Gajusz Juliusz Cezar

WOJNA GALIJSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Księga I

Księga II

Księga III

Księga IV

Księga V

Księga VI

Księga VII

Księga VIII

WOJNA GALIJSKA

Gajusz Juliusz Cezar

Księga I

1. Galia  jako całość dzieli się na trzy części. Jedną z nich zamieszkują Belgowie, drugą Akwitanowie, a trzecią te plemiona, które we własnym języku noszą nazwę Celtów, w naszym Gallów. Wszystkie te plemiona różnią się między sobą mową, obyczajami i prawami. Gallów oddziela od Akwitanów rzeka Garonna, a od Belgów Matrona i Sekwana. Z nich wszystkich najdzielniejsi są Belgowie, ponieważ mieszkają najdalej od kultury i cywilizacji (naszej) Prowincji, przez co kupcy bardzo rzadko do nich zachodzą przywożąc towary przyczyniające się do zniewieścienia ludzi, a poza tym sąsiadują z mieszkającymi za Renem Germanami, z którymi prowadzą ustawiczną wojnę. Z tego powodu również Helwetowie przewyższają dzielnością pozostałych Gallów, gdyż niemal w codziennych walkach ścierają się z Germanami, bo albo odpierają ich od swoich granic, albo też sami na ich ziemiach wojują. Jedna ich część, ta, którą — jak powiedziano — zajmują Gallowie, zaczyna się od rzeki Rodanu, a jej   granicami są rzeka Garonna, Ocean i ziemie Belgów. Od strony Sekwanów i Helwetów dosięga też rzeki Renu i ciągnie się ku północy. Ziemie Belgów zaczynają się u najdalszych krańców Galii, sięgają po dojny bieg rzeki Renu i ciągną się na północ i na wschód. Akwitania zaś rozpościera się od rzeki Garonny po góry Pireneje  i tę część Oceanu, która oblewa Hiszpanię. Ciągnie się ona w kierunku północno-zachodnim.

2. U Helwetów bez porównania najznakomitszym i najbogatszym od dawna był Orgetoryks. To on, za konsulatu. Marka Messali i Marka Pizona, ogarnięty żądzą władzy królewskiej zawiązał spisek wśród arystokracji i nakłonił współobywateli, aby wraz z całym dobytkiem opuścili swoje dziedziny: "bardzo łatwo będą mogli zagarnąć władzę nad całą Galia, gdyż wszystkich przewyższają męstwem". Tym łatwiej ich do tego nakłonił, ponieważ wskutek naturalnych warunków Helwetowie są z wszystkich stron zamknięci: z jednej strony przez bardzo szeroką i głęboką rzekę Ren, oddzielający kraj Helwetów od Germanów; z drugiej zaś strony bardzo wysokimi górami Jura leżącymi pomiędzy ziemiami Sekwanów i Helwetów; z trzeciej strony Jeziorem Lemańskim i rzeką Rodanem, oddzielającą naszą Prowincję od Helwetów. Skutkiem tego nie mogli penetrować rozleglejszych obszarów, ani też dość łatwo wszczynać wojny z sąsiadami; z tego względu boleśnie to odczuwali jako lud w wojnie rozmiłowany. A znowu w stosunku do liczby ludności oraz w stosunku do sławy wojennej i dzielności mieli, według swego zdania, kraj za ciasny. Ciągnął się on na długość na dwieście czterdzieści tysięcy kroków, a na szerokość na sto osiemdziesiąt tysięcy.

3. Pod wpływem tych okoliczności i ulegając autoryte- towi Orgetoryksa postanowili przygotować wszystko, co i było konieczne do wyruszenia w drogę, zakupić jak największą ilość zwierząt jucznych i pociągowych oraz wozów, dokonać jak największych zasiewów, żeby starczyło im na drogę zapasu żywności, a także umocnić pokojowe i przyjacielskie stosunki z sąsiednimi państwami. Uznali, że dwa lata wystarczą im dla urzeczywistnienia tych zamierzeń; podjęciem uchwały ustalili wymarsz na trzeci rok. Do realizacji tych postanowień wybrano Orgetoryksa. On podjął się też posłowania do sąsiednich plemion i podczas tych podróży nakłonił Kastykusa z plemienia Sekwanów, syna Katamantaledesa, którego ojciec długie lata sprawował władzę królewską nad Sekwanami i od Senatu narodu rzymskiego otrzymał tytuł przyjaciela, aby zagarnął władzę królewską nad swoim plemieniem, sprawowaną poprzednio przez jego ojca; również Dumnoryksa z plemienia Eduów, brata Dywicjaka, który w tym czasie zajmował czołowe stanowisko w plemieniu, zwłaszcza dzięki wielkiej popularności u ludu, namówił do ważenia się na to samo i dał mu swoją córkę za żonę. Wykazywał im, że zamierzenia te dadzą się łatwo urzeczywistnić, ponieważ on sam też obejmie najwyższą władzę nad swoim plemieniem: nie ma zaś wątpliwości, że najmożniejszymi z wszystkich plemion całej Galii są Helwetowie; zapewnił ich również, że przy pomocy swoich możliwości i swego wojska postara się dla nich o władzę królewską. Ujęci tego rodzaju wypowiedziami zaprzysięgli sobie nawzajem wierność i żywili nadzieję, że po zagarnięciu władzy królewskiej z pomocą trzech najpotężniejszych i najsilniejszych ludów będą mogli podporządkować sobie całą Galię.

4. Plan ten został ujawniony Helwetom przez donos. Zgodnie ze swoimi obyczajami zmusili Orgetoryksa, aby w więzach odpowiadał przed sądem; w razie skazania groziła mu kara śmierci przez spalenie. W dniu wyznaczonym na rozprawę Orgetoryks zebrał zewsząd na miejscu sądu swoich poddanych w liczbie około dziesięciu tysięcy i sprowadził także swoich klientów oraz dłużników, których miał również pokaźną liczbę; dzięki nim uchylił się od odpowiedzialności sądowej. Kiedy oburzone tym społeczeństwo usiłowało dochodzić swoich praw z bronią w ręku a władze plemienne ściągnęły znaczną ilość ludności wiejskiej, Orgetoryks zmarł; i nie brak podejrzeń, jak przypuszczają Helwetowie, że sam sobie zadał śmierć.

5. Po jego śmierci Helwetowie mimo wszystko starali się urzeczywistnić to, co postanowili, mianowicie opuścić swój kraj. Skoro tylko doszli do przeświadczenia, że są już do tego przygotowani, wszystkie swoje miasta, w liczbie dwunastu, blisko czterysta wsi oraz pozostałe prywatne gospodarstwa spalili, a także wszelkie zapasy zboża, z wyjątkiem tych, które mieli zabrać ze sobą, oddali na pastwę ognia, a to dlatego, aby odjąwszy sobie nadzieję na powrót do domu byli bardziej gotowi na wszelkie oczekujące ich niebezpieczeństwa. Wydali też zarządzenie, że każdy ma sobie zabrać z domu zapas mielonej żywności na trzy miesiące. Nakłonili też sąsiadujących z nimi Rauraków, Tulingów i Latobrygów, aby skorzystawszy z tego samego planu, po spaleniu swoich miast i wsi, razem z nimi ruszyli w drogę. Również Bojów, którzy poprzednio mieszkali za Renem a wówczas wtargnęli byli na teren Norykum i oblegali Noreję, zabrali do siebie i uznali za swoich sprzymierzeńców.

6. Istniały wszystkiego dwie drogi, którymi mogli wyjść ze swego kraju. Jedna przez terytorium Sekwanów, między górami Jura a rzeką Rodanem, wąska i uciążliwa, którą zaledwie pojedyncze wozy mogą przejechać, a w dodatku zwisają nad nią wysokie zbocza górskie, tak że garstka ludzi z łatwością mogłaby stanowić przeszkodę. Druga zaś przez naszą Prowincję, znacznie łatwiejsza i dogodniejsza, ponieważ pomiędzy dziedzinami Helwetów i niedawno podbitych Allobrogów przepływa Rodan i można go w niektórych miejscach przekroczyć w bród. Najdalej wysuniętym miastem Allobrogów, a zarazem najbliżej leżącym granic Helwetów, jest Genawa. Z miasta tego prowadzi most do kraju Helwetów. Przypuszczali oni, że Allobrogów, którzy — jak im się wydawało — nie byli jeszcze przychylnie usposobieni do narodu rzymskiego, albo nakłonią, albo też siłą zmuszą, by dali im przejście przez swoje ziemie. Po zakończeniu wszelkich przygotowań do wymarszu wyznaczyli dzień, w którym wszyscy mieli się zebrać nad brzegiem Rodanu. Było to na pięć dni przed kwietniowymi Kalendami, za konsulatu Lucjusza Pizona i Aulusa Gabiniusza.

7. Cezar, na wiadomość o tym, że Helwetowie zamierzają przejść przez naszą Prowincję, przyśpieszył wyjazd z Rzymu i pokonując możliwie duże odcinki drogi podążył do Galii Dalszej i przybył pod Genawę. Zarządził pobór jak największej liczby żołnierzy z całej Prowincji (w Galii Dalszej znajdował się w ogóle jeden legion) i rozkazał zerwać most znajdujący się pod Genawą. Gdy Helwetowie dowiedzieli się o przybyciu Cezara, wyprawili do niego jako posłów najznakomitszych przedstawicieli plemienia. Na czele tego poselstwa stali Nammejusz i Weruklecjusz. Mieli oni mu oświadczyć, że: „Helwetowie zamierzają przejść przez Prowincję nie wyrządzając żadnych krzywd, ponieważ nie mają innej drogi; proszą więc, aby za jego zgodą wolno im było to zrobić". Cezar jednak, pomny na to, że Helwetowie zabili konsula Lucjusza Kasjusza, a wojsko jego rozbili i przepędzili pod jarzmem, nie uważał, aby można było na to pozwolić. Był także zdania, że wrogo nastrojeni ludzie uzyskawszy możność przejścia przez Prowincję nie powstrzymaliby się od krzywd i gwałtów. Jednakże dla zyskania na czasie, zanim nadejdą powołani pod broń z jego rozkazu żołnierze, odpowiedział posłom, że weźmie sobie czas do namysłu: „jeżeli będą mieć jakieś życzenie, to niech przyjdą ponownie w Idy kwietniowe".

8. Tymczasem, przy pomocy tego legionu, który miał przy sobie, oraz wojska, które nadciągnęło z Prowincji, przeprowadził wał na dziewiętnaście tysięcy kroków długi, a na szesnaście stóp wysoki oraz rów od Jeziora Lemańskiego, które wlewa swe wody do rzeki Rodanu, aż po góry Jura, oddzielając ziemie Sekwanów od Helwetów. Po ukończeniu tych umocnień rozmieścił posterunki i wzmocnił strażnice w ten sposób, by łatwiej można było przeszkodzić, gdyby usiłowali przejść wbrew jego woli. Kiedy zaś nadszedł ustalony z posłami dzień i ci ponownie do niego przybyli, oświadczył im, że zgodnie z obyczajem i tradycją narodu rzymskiego nikomu nie może dać przejścia przez Prowincję, i wyjawił, że gdyby usiłowali dokonać tego przemocą, to im w tym przeszkodzi. Helwetowie zawiedzeni w nadziei na to próbowali się przeprawić, raz na licznych ze sobą powiązanych łodziach i specjalnie skleconych tratwach, to znowu przechodzili przez Rodan w bród tam, gdzie rzeka była najpłytsza, czasami w dzień, częściej jednak w nocy, ale odparci za każdym razem dzięki obronności obwarowań oraz wskutek ataków i pocisków żołnierzy przedsięwzięcia tego poniechali.

9. Pozostawała więc tylko jedna droga przez kraj Sekwanów, którą ze względu na jej ciasnotę bez ich zgody przejść nie mogli. A że sami nie potrafili ich do tej zgody nakłonić, wyprawili posłów do Dumnoryksa z plemienia Eduów, by za jego wstawiennictwem wyjednać zgodę od Sekwanów. Dumnoryks dzięki popularności i szczodrobliwości miał wielkie wpływy u Sekwanów, a także był zaprzyjaźniony z Helwetami, gdyż z ich plemienia wziął sobie kiedyś za żonę córkę Orgetoryksa; ogarnięty żądzą władzy królewskiej sprzyjał zmianom politycznym i swoimi usługami pragnął zobowiązać sobie jak najwięcej plemion. Podjął się więc tej sprawy i wyjednał u Sekwanów, że zezwolili Helwetom na przejście przez swoje ziemie, doprowadził też do wzajemnej między nimi wymiany zakładników w tym celu, żeby Sekwanowie nie robili trudności Helwetom podczas ich przemarszu, a Helwetowie przeszli bez czynienia szkód i krzywdy ludziom.

10. Cezarowi doniesiono, że Helwetowie zamierzają ruszyć przez ziemie Sekwanów i Eduów do kraju Santonów, którzy mieszkają niedaleko od dziedzin Tolosatów, a plemię to żyje na terenie Prowincji. Pojmował on, że taka sytuacja byłaby poważnym zagrożeniem dla_Prowincji, jeśliby w sąsiedztwie swych odsłoniętych i obfitujących w zboże terenów miała lud wojowniczy i wrogo usposobiony do narodu rzymskiego. Z tego więc powodu dowódcą zbudowanych przez siebie umocnień mianował legata Tytusa Labiena, sam zaś pośpiesznym marszem podążył do Italii i zaciągnął tu dwa legiony, a trzy, znaj dujące się na leżach zimowych w pobliżu Akwilei, wyprowadził z obozów zimowych i z tymi pięciu legionami wyruszył najkrótszą drogą, jaka wiodła przez Alpy do Galii Dalszej. Tam Ceutronowie, Grajocelowie i Katurygowie, obsadziwszy wysoko rozmieszczone pozycje, usiłowali zagrodzić wojsku drogę. Zostali jednak w licznych starciach pokonani i siódmego dnia przybył Cezar z Ocelum, najdalej wysuniętego miasta Prowincji Bliższej, na ziemie Wokoncjów w Prowincji Dalszej. Stąd powiódł wojsko do kraju Allobrogów, a od nich do Segusjawów. Są oni pierwszym ludem poza granicami Prowincji po drugiej stronie Rodanu.

11. Helwetowie przeprowadzili już swoje rzesze przez wąwozy i dziedziny Sekwanów, weszli na ziemie Eduów i pustoszyli ich wsie. Ponieważ Eduowie nie byli w stanie obronić siebie i swego dobytku, wyprawili posłów do Cezara z prośbą o pomoc: „Zasługi ich wobec narodu rzymskiego były zawsze tego rodzaju, że nie godzi się, by nieomal na oczach naszego wojska wsie ich były pustoszone, dzieci uprowadzane w niewolę, a miasta zagarniane". W tym samym czasie Ambarrowie, współplemieńcy i pobratymcy Eduów, powiadomili Cezara, że ich wsie zostały spustoszone i że z trudem odpierają napór nieprzyjaciół na miasta.

Również Allobrogowie, którzy po drugiej stronie Rodanu posiadali wsie i zagrody, ratowali się ucieczką do Cezara i wyjawili mu, że prócz gołej ziemi nic im nie pozostało. Pod wpływem tych wiadomości Cezar uznał, że nie wolno mu wyczekiwać, aż Helwetowie, po zniszczeniu całego mienia sprzymierzeńców, przybędą do kraju Santonów.

12. Znajduje się tu rzeka Arar, o tak niewiarygodnie powolnym nurcie, że gołym okiem nie można stwierdzić, w jakim płynie kierunku, a która, minąwszy ziemie Eduów i Sekwanów, uchodzi do Rodanu. Helwetowie przeprawili się przez nią na tratwach i razem powiązanych łodziach. Gdy Cezar dowiedział się przez zwiadowców, że Helwetowie przeprowadzili już przez rzekę trzy czwarte swych rzesz, czwarta zaś część pozostała jeszcze po tej stronie Araru, z trzema legionami wyszedł z obozu o trzeciej straży nocnej i dotarł do tej ich reszty, która jeszcze nie przekroczyła rzeki. Uderzył na nich, gdy byli zajęci przeprawą i niczego się nie spodziewali, tak że znaczną ich część położył trupem, reszta zaś poszła w rozsypkę i po najbliższych lasach szukała schronienia. Chodziło tu o okręg zwany Tyguryńskim; całe bowiem plemię Helwe tów dzieli się na cztery okręgi plemienne. Jest to ten sam okręg, który za pamięci naszych ojców opuścił swoje dziedziny, pozbawił życia Lucjusza Kasjusza, a wojsko jego zmusił do przejścia pod jarzmem. I oto przypadkiem, czy też z woli bogów nieśmiertelnych, ta właśnie część plemienia Helwetów, która zadała ciężką klęskę narodowi rzymskiemu, pierwsza poniosła karę. Przy tej sposobności Cezar pomścił nie tylko krzywdę publiczną, ale też własną, ponieważ w owej bitwie Tyguryńczycy zabili razem z Kasjuszem legata Lucjusza Pizona, dziadka jego teścia Lucjusza Pizona.

13. Po tej bitwie, Cezar, aby móc ścigać resztę rzesz Helwetów, kazał przerzucić most przez Arar i w ten sposób przeprawił wojsko. Kiedy przerażeni nagłym pojawieniem się Cezara Helwetowie pojęli, że to, co oni z największym mozołem musieli robić przez dwadzieścia dni, aby przekroczyć rzekę, on dokonał w ciągu jednego dnia, wyprawili do niego posłów; na czele tego poselstwa stał Dywikon, który był wodzem Helwetów podczas wojny kasjańskiej. On tak przemówił do Cezara: „Jeśliby naród rzymski zawarł pokój z Helwetami, to oni poszliby w tę stronę i tam by pozostali, gdzie Cezar wyznaczyłby im siedziby i zechciał, by pozostali; a jeśliby nie przestał nękać ich wojną, to niech sobie przypomni o dawnej klęsce narodu rzymskiego i prastarej dzielności Helwetów. Ponieważ wskutek niespodziewanego ataku poraził jeden okręg, kiedy ci, którzy zdołali przekroczyć rzekę, nie mogli przyjść swoim z pomocą, to niech z tego powodu ani swego męstwa nie przecenia, ani też ich nie lekceważy. Od swoich ojców i przodków tego się nauczyli, że raczej walecznością się mierzą, niżby mieli liczyć na podstęp czy zasadzki. Niech więc nie doprowadza do tego, aby miejsce, na którym teraz zatrzymali się, otrzymało nową nazwę od klęski narodu rzymskiego i pogrom jego wojska oraz pamięć tego przekazywało dalej".

14. Na to Cezar tak odpowiedział: „Wahanie u niego jest o tyle mniejsze, że sprawy, o których posłowie helweccy przypomnieli, w pamięci zachował i im mniej z winy narodu rzymskiego przydarzyły się, tym więcej Je znosi; jeśli bowiem naród rzymski poczuwałby się do jakiegokolwiek przewinienia, to nietrudno by mu było mieć się na baczności; ale tym bardziej to go zwiodło, ponieważ nie dostrzegał swego wykroczenia, dla którego miałby się obawiać, ani też nie sądził, by trzeba było bać się bez powodu. Jeśliby zaś nawet chciał zapomnieć o dawnej zniewadze, to czy mógłby puścić teraz w niepamięć świeże krzywdy, kiedy wbrew jego woli szukali siłą drogi przez Prowincję, kiedy dopuścili się gwałtów na Eduach, na Ambarrach, na Allobrogach? A to, że tak zuchwale chełpią się swoim zwycięstwem i sami się dziwią, że tak długo bezkarnie wyrządzali krzywdy, potwierdza słuszność tego stanowiska. Albowiem bogowie nieśmiertelni ludziom, których chcą pokarać za zbrodnię, zwykli zezwalać na większe nieraz sukcesy i dłuższą bezkarność, aby tym dotkliwiej odczuwali zmianę losu. Jakkolwiek sprawy się mają, to jednak zawrze z nimi pokój, jeśli dadzą mu zakładników, aby go przekonać, że wypełnią to, co przyrzekają, i jeśli zadośćuczynią Eduom za krzywdy wyrządzone im samym oraz ich sprzymierzeńcom, a także Allobrogom". Dywikon odpowiedział: „Od swoich przodków Helwetowie tego się nauczyli, że w ich zwyczaju jest zakładników brać, a nie dawać: naród rzymski sam tego doświadczył". Po tej odpowiedzi odszedł.

15. Następnego dnia Helwetowie ruszyli z tego miejsca. Cezar zrobił to samo, a wszystką jazdę, w liczbie blisko czterech tysięcy ludzi, którą ściągnął z całej Prowincji, a także od Eduów i ich sprzymierzeńców, wysłał przodem, by uważali, w jakim kierunku nieprzyjaciel będzie się posuwać. Jeźdźcy, następując ze zbytnią gorliwością na tylną straż nieprzyjaciela, wdali się w bitwę w niedogodnym dla siebie terenie z jazdą helwecką i przez to kilku naszych padło. Helwetowie, podniesieni tą utarczką na duchu, ponieważ w pięciuset konnych odparli tak liczebną jazdę, coraz śmielszy chwilami stawiali opór, a nawet ze strażą tylną zaczęli prowokować naszych do walki. Cezar powstrzymywał swoich od starcia i na razie poprzestawał na przeszkadzaniu nieprzyjacielowi w grabieżach, zaopatrywaniu się w paszę i w plądrowaniu. Przez około piętnaście dni posuwali się w ten sposób, że pomiędzy tylną strażą nieprzyjacielską a naszą strażą przednią nie było więcej niż pięć lub sześć tysięcy kroków odległości.

16. Tymczasem Cezar codziennie dopominał się u Eduów o zboże, które mu oficjalnie przyrzekli. Albowiem ze względu na chłodny klimat, ponieważ Galia — jak już przedtem powiedziano — leży na północy, nie tylko zboża jeszcze nie dojrzewały, ale nie wystarczało również paszy: natomiast ze zboża dowożonego statkami rzeką Arar nie mógł korzystać dlatego, że Helwetowie, z którymi nie chciał tracić łączności, zawrócili od Araru. Eduowie zwlekali z dnia na dzień: „Już zboże zbierają — powiadali — już zwożą, już nadchodzi". A gdy Cezar pojął, że dłuższy czas go zwodzą, a także zbliża się dzień, w którym należało wydać żołnierzom przydział zboża, wezwał do siebie ich naczelników plemiennych, których pokaźna liczba przebywała w obozie, a między nimi Dywicjaka i Liskusa. Ów był najwyższym urzędnikiem plemiennym, którego Eduowie określają nazwą vergobretus. Urzędnik ten jest obierany na jeden rok i posiada władzę życia i śmierci nad swoimi współplemieńcami. Cezar wystąpił z ciężkimi wobec nich zarzutami, że w tak naglącym czasie, gdy nie ma możności ani zakupienia, ani zebrania zboża z pól, nie otrzymuje on od nich pomocy, zwłaszcza że w znacznej mierze podjął się tej wojny ulegając ich prośbom, a jeszcze bardziej ubolewał nad tym, że go zwiedziono.

17. Liskus przejęty słowami Cezara dopiero wtedy wyjawił to, o czym dotąd milczał: „Są tacy, którzy cieszą się bardzo wielkim uznaniem wśród ludu i którzy jako osoby prywatne więcej mogą zdziałać niż sami urzędnicy. Oni to podburzającymi i niegodziwymi przemówieniami zastraszają ludność, by nie dostarczała zboża, do którego się zobowiązała; jeżeli sami nie mogą zdobyć pierwszeństwa w Galii, to niech już raczej znoszą władzę Gallów niż Rzymian; nie ma wątpliwości, że jeśli Rzymianie pokonają Helwetów, to także wraz z resztą Galii pozbawią i Eduów wolności. Oni to ujawniają wrogom wszystkie nasze zamierzenia oraz to, co się dzieje w obozie; on ze swej strony nie ma możności ich poskromić. Co więcej, sam pojmuje, na jakie naraził się niebezpieczeństwo ujawniając z konieczności przed Cezarem tę palącą sprawę, i z tego względu, jak długo mógł, milczał".

18. Cezar zrozumiał, że owe słowa Liskusa odnoszą się do Dumnoryksa, brata Dywicjaka, ale dlatego, że nie chciał się rozwodzić nad tymi sprawami w obecności wielu zgromadzonych, szybko zebranie rozwiązał. Liskusa zaś zatrzymał. Na osobności wypytał go o to, o czym on powiedział był na zebraniu. Mówił swobodniej i śmielej. Innych też wypytał w tajemnicy o to samo; stwierdził, że było to prawdą: „Dumnoryks jest istotnie człowiekiem bardzo zuchwałym, wpływowym wśród ludu dzięki swej hojności i żądnym zmiany stosunków politycznych. Od wielu lat trzyma on w dzierżawie za niską odpłatnością cła i wszystkie pozostałe podatki u Eduów, gdyż nikt nie ma odwagi podnieść stawki, kiedy on bierze udział w licytacji. Dzięki temu powiększył swój majątek i zgromadził poważne zasoby na rozdawnictwa; na własny koszt stale utrzymuje i ma przy sobie znaczną liczebnie jazdę, ma on też wielkie możliwości nie tylko w ojczyźnie, ale i w krajach sąsiednich i właśnie dla wzmocnienia swego znaczenia wydał on za mąż swoją matkę do kraju Biturygów za najznakomitszego i najmożniejszego tam człowieka; sam pojął żonę z plemienia Helwetów, a przyrodnią siostrę ze strony matki i inne swoje krewne powydawał za mąż do innych plemion. Ze względu na to powinowactwo sprzyja i pomaga Helwetom, a także z osobistych pobudek nienawidzi on Cezara i Rzymian, ponieważ wraz z ich przybyciem zmalały jego wpływy, a jego brat Dywicjak powrócił na dawne miejsce w łaskach i zaszczytach. Nabrał więc jak największej ufności, że jeśli Rzymianom coś się przytrafi, to dzięki Helwetom osiągnie władzę królewską; pod rządami narodu rzymskiego nie tylko tracił nadzieję na uzyskanie władzy królewskiej, ale nawet na utrzymanie zdobytej popularności". Podczas tego rozpytywania się Cezar dowiedział się również, że gdy przed kilku dniami doszło do niepomyślnej bitwy konnej, Dumnoryks i jego jeźdźcy zainicjowali ucieczkę, albowiem na czele jazdy posłanej przez Eduów Cezarowi na pomoc stał Dumnoryks: ucieczka ich wywołała popłoch wśród pozostałej konnicy. 19. Gdy, po zapoznaniu się z tymi sprawami, do owych podejrzeń doszły jak najbardziej pewne fakty, że to on przeprowadził Helwetów przez ziemie Sekwanów, że to on zadbał o wymianę zakładników między nimi i że zrobił to nie tylko bez polecenia Cezara i Eduów, ale nawet bez ich wiedzy, i że skarga wyszła od urzędnika plemiennego Eduów, Cezar uznał, że dostateczne są powody, aby go albo sam ukarał, albo też kazał ukarać plemieniu. Temu wszystkiemu stało na przeszkodzie to jedno, że Cezar widział u jego brata Dywicjaka jak największe oddanie narodowi rzymskiemu, jak największą życzliwość wobec siebie osobiście, nadzwyczajną wierność, poczucie słuszności i rozsądek; obawiał się więc, by przez skazanie tamtego nie urazić uczuć Dywicjaka. Dlatego, nim cokolwiek przedsięwziął, polecił wezwać do siebie Dywicjaka i oddaliwszy obecnych zazwyczaj tłumaczy, przeprowadził z nim rozmowę za pośrednictwem Gajusza Waleriusza Troucyllusa, człowieka w Prowincji galijskiej bardzo wpływowego, swego powiernika, którego darzył jak największym zaufaniem we wszystkich sprawach; przypomniał mu, co zostało powiedziane w jego obecności na zebraniu galijskim o Dumnoryksie, i wyjawił, co każdy z osobna u niego o owym powiedział. Prosił go i przekonywał, by nie żywił do niego urazy, gdy po rozpatrzeniu sprawy albo sam go skaże, albo wyda polecenie, by plemię go skazało.

20. Dywicjak, wśród rzęsistych łez, objąwszy Cezara zaczął go błagać, aby nie postępował zbyt surowo z jego bratem: Wie, że zarzuty są prawdziwe i nikt z tego powodu bardziej od niego nie cierpi, zwłaszcza dlatego, że kiedy on sam, tak w ojczyźnie, jak i w pozostałej Galii o własnych siłach wzrósł na znaczeniu, tamten ze względu na swój młody wiek możliwości miał bardzo nikłe; swoje bogactwa i potęgę wykorzystał on nie tylko do umniejszenia jego znaczenia, ale nawet niemal do jego zguby. On, Dywicjak, kieruje się jednak miłością braterską i opinią publiczną. Jeżeli Cezar ukarze Dumnoryksa z większą surowością, to ponieważ on, Dywicjak, cieszy się tak wielką u niego przyjaźnią, nikt nie uwierzy, iż stało się to bez jego przyzwolenia; wobec tego serca całej Galii odwrócą się od niego. Gdy wśród licznych słów z płaczem o to błagał Cezara, Cezar ujął jego prawicę; uspokajając prosił go, by skończył z błaganiami; oznajmił, że Dywicjak tak wielkim cieszy się u niego sprzyjaniem, że na jego życzenie i prośby puści w niepamięć krzywdy Rzeczypospolitej oraz swoje osobiste urazy. Zawezwał do siebie Dumnoryksa a brata zatrzymał; wyjawił, co ma mu do zarzucenia; oznajmił, co sam wie i na co uskarżają się jego współplemieńcy; napomniał, by na przyszłość unikał wszelkich podstaw do podejrzeń; oświadczył, że ze względu na jego brata Dywicjaka puszcza w niepamięć to, co się wydarzyło. Nad Dumnoryksem ustanowił nadzór, aby mógł wiedzieć, co robi i z kim przeprowadza rozmowy.

21. Jeszcze w tym samym dniu Cezar otrzymał od zwiadowców wiadomość, że nieprzyjaciel zajął pozycje u podnóża góry w odległości ośmiu tysięcy kroków od jego obozu; wysłał więc szperaczy, by zbadali właściwości owej góry i jakie są zewsząd dojścia do niej. Doniesiono mu, że są łatwe. Rozkazał Tytusowi Labienusowi, legatowi z uprawnieniami propretora, aby o trzeciej straży nocnej z dwoma legionami i z owymi przewodnikami, którzy rozpoznali drogę, osiągnął najwyższy szczyt tej góry; wyjawił mu również swój plan. Sam, o czwartej straży nocnej, tą samą drogą, którą posuwał się nieprzyjaciel, podążył ku niemu, a całą konnicę posłał przed sobą. Przodem wyprawił razem ze zwiadowcami Publiusza Konsydiusza, który uchodził za najbardziej doświadczonego w sprawach wojskowych i służył najpierw w wojsku Lucjusza Sulli, a później Marka Krassusa.

22. O pierwszym brzasku, gdy Labienus zajął szczyt góry, Cezar znajdował się nie dalej niż tysiąc pięćset kroków od obozu nieprzyjaciela, który — jak się później dowiedział od jeńców — nie miał pojęcia o jego jak i Labiena nadejściu, przypędził do niego w pełnym galopie Konsydiusz z wieścią, że gara, którą zgodnie z jego życzeniem miał zająć Labienus, znajduje się w rękach nieprzyjaciela: rozpoznał to po galijskim uzbrojeniu i odznakach. Cezar podciągnął swoje siły pod najbliższe wzgórze i ustawił w szyku bojowym. Labienus, zgodnie z otrzymanym od Cezara rozkazem niewszczynania bitwy, zanim nie ujrzy jego własnych oddziałów w pobliżu nieprzyjacielskiego obozu, aby można było zaatakować nieprzyjaciół równocześnie z wszystkich stron, po zajęciu góry wyglądał naszych i powstrzymywał się od bitwy. Wreszcie w pełni dnia Cezar dowiedział się od zwiadowców, że góra znajduje się w rękach swoich, że Helwetowie zwinęli obóz i że zdjęty strachem Konsydiusz podał jako dostrzeżone przez siebie to, czego nie dojrzał. W tym dniu Cezar posuwał się w takim samym jak zwykle odstępie za nieprzyjacielem i w odległości trzech tysięcy kroków od jego obozu zatoczył obóz.

23. Następnego dnia, ponieważ pozostawało wszystkiego dwa dni od terminu, w którym należało wydać wojsku zboże, a także od Bibrakte, bezsprzecznie największego i najbogatszego miasta Eduów, nie było więcej niż osiemnaście tysięcy kroków, uznał, iż należy zająć się zaprowiantowaniem, zawrócił więc od Helwetów i podążył ku Bibrakte. Wiadomość o tym przekazali nieprzyjacielowi zbiegli niewolnicy Lucjusza Emiliusza, dekuriona jazdy galijskiej. Helwetowie, czy to im zdawało się, że Rzymianie odstąpili od nich ze strachu, zwłaszcza że poprzedniego dnia nie wszczęli walki mimo zajęcia wyżej położonych pozycji, czy też nabrali pewności, że będą mogli odciąć nas od zaopatrzenia w żywność, zmienili plany i zawróciwszy ze swej drogi zaczęli posuwać się za naszą stratą tylną i ją nękać.

24. Gdy Cezar to zauważył, siły swoje odprowadził na najbliższe wzgórze i wysłał konnicę, aby powstrzymywała napór nieprzyjaciela. Sam tymczasem ustawił cztery legiony weteranów w potrójnym szyku bojowym w połowie wysokości wzgórza, a powyżej na" jego szczycie dwa legiony, niedawno zaciągnięte w Galii Bliższej, oraz oddziały posiłkowe i tak to wszystko rozmieścił, że całą górę zapełnił wojskiem. Równocześnie kazał znieść bagaże na jedno miejsce i pilnować ich tym, którzy stali w najwyżej umieszczonym szyku. Helwetowie posuwający się wszystkimi swoimi wozami także zgromadzili swoje bagaże na jednym miejscu; sami w jak najbardziej ciasno zwartych szeregach uformowali, po odparciu naszej konnicy, falangę i podeszli w górę pod naszą pierwszą linię.

25. Cezar kazał usunąć sprzed oczu najpierw swego konia, a następnie wszystkich innych dowódców, aby przy jednakowym dla wszystkich zagrożeniu odebrać nadzieję na ocalenie w ucieczce, i dodawszy swoim otuchy rozpoczął bitwę. Nasi żołnierze miotając włóczniami z wyżej położonych pozycji z łatwością przełamali nieprzyjacielską falangę. Po jej rozproszeniu dobyli mieczy i uderzyli na nieprzyjaciół. Poważną przeszkodą dla Gallów podczas walki było to, że wiele ich tarcz już po jednym trafieniu włócznią zostało przebitych i razem sczepionych, a gdy się jeszcze ostrze wygięło, ani go nie mogli wyrwać, ani wskutek obciążenia lewej ręki swobodnie walczyć. Wielu z nich po dłuższym potrząsaniu ramieniem wolało tarczę z rąk wypuścić i bić się z odsłoniętym ciałem. Wreszcie osłabieni ranami zaczęli wycofywać się i uciekać ku wzgórzu znajdującemu się w odległości około tysiąca kroków. Gdy oni je zajęli, a nasi na nich napierali, wówczas Bojowie i Tulingowie, którzy w liczbie około piętnastu tysięcy zamykali nieprzyjacielską kolumnę i stanowili osłonę tylnych jej oddziałów, uderzywszy w marszu na naszych od prawej strony okrążyli ich; spostrzegłszy to Helwetowie, którzy wycofali się na wzgórze, zaczęli atakować i walczyć od nowa. Rzymianie po dokonaniu zwrotu uderzyli na dwa fronty: pierwszy i drugi szereg, by stawiać czoła dopiero co pokonanym i odpartym (Helwetom), trzeci, by powstrzymywać nacierających (Bojów i Tulingów).

26. W ten sposób długo i zawzięcie toczyła się bitwa na dwa fronty. Kiedy nieprzyjaciele nie mogli już dłużej wytrzymać naszego naporu, jedni wycofali się jak poprzednio na wzgórze, drudzy zaś odstąpili ku bagażom i wozom. Rzeczywiście podczas całej tej bitwy, choć walczono od siódmej godziny do wieczora, nikomu nie udało się zobaczyć pierzchającego nieprzyjaciela. Do późnej nocy przeciągnęła się bitwa przy taborach, ponieważ nieprzyjaciele obstawili się wozami jak wałem i z ich wysokości obrzucali naszych pociskami, gdy zbliżali się, a niektórzy z nich spomiędzy wozów i kół od spodu ciskając włócznie i oszczepy zadawali naszym rany. Po długim boju nasi zawładnęli taborami i obozem. Wzięto wtedy do niewoli córkę Orgetoryksa i jednego z jego synów. Z bitwy tej wyszło cało około stu trzydziestu tysięcy ludzi i przez całą noc bez przerwy byli oni w drodze; czwartego dnia, nie przerwanego ani na chwilę nawet podczas nocy marszu, dotarli oni do kraju Lingonów, podczas gdy nasi, częściowo ze względu na rannych żołnierzy, częściowo dla pogrzebania zabitych, na trzy dni musieli się zatrzymać i nie mogli ich ścigać. Cezar wysłał do Lingonów pismo i gońców, by nie udzielali Helwetom pomocy w żywności, ani też w niczym innym: jeśliby oni jej udzielili, to będzie ich traktować na równi z Helwetami. Sam, po upływie trzech dni z wszystkimi swoimi siłami ruszył w pościg za nimi.

27. Helwetowie, zniewoleni brakiem wszystkiego, wyprawili posłów do Cezara w sprawie poddania się. Spotkali się oni z nim po drodze, padli mu do nóg i płacząc pokornie błagali go o pokój. Cezar kazał im oczekiwać swego nadejścia w miejscu, gdzie się wtedy znajdowali; usłuchali go. Gdy tam przybył, zażądał wydania mu zakładników, broni i zbiegłych do nich niewolników. Podczas gdy to wszystko wyszukiwali i dostawiali, nastała noc i wówczs około sześciu tysięcy ludzi z okręgu zwanego Werbigeńskim, czy to pod wpływem strachu, by po wydaniu broni nie zostali pozabijani, czy to powodowani nadzieją ocalenia się, ponieważ przypuszczali, że przy tak wielkiej liczbie poddających się ucieczka ich może być zatajona, albo w ogóle nie dostrzeżona, z zapadnięciem nocy wymknęło się z obozu helweckiego i podążyło w kierunku Renu i germańskich ziem.

28. Gdy Cezar dowiedział się o tym, rozkazał, by ci, przez których ziemie oni przechodzili, jeżeli pragną znaleźć przed nim usprawiedliwienie, ich odszukali i do niego odstawili; odstawionych potraktował jak wrogów; od wszystkich innych, po przekazaniu mu zakładników, broni i zbiegów, przyjął kapitulację. Helwetom, Tulingom i Latobrygom kazał powrócić do swoich dziedzin, z których wywędrowali; ponieważ po zniszczeniu wszystkich plonów nie mieli w ojczyźnie niczego, czym by mogli zaspokoić głód, Cezar polecił Allobrogom, aby dostarczyli im zapasu zboża; im samym kazał odbudować miasta i wsie, które spalili. Postąpił tak przede wszystkim z tego względu, że nie chciał, by obszary, które Helwetowie opuścili, stały pustką i żeby ze względu na urodzajne ziemie siedzący za Renem Germanowie przeszli ze swoich dziedzin do kraju Helwetów i stali się sąsiadami galijskiej Prowincji i Allobrogów. Na prośbę Eduów zezwolił Bojom, znanym ze swej niezwykłej dzielności, aby osiedlili się w ich kraju; przydzielili oni im ziemię, a później przyznali te same prawa i przywileje, z jakich sami korzystali.

29. W obozie Helwetów znaleziono spisy sporządzone w alfabecie greckim i dostarczono je Cezarowi. Spisy te zawierały imienne wykazy tych, którzy opuścili ojczyznę i byli zdolni do noszenia broni, i osobno wykazy dzieci, starców i kobiet. Wszystkich ich było ogółem:

Helwetów...... 263000

Tulingów...... 36000

Bojów........ 14000

Latobrygów..... 23000

Rauraków...... 32000

Wszystkich razem . 368000

Spośród nich zdolnych do noszenia broni było około 92000. Na podstawie zaś dokonanego na rozkaz Cezara obliczenia liczba powracających do ojczyzny wynosiła 110000 osób. 30. Po zakończeniu wojny z Helwetami przybyli do Cezara z gratulacjami naczelnicy plemienni jako posłowie całej niemal Galii. „Chociaż — mówili oni — ukarał on Helwetów w tej wojnie za dawne krzywdy wyrządzone przez nich narodowi rzymskiemu, ale zrozumieli też, że stało się to z nie mniejszą korzyścią dla całej ziemi galijskiej, jak i dla narodu rzymskiego, ponieważ Helwetowie, żyjąc w jak najlepszych warunkach, porzucili swoje domostwa, by wywołać wojnę w całej Galii i podporządkować ją swojej władzy i by z wielkiej ilości ziem wybrać sobie na osiedlenie tereny, które uważaliby za najdogodniejsze i najżyźniejsze w całej Galii, a pozostałe plemiona uznać za swoich lenników. Prosili też, aby za zgodą Cezara wolno im było zwołać na określony dzień zgromadzenie przedstawicieli całej Galii: mają bowiem pewne sprawy, z którymi — za powszechną zgodą — chcieliby zwrócić się do niego". Po otrzymaniu zezwolenia wyznaczyli dzień zgromadzenia i pod przysięgą między sobą ustanowili, by nikt niczego nie wyjawił, z wyjątkiem tych, którym to zlecono na mocy powszechnej uchwały.

31. Po rozwiązaniu tego zgromadzenia ci sami naczelnicy plemienni, co poprzednio, powrócili do Cezara i poprosili, aby mogli z nim poufnie porozmawiać na temat dobra osobistego i powszechnego. Po uzyskaniu na to zgody wszyscy z płaczem rzucili się Cezarowi do nóg i powiedzieli, że: „zarówno usilnie starają się, aby to, co tutaj zeznają, nie zostało ujawnione, jak też pragną, by ich prośby zostały wysłuchane, ponieważ wiedzą, że gdyby to zostało ujawnione, to musieliby pójść na śmierć wśród największych męczarni", W ich imieniu przemówił Dywicjakus z plemienia Eduów: „W całej Galii istnieją dwa ugrupowania polityczne: pierwszeństwo w jednym z nich utrzymują Eduowie, w drugim Arwernowie. Od wielu lat walczyli oni ze sobą z wielką zaciętością o hegemonią i oto doszło do tego, że Arwernowie i Sekwanowie wezwali na swój żołd Germanów. Ci przekroczyli Ren najpierw w sile piętnastu tysięcy: później, gdy tym dzikim i nieokrzesanym ludziom przypadły do smaku grunta, sposób życia i dostatki Gallów, przeprawiło się ich więcej: obecnie jest ich w Galii blisko sto dwadzieścia tysięcy. Eduowie i ich klienci raz po raz ścierali się z nimi orężnie; przez nich pokonani doznali wielkiej klęski, stracili całą górę plemienną, całą starszyznę oraz wszystką jazdę. I oto oni, którzy dzięki własnej dzielności oraz związkom wzajemnej gościnności i przyjaźni z narodem rzymskim posiadali przedtem największe znaczenie w Galii, wyczerpani tymi wojnami zostali zmuszeni do wydania Sekwanom zakładników spośród najznakomitszych rodzin w plemieniu i pod przysięgą zobowiązać plemię, że ani nie będą domagać się zwrotu tych zakładników, ani zwracać z prośbą o pomoc do narodu rzymskiego, ani tym bardziej sprzeciwiać się temu, że popadli na trwałe pod ich panowanie i władzę. On jest jedynym z całego plemienia Eduów, którego nie udało się zmusić do złożenia przysięgi i wydania swoich dzieci jako zakładników. Z tego powodu uciekł z kraju i przybył do Rzymu, by prosić Senat o pomoc, ponieważ on jeden nie był skrępowany ani przysięgą, ani zakładnikami. Ale zwycięskim Sekwanom przydarzyło się coś znacznie gorszego niż pokonanym Eduom, ponieważ król Germanów Ariowist osiedlił się w ich kraju i jedną trzecią ziem sekwańskich, które zaliczają się do najżyźniejszych w całej Galii, zagarnął, a obecnie wydał Sekwanom rozkaz, by ustąpili z następnej trzeciej części swoich ziem, ponieważ przed kilku miesiącami przybyło do niego 24000 Harudów  i należało przygotować dla nich tereny pod osiedla. Za kilka lat dojdzie do tego, że wszyscy Gallowie zostaną wygnani z terytorium Galii, a wszyscy Germanowie przekroczą Ren; nie można bowiem przyrównywać ziem galijskich do germańskich, ani też stawiać na równi galijskiego sposobu życia i germańskiego. Ariowist zaś, od czasu gdy pokonał wojska galijskie w bitwie, która rozegrała się pod Magetobrygą, rządzi butnie i nieludzko, jako zakładników domaga się dzieci góry plemiennej i poddaje je dla odstraszającego przykładu wszelkiego rodzaju karom i udrękom, jeżeli nie wykona się czegoś wedle jego rozkazu i żądania. Jest to człowiek nieokrzesany, porywczy i zmienny; nie można wytrzymać dłużej jego tyranii. Jeśli nie nadejdzie jakaś pomoc ze strony Cezara i narodu rzymskiego, to wszyscy Galio- , wie będą musieli zrobić to samo, co zrobili Helwetowie, mianowicie opuścić ojczyznę, szukać innego miejsca zasiedlenia, innych siedzib oddalonych od Germanów i próbować szczęścia, jakiekolwiek by się nadarzyło. Gdyby zaś Ariowist dowiedział się o tym wszystkim, to nie ma wątpliwości, że na wszystkich, jacy są u niego, zakładników spadną jak najsurowsze kary. Tylko Cezar przez wzgląd na swoją własną i wojska powagę, na niedawno odniesione zwycięstwo oraz na imię narodu rzymskiego, mógłby odstraszyć Germanów od przekraczania Renu w większej masie i całą Galię bronić przed krzywdami ze strony Ariowista".

32. Po wygłoszonym przez Dywicjaka przemówieniu wszyscy obecni wśród wielkiego płaczu zaczęli błagać Cezara o pomoc. Cezar zauważył, że spośród wszystkich jedynie Sekwanowie nie robili niczego takiego, co robili inni, ale zasmuceni patrzyli z opuszczonymi głowami w ziemię. Zdziwiony tym, zwrócił się do nich z zapytaniem, co jest tego przyczyną. Sekwanowie nic nie odpowiedzieli, lecz milcząc trwali w tym samym smutku. Kiedy wielokrotnie powtarzał pytanie i w ogóle nie mógł wydobyć od nich żadnego słowa, odpowiedzi udzielił też Dywicjakus z plemienia Eduów: „Los Sekwanów jest nędzniejszy i cięższy niż pozostałych plemion, ponieważ oni sami nie mają odwagi nawet potajemnie poskarżyć się komuś, ani też prosić o pomoc, gdyż obawiają się okrucieństw Ariowista tak, jakby tu znajdował się we własnej osobie, a to dlatego, że inni mają jednak możliwość ucieczki, podczas gdy Sekwanowie, którzy sami wpuścili Ariowista do swego kraju i których wszystkie miasta znajdują się w jego władaniu, musieli znosić wszelakie okrucieństwa".

33. Po zapoznaniu się z tymi sprawami Cezar słowami podniósł Gallów na duchu i zapewnił, że zatroszczy się o to; „ma on — powiedział — nadzieję, że Ariowist pod wpływem doznanych od niego dobrodziejstw oraz przez wzgląd na jego autorytet zaprzestanie krzywd". Po wygłoszonym przemówieniu zamknął zebranie. Ponadto jeszcze wiele innych względów przemawiało za tym, że całą tę sprawę uznał za nieodzowną do rozważenia i zajęcia się nią; przede wszystkim dlatego, ponieważ widział, że Eduowie, których Senat często wymieniał jako braci i krewnych, są przez Germanów trzymani w niewoli i poddaństwie, i zdawał sobie sprawę z tego, że ich zakładnicy znajdują się w rękach Ariowista i u Sekwanów; uważał, że przy tak wielkiej potędze narodu rzymskiego jest to jak  najbardziej haniebne tak dla niego samego, jak i dla Rzeczypospolitej. Przyzwyczajać zaś powoli Germanów do przekraczania Renu i przechodzenia ich wielkimi masami do Galii uważał za niebezpieczne dla narodu rzymskiego; mniemał bowiem, że ci dzicy i nieokrzesani ludzie nie zaznaliby wcześniej spokoju, dopóki nie zajęliby całej Galii, by stąd ruszyć do Italii, jak to niegdyś zrobili Cymbrowie i Teutonowie, zwłaszcza że tylko Rodan oddziela Sekwanów od naszej Prowincji; sądził więc, że temu wszystkiemu należy jak najrychlej zapobiec. Natomiast samego Ariowista rozpierała tak wielka pycha i taka zarozumiałość, że zdawał się nie do zniesienia.

34. Zdecydował się dlatego wyprawić posłów do Ariowista, którzy zażądaliby od niego, aby wybrał jakieś pośrodku między nimi obu miejsce dla rozmowy: „Pragnie pomówić z nim na temat spraw państwowych oraz zagadnień najżywotniej interesujących obie strony". Poselstwu temu Ariowist odpowiedział: „Jeżeliby on sam czegoś potrzebował od Cezara, to osobiście udałby się do niego; jeżeli Cezar życzy sobie czegoś od niego, to sam powinien do niego przybyć. W dodatku nie odważyłby się sam bez wojska udać na te tereny Galii, które są w posiadaniu Cezara, ani też nie mógłby ściągać swego wojska na jedno miejsce bez znacznych zapasów żywności i kłopotliwych przygotowań. Zresztą dziwne mu się wydaje, co Cezara, czy w ogóle naród rzymski obchodzi jego własna Galia, którą zdobył przez wojnę".

35. Gdy Cezarowi przekazano tę odpowiedź, wówczas ponownie wyprawił do niego posłów z następującymi zleceniami: „Skoro więc Ariowist za tyle dobrodziejstw tak z jego, jak i narodu rzymskiego strony, bo przecież właśnie za jego konsulatu otrzymał od Senatu tytuł króla i przyjaciela narodu rzymskiego, teraz tak się odwdzięcza jemu i narodowi rzymskiemu, że mimo zaproszeń ociąga się z przybyciem na rozmowę i nie uważa, że należy pomówić o wspólnych sprawach i podzielić się poglądami na nie, w takim razie tego się od niego domaga: po pierwsze, nie przeprowadzi już więcej przez Ren do Galii żadnych mas ludzi; dalej, zwróci wziętych od Eduów zakładników i zezwoli Sekwanom, aby za jego zgodą mogli też oddać im posiadanych zakładników; wreszcie nie będzie więcej wyrządzał krzywdy Eduom i nie będzie najeżdżał na nich i na ich sprzymierzeńców. Jeżeli dostosuje się do tego, zaskarbi sobie wieczną wdzięczność i przyjaźń z jego i narodu rzymskiego strony; gdyby zaś nie dał się o to uprosić, to Cezar nie puści bezkarnie krzywd Eduów, ponieważ za konsulatu Marka Messali i Marka Pizona Senat postanowił, że każdorazowy namiestnik Prowincji galijskiej jest zobowiązany, zgodnie z interesami Rzeczypospolitej, bronić Eduów i pozostałych przyjaciół narodu rzymskiego".

36. Ariowist na to odpowiedział: „Zgodnie z prawem wojny zwycięzcy wedle swej woli rządzą tymi, których zwyciężyli: naród rzymski również zwykł rządzić pokonanymi nie według zaleceń kogoś innego, ale odpowiednio do własnych upodobań. Jeżeli on sam nie doradza narodowi rzymskiemu, jak ma korzystać ze swoich uprawnień, to naród rzymski nie powinien mu przeszkadzać w korzystaniu z jego uprawnień. Eduowie stali się jego lennikami, ponieważ próbowali szczęścia wojennego, walczyli z bronią w ręku i zostali pokonani. Cezar wyrządziłby mu wielką krzywdę, gdyby przez swoje przybycie uszczuplił należne mu daniny. Zakładników Eduom nie zwróci, ale nie rozpocznie też bezprawnie wojny przeciw nim i ich sprzymierzeńcom, jeżeli wytrwają przy tym, do czego się zobowiązali, i będą uiszczać coroczną daninę; gdyby tego nie czynili, to tytuł braci narodu rzymskiego woale im nie pomoże. Na złożone mu przez Cezara oświadczenie, że nie ścierpi krzywd Eduów (odpowiada), że jeszcze nikt z nim nie walczył bez własnej zguby. Jeżeli chce, niech uderza: wówczas przekona się, czego potrafią dokonać dzięki swej waleczności najwspanialej wyćwiczeni we władaniu bronią niezwyciężeni Germanowie, którzy od czternastu lat nie wchodzili pod dach".

37. W tym samym czasie, gdy Cezarowi przedłożono tę odpowiedź, przybyli do niego posłowie od Eduów i Trewerów: Eduowie z skargą, że Harudowie, którzy niedawno przesiedlili się do Galii, pustoszą ich ziemie: „Nawet wydaniem zakładników nie mogli okupić u Ariowista pokoju". Trewerowie zaś powiadomili go, że Swebowie w sile stu okręgów rozłożyli się nad brzegiem Renu i zamierzają przekroczyć tę rzekę; nimi dowodzą bracia Nasua i Cymberiusz. Cezar żywo zaniepokojony tymi wiadomościami uznał, że należy pośpieszyć się, gdyż niełatwo mógłby im stawić czoła, jeśliby nowe zastępy Swebów połączyły się ze starym wojskiem Ariowista. Dlatego więc, po możliwie jak najszybszym zaopatrzeniu się w żywność, śpiesznym marszem ruszył na Ariowista.

38. Po trzech dniach marszu otrzymał wiadomość, że Ariowist z wszystkimi swoimi siłami podążył do Wezoncjo, największego miasta Sekwanów, by je zająć, i że odszedł już od swoich ziem na odległość trzech dni drogi. Cezar uznał, że należy dołożyć wszelkich starań, by temu zapobiec. Albowiem miasto owo było należycie wyposażone we wszystko, co podczas wojny konieczne, a także dzięki swemu naturalnemu położeniu tak umocnione, że nastręcza doskonałą sposobność długiego prowadzenia działań wojennych, a to dlatego, że rzeka Dubis, jakby kołem przy pomocy cyrkla zatoczonym, całe niemal miasto opasuje; resztę przestrzeni, jaką rzeka pozostawia, nie szerszą niż na sześćset stóp, zajmuje znacznej wysokości wzniesienie, i to w taki sposób, że podnóża jego z obu stron dochodzą do rzeki. Otaczający to wzniesienie mur przemienia je w warownię oraz łączy z miastem. Tam więc podążył Cezar pośpiesznym marszem nie przerywanym ani w nocy, ani w dzień i po zajęciu miasta osadził tam załogę.

39. Podczas gdy Cezar zatrzymał się na kilka dni pod Wezoncjo ze względu na zaopatrzenie w żywność i jej dowóz, wskutek rozpytywania się naszych oraz opowiadań Gallów i kupców rozwodzących się nad potężnym wzrostem Germanów i nad ich niewiarygodną odwagą, a także wprawą we władaniu bronią (Gallowie powiadali, że „podczas wielokrotnych z nimi starć nie mogli wytrzymać zarówno wyrazu ich twarzy, jak i groźnego spojrzenia"), tak wielkie przerażenie nagle ogarnęło całe wojsko, że wywołało poważne zaniepokojenie w sercach i umysłach wszystkich żołnierzy. Przerażenie to objawiło się najpierw wśród trybunów wojskowych i reszty prefektów, którzy wyłącznie z przyjaźni towarzyszyli Cezarowi od stolicy i nie mieli żadnego doświadczenia w sprawach wojskowych; każdy z nich, przytaczając innego rodzaju wymówki, jakie — według niego — uzasadniały konieczność wyjazdu, prosił, by za jego zgodą wolno mu było odjechać; niektórzy, aby uniknąć podejrzeń o tchórzostwo, przez wstyd pozostawali. Ci ani nie potrafili zataić wyrazu twarzy, ani niekiedy powstrzymać łez: kryjąc się po namiotach albo opłakiwali swój los, albo wraz ze swoimi zaufanymi towarzyszami rozpaczali z powodu grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa. W całym obozie sporządzano powszechnie testamenty. Ich gadanina i strach wywołały z wolna zaniepokojenie w obozie także wśród tych żołnierzy, centurionów i dowódców jazdy, którzy uchodzili za doświadczonych w służbie polowej. Natomiast ci spośród nich, którzy nie chcieli, aby uważano ich za bojaźliwych, powiadali, że niestraszny im nieprzyjaciel, ale obawiają się ciasnoty przejść oraz rozległych lasów, jakie rozciągały się pomiędzy nimi a Ariowistem, albo ze względu na zaopatrzenie w żywność, żeby można ją było dość sprawnie dowozić. Niektórzy nawet powiadomili Cezara, że gdyby kazał zwinąć obóz i ruszyć w drogę, żołnierze rozkazu tego nie usłuchają i ze strachu w drogę nie wyruszą.

40. Gdy Cezar to sobie uprzytomnił, zwołał zgromadzenie i wezwanym na nie centurionom wszystkich rang zaczął robić gwałtowne wyrzuty: „po pierwsze im się zdaje, że do nich należy wypytywanie i zastanawianie się, dokąd i po co ich się prowadzi. Za jego konsulatu Ariowist bardzo natrętnie zabiegał o przyjaźń narodu rzymskiego: kto mógłby się domyślać, dlaczego on tak pochopnie odstąpi od swoich zobowiązań? Ze swej strony jest przekonany, że gdy tylko Ariowist zapozna się z jego zamierzeniami i pojmie słuszność stawianych mu propozycji, to nie odrzuci tak jego, jak i narodu rzymskiego przychylności. Gdyby zaś ogarnięty szaleństwem i głupotą wszczął wojnę, to ostatecznie czegóż by mieli się obawiać? Dlaczego mieliby zwątpić bądź we własną waleczność, bądź w jego osobiste poczucie obowiązku? Niebezpieczeństwo ze strony tego nieprzyjaciela zagroziło za pamięci naszych ojców, kiedy to Gajusz Mariusz rozgromił Cymbrów i Teutonów, a wojsko zasłużyło niewątpliwie na nie mniejszą chwałę niż sam wódz; zagroziło też ono niedawno w Italii podczas buntu niewolników, którym przynajmniej do pewnego stopnia pomogło przejęte od nas wyszkolenie i wojskowa dyscyplina. Z tego można wnosić, jaką wartość ma w sobie nieustraszona odwaga, bo choć przez jakiś czas bezpodstawnie obawiali się tych nieuzbrojonych niewolników, to później pokonali ich, mimo że ci byli uzbrojeni i nawet odnosili zwycięstwa. W końcu są to przecież ci sami Germanowie, z którymi Helwetowie wielekroć wojowali i częstokroć odnosili nad nimi zwycięstwa nie tylko u siebie, ale także w ich własnym kraju, a przecież nie mogą się oni równać z naszym wojskiem. A jeżeli niektórych zaniepokoiła klęska i ucieczka Gallów, to gdyby popytali, wówczas mogliby się dowiedzieć, że gdy wyczerpani długotrwałą wojną Gallowie stracili już nadzieję na orężną rozprawę i rozeszli się, Ariowist, który przez wiele miesięcy nie opuszczał obozu i bagien i nie dawał sposobności do stoczenia bitwy, wówczas niespodziewanie na nich uderzył i pokonał raczej podstępnym manewrem niż dzielnością. Tego rodzaju taktykę można było zastosować wobec ludzi nieokrzesanych i niedoświadczonych, ale nawet sam Ariowist nie łudzi się, że mógłby nabrać na to nasze wojsko. Ci, którzy ukrywają swój strach pod pozorem rzekomych obaw o zaopatrzenie i żywność, i o ciasne przejścia na drogach, zachowują się o wiele bezczelniej, ponieważ, jak się zdaje, albo nie mają zaufania do swego wodza, albo ośmielają się udzielać mu rad. Te sprawy do niego należą: Sekwanowie, Leukowie i Lingonowie dostarczają zboża, a ono już dojrzało na polach; co do jakości dróg sami się o tym wkrótce przekonają. A to, że podobno żołnierze nie usłuchają jego rozkazu i nie zechcą wyruszyć, tym wcale się nie przejmuje: wie bowiem, że wojsko nie było posłuszne rozkazom tych, którym bądź przez złe kierowanie sprawami nie dopisało szczęście, bądź którzy dopuścili się jakiejś zbrodni, lub wykazano im nieuczciwość. Za jego niewinnością przemawia całe dotychczasowe życie, za szczęśliwym losem wojna z Helwetami. I choć zamierzał wyznaczyć wymarsz na późniejszy czas, postanowił go przyśpieszyć i najbliższej nocy o czwartej straży zwinie obóz, aby mógł jak najwcześniej przekonać się, co ma większe u nich znaczenie: poczucie godności i obowiązku, czy tchórzostwo. Jeżeliby wtedy nikt za nim nie ruszył, to on jednak pójdzie z samym tylko dziesiątym legionem, co do którego nie wątpi, że stanie się jego strażą przyboczną". Legionowi temu Cezar szczególnie sprzyjał i ze względu na dzielność najbardziej ufał. 41. Przemówienie to w podziwu godny sposób zmieniło nastroje wszystkich i wywołało jak największy zapał i chęć do walki. Dziesiąty legion jako pierwszy złożył za pośrednictwem swoich trybunów wojskowych podziękowania Cezarowi, że tak wysoko go ocenił, i zapewnił o swojej najpełniejszej gotowości do walki. Następnie pozostałe legiony podchodziły z trybunami wojskowymi i centurionami pierwszej rangi, aby za ich pośrednictwem usprawiedliwić się przed Cezarem: „One nigdy nie straciły ufności w niego, nigdy nie popadły w strach i były też zdania, że decyzje w sprawie prowadzenia wojny nie należą do nich, lecz do naczelnego wodza". Po przyjęciu ich usprawiedliwień, wyszukaną przez Dywicjaka, ponieważ spośród Gallów najwięcej mu ufał, drogą, aby mógł dzięki obejściu więcej niż na 50 000 kroków przeprowadzić wojsko przez bezleśne okolice, wyruszył zgodnie z zapowiedzią o czwartej straży. Siódmego dnia nieprzerwanego marszu dowiedział się od zwiadowców, że siły Ariowista znajdują się w odległości 24 000 kroków od naszego wojska. 42. Na wiadomość o nadejściu Cezara Ariowist wyprawił do niego posłów: „Co się tyczy rozmowy, której przedtem Cezar się domagał, to jeśli o niego chodzi, może się odbyć, ponieważ Cezar podszedł bliżej, a więc uważa, że może ją odbyć bez narażenia się na niebezpieczeństwo". Cezar nie odrzucił tej propozycji i był zdania, że Ariowist opamiętał się, ponieważ teraz sam od siebie zaproponował to, na co poprzednio mimo jego próśb nie zgadzał się. Nabrał też wielkiej nadziei, że Ariowist zaniechał oporu ze względu na dobrodziejstwa doznanego od niego i od narodu rzymskiego, a także po zapoznaniu się z jego żądaniami. Termin rozmowy wyznaczono na piąty dzień od tego dnia. Tymczasem obie strony wzajemnie wymieniały poselstwa. Ariowist zażądał, by Cezar nie przyprowadzał ze sobą na rozmowę nikogo z pieszych żołnierzy: „obawia się, by nie został przez niego podstępnie okrążony; obaj mają przybyć w towarzystwie jazdy; pod innym warunkiem nie przybędzie". Ponieważ Cezar nie życzył sobie, by z podanych powodów nie doszło do rozmowy, a nie miał też odwagi powierzać swego osobistego bezpieczeństwa galijskiej jeździe, uznał za najbardziej stosowne, aby na wszystkie od galijskich jeźdźców wzięte konie wsadzić żołnierzy dziesiątego legionu, któremu najbardziej ufał, by mieć jak najwierniejszą ochronę, gdyby miało się coś przydarzyć. Podczas dokonywania tej przemiany ktoś z żołnierzy dziesiątego legionu dowcipnie zauważył: Cezar zrobił więcej, niż obiecał: obiecał bowiem, że dziesiąty legion stanie się jego strażą przyboczną, a teraz powołał go do jazdy".

43. Znajdowała się tutaj wielka równina z dość wysokim wzniesieniem ziemnym na niej. Miejsce to leżało w jednakowej niemal odległości od obydwu obozów. Tutaj, jak uzgodniono, przybyli na rozmowę. W odległości dwustu kroków od tego wzniesienia Cezar ustawił legion przybyły na koniach. Jazda Ariowista również ustawiła się w takiej samej odległości. Ariowist zażądał, aby rozmawiali z koni i ponadto, by przyprowadzili ze sobą na rozmowę po dziesięciu ludzi. Gdy się tu zeszli, Cezar w pierwszej części swego przemówienia przypomniał o swoich oraz Senatu względem Ariowista dobrodziejstwach, że „otrzymał on od Senatu tytuł króla, przyjaciela i że posyłano mu bardzo szczodre podarki"; podkreślił, że „tego rodzaju zaszczyty spotykały tylko nielicznych i przyznawano je osobistościom zazwyczaj za wielkie ich zasługi; wprawdzie Ariowist nie miał ani uprawnień, ani należytych podstaw do domagania się ich, jednakowoż dobrodziejstwa te spotkały go dzięki względom oraz szczodrobliwości Cezara i Senatu". Wykazywał również, „jak dawne i na jak słusznych podstawach oparte związki przyjaźni zachodziły pomiędzy Rzymianami a Eduami, jakiego rodzaju, ile razy i jak zaszczytne uchwały Senatu były ze względu na nich podejmowane i że Eduowie zawsze mieli pierwszeństwo w całej Galii, i to nawet wcześniej, nim zyskali naszą przyjaźń. W narodzie rzymskim jest taka tradycja, że pragnie, by jego sprzymierzeńcy i przyjaciele nie tylko nic ze swego nie tracili, ale nabierali jeszcze większego znaczenia dzięki uznaniu, zaszczytom i godnościom; któż mógłby ścierpieć, aby zostało im wydarte to, co oni zyskali jeszcze przed zawarciem układu o przyjaźni z narodem rzymskim"? Następnie zażądał tego samego, co już przekazał przez posłów: „ażeby Ariowist nie nękał wojną Eduów i ich sprzymierzeńców; ażeby zwrócił zakładników; jeżeli nie może odesłać żadnej grupy Germanów z powrotem do ojczyzny, to niech przynajmniej nie dopuści więcej, aby oni przekraczali Ren".

44. Ariowist niewiele powiedział na temat żądań Cezara, dużo zaś rozwodził się nad swoimi zasługami. „Renu na własną rękę nie przekroczył, ale na prośby i wezwanie Gallów; pozostawił ojczyznę i bliskich za cenę wielkich nadziei i znacznych korzyści; tereny osiedleńcze, jakie ma w Galii, odstąpili mu sami Gallowie, oni też z własnej woli dali mu zakładników; daninę, którą zwycięzcy nakładają zwykle na pokonanych, pobiera na podstawie prawa wojny. To nie on wszczął wojnę z Galiami, ale Gallowie z nim; wszystkie bowiem plemiona galijskie ruszyły z zamiarem uderzenia na niego i stanęły przed nim obozem; wszystkie te siły w jednej jedynej bitwie rozbił i rozgromił. Jeżeli oni jeszcze raz zechcieliby popróbować wojennego szczęścia, jest gotów jeszcze raz walczyć; jeżeli pragną korzystać z pokoju, to nie wyszłoby im na dobre wymawianie się od daniny, którą do tej pory dobrowolnie mu wypłacali. Przyjaźń narodu rzymskiego winna być traktowana jako wyróżnienie i pomoc, a nie przynosić straty i właśnie w nadziei na to on ubiegał się o nią. Jeżeli zostałby pozbawiony przez naród rzymski daniny i poddanych, to od przyjaźni z narodem rzymskim wymówiłby się z chęcią nie mniejszą od tej, z jaką o nią zabiegał. To, że ściąga do Galii wielkie rzesze Germanów, robi dla własnej obrony, a nie dla podboju Galii: jest to dowodem, że przybył tu zaproszony i wojny nie wszczynał, lecz tylko się bronił. On wcześniej przybył do Galii niż naród rzymski. Czego Cezar chce i dlaczego wkroczył na obszar jego władania? Tutejsza Galia jest w taki sam sposób jego prowincją, jak tamta naszą. Tak jak jemu nie pozwolono by wtargnąć na nasze terytorium, tak też i my postępujemy niesłusznie, ponieważ przeszkadzamy mu w korzystaniu z jego uprawnień. Cezar powiedział, że Eduowie otrzymali od Senatu tytuł przyjaciół, ale on, Ariowist, nie jest aż tak nieokrzesany i tak nieświadomy spraw, żeby nie wiedział, iż podczas ostatniej wojny z Allobrogami ani Eduowie nie przyszli Rzymianom z pomocą, ani też Eduowie nie otrzymali pomocy od narodu rzymskiego podczas walk, które oni prowadzili z nimi i z Sekwanami. Jest więc zmuszony podejrzewać, że pod pozorem tej przyjaźni Cezar trzyma w Galii wojsko po to, aby go zniszczyć. Jeżeli więc Cezar nie odejdzie i nie zabierze wojska z tych oto terenów, to on, Ariowist, będzie zmuszony uważać go nie za przyjaciela, ale za wroga. A gdyby zabił Cezara, to sprawiłby przyjemność wielu znanym i znakomitym osobistościom wśród narodu rzymskiego (a wie o tym od nich samych przez ich wysłanników) i za cenę jego śmierci mógłby sobie zaskarbić wdzięczność i przyjaźń ich wszystkich. Jeżeliby Cezar so bie poszedł i pozostawił mu Galię w swobodnym władaniu, to sowicie odpłaciłby mu się za to, a wojen, jakie tylko Cezar chciałby prowadzić, to on, Ariowist, podej mie się, bez jakichkolwiek dla Cezara kłopotów i ryzyka".

45. Cezar odpowiedział na to obszernie w tym sensie, dlaczego nie może odstąpić od tej sprawy: "Ani on, ani też naród rzymski nie ma zwyczaju, by pozostawiać własnemu losowi jak najlepiej zasłużonych sprzymierzeńców, i nie uważa też, że Galia należy się raczej Ariowistowi niż narodowi rzymskiemu. Kwintus Fabiusz Maksymus pokonał Arwernów i Rutenów, naród rzymski ułaskawił ich jednak i ani ich ziem nie zamienił w prowincję, ani też nie nałożył na nich danin. Jeżeli nawet trzeba by byłorzucić spojrzenie na jak najodleglejsze czasy, to panowanie narodu rzymskiego w Galii okazałoby się najbardziej usprawiedliwione; jeżeli zaś chodzi o trzymanie się zdania Senatu, to Galia winna zachować wolność, gdyż zgodnie z jego wolą, mimo że pokonana w wojnie, ma korzystać z własnych praw".

46. Gdy te sprawy roztrząsano w rozmowie, Cezarowi doniesiono, że jeźdźcy Ariowista podsuwają się bliżej do wzniesienia, że podjeżdżają do naszych i że obrzucają naszych kamieniami i pociskami. Cezar przerwał rozmowę, wrócił do swoich i wydał im rozkaz, aby nie odpowiadali nieprzyjacielowi nawet jednym pociskiem. Choć zdawał sobie sprawę, że walka doborowego legionu z jazdą nie byłaby czymś ryzykownym, uważał jednak, iż do starcia nie należy dopuścić, by w razie pokonania nieprzyjaciół nie mogli rozgłaszać, że podczas rokowań zostali przez niego wiarołomnie osaczeni. Później, gdy wśród ogółu wojska rozeszła się wieść, iż w czasie rozmowy Ariowist z niesłychaną bezczelnością zaprzeczył Rzymianom praw do całej Galii, że jego jeźdźcy napadli na naszych i że to było powodem przerwania rozmowy, wojsko ogarnęła jeszcze większa ochota i zapał do walki.

47. Dwa dni potem Ariowist wyprawił do Cezara posłów: „Pragnie pomówić z nim o tych sprawach, które zaczęli omawiać, ale jeszcze nie skończyli; niech więc Cezar znowu wyznaczy dzień na rozmowę lub gdy sam nie chce, to niech przyśle któregoś ze swoich legatów". Cezar nie widział podstaw do prowadzenia rozmowy, tym bardziej, że dzień przedtem nie można było powstrzymać Germanów od obrzucania naszych pociskami. Uważał, że wysłanie do Ariowista któregoś ze swoich legatów łączyło się z wielkim dla niego niebezpieczeństwem i wydawało go w ręce dzikich ludzi. Uznał za najdogodniejsze wyprawić do niego Gajusza Waleriusza Procyllusa, syna Gajusza Waleriusza Kaburusa, młodego człowieka o bardzo wielkiej odwadze i kulturze, którego ojciec otrzymał prawo obywatelskie od Gajusza Waleriusza Flakka, a to ze względu na zaufanie oraz znajomość języka galijskiego, którym Ariowist często i od dawna przywykł posługiwać się, a także dlatego, że Germanowie nie mieli powodów do szykanowania go, a wraz z nim także Marka Mecjusza, którego łączyły z Ariowistem węzły gościnności. Polecił im, by skupili uwagę na tym, co im powie Ariowist, a następnie przekazali mu to. Gdy Ariowist ujrzał ich u siebie w obozie, zaczął w obecności swego wojska krzyczeć: „Po co oni do niego przyszli? Czy przypadkiem nie na przeszpiegi?". Przeszkodził im, gdy usiłowali odpowiedzieć, i kazał ich zakuć w kajdany.

48. Tego samego dnia wysunął się on do przodu i w odległości sześciu tysięcy kroków od obozu Cezara rozłożył się u stóp wzgórza. Następnego dnia przeprowadził swoje siły obok obozu Cezara i na jego tyłach, w odległości dwu tysięcy kroków, rozbił swój obóz, z zamiarem odcięcia Cezarowi dowozu zboża i zaopatrzenia sprowadzanego od Sekwanów i Eduów. Cezar wyprowadzał odtąd przez pięć następnych dni swoje wojsko przed obóz i ustawiał je w szyku bojowym, aby w wypadku, gdyby Ariowist zmierzał do bitwy, umożliwić mu to. Ariowist przez wszystkie te dni trzymał swoje wojsko w obozie i ograniczał się jedynie do codziennych utarczek konnych. Był to rodzaj walki, w którym Germanowie wykazywali szczególną biegłość. Mieli 6000 jeźdźców i tyluż nadzwyczaj szybkich i odważnych piechurów, których każdy jeździec wybierał sobie z całego wojska dla osobistej ochrony: piechurzy owi brali razem z nimi udział w walkach. Jeźdźcy do nich wycofywali się: oni zaś, gdy sytuacja stawała się groźniejsza, podbiegali z pomocą, a gdy ktoś ciężej ranny spadł z konia, brali go w środek; jeśli trzeba było posunąć się dalej do przodu, czy też szybciej wycofać się, takiej dzięki ćwiczeniom nabyli szybkości, że trzymając się końskich grzyw nie ustępowali im w biegu. 49. Gdy Cezar zorientował się, że Ariowist trzyma się' obozu, aby nie być dłużej odciętym od dostaw zaopatrzenia, na tyłach tego wzgórza, na którym Germanowie rozłożyli się, wyszukał w odległości około sześciuset kroków od nich dogodne pod obóz wzniesienie i ustawiwszy wojsko w potrójnym szyku ruszył ku temu miejscu. Pierwszej i drugiej linii kazał stać w pogotowiu bojowym, a trzeciej obwarowywać obóz. Miejsce to, jak powiedziano, znajdowało się w odległości około sześciuset kroków od nieprzyjaciela. Ariowist posłał tu blisko 16 000 lekkozbrojnych wraz z całą swoją jazdą, aby siły te napędziły naszym stracha i przeszkodziły w sypaniu umocnień. Mimo to Cezar nie zmienił wydanego rozkazu i dwie linie szyku bojowego, jak rozkazał, odpierały wroga, trzecia kończyła roboty fortyfikacyjne. Po obwarowaniu tego obozu pozostawił w nim dwa legiony i część oddziałów posiłkowych, pozostałe cztery legiony poprowadził z powrotem do większego obozu.

50. Następnego dnia Cezar wyprowadził, jak zwykle, swoje wojsko z obydwu obozów i wysunąwszy je od większego obozu nieco ku przodowi stanął w szyku bojowym i dał nieprzyjacielowi możność stoczenia bitwy. A gdy stwierdził, że przeciwnik nawet wtedy nie wyszedł, około południa ściągnął swe wojsko do obozów. Dopiero wtedy Ariowist wysłał część swoich sił, aby uderzyły na mniejszy obóz. Obie strony walczyły zawzięcie aż do wieczora. O zachodzie słońca, Ariowist, po zadaniu nam i po poniesieniu samemu znacznych strat w rannych, ściągnął swoje siły do obozu. Kiedy Cezar wypytywał jeńców, dlaczego Ariowist nie wydaje decydującej bitwy, taką znalazł wymówkę, że u Germanów jest zwyczaj, iż ich matki rodzin przez rzucanie losów i wróżby orzekały, czy będzie korzystnie stoczyć bitwę, czy nie; i oto one stwierdziły, że Germanom nie jest sądzone zwycięstwo, gdy stoczą bitwę przed nowiem księżyca.

51. Następnego dnia Cezar pozostawił w obydwu obozach wystarczającą, jak mu się wydawało, załogę, wszystkie zaś oddziały posiłkowe rozstawił na widoku nieprzyjaciela przed małym obozem; ponieważ ilością legionistów ustępował liczbie nieprzyjaciół, posłużył się oddziałami posiłkowymi dla stworzenia pozorów liczebności; sam zaś, ustawiwszy się w potrójnym szyku bojowym, podszedł aż pod obóz nieprzyjaciela. Dopiero wtedy Germanowie z konieczności wyprowadzili swoje siły z obozu i ustawili się plemionami w jednakowych odstępach, mianowicie Harudowie, Markomanowie, Trybokowie, Wangionowie, Nemetowie, Sedusjowie, Swebowie, i całe swoje wojsko otoczyli ciężkimi i lekkimi wozami, aby nie pozostawała im nadzieja na ucieczkę. Na nich usadowili kobiety, które wśród płaczu wyciągały ręce ku wyruszającym w bój i błagały, żeby nie wydawali ich Rzymianom w niewolę. 52. Na czele pojedynczego legionu postawił Cezar poszczególnych legatów i kwestora, aby każdy żołnierz miał w nich świadków swojej dzielności; sam rozpoczął bitwę na prawym skrzydle, ponieważ zauważył, że ta strona jest u nieprzyjaciół znacznie słabsza. Na dany sygnał nasi tak zawzięcie uderzyli na nieprzyjaciela, że nie starczyło wolnej przestrzeni, by zarzucić go włóczniami, gdyż i on również gwałtownie i szybko ruszył do przodu. Odrzucono włócznie i doszło do starcia wręcz na miecze. Ale Germanowie, zgodnie ze swoim zwyczajem, uformowali szybko falangę i zasłonili się przed ciosami mieczy. Wśród naszych znalazło się wielu takich, którzy wskakiwali na ścianę z tarcz utworzoną przez falangę, wydzierali rękoma im tarcze i od góry zadawali ciosy. Podczas gdy na lewym skrzydle szyk nieprzyjacielski został rozbity i nieprzyjaciel zmuszony był do ucieczki, jego liczebna przewaga na prawym skrzydle zagroziła naszemu szykowi. Zauważył to dowódca jazdy młody Publiusz Krassus, mający dogodniejszą możność obserwacji niż ci, którzy zostali wciągnięci w wir walki, i naszym znajdującym się w niebezpieczeństwie posłał z odsieczą trzeci szyk.

53. Dzięki temu walka rozgorzała na nowo i wreszcie wszyscy nieprzyjaciele rzucili się do ucieczki i nie wcześniej jej zaprzestali, aż dopadli rzeki Renu, płynącej około 5 000 kroków od tego miejsca. Tutaj tylko bardzo nieliczni, ufni w swe siły, próbowali przebyć ją wpław albo szukali dla siebie ocalenia w znalezionych łodziach; między nimi był też Ariowist, który trafiwszy na uwiązaną przy brzegu łódź na niej umknął; wszystkich pozostałych konnica nasza dogoniła i wycięła w pień. Ariowist miał dwie żony: jedną z plemienia Swebów, którą przywiódł ze sobą z ojczyzny, drugą — Noryjkę, siostrę króla Wokkiona, którą przysłaną przez brata poślubił w Galii: obie straciły życie podczas tej ucieczki; miał on też dwie córki: starsza z nich została zabita, druga dostała się do niewoli. Gajusz Waleriusz Procyllus, gdy zakuty w potrójne łańcuchy był wleczony podczas tej ucieczki przez strażników, natrafił na samego Cezara, który wraz z konnicą ścigał nieprzyjaciela. Spotkanie to sprawiło Cezarowi radość nie mniejszą od samego zwycięstwa, ponieważ widział, że ten najznakomitszy w Prowincji galijskiej człowiek, jego powiernik i przyjaciel został wyrwany z rąk wrogów i jemu zwrócony, i los nie umniejszył" przez jego utratę ogromnego zadowolenia i radości ze zwycięstwa. Procyllus opowiedział, że trzykrotnie wróżono w jego obecności przez rzucanie losów, czy mają go uśmiercić przez spalenie, czy zachować na późniejszy czas. Z łaski losu ocalał. Odnaleziono również Marka Mecjusza i przyprowadzono do Cezara.

54. Gdy wiadomość o tej bitwie przedostała się za Ren, Swebowie, którzy dotarli już do brzegów Renu, zaczęli powracać do ojczyzny; ale gdy ludność najbliżej Renu siedząca spostrzegła, jak są wystraszeni, rzuciła się w pościg za nimi i wielką ich liczbę wybiła. Cezar, ukończywszy w ciągu jednego lata dwie bardzo poważne kampanie wojenne, nieco wcześniej, niż wymagała tego pora roku, poprowadził wojsko na leża zimowe do kraju Sekwanów; na czele obozu zimowego postawił Labiena; sam udał się do Galii Bliższej, by przewodniczyć rozprawom sądowym.

Księga II

1. Podczas pobytu Cezara na kwaterze zimowej w Galii Bliższej, jak wyżej o tym wspominaliśmy, często dochodziły do niego wieści, a także poinformował go o tym listownie Labienus, że wszyscy Belgowie, zajmujący, jak powiedzieliśmy, trzecią część Galii, zmawiają się przeciw narodowi rzymskiemu i wymieniają między sobą zakładników. Przyczyny tych knowań były następujące: po pierwsze dlatego, ponieważ obawiali się, aby po uśmierzeniu całej Galii wojska naszego nie skierowano przeciw nim; następnie dlatego, ponieważ byli podburzani przez niektórych Gallów, częściowo przez tych, którzy nie życzyli sobie dalszego przebywania Germanów na terenie Galii, ale równie niechętnie znosili to, że wojsko narodu rzymskiego zimuje i zagnieżdża się w Galii, częściowo i przez tych, których niestałość i lekkomyślność skłaniała do zmiany władz, a ponadto przez takich, którzy z tego względu, że w Galii zagarnęli władzę królewską zazwyczaj ludzie bardzo zamożni i tak majętni, iż stać ich było na zaciąganie najemników, pod naszym panowaniem nie mogliby tak łatwo urzeczywistniać takich zamierzeń.

2. Cezar zaniepokojony tymi wieściami i pisemnymi doniesieniami zaciągnął w Galii Bliższej dwa nowe legiony i wysłał do legata Kwintusa Pediusza, by z nastaniem pory letniej poprowadził je do Galii Dalszej. Sam dołączył do wojska, gdy już zaczęto gromadzić paszę. Senonom i innym Galiom sąsiadującym z Belgami dał polecenie, aby wywiadywali się, co się u nich dzieje, i o tym wszystkim go powiadamiali. Ci wszyscy zgodnie mu donieśli, że Belgowie gromadzą oddziały wojskowe, a wojsko ściągało w jedno miejsce. Postanowił więc wtedy bez wahania wyprawić się przeciw nim. Po zaopatrzeniu się w żywność zwinął obóz i w ciągu około piętnastu dni dotarł do belgijskiej granicy.

3. Gdy tam się zjawił niespodziewanie i szybciej, niż wszyscy przypuszczali, Remowie, którzy spośród Belgów najbliżej Galii mieszkają, wyprawili do niego jako posłów Ikcjusza i Andebrogiusza, mężów w plemieniu najprzedniejszych, z oświadczeniem, że siebie i całe swoje mienie oddają pod opiekę i we władanie narodu rzymskiego, że nie solidaryzowali się z resztą Belgów ani też nie zmawiali się przeciw narodowi rzymskiemu, są zaś gotowi wydać zakładników, wypełniać polecenia, przyjąć w miastach oraz zaopatrywać w zboże i resztę potrzebnych rzeczy; wszyscy natomiast pozostali Belgowie stanęli pod bronią, do nich dołączyli mieszkający po tej stronie Renu Germamówie, a wszystkich ich ogarnął taki szał, że nie potrafili nawet odstraszyć od solidaryzowania się z Belgami Suesjonów, swoich braci i krewniaków, korzystających wraz z nimi z tych samych ustaw i praw i podlegających tym samym władzom wojskowym i cywilnym.

4. Gdy Cezar wypytywał ich, które plemiona i ile porwało za broń i jaka jest ich siła bojowa, otrzymał następujące informacje: większość Belgów jest germańskiego pochodzenia i już dawno temu przekroczyli Ren i ze względu na żyzne po tej stronie ziemie osiedlili się tu, a Gallów zamieszkujących te tereny wygnali. Oni jedyni, gdy za pamięci naszych ojców całą Galię najechali Teutonowie i Cymbrowie, nie dopuścili najeźdźców do swoich dziedzin; z tego powodu przez pamięć o tych wydarzeniach nabrali nadmiernej pewności siebie i pychy w zakresie wojskowości. Jeżeli chodzi o ich liczebność, Remowie oświadczyli, że dowiedzieli się o wszystkim, ponieważ połączeni z nimi więzami pokrewieństwa i powinowactwa uzyskali wiadomości, jaką liczbą każde z plemion na wspólnym zgromadzeniu Belgów przyobiecało na tę wojnę. Największe znaczenie wśród nich mają Bellowakowie ze względu na waleczność, wpływy i liczebność: mogą oni wystawić 100 000 zbrojnych, z czego przyrzekli 60 000 wyborowego żołnierza i z tego powodu zażądali dla siebie naczelnego dowództwa na przeciąg całej wojny. Sąsiadami ich są Suesjonowie; kraj ich jest najrozleglejszy, a ziemie najurodzajniejsze. Królem ich był, jeszcze za naszych czasów, Dywicjakus, człowiek w całej Galii najmożniejszy, który poza znaczną częścią tych obszarów dzierżył władzę także nad Brytanią; obecnie królem jest Galba: jemu, przez wzgląd na poczucie sprawiedliwości i rozwagę, pragną powierzyć, za zgodą wszystkich, naczelne dowództwo podczas całej wojny; mają oni dwanaście miast i obiecali 50 000 zbrojnych; tyle samo dają Nerwiowie, którzy u samych nawet Belgów uchodzą za najdzikszych i też najdalej mieszkają; 15 000 dają Atrebatowie, 10 000 Ambianowie, 25 000 Morynowie, 9000 Menapiowie, 10 000 Kaletowie, tyle samo Weliokassowie i Wiromanduowie, 19 000 Atuatukowie; Kondrusowie, Eburonowie, Cerosowie, Cemanowie, których obejmuje się wspólną nazwą Germanów; sądzą, że mogą uzbroić 40 000 ludzi.

5. Po dodaniu Remom otuchy i po przyjaznym do nich przemówieniu Cezar polecił całej radzie starszych ponownie przybyć do siebie i przyprowadzić jako zakładników dzieci ze znakomitych rodzin. Wszystko to wypełnili oni skrupulatnie w oznaczonym dniu. Sam natomiast, zwróciwszy się do Dywicjaka z plemienia Eduów ze słowami pełnymi zachęty, przekonywał go, jak ważne byłoby tak dla Rzeczypospolitej, jak i dla ogólnego dobra rozdzielenie oddziałów nieprzyjacielskich, by nie potrzeba było walczyć jednocześnie z tak liczebnie dużymi siłami. Można by było dokonać tego, gdyby Eduowie wtargnęli ze swymi siłami w granice Bellowaków i zaczęli pustoszyć ich pola. Po powierzeniu mu tego zadania odprawił go. Ale kiedy się spostrzegł, że wszystkie siły Belgów, po ściągnięciu w jedno miejsce, ruszają na niego, a od wysłanych zwiadowców i od Remów dowiedział się, że są już one niedaleko od niego, przyśpieszył przeprawę przez rzekę Aksonę, znajdującą się u najdalszych granic remijskich, i tam stanął obozem. Dzięki temu jeden bok obozu osłaniały brzegi rzeki, tyły zaś jego były tak zabezpieczone przed nieprzyjacielem, że można było bez ryzyka dowozić do niego zaopatrzenie od Remów i innych plemion. Na tej rzece był most. Postawił tu posterunek, a po drugiej stronie rzeki pozostawił legata Kwintusa Tyturiusza Sabinusa wraz z sześciu kohortami; obóz kazał umocnić wałem wysokim na dwanaście stóp i rowem głębokim na osiemnaście stóp.

6. W odległości około ośmiu tysięcy kroków od tego obozu znajdowało się miasto Remów o nazwie Bibraks. Belgowie gwałtownym atakiem wprost z marszu przystąpili do jego zdobywania. Obrońcy z ledwością utrzymali się tego dnia. Gallowie i Belgowie mają jednakowy, taki oto sposób zdobywania miast. Skoro tylko całość obwarowań otoczą tłumem piechoty, zaczynają obrzucać mury z wszystkich stron kamieniami i gdy zostaną one ogołocone z obrońców, po uformowaniu tzw. „żółwia", podpalają bramy i podkopują się pod mury. Wtedy z łatwością to się udało. Takie bowiem tłumy miotały kamieniami i pociskami, że nikt nie był w stanie utrzymać się na murach. Gdy noc przerwała oblężenie, Remijczyk Ikcjusz, człowiek znakomitego pochodzenia i o znacznej u swoich wziętości, stojący wówczas na czele miasta, jeden z tych, którzy jako posłowie byli u Cezara w sprawie pokoju, wysłał do niego gońców: „jeżeli nie przyśle się jemu pomocy, to dłużej nie będzie mógł się utrzymać".

7. Cezar, posłużywszy się przybyłymi od Ikcjusza gońcami jako przewodnikami, wysłał tam w środku nocy Numidyjczyków, kreteńskich łuczników i balearskich procarzy z odsieczą dla oblężonych; po ich przybyciu Remów ogarnął wraz z nadzieją na skuteczną obronę zapał do stawiania oporu, nieprzyjaciół natomiast z tej samej przyczyny opuściła nadzieja na zawładnięcie miastem. Dlatego więc na krótko zatrzymali się pod miastem i po spustoszeniu wszystkich pól Remów oraz spaleniu wszystkich wsi i zagród, do jakich tylko mogli dopaść, ruszyli wreszcie całymi swoimi siłami na obóz Cezara i w odległości mniejszej niż 2000 kroków rozłożyli się obozem; obóz ten, jak można było rozpoznać po dymach i ogniskach, rozciągał się na szerokość więcej niż 8000 kroków.

8. Cezar postanowił początkowo unikać walnej bitwy zarówno ze względu na liczebność nieprzyjaciela, jak i na nadzwyczajny rozgłos o jego waleczności; codziennie jednak wypróbowywał w konnych potyczkach, na co, gdychodzi o dzielność, stać nieprzyjaciela, oraz na co odważą się nasi. Skoro więc przekonał się, że nasi są od nich gorsi, a także, że przestrzeń rozciągająca się przed obozem była z natury dogodna i odpowiednia do ustawienia szyku bojowego, ponieważ wznoszące się nieco ponad równiną wzgórze, na którym został rozmieszczony obóz, było od przodu otwarte tyle na szerokość, ile wymagałby miejsca ustawiony szyk bojowy (a w dodatku miało ono z obu stron spadziste zbocza, natomiast od przodu łagodnym skłonem przechodziło w równinę), kazał z obu boków tego wzgórza wykopać poprzecznie biegnący rów długości około czterystu kroków, a u wylotów tego rowu umieścił warownie i ustawił tu machiny miotające, by po uformowaniu szyku bojowego nieprzyjaciel tak znacznie górujący nad nami liczebnie nie mógł zajść z flanki jego zaabsorbowanych walką żołnierzy. Po dokonaniu tego pozostawił w obozie obydwa ostatnio zaciągnięte legiony, by w razie potrzeby można było poprowadzić je na pomoc, pozostałe zaś sześć legionów ustawił przed obozem w szyku bojowym. Nieprzyjaciel również ustawił w szyku bojowym swoje z obozu wyprowadzone siły.

9. Pomiędzy naszym a nieprzyjacielskim wojskiem znajdowało się nieduże bagnisko. Nieprzyjaciel wyczekiwał, kiedy nasi zaczną je forsować; nasi również stali pod bronią, gotowi do uderzenia na nie przygotowanych do walki wrogów w razie rozpoczęcia przez nich przeprawy. Tymczasem między obu liniami bojowymi dochodziło do konnych potyczek. Kiedy żadna ze stron nie zamierzała rozpocząć przeprawy, Cezar po pomyślnym dla nas starciu konnym ściągnął swoich z powrotem do obozu. Nieprzyjaciel natomiast wprost z tego miejsca ruszył ku rzece Aksonie, która — jak powiedziano — płynęła z tyłu za naszym obozem. Wyszukawszy tam brody usiłował przeprawić przez nie część swoich sił z zamiarem zawładnięcia w wypadku powodzenia warownią, której dowódcą był legat Kwintus Tyturiusz, i spalić most; gdyby zaś to się nie udało, zamierzali spustoszyć wsie Remów, mające wielkie znaczenie dla nas podczas tych działań bojowych i uniemożliwić naszym dowóz zaopatrzenia.

10. Cezar powiadomiony o tym przez Tyturiusza przeprawił przez most całą jazdę, lekkozbrojnych Numidów, procarzy oraz łuczników i ruszył na nieprzyjaciela. Doszło w tym miejscu do zażartej bitwy. Nasi uderzyli w rzece na nie przygotowanych do walki nieprzyjaciół i wielką ich ilość położyli trupem; pozostałych, którzy z wielką odwagą usiłowali przeprawić się po ich trupach, odparli gradem pocisków, tych zaś, którzy już się przeprawili, okrążyli jazdą i wycięli. Gdy nieprzyjaciele zorientowali się, że zawiodła ich nadzieja zarówno na zdobycie miasta, jak i na przeprawę przez rzekę, a także spostrzegli, że nasi nie pójdą na gorsze do stoczenia bitwy pozycje, a ponadto zaczęli już odczuwać brak żywności, na zwołanym zgromadzeniu zadecydowali, że będzie najlepiej, gdy każdy z nich powróci do siebie i że tym, do których Rzymianie wpierw by wtargnęli, mają przyjść zewsząd z pomocą i żeby prowadzić walkę raczej na swoim niż na cudzym terytorium, i żeby korzystać z własnych zapasów żywności. Do takiej decyzji, obok innych powodów, doprowadził ich także ten wzgląd, że otrzymali wiadomość o zbliżaniu się Dywicjaka i Eduów do kraju Bellowaków. Nie można więc było ich przekonać, by dłużej się zatrzymali i nie pośpieszyli swoim z pomocą.

11. Po podjęciu tej decyzji o drugiej straży nocnej opuścili obóz wśród ogromnego zgiełku i zamieszania w bezładzie i bez rygoru, a przez to, że każdy szukał dla siebie pierwszeństwa na drodze i śpieszył się z powrotem do domu, doprowadzili do tego, iż wymarsz ten przypominał ucieczkę. Cezar został natychmiast powiadomiony o tym przez swoich zwiadowców, ale w obawie przed zasadzką, ponieważ nie mógł jeszcze domyślić się, dlaczego odchodzili, zatrzymał w obozie piechotę i jazdę. Gdy o pierwszym brzasku zwiadowcy potwierdzili te wiadomości, Cezar wysłał przodem całą jazdę, aby powstrzymywała tylną straż nieprzyjaciela. Na jej czele postawił legatów Kwintusa Pediusza i Lucjusza Aurunkulejusza Kottę. Natomiast legatowi Tytusowi Labienusowi kazał ruszyć ich śladem z trzema legionami. Uderzyli oni na tylne oddziały i podczas pościgu, na przestrzeni wielu tysięcy kroków, znaczną liczbę uciekających wybili. Podczas gdy straż tylna, której dopadli, zatrzymała się i dzielnie odpierała nasze ataki, znajdujący się na przedzie uważali, że są poza zasięgiem niebezpieczeństwa, a w dodatku nie wstrzymywała ich ani potrzeba chwili, ani dyscyplina: ! gdy więc doszły ich odgłosy bitewnego zgiełku, rzucili się wśród pomieszanych szyków do ucieczki jako jedynego i dla siebie ratunku. I dzięki temu nasi bez jakiegokolwiek ryzyka tylu nieprzyjaciół wybili, na ile pozwoliła im długość dnia; dopiero o zachodzie słońca zaniechali pościgu i zgodnie z rozkazem powrócili do obozu.

12. Następnego dnia, nim jeszcze nieprzyjaciel zdołał ochłonąć z przerażenia i ucieczki, Cezar poprowadził wojsko do kraju sąsiadujących z Remami Suesjonów i pośpiesznym marszem ruszył niezwłocznie ku miastu Nowiodunum. Próbował wziąć je z marszu, ponieważ słyszał, że nie ma w nim obrońców; ale nawet przy garstce tych obrońców nie mógł go zdobyć ze względu na szerokość rowów i wysokość murów. Po obwarowaniu więc obozu kazał stawiać szopy oblężnicze i przygotowywać wszystko, co zwykle jest do oblężenia potrzebne. Tymczasem najbliższej nocy cała masa uciekających Suesjonów weszła do miasta. Szopy oblężnicze zostały szybko podsunięte pod miasto, wał usypany i wieże ustawione. Ogrom robót fortyfikacyjnych, których Gallowie nigdy przedtem ani nie widzieli, ani o nich nie słyszeli, a także szybkość Rzymian wywarły na nich takie wrażenie, że wyprawili do Cezara posłów z propozycją poddania się mu. Za proszącymi wstawili się Remowie, by łaskawie ich potraktował.

13. Cezar wziął jako zakładników przedstawicieli góry plemiennej oraz dwu synów samego króla Galby, kazał wydać sobie wszelką broń znajdującą się w mieście, przyjął kapitulację Suesjonów i wtedy powiódł wojsko na Bellowaków. Ci z całym swym dobytkiem ściągnęli do miasta Bratuspancjum, a gdy Cezar znajdował się wraz z wojskiem w odległości około pięciu tysięcy kroków od tego miasta, wyszli z niego wszyscy starcy i wyciągając ku Cezarowi ręce dawali mu głośno do zrozumienia, że poddają się jego łasce i władzy i że nie dobędą oręża przeciw narodowi rzymskiemu. A gdy podszedł pod miasto i rozłożył się tu obozem, również dzieci i kobiety błagały z murów miejskich Rzymian o pokój, wyciągając swoim obyczajem ręce.

14. Za nimi wstawił się Dywicjakus (albowiem po wycofaniu się Belgów rozpuścił on wojsko Eduów i powrócił do Cezara) tymi słowy: „Bellowakowie po wszystkie czasy dochowywali wierności i przyjaźni plemieniu Eduów: podszczuci przez swoich przywódców rozgłaszających, że Eduowie wzięci przez Cezara w niewolę muszą znosić obelgi i zniewagi, odstąpili od Eduów i wszczęli wojnę przeciw narodowi rzymskiemu. Ci zaś, którzy przyczynili się do tej decyzji, zbiegli do Brytanii, gdy tylko spostrzegli, jakie nieszczęście ściągnęli na plemię. Nie tylko Bellowakowie, ale w ich imieniu również Eduowie błagają, aby okazał im swoją pobłażliwość i łaskawość. Jeżeli tak postąpi, to podniesie autorytet Eduów u wszystkich Belgów, z których pomocy i zasobów zazwyczaj korzystali, gdy dochodziło do jakichś wojennych zatargów".

15. Cezar odpowiedział, że z uwagi na autorytet Dywicjaka i Eduów weźmie Bellowaków pod opiekę i daruje im życie oraz wolność; ze względu zaś na to, że plemięto wyróżniało się pomiędzy Belgami wpływami i liczebnością, zażądał wydania sześciuset zakładników. Gdy ich wydali i znieśli z miasta wszelkie uzbrojenie, ruszył stąd do kraju Ambianów; ci niezwłocznie ze wszystkim poddali się mu. Z nimi graniczyli Nerwiowie Gdy Cezar wypytywał o ich charakter i obyczaje, tego się dowiedział: „kupcy nie mają żadnego do nich dostępu; nie zezwalają na przywóz wina i innych luksusowych wyrobów, gdyż ich zdaniem tego rodzaju towary osłabiają ich odwagę i pozbawiają waleczności; są to ludzie dzicy i o nadzwyczajnej dzielności; pozostałych zaś Belgów, którzy poddali się narodowi rzymskiemu, gromili i wyrzucali im poniechanie ojczyzny i męstwa; zapewniają, że ani sami posłów nie wyprawią, ani też nie przyjmą żadnych warunków pokojowych".

16. Kiedy już trzeci dzień Cezar szedł przez ich kraj, dowiedział się od jeńców, że nie dalej niż 10 000 kroków od jego obozu płynie rzeka Sabis; za tą rzeką zajęli stanowiska wszyscy Nerwiowie i razem z Atrebatami i Wiromanduami, swymi sąsiadami (nakłonili bowiem jednych i drugich, by popróbowali tego samego szczęścia wojennego) wyglądają Rzymian; wyczekują też wojsk Atuatuków, a te są już w drodze; kobiety oraz tych, których ze względu na wiek uznali za niezdatnych do walki, zebrali w takiej okolicy, gdzie z powodu bagien wojsko nasze nie miałoby dostępu.

17. Po zapoznaniu się z tymi wiadomościami Cezar wysłał przodem zwiadowców i centurionów, aby wyszukali odpowiednie miejsce pod obóz. Podczas marszu towarzyszyło Cezarowi wielu spośród tych Belgów, którzy się poddali, oraz reszta Gallów. Niektórzy z nich, jak się później dowiedziano o tym od jeńców, po zapoznaniu się ze stosowanym w tych dniach systemem marszowym naszego wojska, przedostali się nocą do Nerwiów i powiadomili ich, że pomiędzy poszczególnymi legionami posuwają się liczne tabory i nie byłoby specjalną trudnością zaatakowanie idącego w pełnym obciążeniu marszowym pierwszego legionu, zanimby jeszcze wkroczył na teren obozu, a pozostałe legiony znajdowały się w znacznej odległości; gdy obóz zostanie rozbity, a tabory splądrowane, dojdzie do tego, że reszta legionów nie odważy się stawić oporu. Propozycji tych, którzy tę wiadomość przynieśli, sprzyjała ta okoliczność, że Nerwiowie od dawna byli słabi, gdy chodzi o konnicę (nawet do tej pory nie wykazują dla niej zainteresowania, lecz cała ich moc opiera się na wojskach pieszych), i żeby łatwiej przeszkodzić konnym oddziałom sąsiadów, gdyby dla grabieży wyprawiły się na nich, podcinali młode drzewa, przyginali je do ziemi, a pomiędzy rozciągnięte na całą szerokość gęste gałęzie wtykali krzewy jeżyn i tarniny i przez to sprawiali, że taki żywopłot dawał zabezpieczenie niczym mur obronny i nie tylko nie można było wedrzeć się weń do środka, ale nawet niczego przezeń dojrzeć. Ponieważ tego rodzaju przeszkody miały uniemożliwić marsz naszej kolumny, Nerwiowie uznali, że nie należy pominąć tej propozycji.

18. Naturalne ukształtowanie miejsca wybranego przez naszych pod obóz przedstawiało się następująco: wzgórze opadało równomiernym od szczytu skłonem ku wspomnianej wyżej rzece Sabis. Na wprost niego, po przeciwnym brzegu rzeki, wznosiło się wzgórze podobnie spadziste, u podstawy odsłonięte na około 200 kroków, w górnych partiach tak zalesione, że niełatwo było cokolwiek tam dojrzeć. Wśród tego lasu nieprzyjaciel potajemnie się ukrył; na otwartej wzdłuż rzeki przestrzeni można było obejrzeć kilka konnych posterunków. Rzeka była głęboka na około 3 stopy.

19. Cezar, wysławszy konnicę przodem, posuwał się za nią z wszystkimi swoimi siłami; ale układ i szyk marszowy przedstawiał się inaczej niż ten, o którym Belgowie donieśli Nerwiom. Albowiem Cezar, gdy zbliżał się do nieprzyjaciela, zgodnie ze swoim zwyczajem prowadził sześć legionów w pogotowiu bojowym; dopiero za nimi umieścił tabory całego wojska; następnie zaś dwa niedawno zaciągnięte legiony zamykały całą kolumnę marszową i tworzyły ochronę taborów. Nasi jeźdźcy, po przekroczeniu rzeki razem z procarzami i łucznikami, wdali się w walkę z nieprzyjacielską jazdą. Nieprzyjaciele raz po raz cofali się w zarośla do swoich i znowu wypadali z nich na naszych, a nasi nie odważali się ścigać uciekających dalej niż po krańce otwartej przestrzeni. Tymczasem sześć legionów, które pierwsze nadeszły, przystąpiło po dokonaniu pomiarów do obwarowywania obozu. Gdy tylko początek taborów naszego wojska został dostrzeżony przez ukryte potajemnie w lesie oddziały, a uzgodniono to jako czas rozpoczęcia bitwy, nieprzyjaciele po dodaniu sobie nawzajem otuchy, a że już w lesie ustawili się byli w szyku bojowym, nagle wszystkimi siłami wypadli i natarli na naszych jeźdźców. Po łatwym ich rozbiciu i rozpędzeniu z niewiarygodną szybkością zbiegli ku rzece, tak że nieomal jednocześnie ujrzano nieprzyjaciół tak nad rzeką, jak i przy naszych oddziałach. Z tą samą szybkością pośpieszyli pod górę ku naszemu obozowi oraz tym, którzy byli zajęci sypaniem umocnień.

20. Cezar musiał zająć się wszystkim naraz: wystawić chorągiew (był to znak, że należało stanąć w gotowości bojowej, dać sygnał trąbą), odwołać żołnierzy od pracy przy umocnieniach, zawrócić tych, którzy zbyt daleko zapuścili się w poszukiwaniu materiałów do budowy wału, ustawić szyk bojowy, dodać żołnierzom otuchy, dać sygnał do ataku. Znaczną część tych zadań uniemożliwił brak czasu i nieprzyjacielskie natarcie. W tej trudnej sytuacji dwie rzeczy okazały się pomocne, mianowicie wyszkolenie i doświadczenie samych żołnierzy, ponieważ wyćwiczeni w poprzednich bitwach mogli sobie sami doradzić, co należy czynić nie mniej skutecznie niż od innych się dowiedzieć, oraz to, że Cezar nie pozwolił poszczególnym legatom odstępować od robót przy umocnieniach i od swoich legionów, dopóki obóz nie zostanie obwarowany. Ci ze względu na bliskość i ruchliwość nieprzyjaciela nie oglądali się już na rozkazy Cezara, ale wydawali zarządzenia, jakie sami uważali za stosowne.

21. Cezar, po wydaniu niezbędnych rozkazów, śpieszył ze słowami otuchy dla żołnierzy tam, gdzie ich przypadkiem napotkał, aż dotarł do dziesiątego legionu. Legionistom w krótkim przemówieniu przypomniał, by pamiętali o swej dawnej waleczności, nie tracili odwagi i dzielnie odpierali ataki wroga, a ponieważ nieprzyjaciel znajdował się nie dalej niż na rzut włócznią, dał sygnał do rozpoczęcia bitwy. A gdy udał się w drugą stronę, też dla dodania żołnierzom otuchy, już zastał ich w walce. Czasu było tak mało, a nieprzyjaciel tak pełen zapału do boju, że nie było nawet kiedy nałożyć dystynkcje, ani nawet wdziać hełmy i zdjąć pokrowce z tarcz. W jaką kto stronę przypadkiem od zajęć obozowych odszedł i jakie tylko najbliższe znaki bojowe dostrzegł, tam przystawał, aby przez poszukiwanie swojej jednostki nie tracić czasu na walkę.

22. Wojsko ustawiło się raczej tak, jak pozwalały na to warunki naturalne, pochyłość wzgórza oraz potrzeba chwili, a nie jak by tego wymagały prawidła taktyki wojennej i regulamin: legiony pooddzielane od siebie stawiały czoło nieprzyjacielowi każdy w innym miejscu: owe bardzo gęste żywopłoty, o których wyżej wspomnieliśmy, zasłaniały pole widzenia tym, którzy wśród nich się znaleźli, tak że nie można było należycie rozmieszczać posiłków ani też przewidzieć, w którym miejscu i jaka potrzeba jest pomocy, ani też jeden wódz nie mógł kierować wszystkimi działaniami. W tak bardzo niekorzystnych warunkach zdarzały się różne przypadki szczęścia wojennego.

23. Żołnierze dziewiątego i dziesiątego legionu, którzy zajmowali pozycje na lewym skrzydle, zasypali włóczniami zmęczonych biegiem, pozbawionych tchu i doznanymi ranami wyczerpanych Atrebatów (gdyż im przypadł ten odcinek), szybko przepędzili ich z wyżej położonych stanowisk ku rzece i w pościgu za nimi, gdy oni usiłowali ją przekroczyć, znaczną ich część, zajętą przeprawą, mieczem wybili. Sami również nie zawahali się przed przeprawą przez rzekę i podczas na nowo rozgorzałej walki odpierając na niedogodnych dla siebie pozycjach ataki znowu zmusili nieprzyjaciół do ucieczki. Również na innym miejscu, dwa oddzielnie walczące legiony, jedenasty i ósmy, nad samym brzegiem rzeki biły się z Wiromanduami, których zepchnęły podczas starcia z wyżej położonych stanowisk. Ale teraz niemal cały obóz został od frontu i lewego skrzydła odsłonięty, prawe zaś zajmował legion dwunasty i znajdujący się w niewielkim od niego odstępie legion siódmy, więc wszyscy Nerwiowie w jak najściślej zwartych szeregach, ze sprawującym naczelne dowództwo Boduognatusem na przedzie, ruszyli ku temu miejscu; jedna ich część zaczęła oskrzydlać legiony od nie osłoniętego boku, druga zaś pośpieszyła ku wyniosłości, na której znajdował się obóz.

24. W tym samym czasie nasi jeźdźcy oraz towarzyszący im lekkozbrojni piechurzy, o których powiedziałem, że zostali rozbici w pierwszym uderzeniu nieprzyjacielskim, natknąwszy się na nieprzyjaciela podczas swego odwrotu w stronę obozu ponownie rzucili się do ucieczki w odwrotnym kierunku, a ciury obozowe jak tylko dostrzegli z bramy dekumańskiej u szczytu wzgórza, że nasi przekroczyli rzekę jako zwycięzcy, wypadli z obozu na grabież; ale skoro, po obejrzeniu się do tyłu, ujrzeli, że nieprzyjaciel buszuje w obozie, poszli w popłochu w rozsypkę. Także i ci, którzy szli z taborami, podnieśli krzyk i wrzawę i w przerażeniu każdy pierzchał w inną stronę. Wszystko to wywarło wstrząsające wrażenie na trewerskich jeźdźcach, cieszących się wyjątkowym uznaniem u Gallów dzięki męstwu, a którzy właśnie zjawili się przysłani przez plemię na pomoc Cezarowi; gdy ujrzeli, że tłumy nieprzyjaciół wypełniają nasz obóz, że legiony znajdują się w krytycznej sytuacji i niemal w całkowitym okrążeniu, a ciury obozowe, jeźdźcy, procarze, Numidyjczycy w zupełnej rozsypce pierzchają na wszystkie strony, zwątpiwszy w nasze powodzenie orężne zawrócili do swego kraju; współplemieńcom swoim zakomunikowali, że Rzymianie zostali rozbici i pokonani, a nieprzyjaciel zawładnął ich obozem i taborami.

25. Cezar, dodawszy otuchy dziesiątemu legionowi, pośpieszył na prawe skrzydło, gdzie ujrzał, że jego żołnierze znaleźli się w niebezpieczeństwie, że oddziały stłoczyły się na jednym miejscu a żołnierze dwunastego legionu w zbitych szeregach sami sobie przeszkadzają podczas walki, że wszyscy centurionowie czwartej kohorty polegli, że padł chorąży, a sztandar stracono, że w pozostałych kohortach niemal wszyscy centurionowie zostali bądź ranni, bądź zginęli, a między nimi centurion pierwszej rangi Publiusz Sekcjusz Bakulus (niezwykłej dzielności człowiek, do tego stopnia był wyczerpany wieloma ciężkimi ranami, iż nie mógł już utrzymać się na nogach), że reszta żołnierzy straciła zapał bojowy, a niektórzy z tylnych oddziałów porzucając pole bitwy szukali schronienia przed pociskami i że nieprzyjaciel nieustannie podchodził od dołu ku frontowi i nacierał też z obu skrzydeł; gdy więc zorientował się, że sytuacja jest krytyczna i że nie ma żadnych rezerw, które mógłby rzucić na pomoc, wyrwawszy tarczę jakiemuś żołnierzowi z tylnych oddziałów, sam bowiem wpadł tu bez tarczy, rzucił się naprzód do pierwszego szeregu. Nawołując po imieniu centurionów i dodawszy otuchy pozostałym żołnierzom kazał uderzyć na nieprzyjaciela i rozluźnić manipuły, aby można było swobodniej władać mieczem. Jego pojawienie się napełniło żołnierzy otuchą i ożywiło ducha bojowego, ponieważ w obecności wodza każdy, nawet w ostatecznym niebezpieczeństwie, pragnął dać z siebie wszystko i dzięki temu napór nieprzyjacielski został nieco przyhamowany.

26. Cezar, zauważywszy, że zajmujący w pobliżu stanowiska siódmy legion znalazł się w zagrożeniu ze strony nieprzyjaciela, przekazał przez trybunów wojskowych, aby legiony z wolna do siebie zbliżyły się i po dokonaniu zwrotu uderzyły na nieprzyjaciela. ,Po przeprowadzeniu tego manewru nasi zaczęli się wzajemnie wspierać i pozbyli się obaw, że w razie odwrócenia się zostaną okrążeni przez wroga, i dlatego śmielej poczęli stawiać opór i dzielniej walczyć. Tymczasem żołnierze obydwu legionów, stanowiących w straży tylnej ochronę taborów, na wiadomość o bitwie ruszyli biegiem w tym kierunku i zostali dostrzeżeni przez nieprzyjaciół na wierzchołku wzgórza. Natomiast skoro Tytus Labienus, który owładnął nieprzyjacielskim obozem, dojrzał z wysoko położonych stanowisk, co się dzieje w naszym obozie, rzucił naszym na odsiecz dziesiąty legion. Legioniści zaś, gdy z ucieczki jeźdźców i ciurów obozowych zorientowali się, jak sprawy wyglądają i w jakim to niebezpieczeństwie znalazł się obóz, legiony oraz wódz, nie zaniedbali niczego, aby pośpieszyć się, ile tylko to było w ich mocy. 

27. Ich pojawienie się do tego stopnia zmieniło sytuację, że nasi, nawet ci, którzy osłabieni ranami musieli przyklęknąć, wsparci o tarcze wznowili walkę, ciury obozowe ujrzawszy przerażonych wrogów, choć sami nie uzbrojeni, uderzyli na uzbrojonych, jeźdźcy zaś, aby męstwem zmazać hańbę ucieczki na wszystkich odcinkach, starali się przewyższać zapałem w walce legionowych piechurów. Nieprzyjaciele natomiast, nawet przy całkowitej utracie nadziei na ocalenie, tak wielkim odznaczali się męstwem, że gdy padli pierwsi spośród nich, kolejni wstępowali na ciała poległych i z nich dalej walczyli, a gdy i ci padli, i potworzyły się zwały trupów, to pozostali przy życiu miotali z nich, jakby z pagórków, pociski na naszych i z powrotem odrzucali przechwytywane w locie włócznie: należy przyznać, że nie bez podstaw ci tak nadzwyczaj dzielni ludzie odważyli się przeprawić przez bardzo szeroką rzekę, wedrzeć się na jej bardzo wysokie brzegi i w nader niedogodnych warunkach terenowych przeć do przodu: oto jak ich niepospolite bohaterstwo potrafiło najtrudniejsze zadania uczynić łatwymi.

28. Po tej bitwie, w której plemię i nazwa Nerwiów uległy całkowitej niemal zagładzie, starcy, których — jak mówiliśmy — razem z dziećmi i kobietami zgromadzono wśród zalewów rzecznych i bagien, na wieść o tej bitwie doszli do przekonania, że dla zwycięzców nie ma żadnych przeszkód, a dla pokonanych żadnej ochrony, za zgodą wszystkich pozostałych przy życiu wyprawili do Cezara posłów i poddali się. Powiedzieli mu też, że w tej godnej zapamiętania klęsce plemienia spośród sześciuset członków rady starszych ocalało trzech, a z sześćdziesięciu tysięcy ludzi zaledwie pięciuset zdolnych do noszenia broni. Dla okazania litości tym nieszczęsnym i pokornie błagającym Cezar jak najtroskliwiej zaopiekował się nimi i kazał im spokojnie pozostać w swoim kraju i w swoich miastach, a sąsiadom nakazał, aby oni i ich ludzie nie odważali się wyrządzać im krzywdy i szkody.

29. Atuatukowie, o których wyżej pisaliśmy, z wszystkimi siłami szli Nerwiom na pomoc, ale na wiadomość o tej bitwie zawrócili z drogi do siebie; opuściwszy wszystkie miasta i grody cały swój dobytek przenieśli do jednego, doskonale z natury obronnego, miasta. Było ono otoczone z wszystkich stron bardzo stromymi skałami i urwiskami i tylko z jednej strony znajdował się łagodnie wznoszący się dostęp szerokości nie więcej niż 200 stóp; miejsce to obwarowali oni byli podwójnym, bardzo wysokim murem; potem poukładali na tym murze głazy o wielkim ciężarze i ostro zaostrzone pale. Sami byli potomkami Cymbrów i Teutonów, którzy w czasie swego najścia na naszą Prowincję i Italię, zostawili po tej stronie rzeki jako ochronę i straż tych bagaży, których ze sobą wziąć i wieźć nie mogli, sześć tysięcy spośród swoich ludzi. Gdy tamci ulegli zagładzie, oni przez wiele lat znosili udręki ze strony sąsiadów, których bądź sami napadali, bądź bronili się przed nimi i wreszcie po zawarciu za zgodą ich wszystkich pokoju wybrali sobie te okolice jako miejsce osiedlenia.

30. Zaraz po przyjściu naszego wojska robili oni częste wypady z miasta i w drobnych utarczkach ścierali się z naszymi; później, gdy zostali zamknięci wałem wysokim na 12 stóp i o obwodzie 15 000 stóp oraz licznymi warowniami, miasta nie opuszczali. A gdy ujrzeli, że po podsunięciu szop oblężniczych i po usypaniu wału ustawiono z dala wieżę, zaczęli początkowo naśmiewać się na murach oraz głośno szydzić, że tak wielką machinę ustawiono w tak dużej odległości: „Jakimi rękoma lub jakimi siłami zwłaszcza ludzie tak drobnej postawy (wszyscy bowiem Gallowie ze względu na swoją rosłą budowę ciała mają zazwyczaj w pogardzie nasz niski wzrost) spodziewają się ustawić przy murach wieżę o tak wielkim ciężarze?".

31. Gdy jednak ujrzeli, że ona porusza się i zbliża do murów, tym nowym i niezwykłym widokiem przerażeni wyprawili do Cezara posłów w sprawie pokoju, którzy w taki sposób przemówili: „Są przekonani, że Rzymianie nie prowadzą wojny bez boskiej pomocy, jeżeli potrafili posuwać do przodu tak wysokie machiny i z taką szybkością", oświadczyli więc, że „siebie i wszystko swoje zdają na ich łaskę. O jedno tylko proszą i błagają: jeśliby Cezar przypadkiem postanowił z właściwą sobie łaskawością i łagodnością, o czym sami od innych słyszeli, zachować cało Atuatuków, to niech nie pozbawia ich uzbrojenia. Wszyscy niemal sąsiedzi są do nich wrogo nastawieni i zazdroszczą im z powodu ich dzielności; po wydaniu oręża nie mogliby się bronić przed nimi. Dla nich będzie lepiej, jeśli spotkała ich taka niedola, znosić jakikolwiek los od narodu rzymskiego, aniżeli zginąć w męczarniach od tych, nad którymi przywykli do tej pory panować".

32. Na to Cezar odpowiedział: „Raczej ze względu na swój zwyczaj aniżeli dla ich zasług zachowa cało ich plemię, jeżeli poddadzą się pierwej, nim taran dotknie murów: ale poddanie się jest możliwe tylko pod warunkiem złożenia broni. Natomiast uczyni on to samo, co uczynił w stosunku do Nerwiów, mianowicie wyda ich sąsiadom nakaz, by im jako poddanym narodu rzymskiego nie wyrządzali krzywd". Posłowie oświadczenie to oznajmili swoim, a ci powiadomili, że wypełnią wszystko, co im się rozkaże. Ogromne ilości uzbrojenia zrzucono do znajdującego się przed miastem rowu, tak że stosy broni sięgały niemal wierzchołka murów i wału oblężniczego, a jednak — jak się później okazało — blisko trzecią jej część zatajono i zachowano w mieście. Bramy zostały otwarte i w tym dniu zażywano spokoju.

33. Pod wieczór Cezar kazał pozamykać bramy a żołnierzom opuścić miasto, by mieszkańcy nie doznali nocą jakichś przykrości z ich strony. Atuatukowie zaś, na podstawie wcześniej — jak się przekonano — obmyślonego planu, w przeświadczeniu, że po przyjęciu kapitulacji nasi ściągną warty, albo przynajmniej ze zmniejszoną czujnością będą je pełnić, częściowo przy pomocy uprzednio zatajonej i ukrytej broni, częściowo przy pomocy sporządzonych z kory lub wyplecionych z łoziny tarcz (pośpiesznie, gdyż mieli mało czasu) pokrytych skórami, o trzeciej straży nocnej, w miejscu, gdzie dostęp do naszych umocnień wydawał się najmniej utrudniony, wszystkimi siłami nagle dokonali wypadu z miasta. Natychmiast, zgodnie z uprzednio wydanym rozkazem Cezara, na znaki dane ogniem pośpieszyli tam żołnierze z najbliższych warowni. Nieprzyjaciel bił się z taką zaciętością, jakiej należało oczekiwać od ludzi dzielnych, w ostatecznej nadziei na ocalenie walczących z pozycji niedogodnych przeciw żołnierzom obrzucającym ich z wysokości wałów i wież, gdy wszystko zależało wyłącznie od męstwa. Po zabiciu blisko czterech tysięcy ludzi resztę z powrotem wyparto do miasta. Następnego dnia wyłamano bramy przez nikogo już nie zronione, i po wprowadzeniu do środka żołnierzy całą zdobycz wojenną z tego miasta Cezar wystawił na sprzedaż. Od kupców dowiedział się, że liczba sprzedanych wynosiła 53 000 osób.

34. W tym samym czasie Publiusz Krassus, wysłany z siódmym legionem przeciw Wenetom, Wenellom, Ozymom, Koriosolitom, Ezuwiom, Aulerkom i Redonom, a są to plemiona nadmorskie i żyją nad Oceanem, przekazał mu wiadomość, że wszystkie owe plemiona zostały podporządkowane władzy i panowaniu narodu rzymskiego.

35. Dzięki tym działaniom wojennym cała Galia została uśmierzona, a wśród barbarzyńców rozszedł się tak wielki rozgłos o tej wojnie, że nawet te ludy, które mieszkały po drugiej stronie Renu, przysłały do Cezara poselstwa z przyrzeczeniami wydania mu zakładników i spełnienia jego żądań. Ponieważ Cezar śpieszył się do Italii i Illirii, polecił tym poselstwom, aby ponownie przybyły do niego na początku następnego okresu letniego. Sam zaś, po odprowadzeniu legionów na leża zimowe w krajach Karnutów, Andów i Turonów, oraz tych plemion, które sąsiadowały z terenami, gdzie prowadził działania wojenne, udał się do Italii. Na podstawie pisemnych sprawozdań Cezara uchwalono w związku z tymi osiągnięciami piętnastodniowe modły dziękczynne, czym do tej pory nikogo jeszcze nie wyróżniono.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Księga III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej