, którzy go pojmać chcieli, szablą rozpędził, poczem uszedł bezkarnie do Krakowa. Tam fałszywie księciu sprawę swoją przedstawił, uzyskał od niego pomoc zbrojną, wrócił do Płocka i napadł zebraną radę w jego sprawie.

Ksiądz westchnął.

— I ja o tem słyszałem — rzekł — lecz nie powtarzam tej wieści, bo ludzkie języki tworzą często fałszywe powieści. To wiem wszakże napewno, że książę Krakowa zapowiedział, aby w całem jego państwie jego tylko słuchano wyroków.

Rozmowa o sprawach szerszych tak ich zajęła, że zapomieli całkiem o burzy, a burza tymczasem cichła, pioruny przestały pisać ogniste znaki na niebie, gromy huczeć i deszcz pluskać; czarna chmura żółwim krokiem powlokła się dalej gnana wichrem, który za nią podążył. Nareszcie świt zajrzał przez otwór do wnętrza chaty, ksiądz powstał.

— Czas podążyć dalej — rzekł.

— Czas i mnie iść — odezwał się brat Jaruny.

— I mnie również — dodał gęślarz.

— Poczekajcie jeszcze chwil parę, aż potoki wody spłyną z ziemi, toć potopilibyście się tam — rzekła Jaruna. — Ugotuję krup, głodnych z domu nie wypuszczę.

— Masz kogo nakarmić, burza ci gości zagnała — odezwał się ksiądz. — Jak ty się zowiesz i kim jesteś — dodał zwróciwszy się do Stanięcia.

— Imię moje Sobek, bratem jestem niewiast, Które w tej lepiance mieszkają — odparł zagadnięty — roznoszę po świecie leki, które Jaruna twarzy.

— I jej siostra — dodał ksiądz.

— Z tamtą w przyjaźni nie jestem — rzekł kmieć.

— Czemu?

— Nie mogę powiedzieć, ją weźcie na spowiedź.

Muranna mruknęła jakieś przekleństwo. Ksiądz posłyszał i spojrzał na nią ze smutkiem.

— Ot i śniadanie gotowe — odezwała się wesoło Jaruna i nałożywszy na misę krup, każdemu łyżkę podała.

— Posilcie się — dodała — źle jest puszczać się o głodzie w podróż.

A gdy goście zasiedli do misy, sama poczęła nalewać ugotowane zioła w różnej wielkości naczynia gliniane, coś dosypywać, mieszać szeptać jakieś tajemnicze słowa.

Mlaskanie języków towarzyszyło jej szeptom: skończyła wreszcie, zamknęła szczelnie naczyńka, poczem na brata skinęła.

— Słuchaj uważnie, żebyś zapamiętał — rzekła. — W tej najmniejszej flaszce są krople na zimnicę, gdy ta szkaradna jędza pocznie trząść człowiekiem, nalejesz do kubka wody 10 kropli, dasz choremu trzykrotnie się napić, raz jak skowronek zaśpiewa, drugi raz gdy słońce południe wskaże, trzeci gdy kur zapieje. Za trzecim łykiem zimnica ucieknie od chorego. Z tej dużej, gdy komu ogień osmali skórę i piec go będzie nalejesz na misę łyżkę tych ziół do zimnej wody, umoczysz płótno i ranę obwiniesz, a leki ogień z rany wypędzą, ten słój mieści maść na rany od skaleczenia. Będziesz pamiętał ?

— Co nie mam pamiętać, nie pierwszy raz biorę leki od ciebie — odparł kmieć.

Jaruna skinęła mu głową.

— Teraz w drogę — rzekła — już rozjaśniło się.

Gdy nakarmieni przez gościnną znachorkę: ksiądz, gęślarz z pacholęciem i kmieć opuścili lepiankę, już swobodnie iść mogli gościńcem, bo słonko osuszyło większe kałuże.

— Gdzie dążysz Sobku? — zapytał ksiądz kmiecia.

— Tam, gdzie brak tych, co leczą, więc nie do Krakowa — odparł brat Jaruny.

— Ja do Krakowa idę, ale moje nogi stare waszym nie nadążą — odezwał się gęślarz.

Rozstali się przeto wszyscy trzej niebawem. Gęślarz oparty na ramieniu przewodnika, szeptał pacierze i wlókł się zwolna.

— Widzę pagórek wygodny, spocznijmy chwilę dzidu — odezwało się naraz pacholę — mam chleb w torbie, strumyk tu ciecze w pobliżu, słyszę jego szmer. Wieżyce kościołów Krakowa strzelają już wprawdzie ku obłokom, ale jeszcze kawał drogi do nich.

— Wiedz na wzgórze — odparł ślepiec. I siedli obok siebie.

Cudowny krajobraz roztoczył się przed nimi, starzec nie mógł go podziwiać, lecz pacholę posłało rozmarzony wzrok przez kwieciste błonia, przerżnięte rzeczułką ku sinym pasmom Karpat, zapomniawszy o głodzie i pragnieniu. Ślepiec szeptać począł pacierze, skowronek mu zawtórował, krążąc nad srebrną jego głową.

Wtem na gościńcu ukazał się jakiś liczny orszak.

— Ktoś ku nam dąży, jakaś konna drużyna -odezwał się ślepiec, przerwawszy pacierze - słyszę tętent koni i brzęk wędzideł.

— Pono nie obca wam drużyna — odparło pacholę — strójcie gęśl dzidu i pamięć ćwiczcie; może królewna Gertruda poprosi was znowu o bajkę, toć ją poznaję i księcia Mieszka i jego panów.

Czoło starca spochmurniało.

— Bodajby celem ich podróży nie był Kraków — szepnął.

Poczem powstał i począł śpiewać na cały glos:

Zdrowaś Maryo, łaskiś pełna, Pan z Tobą....

Mieszko, który w istocie zjawił się z żoną i drużyną swoją na gościńcu, zatrzymał naraz konia.

— Znany mi ten głos, nie pomnisz Gertrudo, gdziem go słyszał? zapytał.

— Do Krakowa jeszcze sporo drogi, spocznijmy na wzgórzu, przyjrzę się lepiej żebrakowi — odparła Gertruda. — Pono to ten sam, co baśń o jastrzębiu i orlętach nam opowiedział. Lubię baje — opowie nam drugą, doczekamy Bolka, piękniej będzie, gdy razem wjedziemy do stolicy.

— Słuszne twoję słowa — odparł Mieszko, i konia ku wzgórzu skierował.

— Witaj ślepcu, poznałam cię zdala i po nową baśń śpieszę do ciebie — zawołała zdala Gertruda.

— Bóg zajrzał do mego serca, wyczytał życzenie i spełnił je — odparł gęślarz — mam powieść gotową, siądźcie, słuchajcie pilnie, a potem wysnujcie z niej naukę dla siebie.

Mieszko zeskoczył z konia, oddał go giermkowi, a sam piąć się począł na wzgórze. Gertruda i panowie za nim podążyli.

— Jakże tutaj pięknie — odezwała się królewna, wzrokiem rozmarzonym rozglądając się w około — łączka w kwiatki wystrojona, źródełko perełki cedzi, brzózka kąpie swe cienkie gałązki w długiem zwierciedle wód, a słonko przegląda się w niem zalotnie.

— Zmienił się wasz głos królewno; łzy i tęsknota w nim brzmią, gdy dawniej dumą dźwięczał silnie — odezwał się gęślarz.

— Tęskni za ojcem, którego śmierć jej zabrała — odezwał się Mieszko — toć król Węgier, Bela, jej ojciec, powołanym został przed tron Przedwiecznego, opowiedz jej baśń, któraby rozjaśniła młode te lica.

— Ot wyroki ludzkie — szepnął starzec — tak liczyliście na jego pomoc w. razie złej przygody.

— Tę przygodę zażegnamy innymi sposoby, a ty starcze o niej nie wspominaj i tylko baśń powiedz.

— Kiedy wesołej nie mam w myśli — odparł gęślarz — ta, co się wije po głowie mojej, nie rozjaśni spojrzeń królewnej, bo straszną jest.

— Lubię straszne baje — odezwała się Gertruda, poczem skinęła na jednego z dworzan.

— Zaścielcie płaszczami to pochyłe wzgórze rzuciła rozkaz.

Dworzanin rozpostarł własny płaszcz na ziemi, książę z żoną zajęli miejsca, a gęślarz pół siedząc, pół leżąc, najprzód targnął struny gęśli, dobył z nich jakieś skłócone dźwięki, potem tak mówić począł:

"Burza zawyła nad czarnym lasem, a borem szedł ślepiec, nędzarz wielki, wiodło go bose pacholę, które dwoje oczu zdrowych miało i rzekło do ślepca:

"Otona skraju boru widzę lepiankę, schrońmy się przed piorunami do niej".

"Ślepiec usłuchał rady pacholęcia i weszli do nizkiej chatki, która zaledwie nad ziemię wyrasta i ognisko w niej znaleźli.

"Lepianka owa do wiedźmy należała, lecz oni o tem nie wiedzieli; siedli przy ognisku, osuszyli zmoczone szmaty i grzali kości zastygłe, a burza huczała, szalała, wyła.

"Wtem łoskot straszliwy wstrząsnął borem, jęknęły stare sosny, zakrakały puszczyki, a ślepiec i pacholę ze strachu przeżegnać się zapomnieli.

"Lecz jakże przestraszyć się nie mieli: z trzaskiem i hukiem wpadł do izdebki czerwony piorun w postaci konia ogniem ziejącego; na koniu siedziała niewiasta w koronie książęcej, z dumą na czole, ze zdradą na małych swoich ustach, ze zbrodnią w oczach.

"Czy leki gotowe?" — spytała.

"Wiedźma podniosła się zwolna i podała jej flaszkę z czarnym płynem.

"Dość trzy krople do kubka miodu, wina, lub piwa" — rzekła.

"Zaśmiała się niewiasta, śmiech ten przypomniał ślepcowi dawno nie żyjącą królowę, o której słyszał z opowiadań; tę, która kiedyś w zamku Kruszwickim straszną ucztę urządziła, a po tej uczcie kazała nieść do jeziora Gopła tych, co upojeni miodem, zasnęli twardo.

"Gdy straszne widziadło znikło, ślepiec skinął na pacholę i opuścili lepiankę. Burza jeszcze huczała, lecz już nie nad ich głowami, tylko nad Krakowem, do którego dążyli.

"Ślepiec szedł zatopiony w myślach, pytał siebie, co znaczyło owo widziadło i odpowiedzi nie znajdował; naraz jasna błyskawica rozdarła zasępiony przed nimi widnokrąg; tym razem wszakże nie wypadł z niej piorun, lecz anioł srebrno-pióry stanął przed ślepcem zdumionym i rzekł:

"Na Wawelu gotują ucztę czarną i cieszą się, że popielową przypomni; liczą, że miasto siwobrodych starców trupy pacholąt zaścielą posadzkę sali biesiadnej; lecz Bóg tej zbrodni nie dozwoli spełnić: za twoją sprawą starcze, szatan niewiasta pogryzie swe palce ze złości, bo zbrodnia nie przekroczy bramy zamku wawelskiego".

— Ty coś kryjesz przed nami, mów jaśniej ślepcze! — zawołał Mieszko, zerwawszy się z płaszcza z oczyma zaiskrzonemi.

— Jeśli domyślasz się prawdy, czego mnie badasz książe — odparł gęślarz — ja ci tylko tyle powiedzieć mogę: "strzeż się tych, do których dążysz".

Wtem na gościńcu rozległ się tętent kopyt i parskanie koni.

—Książę Bolesław! — ozwał się ten i ów.

Wszystkich spojrzenia zwróciły się w stronę, z której hałas doleciał.

Gościńcem dążył w istocie Bolesław Kędzierzawy z żoną swoją i drużyną panów. Dojrzawszy Mieszka, skierował konia ku wzgórzu, zapragnął również spocząć i bajań ślepca posłuchać.

Mieszko pośpieszył zasępiony naprzeciw brata.

— Nie wesołą wieścią opowitam cię Bolku — rzeki — pono grozi nam trucizna na zamku wawelskim; niechaj żaden z nas nie dotknie podanego mu kielicha. Spełnimy wolę królowej matki i uderzymy czołem przed księciem Krakowa, będziemy go zaklinać, by nie mącił pokoju w kraju, by nam był bratem, nie wrogiem, i wrócim każdy do siebie.

— Lecz nim się rozłączym, podamy sobie dłonie i przysięgniemy sobie wspólnie działać przeciw wrogom, wspierać jeden drugiego, w razie, gdy któremu grozić będzie niebezpieczeństwo. — odezwał się łagodnym głosem książe Sandomirski.

— Jedność tworzy siłę — potwierdził słowa swego pana wojewoda Wszebor — pojedynczo żaden z was księciu Krakowa oprzeć się nie potrafi, razem, tuszę że tak. Musicie zawrzeć stały mir z sobą i Bogu ufać. Z miłością w sercu i z wiarą w duszy przeciw najpotężniejszemu nieprzyjacielowi stanąć śmiało można.

— Dobrze, żeś rzekł wojewodo z miłością w sercu odezwał się ślepiec — Bóg wspiera nie tych, co wołają: "Ja wierzę w Ciebie Panie", ale tych, co pełnią Jego przykazanie: "kochaj bliźniego, jak siebie samego!"". Jedźcie teraz z Bogiem, im prędzej dotrzecie do stolicy, tem lepiej będzie dla was: każda godzina wroga waszego silniejszym czyni. Ja tymczasem wzywać opieki Boskiej dla was nie przestanę, potem pójdę między ludzi, gdy pochwycę wieść jaką dla was niebezpieczną, pośpieszę z nią natychmiast do królowej Salomei.

Mieszko rzucił mu sztukę złota, Bolesław i Henryk to samo uczynili.

— Za to, iż trzymasz ze słabszymi — rzeki książę Sandomirski.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Agnieszka wyczekiwała niecierpliwie przybycia braci męża do Krakowa: zawiodła ją uczta wigilijna, lękała się, by i teraz w ostatniej chwili posłaniec Salomei nie powiadomił jej, iż odwlec swe odwiedziny postanowili. To wyczekiwanie niecierpliwiło ją.

Od pewnego czasu, nikt nie śmiał się zbliżyć do księżnej bez jej wyraźnego wezwania, nikt pierwszy przemówić do niej, tak chmurną była, tak groźne rzucała każdemu spojrzenia.

Lecz dziś rano rozgładziło się jej czoło, na usta wybiegi uśmiech dawno nie widziany; wysłani na zwiady panowie donieśli księżnej, że królewicze dążą do Krakowa.

Wnet po otrzymaniu tej wieści, wezwała Agnieszka męża do siebie i zapytała go:

— Czy ufasz memu rozumowi?

— Więcej niż swemu — odparł Władysław.

— Obwołaj zatem łowy, zbierz liczną drużynę, jedź w knieje poblizkie i nie wracaj aż za trzy dni - rzekła księżna.

— Toć bracia moi dążą do Krakowa, jakże mi z grodu wyjeżdżać — rzeki Władysław -może dziś jeszcze na południc tutaj przybędą, pono ucztę gotować kazałaś.

W czarnych źrenicach Agnieszki zapalił się gniew.

— Tak mi ufasz — rzekła — pożałujesz gdy nie posłuchasz... Co stanie się tutaj dzisiaj, stać się musi, inaczej nigdy całego państwa Krzywoustego nie posiędziesz... Gdy będziesz na uczcie obecny, spadną zewsząd na ciebie gromy, sąsiedzi bliżsi i dalsi bratobójcą cię nazwą; gdy się oddalisz, nikt ciebie winie nie będzie.

Władysław pobladł.

— Ty masz jakieś czarne zamiary kobieto? — zapytał zniżonym głosem.

Agnieszka rozśmiała się szyderczo.

— Teraz dopiero je czytasz w mem sercu? — spytała.

— Jedź na łowy, do tego możeś zdatny.

— Agnieszko opamiętaj się, cofnij twe zamiary — rzekł Władysław nieśmiało.

— Jedź na łowy — podniesionym głosem odezwała się Agnieszka — ja chcę tego, rozumiesz, nie zadawaj czynem kłamstwa swoim słowom... Jedź, bo tak radzę, bo chcę tego.

To rzekłszy, klasnęła w dłonie, wbiegł wierny jej giermek.

— Król jedzie na łowy z dworem, z rycerstwem, taka jego wola, obwieść to w zamku rzekła.

Giermek pośpieszył spełnić rozkaz.

— Niech Bóg czuwa nad tobą Agnieszko — odezwał się Władysław, smutne spojrzenie na żonę podniósłszy — pamiętaj, że i na ziemi i za grobem Bóg karze ludzkie zbrodnie.

To powiedziawszy oddalił się.

W godzinę potem dźwięki rogów myśliwskich lecące od drogi ku lasom wiodącej, oznajmiły Agnieszce, że książę spełnił jej życzenie.

— Urządzę ucztę popielową — rzekła zniżonym głosem z krzesła powstawszy. — Oddalił się wreszcie, teraz spełnię, com spełnić postanowiła, co spełnić się musi, potem czoło ustroim koroną królewską nie książęcą, złotą nie glinianą.

W oczach jej zaświecił wyraz chytry, umilkła i uśmiechnęła się sama do siebie.

Nagle niepokój odmalował się w jej źrenicach, przystąpiła do okna i poczęła się wsłuchiwać.

— To most zwodzony tętni — rzekła po chwili stłumionym głosem i rękę na piersi położyła.

— Głupie serce, czego bijesz — dodała jeszcze ciszej — toć gdybym rycerzem była, skracałabym moim wrogom życie mieczem na polu bitwy, a że niewiastą jestem, więc miecz trucizna zastąpić musi, pole bitwy stół biesiadny...

Czoło jej sfałdowało się, czarne brwi zsunęły, zamyśliła się.

— Ludzie umieją swoje zbrodnie w piękne sukienki ubierać — odezwała się znowu — gdy mordują w bitwie, rycerzami się nazywają; jam nie obłudnica, będę mordować mych wrogów bez pięknej sukienki..... Już dziedziniec tętni, spokój i uśmiech przyjazny trzeba przywołać na pomoc. Milcz sumienie, nie osłabiaj mi woli; chcę być prawdziwą królową, próżne szepty twoje, nie usłucham cię — dodała.

I dumnie głowę podniósłszy do sali przyjęć podążyła.

Tam zastała królewiczów z żonami, stali otoczeni swymi wojewodami i dworzanami; ujrzawszy wchodzącą, postąpili ku niej. Bolko, jako najstarszy, pochyliwszy czoło, tak mówić począł:

— Już u bram dziedzińca powiadomiono nas, że brata naszego niema w domu, my wszakże Postąpiliśmy dalej, ufając, iż łatwiej do serca niewieściego przemówić, niż do męskiego... Miłościwa pani, siostro nasza, przyjmij błagania nasze i wstaw się za nami do księcia Krakowa.

Pomnij na wspólność naszej krwi z Władysławem, na związki powinowactwa, które nas łączą z tobą; spraw, aby księstwa i ziemie, jakie testamentem dostaliśmy od ojca w podzielę dzierżyliśmy w pokoju, aby książę Krakowa uznał podział ojcowski za prawy i święty, aby nas przestał prześladować i nie wydzierał nam dziedzictwa naszego; by miał w większej cenie sprawiedliwość, niż wszelką władzę, królestwo i panowanie, albowiem z krzywdy i przygnębienia sierot więcej bywa zawdy sromoty, niż sławy, więcej szkody, niż korzyści.

Z dumą, z ukrywanem źle zadowoleniem słuchała Agnieszka pokornych stów Bolesława, jednym wyrazem nie przerywając mu, chytra i przebiegła, postanowiła jednak udać gniew.

— Nie w mocy mojej odpowiedzieć wam na słowa, które wielkie zdziwienie i żal bolesny wywarły w mem sercu — odezwała się wreszcie. — Oskarżacie brata waszego, który mężem jest moim o okrucieństwo, o krzywdy, o zdradę i ja żona jego, musiałam tej mowy szpetnej, uwłaczającej cnocie nas obojga wysłuchać w spokoju... Tuszę, iż doszły was jakoweś fałszywe wieści o zamiarach naszych i że dziś jeszcze słów niebacznych i podejrzeń niesłusznych pożałujecie. Władysław ino dobra waszego pragnie i dobra całej ziemi, której synami jesteście... Nie winić go, lecz chwalić należy, jeśli pragnie iedności, albowiem każde państwo tylko w jedności i połączeniu swych części utrzymać się może... Miasto czernić starszego brata, ufajcie mu, na tem ufaniu sami najlepiej wyjdziecie. Poruczcie mu swoje losy, jako najstarszemu, a nie skrzywdzi was. Wszelki spór domowy sprowadza klęski na głowy tych, co ten spór rozniecają i na ich stronników; pomnijcie na to, raz jeszcze powtarzam... Książę Władysław tylko na łowy pojechał, nie dziś to jutro powróci. Zamek wawelski dość komnat liczy, nie zbraknie w nim miejsca dla braci księcia, a wam przystoi nie odjeżdżać stąd, dopóki nie uściśniecie sobie dłoni wzajemnie i kubka miodu z rąk naszych nie wychylicie.

Gdy to mówiła, z oczu jej strzelił posępny blask; spostrzegł to Wszebor i zamienił z panami porozumiewające spojrzenie. Agnieszka coś jeszcze powiedzieć chciała, lecz spłoszył z jej ust wyrazy ponury glos dzwonu, który jękiem żałosnym zabrzmiał naraz za oknami sali.

Wszystkich spojrzenie zwróciły się ku oknu, wszystkie niepokój wyrażały.

Wszebor surowe spojrzenie podniósł na Agnieszkę

— Co znaczy ten dzwon żałobny, na jaki alarm zadzwonił? — zapytał, topiąc wzrok przenikliwy w jej źrenicach, lecz nie otrzymał odpowiedzi.

Agnieszka również jak wszyscy zdawała się być przestraszoną.

Z dzwonem katedry poczęły się niebawem łączyć inne, sala zamkowa huczała od dźwięków bolesnych, nieszczęście wróżących. Księżna odbiegła zebranych w sali, szukając wzrokiem swoich panów.

—Co to jest? co się stało? — spytała drżącym głosem.Żaden odpowiedzi dać jej nie umiał. Wszebor wystąpił naprzód.

— Te dźwięki żałobne biorę za przestrogę od Boga mi zesłaną — odezwał się poważnie. Przyrzekłem królowej Salomei, iż synów i synowe w zdrowiu z powrotem do Łęczycy przywiodę, nie dozwolę im czekać tutać powrotu księcia Krakowa, by kubek miodu wypić z nim razem. Znane mi podanie, które opiewa, że miód przeciął pasmo życia dorodnego syna Bolesława Śmiałego, a kto księciu ów kubek zdradziecki podał, kto go trucizną zaprawił, o tem historya milczy. Te pogrzebne głosy dzwonów wołają na mnie: "Uchodź stąd!" więc uchodzę.

To rzekłszy, skinął na królewiczów, ci pośpieszyli natychmiast do niego i opuścili razem salę.

Z oczu Agnieszki posypały się iskry gniewu, jednakże nie śmiała rzucić dworzanom rozkazu, aby zatrzymali odchodzących. Ją również te dzwony żałobnie jęczące dreszczem przejmowały.

— Co to jest ? co się stało ? kto umarł ? — zapytała.

— Może księcia na łowach spotkała jaka zła przygoda — przebiegło raptem przez jej myśl i zadrżała.

— W czyjeż ręce przeszliby wówczas ziemia krakowska ? czyż panowie zgodziliby się uznać jej panem nieletniego synaczka Władysława? — zapytała siebie z niepokojem.

Korona, o której marzyła, którą zdobyć postanowiła choćby za cenę zbrodni, naraz we mgle znikała. Pochyliła więc czoło ku piersiom, czuła iż wyższa od najwyższej władzy ziemskiej siła złamać ją usiłuje.

— Co to jest, co się stało? — powtórzyła po chwili znowu pytanie, podnosząc zwolna czoło, na którem rysowała się głęboka brózda podłużna.

— Biskup Rodość umarł miłościwa pani — odparł marszałek Dobek, który przyszedł właśnie oznajmić księżnie wieść pochwyconą na mieście.

— Ach! — odetchnęła księżna i głowa jej Podniosła się znowu dumnie.

— Zatrzymać królewiczów, ucztę gotować, po księcia do boru — rzuciła trzy rozkazy jeden po drugim pośpiesznie.

Poczem postąpiła ku tronowi i pewna, że czarne jej zamiary spełnione zostaną, zasiadła na złoconem krześle pełna majestatu, rozłożywszy szeroko po kamiennej posadzce swój płaszcz purpurowy.

Dworzanie rozbiegli się spełnić jej zlecenia, Agnieszka w myślach utonęła, a różne być musiały, gdyż twarz jej mieniła się co chwila: to duma wstępowała na jej czoło, to troska jakaś straszna je fałdowała.

Nagie drgnęła, z przyległej komnaty dobiegły ją czyjeś kroki, uśmiech tryumfu ukazał się na jej ustach.

— Więc wracają — rzekła sama do siebie — niepotrzebniem posłała po księcia, gdyby go tak zwrócić z drogi.

Obejrzała się w około siebie, szukając wzrokiem giermka ulubieńca, lecz nie było go w sali. Tymczasem kroki się zbliżyły, ona przeniosła spojrzenie ku drzwiom i twarz jej sposępniała, a wzrok stał się znowu niespokojnym.

W drzwiach sali zamiast spodziewanych królewiczów, ukazała się wynioła postać męża najmniej upragnionego w tej chwili przez księżnę: Petrek Włost, pan możny na Śląsku, spowinowacony z nią, szanowany przez kraj cały, ukazał się jej oczom.

— Inne mnie sprawy wygnały z domu własnego do stolicy mego księcia, a inne tutaj zastałem do omówienia — rzekł uchyliwszy czoło przed księżną. Jam tuszył zagrać wesoło na rogu myśliwskim i z księciem na czele łowczej drużyny ruszyć do lasów, a miasto uciechy wspólnej, wspólnie za trumną dostojnego męża, który lat dwadzieścia pięć wiernie służył naszemu kościołowi, iść będziemy... Strwożone tą przygodą żałobną spotkałem królewięta i zatrzymałem, bo chciały już wracać do matki. Za moją radą pozostaną w Krakowie do dnia pogrzebu i z nami razem ostatnią posługę biskupowi oddadzą, tak uczynić powinni. Spojrzenie Agnieszki rozjaśniło się.

— Gdzież są, czemu nie weszli tutaj z wami? witam was mile Petrku pod dachem moim, zawdy pożądanym nam gościem jesteście — rzekła uprzejmie.

— W gospodzie tym razem stanąłem i tam królewięta posłałem — odparł śmiało palatyn. — Dążąc tutaj, tyle nazbierałem wieści o nieprzychylnem waszem usposobieniu dla królewiąt i dla mnie, iż pierwej sprawdzić je postanowiłem, zanim przyjmę na zamku gościnę.

— I wy nasz powinowaty mogliście na jedną sekundę wpaść w powątpiewanie, co do serca Księcia Krakowa — odparła tonem wymówki Agnieszka.

— Wieści owe nietyle sławie księcia uwłaczają, ile waszej miłościwa pani — rzekł Petrek chyląc znowu głowę.

— Znam mego pana, wiem, że słabym jest mężem i nadto w was rozmiłowanym, a ludzie mówią coraz głośniej, żeście wrogo usposobieni księżną dla braci męża.

— Śmiecie mi zarzut tak niesłuszny stawiać przed oczy? — spytała Agnieszka.

— Śmiem zawsze czynić, co powinność każe — odparł spokojnie palatyn Śląska. — Nie moja wina, ze czarne plotki, jak czarne kruki latają nad ziemią krakowską i kraczą złowrogo dla królewiąt. Jeśli dusza twoja miłościwa pani białą jest, podnieś wzrok do nieba i jemu ofiaruj swoje cierpienie, które oszczerstwem niesłusznem nazwałaś, a mnie podziękuj, że cię ostrzegam, iż na sławie uwłaczają ci.

— Kaź wrócić królewiczom na zamek, a ludziom powiedz, że plotkom czarnym nie wierzysz, tym oczyścisz moją sławę — rzekła Agnieszka.

— Tego nie uczynię — odparł Petrek — znałem króla nieboszczyka pacholęciem, pamięć jego jest mi droga, a syny jego miłe mi są, nie wystawię ani księcia Krakowa na pokusę, ani młodszych jego braci na niebezpieczeństwo. Gdy oddamy cześć zmarłemu starcowi, wówczas sprawę królewiąt przed tron krakowski przedstawię i rozjaśnię, co prawdą jest, co fałszem.

To powiedziawszy, złożył ukłon i oddalił się — Zapamiętam ja słowa twoje dumny panku, pochwycę twoją głowę, wlec ty się będziesz ieszcze u moich nóg i błagać zmiłowania — rzekła sama do siebie Agnieszka, ścigając błyszczącem od gniewu okiem oddalającego się.

Wysłani panowie sprowadzili Władysława. Pogrzeb biskupa odbył się wspaniale; ze wszystkich stron Polski zjechali panowie świeccy i duchowni, by cześć oddać zacnemu mężowi.

Przez cały ten czas królewięta w mieszkaniu Petrka Własta pod jego czujnem okiem dnie spędzali, ani razu starszego brata nie odwiedziwszy.

Inne sprawy zajmowały teraz Władysława: kogo polecić papieżowi Inocentemu III., na biskupa krakowskiego.

Petrek, który codziennym gościem bywał na zamku, radził Magnusa, kustosza gnieźnieńskiego, którego znał dobrze jako kanonika, wrocławskiego i książęcego kanclerza.

Agnieszka namawiała męża, aby rady palatyna posłuchał; chciała go ugłaskać, mieć za sobą, uśpić jego czujność,

O królewiętach nie wspominano; lękała się księżna zbytnią natarczywością i zbyt gorącą chęcią ściągnięcia ich na zamek potwierdzić krążące pogłoski.

— Gdy pogrzeb się odbędzie, Władysław wezwie sam braci, udając, że wówczas dopiero dowiedział się o ich bytności w Krakowie, mówiła sama do siebie.

Ani przez myśl jej nie przeszło, iż zaraz po pogrzebie się oddalą.

Tymczasem wojewoda Wszebor, gdy królewicze odprowadzili mary biskupa do grobu, kazał natychmiast siodłać dla nich konie.

Wróciwszy z pogrzebu księżna, rzekła do męża.

— Teraz wezwij braci i każ się im wytłomaczyć, czemu czynią ci zniewagę i nie oddają należnej nam czołobitności. Władysław posłał natychmiast Dobka do braci i polecił mu sprowadzić ich bezzwłocznie na zamek, lecz Dobek wrócił sam; przyniósł tylko ustną odpowiedź od Petrka Własta, który kazał oznajmić księciu, że królewicze już od godziny opuścili stolicę.

— Palatyn nam urąga, to on wyprawił braci twoich do domu, odpowie mi za to ślepiami i językiem; jak Bóg, w niebie tak odpowie... Muszę pomścić zniewagę mi wyrządzoną.

To powiedziawszy, Agnieszka skinęła na męża i oddaliła się do swojej komnaty, gdzie długo z pacholęciem coś w tajemnicy gadała.

Tymczasem Wszebor rad, iż wyprowadził szczęśliwie królewiczów z niebezpiecznego miejsca, dążył wesoło razem z nimi.

Napiąwszy łuki, królewicze jadąc zabawiali się łowami, czas sobie tym sposobem skracając, niejeden też ptak padł pod ich strzałami.

Gdy mrok zapadł, rozejrzawszy się w około, nie widząc w pobliżu żadnej lepianki, wojewoda postanowił noc przebyć w lesie.

Podobała się ta myśl królewiczom.

Czarny bór rozciągał się po prawej stronie, tam się zagłębili, zsiedli z koni i puścili je samopas, aby pasły się. Służbą rozesłała płaszcze na ziemi, królewicze i królewne usnęli niebawem twardo. Wojewodowie zrazu czuwali nad swymi panami małoletnimi, poczem powierzyli straż dworzanom.

Na dworze Mieszka było pacholę, które więcej nad lat czternaście liczyć nie mogło, Jaksa było mu na imię.

Syn jednego z wychodźców serbskich, urodziwszy się na ziemi polskiej, pokochał ją calem sercem; wierny swemu księciu, gotów był za niego w ogień skoczyć. Ten naparł się, żeby mu pozwolono nocą stanąć na czatach.

— Byłeś nie' usnął na koniu — odezwał się Wszebor, gdy Mieszko udzielił pozwolenia ulubieńcowi — w twoich latach człek i na kamieniu twardym snem usypia.

— Gdy usnę, sam wbiję jutro sobie strzałę w serce - odparł Jaksa.

Noc powoli zapadła, na niebo wystąpiły gwiazdy. Jaksa wytężył wzrok i słuch, cicho było do okoła, tylko od pól dolatywały czasami jękliwe głosy kulika, lub z głębi boru puszczyka głuchy wrzask, mimo to, sen nie zaciężył na powiekach chłopca.

Tyle mu ludzie nabajali w stolicy o różnych zbrodniach, o czarnem sercu księżnej Agnieszki, o zdradach niemieckich, iż miał o czem myśleć.

Młoda wyobraźnia widziała wysuwających się z za pni sosen zbójców z nożami, widziała, jak chciwem okiem szukają śpiących królewiczów, jak pochylają się do siebie i coś szepczą.

Wtem zdało się mu, iż słyszy trzask suchych iglic, rozsypanych pod sosnami, więc słuch wytężył mocniej.

— To nie przywidzenie — szepnął po chwili sam do siebie — ktoś się zakrada do nas. Czy zwykły zbrodniarz, co po cudze złoto dłoń wyciąga, czy zapłacony zbój, czy zwierz łakomy, tego nie wiem, lecz to pewna, że ktoś idzie, baczność zatem.

To powiedziawszy, usunął się w zarośla, lecz wypatrywać pilnie nie przestawał.

Po chwili dostrzegł wysuwające się trzy postaci z pomiędzy drzew.

— Tędy na prawo, milczkiem ostrożnie, sunąć cicho, jak węże ozwał się ten, który pierwszy szedł.

Za tymi trzema wysunęło się znowu trzech, potem czterech.

— To was tutaj bez liku — pomyślał Jaksa — jednak sprobóję rozprawić się sam z wami, wyleźcie jeno wszyscy.

Lecz więcej nie ukazało się; długim sznurem jeden za drugim iść poczęli w kierunku śpiących.

Jaksa dobył szablę, bodnął konia i pogonił za nimi, zbójcy tętent posłyszeli, ale na razie zdać sobie sprawy nie umieli, kto ich goni, czy gromada ludzi, czy pojedynczy człowiek, postanowili jednak ujść pogoni i zwrócili się na lewo, gdzie drzewa gęściej rosły, lecz zanim znikli, Jaksa dopadł jednego i powalił go na ziemię.

Zbój skonał, krzyku nie wydawszy, Jaksa ściął mu głowę za jednym zamachem szabli, lecz towarzysze zabitego, krzyk oburzenia wydali.

Krzyk ten zbudził śpiących.

Wojewoda Wszebor pierwszy dosiadł konia, i pochwycił czujnem słuchem kroki uchodzących.

— Za mną! — zawołał na towarzyszy.

I zabiegli drogę uciekającym przed Jaksą. Naciśnięci z dwu stron zbójcy, dobyli miecze, by się bronić.

Brać do niewoli, życie oszczędzać — zawołał Wszebor, który chciał się dowiedzieć, co to byli za jedni.

Lecz zbójcy rzucili się z nożami na rycerzy, tamci musieli dobyć szabli i bój zawrzał.

Bolesław i Mieczysław czekali niecierpliwie powrotu rycerstwa, lub zjawienia się wroga gdyby zwyciężył.

Lękliwa z natury Anastazya, usunąwszy się do nóg męża płakała i modliła się jednocześnie; Gertruda dobyła ukryty za kaftanem nóż i stanęła obok Mieszka gotowa bronić jego i siebie. On przytomniejszy od starszego brata, kazał pachołkom rozpalić parę ognisk, aby łacniej mógł rozprawić się z wrogiem; poczem skupił koło siebie pozostałych dworzan, czaty rozstawił z czterech stron i kazał dać im hasło za najlżejszym szmerem.

Krzyki walczących i szczęk ścierających się ze sobą szabli z razu dochodziły głośno królewiczów, poczem naraz wszystko ścichło, a po chwili tętent kopyt dał się słyszeć.

— Czy moi, czy nieprzyjaciele się zbliżają trudno to zgadnąć — odezwał się Mieszko.

W tej samej chwili wypadł z pomiędzy drzew Jaksa.

— Zwyciężyliśmy! — zawołał.

— Było ich tylko ośmiu, ulękli się liczby — dodał Wszebor, który właśnie nadciągnął wiedziemy aż pięciu niewolników.

— Jeśli prawdę powiedzą, włos nie spadnie im z głowy — odezwał się Bolesław.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej