Juliusz Verne

WOKÓŁ KSIĘŻYCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

ROZDZIAŁ XLIII

ROZDZIAŁ XLIV

WOKÓŁ KSIĘŻYCA

Juliusz Verne

ROZDZIAŁ I

KLUB PUSZKARZY

W czasie wojny secesyjnej , która rozgorzała w Stanach Zjednoczonych, powstał w mieście Baltimore, położonym w centrum Marylandu, nowy, wielce wpływowy klub. Powszechnie wiadomo, jak silnie rozwinął się instynkt militarny w tym narodzie armatorów, kupców i mechaników. Zwykli handlarze wyszli zza swoich kontuarów, aby przeobrazić się naprędce w kapitanów, pułkowników i generałów, nie odbywszy uprzednio praktyki w szkole West Point; niebawem dorównali oni w sztuce wojennej swoim kolegom ze starego kontynentu i podobnie jak tamci odnosili zwycięstwa, szafując pociskami, milionami dolarów i ludźmi.

Przede wszystkim jednak Amerykanie niebywale prześcignęli Europejczyków w nauce zwanej balistyką. Broń ich nie osiągnęła wprawdzie wyższego stopnia doskonałości, lecz posiadając niezwykłe rozmiary miała zasięg nie spotykany dotychczas. Jeśli chodzi o ogień przyziemny, pogłębiony, poszerzany, skośny, podłużny lub obchodzący — Anglicy, Francuzi i Prusacy posiedli już wszystkie arkana tej sztuki; ale ich armaty, haubice i moździerze wyglądały jak kieszonkowe pistolety w porównaniu ze straszliwymi machinami artylerii amerykańskiej.

Nie powinno to dziwić nikogo. Jankesi bowiem, najlepsi mechanicy świata, są urodzonymi inżynierami, podobnie jak Włosi to urodzeni muzycy, a Niemcy — metafizycy. A zatem rzecz natu ralna, iż wnieśli i do balistyki swoją śmiałą inwencję. Stąd te olbrzymie działa, co prawda o wiele mniej pożyteczne aniżeli maszyny do szycia, lecz równie zdumiewające, a budzące znacznie większy zachwyt. Ogólnie znane są cuda wyprodukowane w tej dziedzinie przez Parrotta, Dahlgreena i Rodmana. Armstrongowie, Palliserowie i Treuille de Beaulieu mogą jedynie chylić czoło przed rywalami zza oceanu.

Toteż podczas strasznych walk pomiędzy mieszkańcami stanów północnych a południowcami prym trzymali artylerzyści; gazety wychwalały pod niebiosa ich wynalazki i każdy, najskromniejszy nawet sklepikarz, najbardziej naiwny z gapiów ulicznych, dzień i noc łamał sobie głowę planując niedorzeczne tory biegu pocisków.

Otóż gdy Amerykanin wpada na jakiś pomysł, szuka innego rodaka, który by dzielił jego zamierzenia. Jeśli jest ich trzech, obierają prezesa i dwóch sekretarzy. Wystarczy, by ich było czterech, a mianują archiwistę i funkcjonuje już całe biuro. Z chwilą gdy znajdzie się ich pięciu, zwołują zgromadzenie ogólne i powstaje klub. Podobnie było i w Baltimore. Wynalazca nowego typu armaty połączył się z tym, który ją pierwszy odlał, i z tym, który pierwszy przewiercił jej lufę. I taki był zalążek „Gun-Clubu” — Klubu Puszkarzy. W miesiąc po utworzeniu liczył już tysiąc osiemset trzydziestu trzech członków rzeczywistych i trzydzieści tysięcy pięciuset siedemdziesięciu pięciu członków-korespondentów.

Każda osoba pragnąca należeć do tego stowarzyszenia winna była spełnić pewien warunek sine qua non , mianowicie musiała wynaleźć lub przynajmniej ulepszyć jakieś działo, a jeśli już nie działo, to w każdym razie broń palną. Trzeba zresztą przyznać, że projektodawcy piętnastostrzałowych rewolwerów, karabinów gwintowanych czy szabli-pistoletów nie cieszyli się zbyt wielkim poważaniem. Artylerzyści mieli nad nimi przewagę pod każdym względem.

„Szacunek, który uzyskali — powiedział pewnego razu jeden z najlepszych mówców Klubu — jest wprost proporcjonalny do masy ich dział i do kwadratu odległości osiągniętych przez ich pociski!”

Mało brakowało, a byłoby to prawo Newtona o powszechnym ciążeniu przeniesione żywcem do kategorii spraw moralnych!

Łatwo sobie wyobrazić, do jakich wyników w dziedzinie artylerii doszedł talent twórczy Amerykanów, gdy powstał Klub Puszkarzy. Machiny wojenne osiągnęły kolosalne rozmiary, a pociski, przelatując poza dozwolone granice, potrafiły rozpłatać na pół niejednego niewinnego przechodnia. Wszystkie te wynalazki niebywale zdystansowały skromne osiągnięcia artylerii europejskiej.

Słowem, było to stowarzyszenie aniołów-niszczycieli, zresztą największych w świecie poczciwców.

Należy dodać, że owi Jankesi, znani z odwagi, nie ograniczali się wyłącznie do formułek i narażali także własną skórę. Byli wśród nich oficerowie różnych stopni, począwszy od poruczników, a skończywszy na generałach, wojacy w różnym wieku, tacy, którzy stawiali pierwsze kroki w karierze wojskowej, i tacy, którzy zestarzeli się przy lawecie. Wielu poległo na polu chwały i nazwiska ich widniały w księdze honorowej Klubu Puszkarzy; a większość tych, którzy uszli z życiem, powróciła z piętnem świadczącym bezsprzecznie o ich nieustraszonej postawie. Kule, drewniane nogi, ręce na zawiasach, haki zamiast dłoni, szczęki z kauczuku, srebrne czaszki, platynowe nosy — niczego nie brakowało do kolekcji.

Lecz waleczni artylerzyści nie wnikali w takie drobnostki i uważali, że mają prawo się chlubić, gdy komunikat wojenny podawał liczbę ofiar dziesięciokrotnie wyższą niż ilość wystrzelonych pocisków.

Nadszedł jednak dzień — dzień żałosny i smutny — gdy ci, którzy przeżyli wojnę, podpisali pokój; stopniowo zamilkł huk wystrzałów, ucichły moździerze, granatnikom zakneblowano paszcze na czas dłuższy, armaty zaś powróciły do arsenałów z nosami na kwintę; pociski ułożone w piramidy spoczęły bezczynnie w parkach artyleryjskich, krwawe wspomnienia zatarły się, krzewy bawełny wyrosły wspaniale na obficie użyźnionych polach, żałobne ubrania zużyły się ostatecznie, wraz z nimi zniknął i ból, a Klub Puszkarzy gnuśniał, pogrążony w zupełnej bezczynności.

Niektórzy gorliwcy, zaciekli pracownicy, ślęczeli jeszcze nad kalkulacjami balistycznymi; nie przestawali marzyć o olbrzymich bombach i nieporównanych pociskach. Lecz na cóż się zda bez płodna teoria bez praktyki? Toteż sale świeciły pustkami, służba drzemała w przedpokojach, pisma butwiały na stołach, po ciemnych kątach rozlegało się ponure chrapanie, a członkowie Klubu Puszkarzy, ongiś tak hałaśliwi, a teraz zmuszeni do milczenia na skutek zgubnego dla nich pokoju, zasypiali tonąc w marzeniach o platonicznej artylerii!

— Istna rozpacz — rzekł pewnego wieczoru Tom Hunter, gdy jego drewniane nogi osmalały się przy kominku w palarni. — Nie ma nic do roboty! Nie ma żadnej nadziei! Cóż za nudna egzystencja! Gdzież są te czasy, gdy co rano budziło nas radosne granie dział?

— Minęły te czasy — odpowiedział ruchliwy Bilsby usiłując przeciągnąć się i rozłożyć ręce, których nie miał. — Cóż to była za przyjemność! Ledwie człowiek wynalazł nowy typ moździerza, ledwie odlano działo, a już biegło się wypróbować je na nieprzyjacielu; po czym słyszało się słowo zachęty z ust Shermana lub Mac Clellan uścisnął ci dłoń i szło się z powrotem do obozu. Lecz dzisiaj generałowie powrócili za ladę i zamiast pocisków wysyłają nieszkodliwe bele bawełny! Ach, klnę się na świętą Barbarę! W Ameryce artyleria nie ma żadnych widoków na przyszłość.

— Tak, Bilsby — zawołał pułkownik Blomsberry — spotkało nas okrutne rozczarowanie! Pewnego pięknego dnia człowiek porzuca swój spokojny tryb życia, uczy się władać bronią, opuszcza Baltimore dla pola bitwy, sięga po laury bohatera, a w dwa — trzy lata później owoce tylu trudów idą na marne, człowiek pogrąża się w politowania godnej bezczynności, siedząc z założonymi rękoma.

— A w dodatku żadnej wojny w perspektywie! — rzekł na to słynny wynalazca J. T. Maston drapiąc się żelaznym hakiem, zastępującym mu dłoń, po czaszce z gutaperki. — Ani jednej chmurki na horyzoncie, i to właśnie wtedy, gdy tyle można by zdziałać w dziedzinie artylerii! Ja we własnej osobie nie dalej jak dzisiaj rano ukończyłem projekt moździerza wraz z planem, przekrojem i elewacją — i to moździerza, który dokonałby przewrotu w metodach prowadzenia wojny. Ale do czego mają służyć wszystkie te prace uwieńczone powodzeniem, wszystkie pokonane przeszkody? Czy to nie jest daremny trud? Zda się, że narody nowego świata poprzysięgły sobie żyć w zgodzie i dochodzi do tego, że nasza wojownicza „Trybuna" przepowiada bliską katastrofę, wywołaną skandalicznym przyrostem ludności.

— Jednakże, Maston — podjął pułkownik Blomsberry — w Europie nie ustają walki w obronie wolności narodów.

— A więc?

— A więc może  tam należałoby spróbować szczęścia, gdyby tylko zechcieli skorzystać z naszych usług...

— Cóż za pomysł! — oburzył się Bilsby. — Wynalazki z dziedziny balistyki miałyby służyć obcym?

— Lepsze to niż zaniechać ich całkowicie — odciął się pułkownik.

— Zapewne — zgodził się z nim J. T. Maston — zapewne, ale nie możemy nawet marzyć o tego rodzaju wyjściu.

— A to dlaczego? — spytał pułkownik.

— Bo pojęcia o awansie w starym świecie są w rażącej sprzeczności z naszymi amerykańskimi zwyczajami. Tamtejsi ludzie nie wyobrażają sobie, by można było zostać głównodowodzącym, jeśli się nie zaczęło służby w randze podporucznika, co jest równoznaczne z twierdzeniem, że nie można być dobrym celowniczym, jeśli się samemu nie odlało armaty. Otóż jest to po prostu...

— Bez sensu! — przerwał Tom Hunter nacinając poręcz fotela swoim bowie-knife **. — I skoro już tak sprawy stoją, nie pozostaje nam nic innego jak sadzić tytoń lub destylować tran wielorybi!

— Jak to?! — zawołał Maston donośnym głosem. — Mielibyśmy nie wykorzystać ostatnich lat życia na' doskonalenie broni palnej?! Czyż nie nadarzy się już okazja, by wypróbować zasięg naszych pocisków? Błysk strzałów armatnich nie rozświetli już nigdy nieba? Nie  powstanie żaden konflikt międzynarodowy, który by nam pozwolił wypowiedzieć wojnę jakiemuś mocarstwu zza oceanu? Francuzi nie zatopią już ani jednego z naszych okrętów, Anglicy zaś nie powieszą trzech czy czterech naszych współrodaków wbrew prawom humanitaryzmu?

— Nie, Maston — odpowiedział na to pułkownik Blomsberry — nie doczekamy się takiego szczęścia. Nie zajdzie żaden tego rodzaju incydent, a nawet gdyby zaszedł, nie wykorzystamy go jak należy. Drażliwość Amerykanów maleje z dnia na dzień i stajemy się coraz bardziej zniewieściali.

— A tymczasem — podjął Maston — wniosek z tego taki, że jeśli nie nastręczy się okazja do wypróbowania mojego nowego moździerza na polu bitwy, zrzekam się członkostwa Klubu Puszkarzy i zakopię się gdzieś w sawannach Arkansasu:

— A my nie omieszkamy ruszyć w ślad za panem — odpowiedzieli rozmówcy nieustraszonego Mastona.

Otóż gdy tak stały sprawy, gdy umysły rozpalały się coraz bardziej, a Klubowi groziło rozwiązanie, zaszło nagle niespodziewane wydarzenie, które zapobiegło tej pożałowania godnej katastrofie.

Już nazajutrz po tej rozmowie każdy członek koła otrzymał okólnik o następującym brzmieniu:

Baltimore, 3 października

Prezes Klubu Puszkarzy ma zaszczyt powiadomić swoich kolegów, że na posiedzeniu dnia piątego bieżącego miesiąca złoży im pewne oświadczenie, które niewątpliwie żywo ich zainteresuje. Wobec powyższego uprzejmie prosi, by zechcieli odłożyć wszystkie swoje sprawy i skorzystać z niniejszego zaproszenia.

Z głębokim poważaniem,
Impey Barbicane
prezes Klubu Puszkarzy

ROZDZIAŁ II

OŚWIADCZENIE PREZESA BARBICANE

Piątego października o godzinie ósmej wieczorem zwarty tłum zapełnił salony Klubu Puszkarzy na Union Square 21. Wszyscy członkowie koła mieszkający w Baltimore stawili się w komplecie na wezwanie swego prezesa. Jeśli chodzi o członków-korespondentów, to całe ich setki wysiadały z pociągów pośpiesznych, zapełniając ulice miasta, i aczkolwiek sala posiedzeń była olbrzymich rozmiarów, rzesza uczonych nie mogła się w niej pomieścić; toteż przyjezdni rozproszyli się po sąsiednich pokojach, obszernych korytarzach, a nawet na zewnętrznych dziedzińcach; tu stykali się z szarym tłumem, który cisnął się do drzwi, starając się dotrzeć do pierwszych rzędów — każdy bowiem pragnął usłyszeć ważne oświadczenie prezesa Barbicane — popychając się przy tym i potrącając, gniotąc się nawzajem z ową swobodą postępowania właściwą masom wychowanym w zasadach self government*.

Tego wieczoru obcy przybysz, który znalazłby się w Baltimore, nawet za cenę złota nie zdołałby przedostać się do wielkiej sali; była bowiem zarezerwowana wyzedącznie dla członków rzeczywistych i członków-korespondentów Klubu; nikt inny nie miał tam dostępu, więc notable miasta, urzędnicy i obieralni radni miejscy, zmuszeni byli zmieszać się z tłumem podwładnych sobie obywateli, aby chwytać w locie wiadomości napływające z wnętrza budynku.

Olbrzymi hall przedstawiał niezwykły widok. Obszerna ta sala wspaniale harmonizowała ze swoim przeznaczeniem; Wysokie kolumny, zrobione z luf armatnich ustawionych jedna na drugiej, wspierały się na masywnych moździerzach, podtrzymując deli katne żebrowanie sklepienia, istną koronkę z kutego ręcznie żelaza. Zbiory muszkietonów, muszkietów, rusznic, karabinów, wszelkiej broni palnej dawnej i współczesnej rozpięte były na ścianach, splatając się malowniczo. Gaz buchał płomieniem z tysięcy rewolwerów ułożonych na kształ pająków, a żyrandole z pistoletów i kandelabry ze strzelb ustawionych w kozły dopełniały wspaniałego oświetlenia. Modele dział, wzorce spiżu, cele upstrzone śladami strzałów, tarcze pogruchotane uderzeniami pocisków, asortymenty stempli i wyciorów armatnich, różańce z bomb, naszyjniki z kartaczy, girlandy z granatów — słowem, wszystkie przybory artylerzysty przyciągały wzrok przez swój zdumiewający układ i podsuwały widzowi myśl, że służą raczej celom dekoracyjnym, a nie niszczycielskim.

W głębi sali, na obszernym wzniesieniu, zasiadł prezes w otoczeniu czterech sekretarzy. Jego fotel prezydialny, osadzony na rzeźbionej lawecie, przypominał kształtem potężny, trzydziestodwucalowy moździerz; ustawiony był pod kątem dziewięćdziesięciu stopni i zawieszony na osiach w ten sposób, że prezes mógł nadać mu, podobnie jak rockingchairowi, ruch wahadłowy, bardzo przyjemny podczas wielkich upałów.

Na biurku — wielkiej stalowej płycie podtrzymywanej przez sześć małych armatek — stał bardzo gustowny kałamarz, wykonany z kuli pięknie cyzelowanej, oraz donośny dzwonek, który w razie potrzeby wydawał huk podobny do wystrzału rewolwerowego. Podczas gwałtownych dyskusji ten nowy rodzaj dzwonka ledwie mógł zagłuszyć gwar tłumu podnieconych artylerzystów.

Przed biurkiem ławy, ustawione zygzakiem jak obwałowanie okopów, tworzyły szereg bastionów i schronów; tu zasiadali członkowie Klubu Puszkarzy i śmiało można powiedzieć, że tego wieczoru było „mrowie ludu na wałach". Znali dobrze swego prezesa i zdawali sobie sprawę, że nie trudziłby kolegów dla jakiejś błahej przyczyny.

Impey Barbicane miał lat czterdzieści; był to człowiek spokojny, zimny, surowy, o umyśle wyjątkowo poważnym i skupionym; punktualny jak zegarek, miał odporną naturę i niezłomny charakter; niezbyt rycerski, choć zawadiacki, wnosił jednak praktyczne pomysły do swych najbardziej nawet śmiałych przedsięwzięć; w całym znaczeniu tego słowa był to przedstawiciel Nowej Anglii, kolonizator ze stanów północnych, potomek „Okrągłych Głów”, które tak dały się we znaki Stuartom, i nieubłagany wróg dżentelmenów z Południa, odpowiadających „kawalerom” starego kraju. Słowem, typowy Jankes wyciosany z jednej bryły.

Barbicane dorobił się ogromnego majątku na handlu drzewem; mianowany w czasie wojny dowódcą artylerii, okazał niewyczerpaną inwencję; śmiały w pomysłach, przyczynił się poważnie do udoskonalenia tej broni i przeprowadzał różne doświadczenia i próby z niebywałym rozmachem.

Był średniego wzrostu i zaliczał się do tych nie licznych członków Klubu, którzy nie nosili na sobie widomych śladów wojny. Zdawało się, iż wyraziste jego rysy zostały nakreślone ekierką i grafionem; jeśli to prawda, że aby odgadnąć wrodzone skłonności człowieka, należy spojrzeć na niego z profilu, Barbicane oglądany w ten sposób zdradzał nieomylne oznaki energii, śmiałości i zimnej krwi.

W tej chwili siedział w swoim fotelu nieruchomy, milczący, pochłonięty jakąś myślą, skupiony, pod osłoną czarnego cylindra, który jest jakby przyśrubowany do czaszek Amerykanów.

Wokoło niego koledzy rozprawiali głośno, nie przerywając jego rozmyślań; wypytywali się nawzajem, gubiąc się w domysłach, i przyglądali się badawczo swemu prezesowi usiłując na próżno zgłębić tajemnicę jego niewzruszonej twarzy.

Gdy zegar wydzwonił uroczyście godzinę ósmą, Barbicane podniósł się nagle jakby za naciśnięciem sprężyny; zapadło głębokie milczenie i mówca, nieco przesadnym tonem, rozpoczął w te słowa:

— Szanowni koledzy, od dłuższego już czasu gnuśny pokój pogrążył wszystkich członków Klubu Puszkarzy w pożałowania godnej bezczynności. Po kilkuletnim okresie tak bogatym w wydarzenia musieliśmy zaniechać swoich prac i nie zrobiliśmy ani kroku naprzód na drodze postępu. Gotów jestem bez obawy wypowiedzieć to głośno — każdą wojnę, która dałaby nam broń do ręki, powitalibyśmy z radością...

— O tak, każdą wojnę! — krzyknął porywczo Maston.

— Cicho! Nie przerywać! — zawołano ze wszystkich stron.

— Wojna jednak — ciągnął Barbicane — jest nie do pomyślenia w obecnych warunkach i wbrew wszelkim nadziejom, jakie mógłby żywić szanowny kolega, który mi przerwał, wiele lat upłynie, zanim znów zagrają armaty na polach bitewnych. Trzeba więc pogodzić się z tym i szukać na innym polu pokarmu dla aktywności, która nas pożera!

Zgromadzeni wyczuli, że za chwilę prezes przystąpi do sedna sprawy, i podwoili uwagę.

— Już od kilku miesięcy, szanowni koledzy — podjął znów Barbicane — rozmyślam nad tym, czy nie moglibyśmy, nie porzucając swojej specjalności, przystąpić do jakiegoś wielkiego eksperymentu, godnego dziewiętnastego wieku, i dzięki postępom bali styki doprowadzić go szczęśliwie do końca. Szukałem więc, pracowałem, obliczałem i po długich rozważaniach doszedłem do wniosku, że musi nam się udać pewne śmiałe zamierzenie, które wydałoby się niewykonalne w każdym innym kraju. Właśnie ten projekt, gruntownie przeze mnie opracowany, chciałbym kolegom przedstawić; jest godny was, godny przeszłości Klubu Puszkarzy i z pewnością narobi wiele hałasu na świecie!

— Wiele hałasu? Naprawdę?! — zawołał jakiś zapalony artylerzysta.

— Tak jest, wiele hałasu w dosłownym znaczeniu tego wyrazu — odpowiedział Barbicane.

— Nie przerywać! — powtórzyło kilka głosów.

— Proszę więc szanownych kolegów, by zechcieli z całą uwagą wysłuchać moich słów — dorzucił prezes.

Szmer przeleciał po sali. Barbicane szybkim ruchem poprawił cylinder i spokojnym głosem ciągnął dalej swoje przemówienie:

— Chyba każdy z was, szanowni słuchacze, oglądał na własne oczy Księżyc albo przynajmniej słyszał o nim. Nie dziwcie się, że chcę mówić z wami dzisiaj o tej planecie królującej w nocy. Może los pozwoli nam zostać Kolumbami tego nieznanego świata. Chciejcie mnie zrozumieć, udzielcie mi poparcia w miarę swoich sił, a poprowadzę was na podbój Księżyca i przyłączymy go do stanów tworzących nasz wielki kraj!

— Niech żyje Księżyc! — zawołał Klub Puszkarzy jednym wielkim głosem.

— Przeprowadzono wiele badań dotyczących Księżyca — mówił dalej Barbicane. — Masa jego, gęstość, ciężar, objętość, budowa, ruchy, odległość od nas i rola w układzie słonecznym są doskonale znane; sporządzono szereg map selenograficznych * z dokładnością, która dorównuje, a może i przewyższa dokładność map ziemskich; fotografom udało się dokonać zdjęć naszego satelity, i to zdjęć niezwykle pięknych. Słowem, wiemy o Księżycu to wszystko, co mówią o nim nauki matematyczne, astronomia, geologia i optyka; dotychczas jednak nie udało się nawiązać z nim bezpośredniej łączności.

Słowa te powitał powszechny odruch zdumienia i zainteresowania.

— Pozwólcie mi — podjął na nowo prezes — przypomnieć wam pokrótce pewnych zapaleńców, udających się w urojone podróże, którzy twierdzili, iż zdołali zgłębić sekrety naszego satelity. W siedemnastym wieku niejaki Dawid Fabricius chełpił się tym, że widział na własne oczy mieszkańców Księżyca. W 1649 roku Francuz Jan Baudoin opublikował dzieło pod tytułem: „Wyprawa na Księżyc awanturniczego podróżnika hiszpańskiego Dominika Gonzalesa”. W tym samym czasie Cyrano de Bergerac opisał podobną ekspedycję i książka jego cieszyła się we Francji wielkim powodzeniem. W późniejszym okresie inny Francuz— ten naród ogromnie interesuje się Księżycem — nazwiskiem Fontenelle* napisał pracę pod tytułem „O wielości światów”, uważaną w swoim czasie za arcydzieło; lecz wiedza — w nieustającym pochodzie naprzód — obraca wniwecz nawet arcydzieła. Około roku 1835 niewielka książeczka przedrukowana z „New York American” podawała, że sir John Herschell, wysłany na Przylądek Dobrej Nadziei dla przeprowadzenia badań astronomicznych, przez udoskonalony teleskop zobaczył Księżyc w takim powiększeniu, że zdawał się oddalony o osiemdziesiąt jardów. Dojrzał tam jakoby pieczary zamieszkane przez hipopotamy, zielone góry w złocistym obramowaniu niby obszyte koronką, owce o rogach z kości słoniowej, białe sarny, istoty ludzkie o skrzydłach błoniastych jak u nietoperzy. Ta broszura, napisana przez Amerykanina Locke'a, osiągnęła wielki sukces we Francji. Lecz niebawem stwierdzono, że była to zwykła mistyfikacja, i Francuzi pierwsi się z niej naśmiewali.

— Jak to, śmiali się z Amerykanina?! — zawołał Maston. — Ależ to casus belli!...

— Niech pan się uspokoi, czcigodny przyjacielu. Zanim zaczęli się śmiać, Francuzi dali się nabrać naszemu rodakowi. Na zakończenie tego krótkiego przeglądu historycznego dodam tylko, że nie jaki Hans Pfaal z Rotterdamu wyruszył balonem napełnionym gazem otrzymanym z azotu, trzydzieści siedem razy lżejszym od wodoru, i dotarł do Księżyca po dziewiętnastu dniach podróży. Wyprawa ta, podobnie jak i poprzednie, była wytworem fantazji, lecz opisał ją autor ogromnie popularny w Ameryce o umyśle kontemplacyjnym i oryginalnym talencie. Mam na myśli Edgara Poe*.

— Niech żyje Edgar Poe! — zawołali zgromadzeni, zelektryzowani słowami prezesa.

— Na tym — ciągnął dalej Barbicane — zakończyłem przegląd prób, które zaliczyć można do czysto literackich i które są zupełnie niedostateczne dla nawiązania rzeczywistego kontaktu z planetą nocy. Jednakże muszę nadmienić, że kilka umysłów praktycznych usiłowało skomunikować się z nią naprawdę. A więc parę lat temu pewien niemiecki matematyk wysunął projekt, by posłać ekspedycję uczonych na stepy Syberii. Tam, na rozległych równinach, miały być rozmieszczone olbrzymie figury geometryczne, utworzone z reflektorów świetlnych, między innymi kwadrat na przeciwprostokątnej, zwany pospolicie przez Francuzów „oślim mostem”. „Każda rozumna istota — twierdził ów matematyk — powinna zrozumieć znaczenie naukowe tej figury. Mieszkańcy Księżyca, Selenici, jeśli istnieją, odpowiedzą podobną figurą i z chwilą gdy łączność zostanie nawiązana, łatwo będzie stworzyć alfabet, dzięki któremu zdołamy porozumiewać się wzajemnie”. Oto słowa owego niemieckiego matematyka, lecz projekt jego nie został zrealizowany i dotychczas nie było żadnego bezpośredniego kontaktu między Ziemią a jej satelitą. I właśnie geniusz praktyczny Amerykanów predestynowany jest do nawiązania łączności ze światem gwiezdnym. Sposób, by osiągnąć ten cel, jest prosty, łatwy, pewny, niezawodny i będzie przedmiotem mojej propozycji.

Słowa te powitano głośną wrzawą, burzą okrzyków. Zawojowały, oczarowały, porwały wszystkich obecnych bez wyjątku.

— Słuchajcie! Słuchajcie! Uciszcie się! — wołano ze wszystkich stron.

Gdy ogólne podniecenie minęło wreszcie, Barbicane podjął przerwane przemówienie głosem jeszcze poważniejszym niż dotychczas:

— Wiecie dobrze, jakie postępy poczyniła balistyka w ciągu ostatnich kilku lat i jak dalece udoskonalono by broń palną, gdyby wojna potrwała dłużej. Zdajecie sobie też sprawę, że wytrzymałość armat i siła wybuchowa prochu jest olbrzymia. A więc wychodząc z tego założenia zastanawiałem się, czy przy pomocy odpowiedniego aparatu, zainstalowanego w określonych, gwarantujących odporność warunkach, nie dałoby się wystrzelić pocisku na Księży.

Po tych słowach okrzyk zdumienia wyrwał się z tysiąca piersi dyszących podnieceniem; po czym zapadła chwila ciszy podobna do tej, jaka następuje zazwyczaj przed uderzeniem piorunu. I rzeczywiście zagrzmiało, lecz był to grzmot oklasków, krzyków, wrzawa, od której zatrzęsła się sala posiedzeń. Prezes chciał coś powiedzieć, lecz było to niemożliwe. Dopiero po upływie dziesięciu minut udało mu się dojść do głosu.

— Pozwólcie mi dokończyć — powiedział zimno. — Rozważyłem tę sprawę wszechstronnie, wziąłem się do niej energicznie i z moich bezspornych obliczeń wynika, że każdy pocisk o szybkości początkowej dwunastu tysięcy jardów na sekundę, skierowany w stronę Księżyca, musi go dosięgnąć. Wobec czego mam honor zaproponować wam, zacni koledzy, by zaryzykować ten drobny eksperyment!

ROZDZIAŁ III

SKUTKI OŚWIADCZENIA PREZESA BARBICANE

Nie sposób opisać wrażenia, jakie wywarły ostatnie słowa czcigodnego prezesa. Okrzykom i wrzaskom nie było końca. Rozlegał się jeden nieustający pomruk, brawa, wołania „hip! hip!” i wszystkie te onomatopeje, w które obfituje język angielski w interpretacji Amerykanów. Powstał nieopisany zamęt i harmider. Usta wołały, ręce klaskały, nogi dudniły w podłogę sali. Gdyby cała broń tego muzeum artylerii odezwała się naraz, nie zdołałaby poruszyć silniej fal powietrza. Nic dziwnego. Są bowiem kanonierzy omal równie głośni jak ich armaty.

Pośród tych hałaśliwych objawów entuzjazmu Barbicane zachował niewzruszony spokój; może chciał powiedzieć jeszcze kilka słów do kolegów, gdyż widać było z jego gestów, że prosi o ciszę, a donośny jego dzwonek co rusz wybuchał gwałtownie, wysilając się na próżno. Nawet go nie słyszano. Wkrótce porwano prezesa z jego fotela, poniesiono triumfalnie i z rąk wiernych towarzyszy przejęły go ramiona nie mniej podnieconego tłumu.

Nic nie potrafi zadziwić Amerykanina. Często słyszy się, że słowo „niemożliwe” nie egzystuje w słowniku francuskim; najwidoczniej zaszła tu pomyłka. W Ameryce wszystko jest łatwe, wszystko jest proste, a co się tyczy trudności z dziedziny mechaniki, przestają istnieć, zanim się jeszcze narodziły. Między projektem Barbicane'a a jego zrealizowaniem żaden prawdziwy Jankes nie ośmieliłby się dopatrzyć nawet śladu trudności. Co zostało powiedziane, będzie wykonane.

Pochód triumfalny prezesa przeciągnął się długo w noc. Był to prawdziwy bieg z pochodniami. Irlandczycy, Niemcy, Francuzi, Szkoci, wszystkie te różnoplemienne indywidua, z których składa się ludność Marylandu, wrzeszczały w swoim rodzimym języku i wiwaty, okrzyki powitalne, brawa mieszały się w jednym niewysłowionym porywie entuzjazmu.

A Księżyc, jakby rozumiejąc, że to właśnie o niego chodzi, świecił pełen spokojnego dostojeństwa, zaćmiewając intensywnym promieniowaniem otaczające go gwiazdy. Wszyscy Jankesi zwracali oczy ku jego lśniącej tarczy; jedni pozdrawiali go ruchem dłoni, inni przemawiali do niego najczulszymi wyrazami; ci mierzyli go wzrokiem, a tamci grozili mu pięścią. Amerykanie poczynali sobie z bezceremonialnością prawych właścicieli. Wydawało się, że złotowłosa Febe należy już do tych śmiałych zdobywców i stała się częścią terytorium Stanów. A przecież na razie była mowa jedynie o tym, by posłarem tam pocisk — dość brutalny sposób nawiązywania kontaktu, nawet z satelitą, często jednak stosowany przez cywilizowane narody.

Wreszcie około godziny drugiej w nocy wzburzone umysły uspokoiły się. Prezesowi Barbicane udało się wrócić do domu; był zmordowany, zduszony, zmiętoszony. Nawet Herkules nie wytrzymałby podobnych objawów entuzjazmu. Stopniowo tłum rozszedł się, opustoszały place i ulice. Cztery linie kolejowe do Ohio, Susquehanna, Filadelfii i Waszyngtonu, które zbiegają się w Baltimore, rozwiozły zbiorowisko ludzkie na cztery strony Stanów Zjednoczonych i w mieście zapanował względny spokój.

Byłby w błędzie ten, kto by przypuszczał, że podczas owego pamiętnego wieczoru jedynie Baltimore padło ofiarą podniecenia. Wszystkie większe miasta amerykańskie: Nowy Jork, Boston, Albany, Waszyngton, Richmond, Nowy Orlean, Charleston, Mobile — od Teksasu do Massachusetts,. od Michiganu do Florydy — ogarnięte były szaleństwem. Przecież trzydzieści tysięcy korespondentów Klubu Puszkarzy znało treść listu prezesa i wszyscy z jednakową niecierpliwością czekali na owo słynne oświadczenie z piątego października. Toteż tego samego wieczoru, w miarę jak słowa padały z ust mówcy, biegły one po drutach telegraficznych przez całe Stany z szybkością właściwą elektryczności. Można więc twierdzić z absolutną pewnością, że w jednej i tej samej chwili Stany Zjednoczone Ameryki, dziesięć razy większe aniżeli Francja, zawołały jednym wielkim głosem „hura!” oraz że dwadzieścia pięć milionów serc, wezbranych dumą, biło zgodnym rytmem.

Nazajutrz tysiąc pięćset pism codziennych, tygodników, dwutygodników i miesięczników poruszyło tę sprawę; rozpatrzyły ją wszechstronnie — z punktu widzenia fizycznego, meteorologicznego, ekonomicznego, moralnego, a nawet z punktu widzenia przewagi politycznej i cywilizacyjnej. Zastanawiały się, czy Księżyc jest światem w postaci ostatecznej, czy też ulega przeobrażeniom. Czy podobny jest do Ziemi w tym czasie, gdy nie istniała jeszcze atmosfera? Jak się przedstawia jego powierzchnia niewidoczna na kuli ziemskiej? Jakkolwiek na razie chodziło jedynie o wystrzelenie pocisku, wszyscy upatrywali w tym punkt wyjścia dla całej serii eksperymentów; wszyscy żywili nadzieję, że pewnego dnia Ameryka zgłębi najdrobniejsze sekrety tajemniczej tarczy, a niektórzy obawiali się nawet, że podbój Księżyca poważnie zachwieje równowagą europejską.

Podczas dyskusji nad tym projektem ani jedno pismo nie podało w wątpliwość jego realizacji; prace zbiorowe, broszury, biuletyny, „magazyny” wydawane przez towarzystwa naukowe, literackie czy religijne podkreślały płynące stąd korzyści, a Towarzystwo Przyrodnicze z Bostonu, Amerykańskie Towarzystwo Nauki i Sztuki z Albany, Towarzystwo Geograficzne i Statystyczne z Nowego Jorku, Amerykańskie Towarzystwo Filozoficzne z Filadelfii, Instytut Smithsona z Waszyngtonu — nadesłały tysiące listów z życzeniami dla Klubu Puszkarzy, ofiarowując natychmiastową pomoc i pieniądze.

Śmiało można powiedzieć, że dotychczas żadne zamierzenie nie zyskało sobie tylu zwolenników; o jakichś wahaniach, wątpliwościach, niepokojach nie było nawet mowy. W Europie, a zwłaszcza we Francji, pomysł wysłania pocisku na Księżyc niewątpliwie powitany by został żartami, karykaturami czy satyryczną piosenką; tutaj dowcipniś, który by się na to odważył, bardzo źle by na tym wyszedł; żaden life presewer* na świecie nie zdołałby go ochronić przed powszechnym oburzeniem. Są rzeczy, z których nie wolno śmiać się w Nowym Świecie. Począwszy od tego dnia Impey Barbicane stał się jednym z najwybitniejszych obywateli Stanów Zjednoczonych, jak gdyby Waszyngtonem wiedzy. Jeden charakterystyczny szczegół, wybrany spośród wielu, zilustruje nam, jak dalece cały naród poddał się _w krótkim czasie władzy jednego człowieka.

W kilka dni po owym sławetnym posiedzeniu Klubu Puszkarzy dyrektor pewnej angielskiej trupy teatralnej ogłosił w Baltimore, że wystawi „Wiele hałasu o nic" *. Lecz mieszkańcy miasta, upatrując w tym tytule obraźliwą aluzję do projektów prezesa Barbicane, wdarli się na salę, połamali ławki i zmusili nieszczęsnego dyrektora do zmiany programu. Ten, jako człowiek sprytny, przystosował się do życzenia ogółu, zastąpił niefortunną komedię inną, mianowicie „Jak wam się podoba”, i w ciągu kilku tygodni miał fenomenalne wpływy kasowe.

ROZDZIAŁ IV

ODPOWIEDŹ OBSERWATORIUM W CAMBRIDGE

Barbicane, wśród owacji na jego cześć, nie tracił ani chwili czasu. Przede wszystkim zgromadził swoich kolegów w lokalu Klubu. Tu po długiej dyskusji postanowiono poradzić się specjalistów co do strony astronomicznej przedsięwzięcia; wtedy dopiero, po zapoznaniu się z opinią uczonych, członkowie Klubu omówią stronę techniczną i nie zaniedbają niczego, by ten wielki eksperyment uwieńczony został powodzeniem.

Zredagowano więc i wysłano do Obserwatorium w Cambridge w stanie Massachusetts bardzo dokładnie opracowane pismo zawierające szereg specjalnych pytań. Miasto Cambridge, gdzie założono pierwszy uniwersytet w Stanach Zjednoczonych, słynne jest właśnie ze swego instytutu astronomicznego, gdzie zgromadzeni są wybitni uczeni; tu znajduje się potężna luneta, dzięki której Bond zbadał bliżej Mgławicę Andromedy, a Clark odkrył satelitę Syriusza. Ta słynna placówka naukowa zasługiwała ze wszech miar na zaufanie Klubu Puszkarzy.

Po upływie dwóch dni nadeszła na ręce prezesa Barbicane niecierpliwie oczekiwana odpowiedź. Brzmiała, jak następuje:

Dyrektor Obserwatorium w Cambridge do Prezesa Klubu Puszkarzy w Baltimore
Cambridge, 7 października 

Po otrzymaniu listu Panów z dnia szóstego bieżącego miesiąca, wystosowanego do Obserwatorium w Cambridge w imieniu członków Klubu Puszkarzy z Baltimore, Instytut nasz zwołał niezwłocznie sesję i uważa za stosowne udzielić Panom odpowiedzi.

Zadano nam następujące pytania:

1. Czy można wysłać pocisk na Księżyc?

2. Jaka odległość — w ścisłych liczbach — dzieli Ziemię od jej satelity?

3. Jak długo trwać będzie lot pocisku przy dostatecznej szybkości początkowej i wobec tego kiedy należy go wystrzelić, aby dotarł do Księżyca w ściśle określonym punkcie?

4. W jakim dokładnie momencie Księżyc znajdzie się w najbardziej korzystnym położeniu, aby pocisk mógł w niego trafić?

5. W jaki punkt nieba trzeba wycelować armatę przeznaczoną do wyrzucenia pocisku?

6. Jakie położenie powinien mieć Księżyc na niebie w chwili wyrzucenia pocisku?

Odpowiedź na pytanie pierwsze: czy można wysłać pocisk na Księżyc?.

Owszem, można wysłać pocisk, jeżeli uda się nadać mu prędkość początkową dwunastu tysięcy jardów na sekundę. Obliczenia wskazują, że szybkość ta jest najzupełniej wystarczająca. W miarę oddalania się od Ziemi siła ciążenia maleje w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do kwadratu odległości, a więc przy odległości trzy razy większej siła ta jest dziewięć razy mniejsza. Wobec tego ciężar pocisku będzie szybko maleć i wreszcie zaniknie całkowicie, w chwili gdy przyciąganie Księżyca zrówna się z przyciąganiem ziemskim. W tym momencie ciężar pocisku przestanie istnieć i jeśli przekroczy on ten punkt, spadnie na Księżyc w wyniku przyciągania satelity. A zatem z punktu widzenia teorii eksperyment ten jest najzupełniej wykonalny; pomyślny jego wynik zależy jedynie od mocy użytej do tego celu machiny.

Odpowiedź na pytanie drugie: jaka odległość — w ścisłych liczbach — dzieli Ziemię od jej satelity?

Księżyc opisuje wokół Ziemi nie koło, lecz elipsę; w jednym z jej ognisk znajduje się środek masy globu ziemskiego. Stąd wniosek, że Księżyc jest raz bardziej oddalony, innym razem bliższy Ziemi lub, używając terminów astronomicznych, raz jest w apogeum, innym razem w perigeum. Otóż różnica między tą największą a najmniejszą odległością jest tak znaczna, że należy ją wziąć pod uwagę. Istotnie, w swoim apogeum Księżyc odległy jest od Ziemi o czterysta siedem tysięcy kilometrów, a w swoim perigeum — tylko o trzysta pięćdziesiąt sześć tysięcy kilometrów, co daje różnicę pięćdziesiąt jeden tysięcy kilometrów. Zatem jako podstawę do obliczeń należy przyjąć odległość Księżyca w jego perigeum.

Odpowiedź na pytanie trzecie: jak długo trwać będzie lot pocisku przy dostatecznej szybkości początkowej i wobec tego kiedy trzeba go wystrzelić, aby dotarł do Księżyca w ściśle określonym punkcie?

Gdyby pocisk zachował szybkość początkową dwunastu tysięcy jardów na sekundę, nadaną mu przy wystrzale, przybyłby na miejsce przeznaczenia w ciągu mniej więcej dziewięciu godzin; ponieważ jednak szybkość ta będzie stale malała, wypada z obliczeń, iż pocisk zużyje osiemdziesiąt trzy godziny i dwadzieścia minut na przebycie drogi dzielącej go od strefy, gdzie przyciąganie ziemskie równoważy się z przyciąganiem Księżyca; z tej strefy spadać będzie następnie na Księżyc przez trzydzieści godzin, pięćdziesiąt trzy minuty i dwadzieścia sekund. Wypadnie więc wypuścić go na dziewięćdziesiąt siedem godzin, trzynaście minut i dwadzieścia sekund przed dojściem Księżyca do punktu obranego za cel.

Odpowiedź na pytanie czwarte: w jakim dokładnie momencie Księżyc znajdzie się w najbardziej korzystnym położeniu, aby pocisk mógł w niego trafić?

Nawiązując do tego, co powiedziano wyżej, należy wybrać okres, gdy Księżyc jest w perigeum, a jednocześnie moment, kiedy jest w zenicie, co jeszcze skróci trasę o odległość równą promieniowi ziemskiemu; w ten sposób trasa wyniesie ostatecznie trzysta czterdzieści pięć tysięcy sześćset czterdzieści kilometrów. Jakkolwiek Księżyc co miesiąc znajduje się w perigeum, nie zawsze jednak zbiega się to z momentem, gdy jest w zenicie. Oba te warunki spełniają się jednocześnie w odległych od siebie okresach czasu, należałoby więc na taki moment poczekać. Otóż, szczęśliwym zbiegiem okoliczności, piątego grudnia przyszłego roku Księżyc odpowiadać będzie obydwu tym warunkom: o północy znajdzie się w perigeum, to znaczy w najmniejszej odległości od Ziemi, a jednocześnie w zenicie.

Odpowiedź na pytanie piąte: w jaki punkt nieba trzeba wycelować armatę przeznaczoną do wyrzucenia pocisku?

Jeśli uznamy słuszność podanych wyżej uwag, musimy wycelować armatę w zenit danej miejscowości; w ten sposób tor pocisku będzie prostopadły do płaszczyzny horyzontu i pocisk wyzwoli się szybciej od skutków przyciągania ziemskiego. Aby jednak Księżyc mógł znaleźć  się w zenicie danej miejscowości, nie może ona mieć większej szerokości geograficznej aniżeli ówczesna deklinacja satelity, innymi słowy, musi być położona między 0° a 28° szerokości geograficznej północnej lub południowej *. W każdym innym miejscu tor pocisku musiałby być z konieczności ukośny, co wpłynęłoby ujemnie na wynik eksperymentu.

Odpowiedź na pytanie szóste: jakie położenie powinien mieć Księżyc na niebie w chwili wyrzucenia pocisku?

Gdy pocisk zostanie wyrzucony w przestworza, Księżyc, który posuwa się codziennie przeciętnie o trzynaście stopni, dziesięć minut i trzydzieści pięć sekund, będzie musiał być oddalony od zenitu o liczbę stopni czterokrotnie większą, a więc pięćdziesiąt dwa stopnie, czterdzieści dwie minuty i dwadzieścia sekund łuku; jest to przestrzeń, jaką Księżyc musi przebyć podczas lotu pocisku. Ale — ponieważ trzeba mieć także na względzie odchylenie, któremu ulegnie pocisk skutkiem rotacji Ziemi, i ponieważ zanim poleci on na Księżyc, zboczy z drogi na przestrzeni równej szesnastu promieniom ziemskim, które, liczone na orbicie Księżyca, wyniosą mniej więcej jedenaście stopni — trzeba więc dodać owe jedenaście stopni do wzmiankowanego wyżej opóźnienia, co łącznie, w zaokrąglonych liczbach, da sześćdziesiąt cztery stopnie.

Oto odpowiedzi na pytania postawione Obserwatorium w Cambridge przez członków Klubu Puszkarzy.

Krótko mówiąc:

1. Działo winno być ustawione w miejscowości położonej między 0° a 28° szerokości geograficznej północnej lub południowej.

2. Musi być wycelowane w zenit danej miejscowości.

3. Szybkość początkowa pocisku musi wynosić dwanaście tysięcy jardów na sekundę.

4. Musi być wystrzelony pierwszego grudnia przyszłego roku, trzynaście minut i dwadzieścia sekund przed jedenastą wieczór.

5. Pocisk spotka się z Księżycem w cztery dni po wystrzale, a mianowicie piątego grudnia, ściśle o północy, w chwili gdy Księżyc będzie w zenicie.

Członkowie Klubu Puszkarzy muszą więc niezwłocznie rozpocząć niezbędne przygotowania związane z tak doniosłym przedsięwzięciem i przystąpić do akcji w tym określonym momencie, jeśli bowiem przeoczą termin piątego grudnia, to dopiero za osiemnaście lat i jedenaście dni Księżyc spełni oba pożądane warunki, to znaczy będzie w perigeum i w zenicie.

Obserwatorium w Cambridge jest do całkowitej dyspozycji Klubu w sprawach dotyczących astronomii teoretycznej i niniejszym dołącza swoje życzenia do życzeń całej Ameryki.

W imieniu Instytutu

J. M. Belfast dyrektor Obserwatorium w Cambridge

ROZDZIAŁ V

CZEGO NIE MOŻNA NIE WIEDZIEĆ I W CO NIE WOLNO WIERZYC W STANACH ZJEDNOCZONYCH

Propozycja prezesa Barbicane miała ten natychmiastowy skutek, że nagle na porządku dziennym znalazły się wszystkie zagadnienia astronomiczne dotyczące planety nocy. Każdy studiował je gorliwie. Zdawało się, że Księżyc ukazał się po raz pierwszy na horyzoncie i że dotychczas nikt nie zauważył go na niebie. Naraz stał się modny; był atrakcją dnia, na czym nie ucierpiała bynajmniej jego skromność, i zaliczał się do rzędu „gwiazd", nie okazując z tego powodu nadmiernej dumy. Pisma wznowiły stare anegdoty na temat tego „wilczego słońca", przypomniały wpływ, jaki przypisywały mu dawne, zacofane epoki, sławiły go na wszelkie sposoby. Całą Amerykę opanowała istna selenomania.

Ze swojej strony pisma naukowe omówiły bardziej wyczerpująco sprawy dotyczące projektu Klubu Puszkarzy; list Obserwatorium został przez nie opublikowany, skomentowany i zaaprobowany bez zastrzeżeń.

Słowem, nawet najmniej wykształcony spośród Jankesów musiał być obeznany z każdym zagadnieniem dotyczącym ziemskiego satelity i nawet najbardziej ograniczona paniusia nie mogła sobie w stosunku do niego pozwolić na jakiekolwiek zabobony. Wiedza docierała do ludzi pod wszelkimi postaciami, przenikała do każdego za pośrednictwem wzroku i słuchu. Nie, nie sposób było pozostać osłem w dziedzinie astronomii!

Dotychczas wiele ludzi nie wiedziało, jak można było obliczyć odległość dzielącą Księżyc od Ziemi. Skorzystano ze sposobności, by wyjaśnić im, że liczbę tę uzyskano przez zmierzenie paralaksy Księżyca. Jeśli słowo „paralaksa” wywoływało zdumienie, tłumaczono, że jest to kąt utworzony przez dwie linie proste poprowadzone z dwóch krańców promienia ziemskiego do Księżyca. Jeśli ktoś powątpiewał w doskonałość tej metody, niezwłocznie udowadniano mu, że nie tylko średnia odległość wynosiła trzysta osiemdziesiąt cztery tysiące czterysta kilometrów, lecz ponadto, że niepewność astronomów w tej sprawie dotyczyła zaledwie stu dwudziestu kilometrów.

Tym, którzy nie byli obeznani z ruchami Księżyca, gazety wyjaśniały codziennie, że właściwe mu są dwa łatwe do odróżnienia ruchy: pierwszy z nich to tak zwana rotacja, czyli obrót dokoła osi, drugi — to obieg wokół Ziemi; obydwa trwają jednakową ilość czasu, to jest dwadzieścia siedem i jedną trzecią dnia.

Od obrotu' wokół osi zależy, czy jest dzień, czy noc na powierzchni Księżyca; ale na miesiąc księżycowy przypada tylko jedna noc i jeden dzień, które trwają po trzysta pięćdziesiąt cztery i jedną trzecią godziny. Jedyną przyczyną tego zjawiska jest osobliwość polegająca na tym, że ruchy wirowania dokoła osi i obiegu dokoła Ziemi trwają dokładnie tę samą ilość czasu; zjawisko to, według Cassiniego i Herschlla, dotyczy również satelitów Jowisza, a prawdopodobnie i wszystkich innych satelitów.

Kilka umysłów przychylnie nastawionych, lecz nieco opornych, nie rozumiało z początku, że Księżyc podczas obiegu wokół Ziemi dlatego jest zwrócony do niej stale tą samą powierzchnią, iż w tym samym okresie czasu obraca się wokół własnej osi. Doradzano im: „Idźcie do swojej jadalni i okrążcie stół w ten sposób, by stale patrzeć na jego środek; gdy wasz spacer okrężny będzie zakończony, dokonacie obrotu dokoła siebie, oko wasze bowiem obiegło kolejno wszystkie punkty jadalni. Otóż jadalnia to sklepienie niebieskie, stół to Ziemia, a Księżycem wy jesteście”. I to porównanie trafiało zazwyczaj ludziom do przekonania:

Słowem, Księżyc ukazuje Ziemi stale jedną i tę samą stronę swego globu; dla ścisłości jednakże dodać należy, że skutkiem pewnego rodzaju kołysania się z północy na południe i z zachodu na wschód, zwanego „libracją”, ukazuje nieco więcej niż połowę swojej powierzchni, a mianowicie około pięćdziesięciu trzech setnych.

Gdy ignoranci wiedzieli już o rotacji Księżyca tyle samo, co dyrektor Obserwatorium w Cambridge, zaczęli z kolei przejmować się ogromnie kwestią jego krążenia wokół Ziemi i dwadzieścia pism naukowych nie omieszkało uświadomić ich w tym względzie. Dowiedzieli się więc, że sklepienie niebieskie wraz z niezliczonym mnóstwem gwiazd można porównać do olbrzymiej tarczy zegarowej, po której wędruje Księżyc wskazując mieszkańcom Ziemi dokładną godzinę; właśnie w tym ruchu planeta nocy przybiera rozmaite fazy; Księżyc jest w pełni, gdy jest w opozycji do Słońca, to znaczy kiedy wszystkie trzy ciała niebieskie znajdują się na jednej linii, przy czym Ziemia jest pośrodku; Księżyc jest na nowiu, kiedy jest w koniunkcji ze Słońcem, to znaczy znajduje się między nim a Ziemią; wreszcie Księżyc jest w pierwszej lub ostatniej kwadrze, kiedy tworzy ze Słońcem i z Ziemią kąt prosty, leżąc w jego wierzchołku.

Kilku rozgarniętych Jankesów wyciągnęło z tego wniosek, że zaćmienia mogą się zdarzać jedynie w okresie koniunkcji lub opozycji, i rozumowali słusznie. W czasie nowiu Księżyc może zaćmić Słońce, gdy w czasie pełni może je z kolei zaćmić Ziemia; jeśli te zaćmienia nie zdarzają się dwa razy w czasie każdego obiegu Księżyca, to tylko dlatego, że płaszczyzna, po której porusza się nasz satelita, jest pochylona w stosunku do ekliptyki, innymi słowy w stosunku do płaszczyzny, po której porusza się Ziemia.

Jeśli chodzi o wysokość, jaką planeta nocy osiągnąć może ponad horyzontem, list Obserwatorium w Cambridge wyjaśnił to wyczerpująco. Każdy wiedział, że wysokość ta waha się  zależnie od szerokości geograficznej miejsca, z którego się ją obserwuje. Lecz jedynie strefy globu, gdzie Księżyc przechodzi przez zenit, to znaczy wprost nad głową obserwatora, położone są między dwudziestym ósmym równoleżnikiem północnym lub południowym a równikiem. Stąd wynikało owo ważne polecenie, by dokonać eksperymentu właśnie w jakimś punkcie znajdującym się w tej części globu; pocisk mógł być wtedy wystrzelony prostopadle i usunąć się szybciej spod wpływu przyciągania ziemskiego. Był to zasadniczy warunek, od którego zależało powodzenie przedsięwzięcia, toteż budził nieustannie żywe zainteresowanie opinii publicznej.

Co do linii, po której posuwa się Księżyc w swoim obiegu dookoła Ziemi, Obserwatorium w Cambridge wyjaśniło dokładnie — największym nawet ignorantom z wszystkich krajów — iż linia ta jest krzywą zamkniętą, nie kołem, lecz elipsą, a w jednym z jej ognisk znajduje się środek masy Ziemi. Te eliptyczne orbity są charakterystyczne zarówno dla wszystkich planet, jak i dla wszystkich satelitów, a prawa mechaniki dowodzą niezbicie, że inaczej być nie może. Wiadomo było także, że będąc w apogeum Księżyc jest bardziej oddalony od Ziemi, a w perigeum mniej.

Oto, co musiał wiedzieć — chcąc nie chcąc — każdy Amerykanin i czego żaden szanujący się obywatel nie mógł lekceważyć. Jeżeli jednak te podstawowe zasady rozpowszechniły się szybko, znacznie trudniej było wykorzenić wiele innych mylnych poglądów i pewne nieuzasadnione obawy.

I tak na przykład kilku zacnych skądinąd ludzi twierdziło uparcie, że Księżyc był dawniej kometą, która biegnąc po wydłużonej orbicie wokół Słońca, przeszła niedaleko Ziemi i została wciągnięta w sferę jej przyciągania. Ci domorośli astronomowie usiłowali wyjaśnić w ten sposób wygląd Księżyca, który zdawał się być pogorzeliskiem, a winę za to nieszczęście nie do naprawienia zwalali na Słońce. Gdy zwracano im jednak uwagę, że komety posiadają atmosferę, a Księżyc nie ma jej wcale albo bardzo niewiele, byli ogromnie zakłopotani i nie umieli na to odpowiedzieć.

Inni znów, z gatunku strachopłochów, żywili pewne obawy w stosunku do Księżyca; doszły ich słuchy, że od czasu obserwacji poczynionych za rządów kalifów jego ruch obiegowy zwiększał stale swoją szybkość; wyciągali z tego wniosek, skądinąd bardzo logiczny, że to przyśpieszenie ruchu pociągnie za sobą zmniejszenie odległości między dwoma ciałami i jeśli podwójne to zjawisko trwać będzie w nieskończoność, nadejdzie wreszcie dzień, gdy Księżyc spadnie na Ziemię. Jednakże wyzbyli się tych obaw i przestali martwić się o przyszłe pokolenia, gdy wyjaśniono im, że według obliczeń Laplace'a, sławnego francuskiego matematyka, to przyśpieszenie ruchu jest bardzo niewielkie i niebawem nastąpi proporcjonalne jego zmniejszenie. A więc równowadze systemu słonecznego nie zagraża w przyszłości żadne niebezpieczeństwo.

Pozostała na koniec kategoria zabobonnych ignorantów; ci nie poprzestają na tym, by nic nie wiedzieć, wiedzą natomiast to, czego nie ma, a na temat Księżyca mieli dużo do powiedzenia. Jedni uważali jego tarczę za gładkie zwierciadło, za pomocą którego można widzieć się nawzajem z różnych punktów Ziemi i przekazywać sobie myśli. Inni twierdzili, że zgodnie z obserwacjami na tysiąc nowiów Księżyca dziewięćset pięćdziesiąt sprowadza doniosłe zmiany, takie jak kataklizmy, rewolucje, trzęsienia ziemi, potopy i tym podobne katastrofy; wierzyli więc, że planeta nocy wywiera tajemniczy wpływ na losy ludzkie; uważali ją za prawdziwą „przeciwwagę" istnienia ziemskiego; mniemali, iż każdy Selenita związany jest z każdym mieszkańcem Ziemi jakimś sekretnym węzłem; w ślad za doktorem Meadem utrzymywali, że system witalny jest całkowicie podległy Księżycowi, twierdząc z uporem, iż chłopcy rodzą się przeważnie podczas nowiu, a dziewczynki — w czasie ostatniej kwadry. I tak dalej, i tak dalej! W końcu jednak trzeba było porzucić te prostackie a mylne poglądy i pogodzić się z jedną jedyną prawdą. Lecz jeśli Księżyc, pozbawiony rzekomego wpływu, stracił w oczach swoich pochlebców, jeśli niejeden się od niego odwrócił, ogromna większość jednak wypowiedziała się za nim. Jeżeli chodzi o Jankesów, mieli sobie za punkt honoru opanować ten nowy kontynent w przestworzach i zatknąć na najwyższym jego szczycie gwiaździsty sztandar Stanów Zjednoczonych.

ROZDZIAŁ VI

JEDEN NIEPRZYJACIEL NA DWADZIEŚCIA PIĘĆ MILIONÓW PRZYJACIÓŁ

Obserwatorium w Cambridge w swoim pamiętnym liście z siódmego października rozpatrzyło całą sprawę z punktu widzenia astronomii; teraz chodziło o to, by rozstrzygnąć ją pod względem technicznym. W każdym innym kraju poza Ameryką trudności natury praktycznej wydałyby się nie do pokonania. Tu natomiast było to fraszką.

Najwybitniejsi członkowie Klubu Puszkarzy — mianowicie prezes Barbicane, major Elphiston, sekretarz J. T. Maston i kilku innych uczonych — odbyli szereg posiedzeń, w czasie których omówiono kształt i materiał pocisku, sposób ustawienia i rodzaj działa, jakość i ilość prochu, który ma być użyty. Postanowiono, że:

Po pierwsze, pocisk wykonany zostanie z aluminium, będzie miał średnicy sto osiem cali, ścianki grubości dwunastu cali i ważyć będzie dziewiętnaście tysięcy dwieście pięćdziesiąt funtów.

Po drugie, działo będzie kolumbiadą* z lanego żelaza, długości dziewięciuset stóp, i będzie odlewane wprost w ziemi.

Po trzecie, jako naboju użyje się czterystu tysięcy funtów bawełny strzelniczej, która wytworzy sześć miliardów litrów gazu pod pociskiem i łatwo uniesie go ku planecie nocy.

Społeczeństwo amerykańskie interesowało się ogromnie najdrobniejszymi nawet szczegółami dotyczącymi zamierzenia Klubu Puszkarzy. Śledziło dzień po dniu narady Komitetu. Najprostsze przygotowania do tego wielkiego eksperymentu, kwestia liczb, które się w związku z nim wyłoniły, trudności techniczne, jakie należało zwalczyć, słowem, „puszczenie sprawy w ruch" — wszystko to było w najwyższym stopniu pasjonujące.

Z górą rok miał upłynąć między rozpoczęciem prac a ich zakończeniem; lecz ten okres obiecywał także niemało emocji; miejsce, które będzie obrane na wiercenie, zbudowanie formy odlewniczej i samo odlewanie kolumbiady, nader niebezpieczny jej ładunek — wystarczyło tego wszystkiego aż nadto, by wzbudzić ogólną ciekawość. Z chwilą gdy pocisk zostanie wystrzelony, zniknie z pola widzenia w bardzo krótkim czasie i tylko garstce wybranych dane będzie ujrzeć na własne oczy, co się z nim dalej stanie, jak się zachowa w przestworzach, w jaki sposób dotrze na Księżyc. Nic dziwnego więc, że przygotowania do eksperymentu, dokładne szczegóły wykonania, skupiały na sobie ogólne i szczere zainteresowanie.

Jednakże zaszło pewne wydarzenie, które wzmogło jeszcze czysto naukową ciekawość, jaką budziło dotychczas to przedsięwzięcie.

Wiadomo, jakie niezliczone rzesze wielbicieli i przyjaciół zyskał Barbicane dzięki swojemu projektowi. Jakkolwiek większość ta była i zaszczytna, i podziwu godna, nie dane jej było zamienić się w jednomyślność. Jeden człowiek, jeden jedyny w całych Stanach, zaprotestował przeciw zamierzeniu Klubu; atakował je gwałtownie przy każdej sposobności, a taka już jest natura ludzka, że Barbicane bardziej się przejął opozycją tego jednego człowieka aniżeli oklaskami wszystkich innych.

A jednak dobrze znał powody tej antypatii, źródła  tej odosobnionej nienawiści, wiedział, że miała osobisty charakter i datowała się od dawna, wiedział wreszcie, jakie współzawodnictwo dwóch ambicji dało jej początek.

Na szczęście Barbicane nigdy nie widział swego zaciekłego wroga, spotkanie tych dwóch ludzi pociągnęłoby bowiem za sobą przykre konsekwencje. Rywalem prezesa był podobny do niego uczony, natura dumna, śmiała, pewna siebie, gwałtowna, słowem Jankes z krwi i kości. Nazywał się on kapitan Nicholl i mieszkał w Filadelfii.

Powszechnie wiadomo, jak ciekawa walka toczyła się w czasie wojny secesyjnej między pociskiem a opancerzeniem okrętów wojennych; pocisk przeznaczony był do przebicia pancerza, a ten zdecydowanie bronił się przed tym. Stąd wynikło radykalne zmodyfikowanie marynarki w państwach obu kontynentów. Pocisk i płyta pancerna walczyły ze sobą z niespotykaną zawziętością; w miarę jak jedno z nich bezustannie wzrastało, drugie proporcjonalnie grubiało. Okręty uzbrojone w straszliwe działa szły w ogień bitewny pod osłoną pancerzy nie do przebicia. Takie amerykańskie okręty wojenne, jak „Merrimac”, „Monitor”, „Ram-Tenesse”, „Weckausen”, strzelały olbrzymimi pociskami zabezpieczywszy się uprzednio przed pociskami innych. Czyniły drugiemu to, czego nie chciały zaznać same — niemoralna zasada, na której opiera się wszelka sztuka wojenna.

Otóż Barbicane był sławnym wytwórcą pocisków, a Nicholl — płyt pancernych. Jeden odlewał dzień i noc w Baltimore, a drugi dzień i noc kuł w Filadelfii. Myśli każdego z nich biegły po krańcowo różnych torach.

Wystarczyło, by Barbicane wymyślił jakiś nowy pocisk, a natychmiast Nicholl obmyślał nową płytę pancerną. Prezes Klubu Puszkarzy wybijał dziury, a kapitan mu w tym przeszkadzał. Stąd nieustanne współzawodnictwo, które z czasem przerodziło się w osobistą rywalizację. Nicholl zjawiał się w snach prezesa Barbicane pod postacią pancerza nie do przebicia, o który się roztrzaskiwał, a Barbicane nawiedzał po nocach Nicholla jako pocisk, który go przebijał na wylot.

Jakkolwiek ci dwaj uczeni szli po dwóch rozbieżnych liniach, byliby się w końcu spotkali wbrew wszelkim pewnikom geometrii, lecz mogło się to wydarzyć jedynie na placu pojedynku. Na szczęście ci dwaj obywatele, tak zasłużeni dla swego kraju, mieszkali daleko od siebie — dzieliła ich odległość pięćdziesięciu czy sześćdziesięciu mil, a w dodatku przyjaciele ich czynili wszystko, by nie dopuścić do tego spotkania.

Ostatecznie nie bardzo było wiadomo, który z tych dwóch wynalazców wziął górę; osiągnięte rezultaty utrudniały sprawiedliwą ocenę. Zdawało się jednak, że koniec końców pancerz będzie musiał ulec w walce z pociskiem.

Mimo to ludzie znający się na rzeczy mieli pewne wątpliwości. Ostatnie doświadczenia bowiem wykazały, że cylindryczno-stożkowate pociski prezesa Barbicane utkwiły niczym nędzne szpilki w płytach Nicholla; tego dnia słynny kowal z Filadelfii sądził, że odniósł ostateczne zwycięstwo, i powziął bezgraniczną pogardę dla swego rywala; lecz gdy ten zastąpił niebawem pociski cylindryczne zwykłymi granatami o wadze sześciuset funtów, kapitan musiał spuścić z tonu. Rzeczywiście owe pociski, aczkolwiek miały niewielką szybkość, rozbijały, dziurawiły, roztrzaskiwały w kawałki płyty z najbardziej nawet odpornego metalu.

Tak stały sprawy i już się zdawało, że zwycięstwo przechyliło się ostatecznie na stronę pocisku, kiedy wojna skończyła się nagle, tego samego dnia, w którym Nicholl ukończył nowe opancerzenie z kutej stali.

Było to swego rodzaju arcydzieło; płyta mogła śmiało stawić czoło wszystkim pociskom świata. Kapitan kazał przetransportować ją na poligon w Waszyngtonie, rzucając prezesowi Klubu Puszkarzy wyzwanie, by ją rozbił. Wobec tego, że pokój był już zawarty, Barbicane nie chciał podjąć tej próby.

Wówczas Nicholl, wściekły, zaproponował, że wystawi swoją płytę pancerną pod obstrzał najbardziej różnorodnych pocisków — pełnych, drążonych, kulistych i stożkowatych. Barbicane odmówił, najwidoczniej zdecydowany nie narażać na szwank swego ostatniego sukcesu.

Nicholl, doprowadzony do ostateczności przez ten niebywały upór, spróbował skusić prezesa, dając mu wszystkie możliwe szanse. Zaproponował, że ustawi swoją płytę w odległości dwustu jardów od działa. Barbicane trwał w uporze. Więc może o sto jardów? Nie, nawet gdyby w grę wchodziło siedemdziesiąt pięć!

„A więc może pięćdziesiąt — wołał kapitan za pośrednictwem prasy — albo dwadzieścia pięć, a ja gotów jestem stanąć za płytą!”

Barbicane polecił odpowiedzieć, że gdyby nawet kapitan Nicholl stanął przed płytą, to i tak nie pozwoliłby strzelać.

Wobec takiej odpowiedzi Nicholl przestał się liczyć z czymkolwiek, uciekł się do osobistych napaści, insynuował, że tchórzostwo to cecha nierozdzielna, że  człowiek, który nie chce dać strzału z armaty, prawdopodobnie boi się go; że na ogół artylerzyści, którzy walczą teraz z odległości sześciu mil, zastąpili przezornie osobistą odwagę formułkami matematycznymi i że w dodatku spokojne oczekiwanie, na pocisk za płytą pancerną wymaga co najmniej tyle samo męstwa, co wystrzelenie pocisku według wszelkich prawideł sztuki wojennej.

Barbicane nic nie odpowiedział na te złośliwe przytyki, a może nawet nic o nich nie wiedział, w tym czasie bowiem pochłonięty był całkowicie obliczeniami związanymi z jego wielkim przedsięwzięciem.

Gdy złożył swe słynne oświadczenie na posiedzeniu Klubu Puszkarzy, wściekłość kapitana Nicholla osiągnęła punkt kulminacyjny. Dołączyła się do tego nieopisana zazdrość i poczucie zupełnej bezsilności. Jak tu wymyślić coś lepszego aniżeli ta kolumbiada długości dziewięciuset stóp?! Jaki pancerz potrafi oprzeć się pociskowi ważącemu dziewiętnaście tysięcy funtów?! Z początku Nicholl był zgnębiony, przytłoczony, zdruzgotany tym niespodziewanym ciosem, ale wkrótce przyszedł do siebie i postanowił zniweczyć projekt siłą swoich argumentów.

Zaatakował więc gwałtownie prace Klubu; opublikował mnóstwo listów otwartych, które dzienniki zamieściły chętnie na swoich łamach. Usiłował obalić w sposób naukowy dzieło prezesa Barbicane. Z chwilą gdy wojna była rozpoczęta, zmobilizował argumenty wszelkiego rodzaju, szczerze mówiąc częstokroć podstępne i dowodzące złej woli.

Przede wszystkim przypuścił gwałtowny atak na dane liczbowe prezesa Barbicane; Nicholl próbował udowodnić metodą matematyczną mylność jego formułek i zarzucał mu nieznajomość elementarnych zasad balistyki. Między innymi twierdził na podstawie własnych obliczeń, że jest absolutną niemożliwością nadać jakiemukolwiek ciału szybkość początkową dwunastu tysięcy jardów na sekundą; utrzymywał, posługując się algebrą, że nawet przy tej szybkości pocisk tak ciężki nigdy nie przekroczy granic atmosfery ziemskiej. Nie przeleci nawet ośmiu mil! Gorzej jeszcze. Zakładając, że szybkość ta zostanie osiągnięta, przyjmując ją za wystarczającą, pocisk i tak nie wytrzyma ciśnienia gazów wytworzonych przez kolosalną ilość prochu, a choćby i wytrzymał, to w każdym razie nie wytrzyma podobnej temperatury — stopi się wylatując z kolumbiady i spadnie ognistym deszczem na głowy nieostrożnych widzów.

Barbicane nie reagował na te ataki, pracując w dalszym ciągu nad swoim dziełem.

Wówczas Nicholl ujął całą sprawę w inny sposób; nie wspominając o zupełnej nieprzydatności eksperymentu, oświadczył, iż uważa go za nad wyraz niebezpieczny zarówno dla obywateli, którzy swoją obecnością usankcjonują podobnie karygodne widowisko, jak i dla miast położonych w pobliżu nieszczęsnego działa; ponadto zwrócił uwagę na to, że jeśli pocisk nie dotrze do celu — który jest absolutnie nieosiągalny — spadnie oczywiście z powrotem na Ziemię i upadek tak wielkiej masy, pomnożonej jeszcze przez kwadrat prędkości, wystawi na niesłychane niebezpieczeństwo jakiś punkt globu. Choć w zasadzie nie wolno naruszać praw wolnych obywateli, są wypadki, gdy ingerencja władz staje się konieczna; nie można narażać bezpieczeństwa wszystkich dla fantazji jednostki.

Z tego widać, do jakiej przesady posunął się kapitan Nicholl. Ale że był odosobniony w swojej opinii, nikt nie brał pod uwagę jego złowróżbnych przepowiedni. Pozwolono mu wykrzyczeć się do woli, bodaj do utraty tchu, jeśli mu to dogadzało. Stał się obrońcą straconej z góry pozycji; choć słychać go było, nikt go nie słuchał; nie uszczuplił też grona wielbicieli  prezesa Barbicane. Ten zresztą nie zadał sobie nawet trudu, by odparować argumenty rywala.

Nicholl, zapędzony w ślepą uliczkę, nie mogąc nawet nadstawić własnej głowy w obronie swojej sprawy, postanowił zaryzykować swoje pieniądze. Zaproponował więc publicznie, na łamach gazety „Enquirer”, wychodzącej w Richmond, szereg zakładów zredagowanych w następujących słowach i opiewających na coraz wyższe sumy.

Gotów był założyć się, że:

1. Klub Puszkarzy nie zdoła zebrać funduszów potrzebnych na zamierzone przedsięwzięcie, o 1000 dolarów

2. Dokonanie odlewu działa długości dziewięciuset stóp jest niewykonalne i nie uda się, o . . . 2000„

3. Nie  da się nabić kolumbiady i piroksylina wybuchnie sama pod naporem pocisku, o . . . 3000„

4. Kolumbiada rozleci się przy pierwszym wystrzale, o..........4000

5. Pocisk nie przeleci nawet sześciu mil i spadnie w kilka sekund po wystrzale, o.....5000„

Jak widzimy, kapitan, trwając w swoim nieprzełamanym uporze, zaryzykował poważną sumę. Wchodziło w grę ni mniej, ni więcej, tylko piętnaście tysięcy dolarów!

Mimo iż zakład był bardzo wysoki, dziewiętnastego maja Nicholl otrzymał zapieczętowany list zawierający nader lakoniczną odpowiedź:

Baltimore, 18 października
Trzymam zakład.
Barbicane

ROZDZIAŁ VII

FLORYDA I TEKSAS

dostała jeszcze jedna sprawa, którą należało rozstrzygnąć: trzeba było wybrać miejsce odpowiednie na dokonanie eksperymentu. Zgodnie z zaleceniem Obserwatorium w Cambridge tor pocisku miał być prostopadły do płaszczyzny horyzontu, to jest skierowany w zenit. Chodziło o to, by określić dokładnie punkt globu, gdzie zostanie odlana olbrzymia kolumbiada.

Gdy dwudziestego października Klub Puszkarzy zebrał się na walnym zgromadzeniu, Barbicane przyniósł wspaniałą mapę Stanów Zjednoczonych Belltropa. Lecz Maston, nie czekając, aż prezes ją rozwinie, poprosił o głos ze zwykłą sobie gwałtownością i odezwał się w te słowa:

— Szanowni koledzy, sprawa, którą poruszymy dzisiaj, ma doniosłe znaczenie dla narodu i dostarczy nam sposobności dokonania wielce patriotycznego czynu.

Członkowie Klubu spojrzeli na siebie, nie rozumiejąc, do czego mówca zmierza.

— Żaden z was — podjął Maston — nie zechciałby frymarczyć sławą swego kraju i chyba nikt nie wątpi, że przede wszystkim Stany Zjednoczone mają prawo ukryć w swoim łonie groźne działo Klubu Puszkarzy. Otóż w obecnych okolicznościach...

— Zacny Mastonie... — rzekł prezes.

— Proszę mi pozwolić rozwinąć moją myśl — ciągnął dalej mówca. — Otóż w obecnych okolicznościach zmuszeni jesteśmy wybrać miejsce niezbyt odległe od równika, aby eksperyment odbył się w odpowiednich warunkach...

— Może kolega pozwoli... — wtrącił znów Barbicane.

— Zastrzegam sobie swobodną wymianę myśli — zaprotestował porywczy Maston — i twierdzę kategorycznie, że terytorium, z którego zostanie wystrzelony nasz pocisk, musi należeć do Stanów.

— Bez wątpienia — odpowiedziało kilku uczestników zebrania.

— Otóż wobec tego, że nasze granice nie sięgają dość daleko, wobec tego, że Ocean stanowi na południu zaporę nie do przebycia, że musimy szukać dwudziestego ósmego równoleżnika poza Stanami Zjednoczonymi, w sąsiednim kraju — stwarza to uzasadniony casus belli. Żądam, abyśmy wypowiedzieli wojnę Meksykowi.

— Nie! Nie! Ależ nie! — wołano ze wszystkich stron.

— Nie?! — zdumiał się Maston. — Dziwię się, że słyszę takie słowo w tym gronie.

— Ależ proszę posłuchać!...

— Za nic! Nigdy! — krzyknął krewki mówca. — Wcześniej czy później wojna ta musi się rozpocząć, ozwądam więc, aby wybuchła dziś jeszcze.

— Maston! — rzekł Barbicane i nacisnął swój donośny dzwonek. — Odbieram panu głos.

Maston chciał protestować, lecz jego kolegom udało się go powstrzymać.

— Zgadzam się z tym — zaczął Barbicane — że nasz eksperyment może, a nawet musi być przeprowadzony na terenie Stanów. Lecz gdyby mój niecierpliwy przedmówca pozwolił mi dojść do słowa i zechciał rzucić okiem na mapę, przekonałby się, że wypowiadanie wojny sąsiadom jest najzupełniej zbyteczne, gdyż niektóre granice Stanów Zjednoczonych sięgają poza dwudziesty ósmy równoleżnik. Spójrzcie, mamy do swojej dyspozycji całą południową część Teksasu i Florydy.

Na tym zakończył się incydent; Maston, aczkolwiek z bólem serca, dał się przekonać. Postanowiono więc, że kolumbiada zostanie odlana albo na terytorium Teksasu, albo na terytorium Florydy. Lecz decyzja ta miała wywołać w najbliższej przyszłości bezprzykładną rywalizację między miastami tych dwóch stanów.

Dwudziesty ósmy równoleżnik, przecinając ląd amerykański, przechodzi przez półwysep Florydy, dzieląc go na dwie prawie równe części. Po czym, zapuszczając się w" Zatokę Meksykańską, podpiera łuk utworzony przez wybrzeża Alabamy, stanu Missisipi i Luizjany. Następnie, dosięgając Teksasu, odcina jego narożnik, ciągnie się przez Meksyk, przebiega Sonorę, okracza starą Kalifornię, by zgubić się wreszcie w wodach Pacyfiku. A więc tylko części Teksasu i Florydy, położone poniżej tego równoleżnika, miały szerokość geograficzną zaleconą przez Obserwatorium w Cambridge.

Południowa część Florydy nie posiada większych miast, najeżona jest natomiast fortami wzniesionymi dla obrony przed koczowniczymi plemionami Indian. Jedno jedyne miasto, mianowicie Tampa Town, mogło wchodzić w rachubę i rościć sobie jakieś prawa płynące z jego położenia.

W Teksasie, przeciwnie — miasta są i liczniejsze, i większe. Toteż gdy tylko decyzja była już wiadoma, delegaci obydwu stanów przyjechali w te pędy do Baltimore; począwszy od tego momentu prezes Barbicane i najwybitniejsi członkowie Klubu Puszkarzy nie mogli się opędzić przed ich natarczywością. Podobnie jak siedem miast greckich sprzeczało się o to, któremu z nich przypadnie zaszczyt zwać się kolebką Homera, tak te dwa stany gotowe były skoczyć sobie do oczu z powodu jednej armaty.

Można było wtedy spotkać tych' nienawidzących się współrodaków spacerujących przy broni po ulicach miasta. Każde ich spotkanie groziło zatargiem, który mógł mieć zgubne następstwa. Na szczęście rozwaga i zręczność prezesa Barbicane zażegnały niebezpieczeństwo. Osobiste niechęci znalazły ujście na łamach gazet wychodzących w różnych stanach. A więc „New York Herald” oraz „Tribune” opowiedziały się po stronie Teksasu, natomiast „Times” i „American Review” broniły interesów przedstawicieli Florydy. Członkowie Klubu nie wiedzieli już, komu przyznać rację.

Teksas powoływał się z dumą na swoje dwadzieścia sześć hrabstw, które szeregował niby na paradzie; Floryda odpowiadała na to, że jej dwanaście hrabstw znaczyło więcej, gdyż zajmuje przestrzeń sześć razy mniejszą.

Teksas chlubił się ogromnie trzystu trzydziestoma tysiącami mieszkańców, lecz Floryda, mniej rozległa,. chwaliła się, że jest. gęściej zaludniona, mając ich pięćdziesiąt sześć tysięcy. Poza tym zarzucała Teksasowi, że grasuje tam specjalna odmiana malarii, która rokrocznie zabiera kilka tysięcy ofiar. I nie myliła się.

Z kolei Teksas odpowiadał, że jeśli chodzi o febrę, to Floryda w niczym mu nie ustępuje, i że jest rzeczą co najmniej nierozważna nazywać inne kraje niezdrowymi, kiedy się samemu ma zaszczyt posiadać vomito negro, w dodatku chroniczne. I miał racją.

„Zresztą — dodawali mieszkańcy Teksasu za pośrednictwem «New York Heralda» — trzeba mieć pewne względy dla stanu, gdzie rośnie najpiękniejsza bawełna w Ameryce, który produkuje najlepszy zimozielony dąb do budowy okrętów i posiada wspaniałe pokłady węgla kamiennego oraz kopalnie rudy żelaznej zawierającej pięćdziesiąt procent czystego metalu”. Na to „American Review” odpowiadała, że gleba Florydy, choć nie tak bogata, stwarza jednak lepsze warunki do odlewania kolumbiady, składa się bowiem z piasku i gliny.

„Ale zanim się zacznie coś odlewać w jakiejś miejscowości — podejmowali spór mieszkańcy Teksasu — trzeba do niej dojechać, a Floryda ma fatalną komunikację; tymczasem wybrzeże Teksasu dysponuje zatoką Galveston, która liczy czternaście mil obwodu i może pomieścić flotę całego świata”.

„Jak to! — zaczynały swoje gazety wierne Florydzie. — Kpicie z nas chyba mówiąc o zatoce Galveston, położonej powyżej dwudziestego dziewiątego równoleżnika! Czyż nie rozporządzamy zatoką Espiritu Santo, leżącą ściśle na 28° szerokości geograficznej? Tędy właśnie okręty docierają bezpośrednio do Tampa Town!”

„Ładna zatoka! — odcinał się Teksas. — Na pół zapiaszczona!”

„To wy macie piasek w głowie! — wołała Floryda.— Myślałby kto, że jesteśmy krajem dzikusów!”

„Bo rzeczywiście Seminole hasają jeszcze po waszych preriach!”

„No tak, ale czy wasi Apacze i Komancze są cywilizowani?!”

Wojna taka trwała kilka dni, aż wreszcie Floryda spróbowała przerzucić walkę na inny grunt; pewnego ranka „Times” podsunął myśl, że ponieważ przedsięwzięcie jest „ściśle amerykańskie”, może być dokonane jedynie na terytorium „ściśle amerykańskim".

Słysząc to, Teksas aż podskoczył.

„Amerykańskie! — zawołał. — Czyż nie jesteśmy Amerykanami tak samo jak wy? Czyż Teksas i Floryda nie zostały jednocześnie wcielone do Unii w 1845 roku?"

„Niewątpliwie — odpowiedział «Times» — lecz my należymy do Ameryki od 1820 roku".

„Pewnie — odcięła się «Tribune». — Przez dwieście lat byliście częścią Hiszpanii czy Anglii, a dopiero potem sprzedano was Stanom Zjednoczonym za pięć milionów dolarów!”

„Wielka rzecz! — odpowiedzieli mieszkańcy Florydy. — Czyż to jest powód do wstydu? Czyż w roku 1803 nie kupiono Luizjany od Napoleona za szesnaście milionów dolarów?”

„To oburzające! — zawołali wówczas przedstawiciele Teksasu. — Taki nędzny skrawek ziemi jak Floryda śmie porównywać się z Teksasem, który zamiast sprzedawać się, sam wywalczył niepodległość, drugiego marca 1836 roku wypędził Meksykańczyków i ogłosił się republiką federalną po zwycięstwie odniesionym przez Samuela Houstona nad oddziałami generała Santa-Anna na brzegach San Jacinto! Słowem z krajem, który przyłączył się dobrowolnie do Stanów Zjednoczonych Ameryki!”

„Po prostu bał się Meksykańczyków!” — odparła na to Floryda.

Bał się! Z chwilą gdy padło to słowo, doprawdy zbyt ostre, sytuacja stała się nie do zniesienia. Oczekiwano, że stronnicy obu stanów powyrzynają się nawzajem na ulicach Baltimore. Nie było innego wyjścia, jak mieć ich stale na oku.

Barbicane nie wiedział, co począć. Do domu jego napływały memoriały, dokumenty, listy pełne pogróżek. Jak tu rozstrzygnąć tę sprawę? Jeśli chodzi o właściwości gleby, łatwą komunikację, szybkość transportu, jeden stan w niczym nie ustępował drugiemu. Względy polityczne natomiast nie odgrywały tu żadnej roli.

Te wahania, ta niepewność trwały dość długo, aż wreszcie Barbicane postanowił z tym skończyć; zebrał swoich kolegów i zaproponował im rozwiązanie, które było — jak zobaczymy — nad wyraz roztropne.

— Ze względu na to — rzekł — co rozegrało się między Florydą a Teksasem, jest więcej niż pewne, że te same trudności wystąpią przy wyborze miasta w wyróżnionym stanie. Rywalizacja przeniesie się z wyższego szczebla na niższy, ze stanu do miasta i na tym koniec. Otóż Teksas posiada jedenaście większych ośrodków odpowiadających wysuniętym warunkom; wszystkie te ośrodki będą dobijać się o zaszczyt uczestniczenia w przedsięwzięciu, co stworzy nowe kłopoty. Tymczasem Floryda posiada jedno tylko miasto. Niech więc będzie Floryda i Tampa Town!

Decyzja ta, podana do wiadomości publicznej, przytłoczyła po prostu wysłanników Teksasu. Wpadli w nieopisaną wściekłość i wystosowali imienne, prowokacyjne pogróżki do kilku członków Klubu Puszkarzy. Władze miejskie w Baltimore miały tylko jedno wyjście i skorzystały z niego. Podstawiono specjalny pociąg pod parą, załadowano w niego wysłanników Teksasu, którzy radzi nieradzi opuścili miasto z szybkością trzydziestu mil na godzinę.

Lecz mimo tej błyskawicznej szybkości zdążyli jeszcze na odjezdnym rzucić swoim przeciwnikom nabrzmiałe groźbą szyderstwo.

Robiąc aluzję do tego, że Floryda jest wąskim półwyspem ściśniętym między dwoma morzami, orzekli, iż nie wytrzyma wstrząsu spowodowanego wystrzałem i wyleci w powietrze.

— Trudno, niech wyleci! — odpowiedzieli tamci z lakonizmem godnym starożytnych czasów.

ROZDZIAŁ VIII

URBI ET ORBI

Kiedy trudności natury astronomicznej, technicznej i topograficznej zostały rozstrzygnięte, przyszła kolej na sprawy finansowe. Dla zrealizowania projektu trzeba było zmobilizować olbrzymie fundusze. Żadna prywatna osoba, a nawet żaden stan nie rozporządzały potrzebnymi na ten cel milionami.

Toteż, jakkolwiek zamierzenie powstało z inicjatywy Amerykanów, Barbicane postanowił zainteresować nim cały świat i zwrócić się do wszystkich państw o finansowe poparcie. Przecież cała Ziemia miała nie tylko prawo, ale i obowiązek interweniować w sprawy swego satelity. Ogłoszono więc urbi et orbi subskrypcję, która, zapoczątkowana w Baltimore, objęła cały świat.

Subskrypcja przeszła najśmielsze oczekiwania. A przecież nie chodziło tu o pożyczkę, lecz o dar. Ta operacja finansowa była najzupełniej bezinteresowna w ścisłym znaczeniu tego słowa i nie było widoków na to, by miała przynieść jakikolwiek zysk.

Efekt oświadczenia prezesa Barbicane był jednak tak wielki, że poprzez Atlantyk i Pacyfik sięgał hen, daleko poza granice Stanów Zjednoczonych, docierając do Azji i Europy, do Afryki i Oceanii. Obserwatoria amerykańskie niezwłocznie nawiązały kontakt z obserwatoriami innych państw; niektóre spośród nich — między innymi obserwatorium w Paryżu, w Petersburgu, w Capetown, w Berlinie, w Altonie, w Sztokholmie, w Warszawie, w Hamburgu, w Budzie, w Bolonii, na Malcie, w Lizbonie, w Benares, w Madrasie, w Pekinie — przesłały życzenia dla Klubu Puszkarzy; inne zachowały ostrożną rezerwę.

Jeśli chodzi o obserwatorium w Greenwich, to przy poparciu dwudziestu dwu innych stacji astronomicznych Wielkiej Brytanii postawiło sprawę jasno; śmiało opowiedziało się przeciwko przedsięwzięciu, stawiając jego sukces pod znakiem zapytania i przychylając się do teorii kapitana Nicholla. Toteż gdy rozliczne stowarzyszenia naukowe obiecały przysłać swoich delegatów do Tampa Town, Instytut w Greenwich w czasie swej sesji przeszedł demonstracyjnie do porządku dziennego nad projektem prezesa Barbicane.

Była to zwykła zazdrość, charakterystyczna dla Anglików, po prostu zazdrość i nic więcej.

Na ogół jednak przedsięwzięcie nabrało rozgłosu w świecie naukowym i niebawem zyskało sobie popularność wśród szerokich mas, które w większości zapaliły się do niego. Miało to doniosłe znaczenie, skoro od tych właśnie szerokich mas zależało zebranie pokaźnego kapitału.

Ósmego października Barbicane wydał entuzjastyczny manifest, w którym odwoływał się do „wszystkich ludzi dobrej woli na Ziemi". Dokument ten, przetłumaczony na wszystkie języki, powitano z wielkim uznaniem.

Subskrypcję otwarto w największych miastach Stanów z centralą w banku Baltimore, na ulicy Baltimore numer 9; poza tym można było podpisywać ją także w innych państwach obu kontynentów.

W ciągu trzech dni po ogłoszeniu manifestu prezesa Barbicane z różnych miast amerykańskich wpłynęły cztery miliony dolarów. Mając taką zaliczkę w ręku, Klub Puszkarzy mógł już rozpocząć działanie.

W kilka dni później Ameryka dowiedziała się z depesz, że subskrypcja w obcych krajach przebiegła nadzwyczaj szybko i sprawnie. Niektóre państwa okazały się szczególnie hojne, inne powściągliwiej rozwiązywały sakiewki. Kwestia temperamentu.

Ogólne zestawienie wpływów przedstawiało się w następujący sposób:

Subskrypcja Stanów Zjednoczonych 4 000000 dolarów Subskrypcje państw obcych . . . 1 446 675 dolarów

Razem 5 446 675 dolarów

A więc publiczne wpłaty do kas Klubu Puszkarzy wyniosły przeszło pięć milionów dolarów!

Nikogo nie powinna zadziwić wysokość tej sumy. Prace związane z odlewem, z wierceniem, roboty murarskie, transport robotników i zainstalowanie ich w kraju prawie bezludnym, stawianie pieców i budowli, zaopatrzenie zakładów przemysłowych w urządzenia techniczne, proch, pocisk, koszty własne, słowem, wszystkie te wydatki miały według kosztorysu pochłonąć nieomal całą tę sumę. Podczas wojny domowej niejeden wystrzał armatni kosztował tysiąc dolarów, a więc wystrzał prezesa Barbicane, jedyny w chlubnych dziejach artylerii, mógł z powodzeniem kosztować pięć tysięcy razy więcej.

Dwudziestego października zawarto umowę z zakładami przemysłowymi w Goldspring pod Nowym Jorkiem, które w czasie wojny dostarczyły Parrottowi najlepszych dział z lanego żelaza.

Na mocy tej umowy fabryka w Goldspring zobowiązywała się przewieźć do Tampa Town, w południowej części Florydy, cały materiał potrzebny do odlania kolumbiady. Wszystkie te prace musiały być ukończone najpóźniej do dnia piętnastego października przyszłego roku, a działo wydane w dobrym stanie pod karą wadialną stu dolarów dziennie wypłacanych aż do chwili, gdy Księżyc znajdzie się znów w tych samych warunkach, to znaczy przez osiemnaście lat i jedenaście dni. Werbunek i opłacanie robotników, niezbędne urządzenia wchodziły również w zakres obowiązków towarzystwa z Goldspring.

Umowa ta, dwustronna i zawarta w dobrej wierze, została podpisana przez prezesa Klubu Puszkarzy I. Barbicane i przez J. Murphisona, dyrektora zakładów w Goldspring, którzy zatwierdzili pismo jako przedstawiciele jednej i drugiej strony.

ROZDZIAŁ IX

STONE'S HILL

Od czasu gdy członkowie Klubu Puszkarzy dokonali wyboru na niekorzyść Teksasu, każdy mieszkaniec Ameryki, gdzie wszyscy umieją czytać, czuł się w obowiązku przestudiować geografię Florydy.

Barbicane miał ważniejsze rzeczy  na głowie; chciał zobaczyć na własne oczy i oznaczyć miejsce, gdzie zamierzano ustawić kolumbiadę. Toteż nie tracąc ani chwili złożył do dyspozycji Obserwatorium w Cambridge fundusze potrzebne do zbudowania teleskopu i ułożył się z domem handlowym „Breadwill i Spółka” w Albany w sprawie wykonania pocisku z aluminium; po czym opuścił Baltimore w towarzystwie J. T. Mastona, majora Elphistona i dyrektora zakładów w Goldspring.

Nazajutrz czterej towarzysze podróży przybyli do Nowego Orleanu. Tu niezwłocznie wsiedli na statek pocztowy „Tampico” należący do marynarki federalnej, który rząd oddał do ich dyspozycji. Ruszyli pełną parą i wkrótce brzegi Luizjany znikły im z oczu.

Podróż morska nie trwała długo; w dwa dni później „Tampico”, przepłynąwszy czterysta osiemdziesiąt mil, rozpoznał wybrzeża Florydy. Gdy zbliżali się do nich, Barbicane ujrzał tereny nizinne, płaskie, o dość nieurodzajnym wyglądzie. Minąwszy szereg małych zatoczek obfitujących w ostrygi i homary, „Tampico” wpłynął do zatoki Espiritu Santo.

Dzieli się ona na dwie wydłużone przystanie, z których jedna zwie się Tampa, a druga Hillisboro; niebawem parowiec wszedł do wąskiego basenu, a po chwili zarysowały się nad wodą przyziemne baterie fortu Brooke i ukazało się miasto Tampa, rozrzucone niedbale w głębi małego, naturalnego portu, utworzonego przez ujście rzeki Hillisboro.

Tu właśnie „Tampico” rzucił kotwicę dwudziestego drugiego października o godzinie siódmej wieczorem, a czterej pasażerowie niezwłocznie zeszli na ląd.

Gdy Barbicane dotknął stopą ziemi Florydy, poczuł, że serce bije mu gwałtownie; zdawało się, że bada grunt nogą, podobnie jak architekt sprawdza moc jakiejś budowli. Maston drapał ziemię końcem haka zastępującego mu rękę.

— Panowie — powiedział Barbicane — nie mamy chwili czasu do stracenia i jutro dosiadamy koni, by zbadać okolicę.

Ledwie Barbicane opuścił statek, a już trzy tysiące mieszkańców Tampa Town wyległo na jego spotkanie — zaszczyt ten słusznie należał się prezesowi Klubu Puszkarzy, który wyróżnił ich przez swój wybór. Powitały go gromkie wiwaty, lecz Barbicane, unikając wszelkich owacji, udał się niezwłocznie do hotelu „Franklin”, zamknął się w swoim pokoju i nie chciał przyjąć nikogo. Rola sławnego człowieka stanowczo mu nie odpowiadała.

Nazajutrz, dwudziestego trzeciego października, niewielkie konie rasy hiszpańskiej, ogniste i pełne temperamentu, czekały, grzebiąc nogą, pod jego oknami. Lecz zamiast czterech było ich pięćdziesiąt i tyluż jeźdźców. Barbicane zeszedł z trzema towarzyszami i w pierwszej chwili na widok takiej kawalkady ogarnęło go zdumienie. Zauważył nadto, że każdy jeździec miał karabin na plecach i pistolety w olstrach. Natychmiast jakiś młody mieszkaniec Florydy wyjaśnił mu powód tej parady sił zbrojnych.

— To ze względu na Seminolów, łaskawy panie — powiedział.

— Jakich Seminolów?

— Dzikusów harcujących po preriach. Uważaliśmy za wskazane eskortować panów.

— Eee... tam! — rzekł Maston dosiadając swego wierzchowca.

— Zawsze to bezpieczniej — dodał Florydyjczyk.

— Dziękuję panom za okazane nam względy — odpowiedział Barbicane. — A teraz w drogę!

Gromada jeźdźców ruszyła niezwłocznie i znikła w obłokach kurzu. Była piąta rano: słońce jaśniało już całym swoim blaskiem i termometr wskazywał 84° Fahrenheita; ożywczy powiew od strony morza łagodził jednak upał.

Gdy opuścili Tampa Town, Barbicane jadąc wzdłuż wybrzeża skierował się ku południowi z zamiarem dojechania do creeku * Alifia. Ta mała rzeczka wpada do zatoki Hillisboro o dwanaście mil poniżej Tampa Town. Barbicane wraz ze swoją eskortą podążył wzdłuż jej prawego brzegu ku wschodowi. Niebawem nierówności terenu przesłoniły wody zatoki. Jak okiem sięgnąć, ciągnęła się przed nimi równina Florydy.

Kraj ten dzieli się na dwie części: pierwsza, północna, jest gęściej zaludniona i mniej dzika, ze stolicą Tallahassee i portem Pensacola, prawdziwym arsenałem morskim Stanów Zjednoczonych; druga część, wtłoczona między Atlantyk i Zatokę Meksykańską, które okalają ją swymi  wodami, jest właściwie wąskim półwyspem, drążonym przez prądy Golfstromu, cyplem zagubionym pośród małego archipelagu, okrążanym ustawicznie przez liczne okręty płynące z Cieśniny Bahama. Jest to pikieta wysunięta w głąb zatoki wielkich burz. Powierzchnia tego stanu liczy przeszło piętnaście milionów hektarów, spośród których należało wybrać jeden położony z tej strony dwudziestego ósmego równoleżnika i nadający się dla wielkiego przedsięwzięcia; toteż Barbicane, jadąc konno, badał uważnie ukształtowanie i rzeźbę terenu. Był wyraźnie zadowolony, gdy stwierdził, że wznosi się on stopniowo, i kiedy Maston zaczął go wypytywać, odpowiedział:

— Jest rzeczą pierwszorzędnej wagi, czcigodny przyjacielu, abyśmy odleli naszą kolumbiadę w okolicy wyżynnej. Na wyniosłym terenie prace nasze będą znacznie łatwiejsze; nie będziemy potrzebowali staczać walki z wodą, co nam zaoszczędzi mozolnego i kosztownego odprowadzenia jej za pomocą rur, a należy mieć to na względzie, skoro musimy wywiercić studnię głębokości dziewięciuset stóp.

— Ma pan rację — wtrącił inżynier Murchison. — Trzeba w miarę możności unikać wód podskórnych w czasie wiercenia; lecz jeśli natrafimy na źródła, nie będzie to nieszczęściem — wypompujemy je maszynami lub skierujemy gdzie indziej. Nie chodzi w tym wypadku o studnię artezyjską, wąską i ciemną, gdzie gwintownik, tuleja, świder, słowem, wszystkie narzędzia wiertacza, pracują po omacku. My będziemy pracować pod gołym niebem, w biały dzień, z motyką i kilofem w ręku, a jeżeli jeszcze pomoże nam mina, robota pójdzie prędko.

— Jednakże — podjął Barbicane — jeśli dzięki wyniosłości terenu lub właściwościom gleby będziemy mogli uniknąć walki z podskórną wodą, praca będzie i szybsza, i wydajniejsza; musimy zatem  dążyć  do tego, by zrobić nasz wykop na terenie położonym o kilkaset sążni nad poziomem morza.

— Zupełnie słusznie, i o ile się nie mylę, znajdziemy niedługo odpowiednie miejsce.

— Ach, chciałbym się doczekać jak najprędzej pierwszego uderzenia motyki! — rzekł prezes.

— A ja ostatniego! — zawołał Maston.

— Dożyjemy tej chwili, panowie — odpowiedział inżynier — i wierzcie mi, towarzystwo Goldspring nie będzie potrzebowało płacić odszkodowania za opóźnienie.

— Klnę się na świętą Barbarę! Ma pan rację! — odparł Maston. — Sto dolarów dziennie aż do dnia, kiedy Księżyc znajdzie się w tych samych warunkach, to znaczy przez osiemnaście lat i jedenaście dni, czy wie pan, że to da w sumie sześćset pięćdziesiąt osiem tysięcy sto dolarów?

— Nie, proszę pana, nie interesuje nas to — odpowiedział mu inżynier Murchison — i nie będziemy potrzebowali tego obliczać.

Około dziesiątej rano gromadka jeźdźców przejechała już blisko dwanaście mil; minęli urodzajne pola i wjechali w okolicę lesistą. Rosły ,tu przeróżne gatunki drzew z iście tropikalną bujnością. Lasy te, prawie nie do przebycia, składały się z granatowców, z drzew pomarańczowych, cytrynowych, figowych, morelowych, bananowych i potężnych winorośli, których owoce i kwiaty rywalizowały ze sobą pod względem barwy i aromatu. W pachnącym cieniu tych wspaniałych drzew śpiewało i fruwało mnóstwo ptaków, lśniących i kolorowych; ich gniazda musiały chyba przypominać drogocenne szkatułki, aby były godne tych pierzastych klejnotów.

Maston i major na widok tej bujnej przyrody nie mogli się powstrzymać od podziwiania jej przepychu i piękna. Lecz prezesowi Barbicane, niezbyt wrażliwemu na cuda natury, pilno było posuwać się naprzód; nie podobała mu się ta urodzajna kraina właśnie przez swoją urodzajność; nie będąc bynajmniej hydrognostą wyczuwał wodę pod kopytami końskimi i na próżno szukał oznak bezspornej jałowości.

Mimo wszystko ubywało im drogi; trzeba było przeprawić się w bród przez kilka rzek, co było połączone z pewnym niebezpieczeństwem, gdyż grasowały w nich kajmany długości od piętnastu do osiemnastu stóp. Maston pogroził im zuchwale swoim strasznym hakiem, lecz udało mu się jedynie spłoszyć pelikany, cyranki, faetony — dzikie ptactwo zamieszkujące brzegi tych rzek — gdy tymczasem różowe flamingi przyglądały im się z ogłupiałymi minami.

Wreszcie zniknęli z kolei i ci gospodarze wilgotnych połaci kraju; lasy zrzedły, pnie ścieniały; kilka pojedynczych grup drzew odcinało się na tle bezkresnych równin, gdzie żerowały stada płochliwych danieli.

— Nareszcie! — zawołał Barbicane stając w strzemionach. — Oto strefa sosen.

— I dzikusów — dorzucił major.

Istotnie, kilku Seminolów ukazało się na horyzoncie; krążyli niespokojnie, hasali tam i z powrotem na swoich rączych koniach, wymachując długimi dzidami lub strzelając ze swoich fuzji, wydających głuchy huk. Poprzestali zresztą na tych wrogich demon- , stracjach, nie zaczepiając Barbicane'a i jego towarzyszy. Ci znajdowali się właśnie na środku skalistej równiny,, rozległej, otwartej przestrzeni obejmującej kilka akrów, którą słońce zalewało potokiem palących promieni. Utworzona była przez wyniosłość terenu, która, jak się zdawało, odpowiadała wszystkim warunkom koniecznym do ustawienia kolumbiady.

— Stać! — rzekł Barbicane zatrzymując się. — Czy to miejsce ma jakąś nazwę?

— Nazywa się Stone's Hill (Kamienne Wzgórze) — odpowiedział jeden z Florydyjczyków.

Barbicane zsiadł z konia bez słowa, wziął swoje narzędzia i zaczął z wielką dokładnością zdejmować plan sytuacyjny wzniesienia; towarzysze, otoczywszy go kołem, przyglądali mu się w głębokim milczeniu.

W tym momencie słońce wskazywało południe. Barbicane, zanotowawszy szybko rezultat swoich badań, powiedział:

— To miejsce leży o trzysta sążni nad poziomem morza, pod 27°7' szerokości północnej i 5°7' długości zachodniej; wydaje mi się, że dzięki swoim właściwościom, dzięki temu, że jest suche i skaliste, odpowiada wszystkim wymaganym warunkom; tu więc staną nasze składy, warsztaty, piece, domki dla naszych robotników i stąd, właśnie stąd — powtórzył uderzając nogą w szczyt Stone's Hill — nasz pocisk poleci ku przestrzeniom międzyplanetarnym!

ROZDZIAŁ X

MOTYKA I KIELNIA

Barbicane i jego towarzysze wrócili tego samego wieczoru do Tampa Town, a inżynier Murchison wsiadł znów na „Tampico”, by odpłynąć do Nowego Orleanu. Miał zwerbować całą armię robotników i sprowadzić większą część materiałów. Członkowie Klubu pozostali w Tampa Town, aby zorganizować pierwsze roboty przy pomocy miejscowych ludzi.

W osiem dni po swym odjeździe „Tampico” wrócił do zatoki Espiritu Santo, prowadząc całą flotyllę parostatków. Murchisonowi udało się zebrać tysiąc pięciuset robotników. W ponurych latach niewolnictwa jego starania poszłyby na marne. Lecz od czasu gdy Ameryka, kraina wolności, była ojczyzną wyłącznie ludzi wolnych, tłumnie zbiegali się oni tam, gdzie czekała na nich praca sowicie wynagradzana. Otóż Klub Puszkarzy miał pieniędzy pod do statkiem: zapewniał swoim ludziom wysokie wynagrodzenie i pokaźne gratyfikacje, proporcjonalne do wykonanej pracy. Robotnik zwerbowany na Florydę po ukończeniu roboty mógł liczyć na kapitał zdeponowany na jego nazwisko w banku w Baltimore. Murchison miał więc tylko kłopot z wyborem i mógł stawiać daleko idące wymagania co do uzdolnień i zręczności swoich pracowników. Toteż nie ulega wątpliwości, że zaciągnął do swego pracowitego legionu elitę mechaników, palaczy, odlewaczy, wapniarzy, górników, strycharzy i innych wszelkiego rodzaju wyrobników, czarnych i białych, niezależnie od koloru skóry. Wielu spośród nich zabrało ze sobą rodziny. Była to prawdziwa emigracja.

Trzydziestego pierwszego października o dziesiątej rano ta gromada ludzi zeszła na ląd przy nabrzeżu portowym w Tampa Town; łatwo sobie wyobrazić ruch i ożywienie, jakie zapanowały w tym małym mieście, gdy w ciągu jednego dnia podwoiła się jego ludność. Istotnie Tampa Town w przyszłości zyskało niepomiernie na przedsięwzięciu Klubu Puszkarzy, nie tyle ze względu na liczbę robotników, których natychmiast wysłano do Stone's Hill, ile dzięki napływowi ciekawych, ciągnących” stopniowo ze wszystkich stron świata na półwysep Florydy.

Pierwsze dni zeszły na wyładunku sprzętu, przywiezionego przez flotyllę, maszyn, żywności, a także pokaźnej ilości domków z blachy, zrobionych ze  składanych i numerowanych” części. Jednocześnie Barbicane wsadzał pierwsze tyczki miernicze, wyznaczając drogę żelazną długości piętnastu mil, która miała połączyć Stone's Hill z Tampa Town.

Powszechnie wiadomo, w jakich, warunkach buduje się tor kolejowy w Ameryce; kapryśny w swych zakrętach, śmiały w pokonywaniu skłonów, gardzi barierami, lekceważy budowle dodatkowe, jak mosty i dworce, wdziera się na pagórki, zbiega w doliny, galopuje na oślep, nie troszcząc się o zachowanie prostej linii; nie jest też ani kosztowny, ani kłopotliwy. Toteż budowa drogi żelaznej z Tampa Town do Stone's Hill była po prostu fraszką i nie pochłonęła ani wiele czasu, ani pieniędzy.

Barbicane był duszą tego światka, który zbiegł się tu na jego wezwanie; ożywiał go swoim zapałem, zarażał animuszem, entuzjazmem i pewnością siebie; dwoił się i troił, jak gdyby posiadał dar wszechobecności, a Maston, niczym natrętna, brzęcząca mucha, nie opuszczał go ani na chwilę. Praktyczny umysł prezesa zdobywał się na tysiące wynalazków. Nie istniały dla niego przeciwności ani przeszkody, nie uznawał trudności; był jednocześnie górnikiem, murarzem i mechanikiem równie dobrym jak artylerzystą, na każde pytanie miał gotową odpowiedź, potrafił rozwiązać każdy problem. Prowadził ożywioną korespondencję z Klubem i z zakładami w Goldspring, a „Tampico”, stojąc w przystani Hillisboro, palił dzień i noc w kotłach i czekał pod parą na jego rozkazy.

Pierwszego listopada Barbicane opuścił Tampa Town z grupą robotników i już nazajutrz wokół Stone's Hill wyrosło miasteczko składanych domków; otoczono je palisadą, a było tak ożywione i ruchliwe, iż łatwo można było je wziąć za jakiś większy ośrodek Stanów. Życie jego ujęto w karby dyscypliny i rozpoczęto prace, zachowując wzorowy ład i porządek.

Dzięki starannie przeprowadzonym wierceniom zapoznano się z właściwościami terenu i już czwartego listopada można było przystąpić do kopania. Tego dnia Barbicane zebrał wszystkich majstrów i przemówił do nich w następujących słowach:

— Wszyscy dobrze wiecie, przyjaciele, w jakim celu zebrałem was tu, w tym dzikim zakątku Florydy. Chodzi o odlanie działa, którego wewnętrzna średnica ma wynosić dziewięć stóp, grubość ścianek — sześć stóp, a kamiennego obmurowania — dziewiętnaście i pół; w sumie zatem trzeba wykopać studnię szerokości sześćdziesięciu stóp, głęboką na dziewięćset. Wielka ta praca ma być ukończona w ciągu ośmiu miesięcy; otóż musicie wydobyć dwa i pół miliona stóp sześciennych ziemi, czyli w okrągłych liczbach dziesięć tysięcy stóp sześciennych dziennie. Nie przedstawiałoby to żadnych trudności dla tysiąca robotników mających swobodę ruchów, będzie jednak bardziej uciążliwe na stosunkowo ograniczonej przestrzeni. Jednakże, skoro praca ta musi być wykonana, będzie wykonana! Liczę zarówno na waszą odwagę, jak i na waszą zręczność.

O godzinie ósmej rano motyka po raz pierwszy uderzyła o ziemię Florydy i od tego momentu to dzielne narzędzie nie próżnowało ani chwili w ręku górników. Robotnicy pracowali na cztery zmiany.

Zresztą, jakkolwiek przedsięwzięcie było gigantyczne, bynajmniej nie przekraczało granic możliwości ludzkich. Do tego było jeszcze daleko. Ileż to robót o wiele trudniejszych i wymagających bezpośredniej walki z żywiołem doprowadzono do pomyślnego końca! Wspominając tylko o podobnych pracach wystarczy wymienić ową „studnię praojca Józefa” zbudowaną koło Kairu przez sułtana Saladyna, w epoce, gdy maszyny nie pomnożyły jeszcze stokrotnie wydajności pracy ludzkiej, studnię wykopaną na równym poziomie z Nilem i mającą trzysta stóp głębokości! A także i tę, którą wykopał w Koblencji Jan margrabia Badeński i która liczyła sześćset stóp! Więc o cóż chodziło właściwie? Jedynie o to, by potroić tę głębokość przy dziesięciokrotnie większej szerokości wykopu, co tylko ułatwiało wiercenie. Toteż ani jeden majster, ani jeden robotnik nie wątpił w pomyślny rezultat przedsięwzięcia.

Inżynier Murchison w porozumieniu z prezesem Barbicane powziął pewną ważną decyzję, która miała jeszcze przyśpieszyć bieg prac. Jeden z punktów umowy głosił, że kolumbiada będzie okuta żelaznymi obręczami, nabijanymi na gorąco. Był to zbytek ostrożności, gdyż machina mogła niewątpliwie obejść się bez ściskających ją pierścieni. Postanowiono więc skreślić ten warunek,

Była to wielka oszczędność czasu, gdyż dało się teraz zastosować najnowszy system kopania używany przy budowie studzien, w którym roboty murarskie wykonuje się jednocześnie z wierceniem. Dzięki tej prostej metodzie nie trzeba podpierać ziemi za pomocą belek poprzecznych, mur trzyma ją bowiem z niewzruszoną mocą, opuszczając się w dół siłą własnego ciężaru. System ten miał być zastosowany dopiero wtedy, gdy motyka natrafi na stały pokład gruntu.

Czwartego listopada pięćdziesięciu robotników wykopało w samym środku przestrzeni ogrodzonej palisadą, to jest na szczycie Stone's Hill, okrągły dół o średnicy sześćdziesięciu stóp. Najpierw motyka natrafiła na rodzaj czarnej próchnicy — warstwa ta nie przekraczała sześciu cali — i szybko dała z nią sobie radę. Pod próchnicą były dwie stopy miałkiego piasku, który starannie odgarnięto, gdyż miał być użyty przy robocie wewnętrznej formy.

Pod piaskiem ukazała się warstwa białej, dość spoistej gliny, podobnej do spotykanego w Anglii marglu, grubości czterech stóp.

Po czym żelazne ostrza oskardów błysnęły na twardym pokładzie, czymś w rodzaju skały uformowanej ze skamieniałych muszli, bardzo suchej, bardzo twardej, z którą zmagano się już do końca. Dół miał wówczas sześć i pół stopy głębokości, rozpoczęto zatem prace murarskie.

W głębi wykopu zbudowano „dno” z drzewa dębowego, rodzaj tarczy mocno spojonej, o wielkiej wytrzymałości; w środku był otwór o średnicy równej zewnętrznej średnicy kolumbiady. Właśnie na tym dnie wsparły się pierwsze warstwy muru, w którym wodoodporny cement wiązał kamienie z niebywałą mocą. Robotnicy zaczęli murować posuwając się od zewnętrznego obwodu ku środkowi i w ten sposób znaleźli się w studni szerokiej na dwadzieścia jeden stóp.

Gdy ta praca została ukończona, górnicy znów chwycili za oskardy i motyki i napoczęli skałę pod dębowym dnem, podpierając je bardzo mocnymi legarami; w miarę jak wykop pogłębiał się o dwie stopy, stopniowo usuwano podpory; pomału dno opuszczało się, a wraz z nim i masywny pierścień roboty murarskiej, który nieustannie podciągano wzwyż,  zostawiając „wietrzniki” mające służyć za ujście dla gazów, które wytworzą się przy odlewaniu.

Ten rodzaj pracy wymagał od robotników niezwykłej zręczności i ustawicznej czujności; niejeden kopiąc pod platformą został niebezpiecznie, a nawet śmiertelnie poraniony odłamkami kamieni; lecz zapał nie wygasał ani na chwilę zarówno w dzień, jak i w nocy. Dniem pod palącymi promieniami słońca, które w kilka miesięcy później tak prażyło te spalone równiny, że skwar dochodził do 90° Fahrenheita, nocą zaś w powodzi białego światła elektrycznego szczęk oskardów o skałę, wybuchy min, zgrzyt maszyn, kłęby dymu unoszące się w powietrzu otaczały Stone's Hill kołem grozy, którego ani stada bizonów, ani luźne grupy Seminolów nie śmiały . przestąpić.

Roboty systematycznie posuwały się naprzód; dźwigi parowe przyśpieszały przesuwanie materiałów; nie napotykano niespodziewanych przeszkód, raczej z góry przewidziane trudności, które zręcznie pokonywano.

Gdy upłynął pierwszy miesiąc, studnia osiągnęła głębokość wyznaczoną na ten okres czasu, czyli sto dwanaście stóp. W ciągu grudnia podwojono, a w styczniu potrojono tę głębokość. W lutym robotnicy musieli stoczyć walkę z podziemnym jeziorkiem, które ukazało się pod skorupą ziemską. Trzeba było zastosować potężne pompy i aparaty ze sprężonym powietrzem, aby je osuszyć i zabetonować wyloty źródeł, podobnie jak na statku łata się dziurę, przez którą przedziera się woda. Wreszcie uporano się z tymi niefortunnymi prądami. Jednakże na skutek osunięcia się ziemi dębowe dno zapadło się częściowo i nastąpił zalew. Łatwo sobie wyobrazić straszliwy napór tego murowanego pierścienia o wysokości siedemdziesięciu pięciu sążni! Kilku robotników przypłaciło życiem ten wypadek.

Trzy tygodnie zużyto, by podeprzeć kamienne obramowanie, by je gruntownie naprawić i ustawić dno tak solidnie jak poprzednio. Lecz dzięki fachowym umiejętnościom inżyniera i potędze zastosowanych maszyn budowa, zagrożona przez chwilę, odzyskała równowagę i wiercenie posuwało się dalej.

Odtąd żaden nowy wypadek nie wstrzymał biegu robót i dziesiątego czerwca, na dwadzieścia dni przed terminem wyznaczonym przez prezesa Barbicane, studnia, całkowicie wyłożona kamiennym obmurowaniem, osiągnęła głębokość dziewięciuset stóp. Na dnie mur spoczywał na masywnym sześcianie grubości trzydziestu stóp, sięgając u góry powierzchni ziemi.

Prezes Barbicane i członkowie Klubu Puszkarzy złożyli inżynierowi Murchisonowi serdeczne powinszowania z okazji tak szybkiego ukończenia tej pracy, godnej cyklopów.

W ciągu ośmiu miesięcy Barbicane ani na chwilę nie opuścił Stone's Hill; śledząc pilnie bieg robót troszczył się nieustannie o zdrowie i potrzeby robotników, toteż udało mu się szczęśliwie uniknąć epidemii, tak rozpowszechnionych w wielkich skupiskach ludzkich i groźnych zwłaszcza w strefach narażonych na wpływy tropikalnego klimatu.

Wprawdzie kilku robotników przypłaciło życiem ryzykowne posunięcia, związane ściśle z tak niebezpiecznymi pracami, lecz tych pożałowania godnych wypadków nie da się niestety uniknąć, a w pojęciu Amerykanów są to zagadnienia drugorzędne, którymi się zbytnio nie przejmują. Troszczą się raczej o sprawy ogólnoludzkie, a nie o poszczególne jednostki. Jednakże Barbicane kierował się innymi zasadami i stosował je przy każdej sposobności. Toteż dzięki jego staraniom, inteligencji, skutecznej interwencji w trudnych sytuacjach, dzięki jego nadzwyczajnej przenikliwości i humanitarności przeciętna liczba nieszczęśliwych wypadków nie przekraczała takiejże przeciętnej podawanej przez kraje europejskie znane z przesadnej ostrożności, a między innymi i Francji, gdzie na każde dw,ieście tysięcy franków, wydanych na robociznę, przypada jeden nieszczęśliwy wypadek.

ROZDZIAŁ XI

UROCZYSTOŚĆ ODLEWANIA

W ciągu ośmiu miesięcy, które zużyto na wiercenie, prowadzono jednocześnie w szybkim tempie prace przygotowawcze związane z odlewaniem kolumbiady; gdyby jakiś obcy przybysz zjawił się. w Stone's Hill, byłby niezmiernie zdziwiony widokiem, jaki roztoczyłby się przed jego oczami.

W promieniu sześciuset jardów wznosiło się wokół studni, jako punktu środkowego, tysiąc dwieście pieców płomienistych na sześć stóp szerokich; odległość między jednym a drugim wynosiła zaledwie pół sążnia. Obwód koła, na którym rozmieszczono te piece, miał dwie mile długości.

Wszystkie piece zbudowane były według jednego wzoru, miały wysokie, czworograniaste kominy i sprawiały przedziwne wrażenie. Ten układ architektoniczny wzbudzał zachwyt Mastona, przypominał mu budowle Waszyngtonu.. Twierdził on, iż nie ma na świecie nic piękniejszego, nawet w Grecji, gdzie zresztą, jak się sam przyznawał, nigdy w życiu nie był.

W tym miejscu warto sobie przypomnieć, że Komitet postanowił użyć do odlewu kolumbiady lanego żelaza, i to tak zwanego surowca szarego. Metal ten jest istotnie bardziej wytrzymały, rozciągliwy, podatny, łatwy do obróbki, nadający się do wszelkich odlewów i po wypaleniu z węglem kamiennym stanowi najlepszy materiał do wyrobów wymagających wielkiej odporności, jak armaty, cylindry do maszyn parowych, prasy hydrauliczne i tak dalej. Lecz po pierwszym wytopieniu metal jest zazwyczaj nie dość jednolity i dopiero za drugim razem oczyszcza się go, rafinuje, usuwając pozostałe przymieszki.

Toteż przed wysłaniem do Tampa Town ruda żelazna została przetopiona w wielkich piecach zakładów w Goldspring i po zetknięciu z węglem i  krzemem, rozgrzanym do wysokiej temperatury, nawęgliła się i zamieniła w surowiec. Po tym pierwszym procesie metal wysiano do .Stone's HilL Lecz chodziło tu o sto trzydzieści sześć milionów funtów żelaza — była to ilość zbyt duża, by przetransportować ją koleją, przewóz bowiem kosztowałby tyle samo, co materiał. Korzystniej było wynająć statki w Nowym Jorku i załadować na nie surowiec w sztabach; potrzeba było do tego aż sześćdziesięciu ośmiu statków o pojemności tysiąca ton każdy, słowem, prawdziwej floty, która trzeciego maja opuściła port nowojorski, wypłynęła na ocean i posuwając się wzdłuż wybrzeży amerykańskich wjechała do Cieśniny Bahama, okrążyła przylądek Florydy i dziesiątego tegoż miesiąca przez zatokę Espiritu Santo zawinęła bez uszkodzeń do portu Tampa Town.

Tu sztaby przeładowano na wagony kolejowe i w połowie miesiąca olbrzymi transport metalu dostarczono do miejsca przeznaczenia, to jest do Stone's Hill.

Łatwo pojąć, że dla stopienia naraz sześćdziesięciu tysięcy ton żelaza tysiąc dwieście pieców nie było wcale za dużo. Każdy z nich mógł pomieścić około stu czternastu tysięcy funtów metalu; urządzone były na wzór tych, które służyły do wytopienia armaty Rodmana; miały kształt trapezu i były bardzo niskie. Ognisko i komin

znajdowały się na dwóch przeciwległych krańcach paleniska w ten sposób, że było ono równo ogrzewane na całej przestrzeni. Piece te, zbudowane z ogniotrwałej cegły, składały się jedynie z rusztu do spalania węgla kamiennego i z „trzonu”, na którym kładzie się sztaby żelaza; po trzonie tym, pochylonym pod kątem dwudziestu pięciu stopni, metal spływał do zbiorników, skąd tysiąc dwieście zbieżnych ścieków odprowadzało go do głównej studni.

Nazajutrz po ukończeniu robót murarskich i wiertniczych Barbicane przystąpił do wykonania formy wewnętrznej; chodziło o wzniesienie wewnątrz studni, wzdłuż jej osi, cylindra długości dziewięciuset stóp i szerokości dziewięciu stóp, który by ściśle odpowiadał przestrzeni przeznaczonej na kanał działowy kolumbiady. Cylinder ten zrobiono z mieszaniny gliny i piasku z dodatkiem siana r słomy. Przestrzeń pozostawiona między formą a obmurowaniem miała być zapełniona płynnym żelazem, które powinno w ten sposób utworzyć ściany grubości sześciu stóp.

Ażeby cylinder zachował równowagę, zabezpieczono go żelazną konstrukcją i przytwierdzono gdzieniegdzie do kamiennego obmurowania za pomocą poprzeczek; po skończonej robocie te poprzeczki miały pozostać w żelaznym odlewie, co nie odgrywało żadnej roli.

Wszystko było gotowe na ósmego lipca i odlewanie wyznaczono na następny dzień.

— Będzie to piękna uroczystość — rzekł Maston do swego przyjaciela Barbicane'a.

— Bez wątpienia — odparł prezes. — Ale w każdym razie nie uroczystość publiczna.

— Jak to? Nie każe pan szeroko otworzyć bram dla wszystkich?

— Uchowaj Boże! Odlewanie kolumbiady, to nie taka prosta sprawa, żeby nie powiedzieć niebezpieczna, i wolę, by odbyło się to w ścisłym gronie. Co innego przy wystrzelaniu pocisku; wtedy niechże będzie wielkie święto, ale nie wcześniej.

Prezes miał rację; przy odlewie mogły zajść nieprzewidziane okoliczności połączone z niebezpieczeństwem, a duży napływ widzów utrudniłby tylko z nim walkę. Lepiej było zachować swobodę ruchów. Nie wpuszczono więc nikogo na ogrodzony teren z wyjątkiem delegacji Klubu Puszkarzy, która zjechała do Tampa Town. Wśród przybyłych znajdował się ruchliwy Bilsby, Tom Hunter, pułkownik Blomsberry; major Elphiston, generał Morgan i ci wszyscy, dla których odlewanie kolumbiady było najbliższą sercu sprawą. Maston ofiarował się za przewodnika; nie darował im żadnego szczegółu, zaprowadził ich wszędzie: do magazynów, do warsztatów, do maszyn, i zmusił do zwiedzenia wszystkich tysiąca dwustu pieców jednego po drugim. Ostatni oglądali z wyraźną odrazą.

Odlewanie miało rozpocząć  się punktualnie o dwunastej w południe; w przeddzień każdy piec naładowano metalem w sztabach ułożonych na krzyż w stosy, aby gorące powietrze miało wszędzie dostęp. Już od samego rana z tysiąca dwustu kominów buchały w powietrze gejzery płomieni, a ziemia drżała od głuchych wstrząsów. Na stopienie każdego funta metalu trzeba było spalić funt węgla. A więc sześćdziesiąt tysięcy ton palącego się węgla przesłaniało tarczę słoneczną gęstą zasłoną czarnego dymu.

Niebawem wokół pieców, których sapanie przypominało pomruki burzy, upał stał się nie do zniesienia; nieustanny podmuch potężnych wentylatorów nasycał tlenem wszystkie te ogniska rozpalone do białości.

Pomyślny wynik procesu zależał od szybkości jego wykonania. Sygnałem miał być wystrzał armatni i na ten znak każdy piec powinien wypuścić płynne żelazo aż do ostatniej kropli.

Gdy dyspozycje zostały wydane, zarówno kierujący robotami, jak i robotnicy czekali na wyznaczony moment z "niecierpliwością, przez którą przebijało wzruszenie. Nie było nikogo na ogrodzonym terenie i każdy majster-odlewacz trwał na swoim posterunku przy otworach spustowych.

Barbicane i jego koledzy, ulokowawszy się na sąsiednim wzniesieniu, obserwowali przebieg spustu. Przed nimi stała armata, która na znak inżyniera miała oddać strzał.

Kilka minut przed dwunastą zaczęły spływać pierwsze krople metalu; stopniowo zapełniały się zbiorniki i gdy metal był już zupełnie płynny, odczekano chwilę, aby łatwiej mogły oddzielić się substancje obce.

Wybiło południe. Nagle rozległ się wystrzał armatni przeszywając powietrze płowym błyskiem. Tysiąc dwieście otworów spustowych otworzyło się jednocześnie i tysiąc dwieście ognistych węży zaczęło pełzać ku centralnej studni, rozwijając jarzące się pierścienie. A potem runęły ze straszliwym łoskotem w otwór głęboki na dziewięćset stóp. Był to widok wspaniały i wzruszający. Ziemia drżała, a tymczasem potoki płynnego metalu, miotając ku niebu kłęby dymu, zamieniały w parę wilgoć zawartą w formie i przez wentyle w kamiennym obmurowaniu wyrzucały ją na zewnątrz pod postacią nieprzeniknionych mgieł. Te sztuczne obłoki, rozwijając się w szerokie spirale, wzbijały się pionowo ku sklepieniu niebieskiemu na wysokość pięciuset sążni. Jakiś krajowiec, wędrujący gdzieś na krańcach horyzontu, gotów był pomyśleć, że powstał nowy wulkan w samym sercu Florydy. Nie był to jednak ani wybuch lawy, ani trąba powietrzna, ani burza, ani zmaganie się żywiołów, ani żadne z tych groźnych zjawisk, do których zdolna jest przyroda. Nie, to człowiek stworzył te rdzawe opary, te gigantyczne płomienie godne wulkanu, te głośne wstrząsy podziemne przypominające trzęsienie ziemi, te wycia mogące  iść w zawody z huraganem i nawałnicą. Jego to ręka wrzucała w otchłań przez siebie wykopaną całą Niagarę płynnego metalu.

ROZDZIAŁ XII

KOLUMBIADA

Czy odlew się udał? W tym wypadku było się skazanym wyłącznie na domysły. Wszystko jednakże przemawiało za tym, że wynik będzie pomyślny, forma bowiem pochłonęła całkowicie masę stopionego w piecach metalu. Tak czy owak, dłuższy czas musi upłynąć, zanim będzie można przekonać się o tym bezpośrednio. Gdy major Rodman odlał swoją armatę o wadze stu sześćdziesięciu tysięcy funtów, stygła ni mniej, ni więcej, tylko dwa tygodnie. Jak długo więc potworna kolumbiada, otoczona kłębami oparów, strzeżona przez straszliwy żar, kryć się będzie przed wzrokiem swoich wielbicieli? Doprawdy, trudno było to przewidzieć.

Przez ten czas cierpliwość członków Klubu Puszkarzy wystawiona została na ciężką próbę. Ale na to nie było rady. Niewiele brakowało, a Mastoh byłby się upiekł przez nadmiar gorliwości. W piętnaście dni po odlaniu działa ogromny pióropusz dymu unosił się jeszcze ku niebu, a wokół szczytu Stone's Hill ziemia paliła stopy w promieniu dwustu kroków.

Dnie mijały jeden za drugim, upływały tygodnie, a nie było sposobu na to, by ostudzić ogromny cylinder. Niepodobieństwem było nawet zbliżyć się do niego. Nie pozostało więc nic innego jak czekać i członkowie Klubu tłumili bezsilny gniew.

— Mamy dziś dziesiąty sierpnia — rzekł Maston pewnego ranka. — Tylko cztery miesiące dzielą nas od pierwszego grudnia, a tyle jest jeszcze do zrobienia: trzeba usunąć formę wewnętrzną, wykalibrować kanał działa, nabić je. Nie zdążymy na czas! Nie sposób jeszcze zbliżyć się do kolumbiady! Czyżby miała nigdy nie ostygnąć? To byłby dopiero okrutny zawód!

Na próżno usiłowano uspokoić niecierpliwego sekretarza. Barbicane nie nie mówił, ale w jego milczeniu kryło się głuche rozdrażnienie. Stanąć wobec przeszkody, z którą tylko czas może się uporać — a w tym wypadku czas był groźnym wrogiem — czyli być zdanym na łaskę i niełaskę nieprzyjaciela, to ciężki moment dla ludzi, których rzemiosłem była wojna.

Jednakże dzięki codziennym obserwacjom stwierdzono pewne zmiany na lepsze. Około piętnastego sierpnia ścielące się opary wydatnie zmniejszyły się i zrzedły. W kilka dni później z terenu otaczającego kolumbiadę unosiła się już tylko lekka mgła, ostatnie tchnienie potwora zamkniętego w kamiennym grobowcu. Pomału drgania ziemi ustały, powierzchnia objęta żarem zmalała i najmniej cierpliwi spośród widzów zaczęli podchodzić bliżej — pierwszego dnia posunęli się o dwa sążnie, nazajutrz o cztery. Wreszcie dwudziestego drugiego sierpnia Barbicane, jego koledzy i inżynier mogli usiąść na wylocie lufy wyzierającej u szczytu Stone`s Hill, na miejscu niewątpliwie bardzo zdrowym, gdzie nie było mowy, aby komukolwiek zziębły nogi.

— Nareszcie! — zawołał prezes Klubu Puszkarzy i odetchnął z wyraźną ulgą.

Tego samego dnia zabrano się znowu do roboty. Przystąpiono niezwłocznie do usuwania formy wewnętrznej, ażeby opróżnić kanał działowy; oskard, motyka, narzędzia do gwintowania pracowały bez przerwy; pod wpływem gorąca glina i piasek ogromnie stwardniały, lecz przy pomocy maszyn zdołano uporać się z tą masą, jeszcze gorącą tam, gdzie stykała się bezpośrednio z odlewem; wydobyte materiały szybko wywieziono wagonetkami poruszanymi parą, a robota szła tak sprawnie, pracowano z takim zapałem, Barbicane przynaglał tak usilnie, a argumenty jego w postaci dolarów były tak przekonujące, że już trzeciego września nie zostało nawet śladu wewnętrznej formy.

Natychmiast rozpoczęto wygładzanie; ustawiono maszyny i szybko zaczęły funkcjonować potężne świdry kalibrowe, których noże ścinały chropowatości odlewu. Po kilku tygodniach powierzchnia wewnętrzna olbrzymiej rury była idealnie cylindryczna, a kanał działa wspaniale wypolerowany.

Wreszcie dwudziestego drugiego września, w niecały rok po oświadczeniu prezesa Barbicane, ogromna machina, dokładnie wykalibrowana, ustawiona pionowo z matematyczną ścisłością za pomocą czułych instrumentów, gotowa była do strzału. Teraz nie pozostawało nic innego, jak czekać na Księżyc, ale nie było najmniejszej wątpliwości, że stawi się on punktualnie na schadzkę.

Radość Mastona nie miała granic i o mało nie uległ straszliwemu wypadkowi, zapuszczając wzrok w rurę głęboką na dziewięćset stóp. Gdyby nie zacny pułkownik Blomsberry, któremu na szczęście ocalała prawa ręka, sekretarz Klubu Puszkarzy znalazłby niechybną śmierć w głębinach kolumbiady.

A więc działo było ukończone i nie mogło być żadnej wątpliwości, że wykonano je bez zarzutu; toteż szóstego października kapitan Nicholl, choć z ciężkim sercem, zapłacił przegrany zakład prezesowi Barbicane, a ten zapisał w swoich księgach, w rubryce wpływów, sumę dwu tysięcy dolarów. Można sobie wyobrazić wściekłość kapitana, który to po prostu odchorował. Pozostawały wprawdzie jeszcze trzy zakłady o trzy, "cztery i pięć tysięcy dolarów i gdyby Nichol wygrał chociażby dwa, sprawy jego nie stałyby jeszcze tak źle, mimo iż wiele by im brakowało do doskonałości.

Zresztą pieniądze odgrywały tu drugorzędną rolę, ciężkim ciosem natomiast był sukces odniesiony przez rywala, który potrafił odlać takie działo, że nawet opancerzenie grubości dziesięciu sążni nie mogłoby mu się oprzeć.

Od dwudziestego trzeciego września ogrodzony teren Stone's Hill został udostępniony dla szerokich rzesz publiczności; łatwo sobie uprzytomnić, jaki był napływ zwiedzających.

Istotnie, ze wszystkich stanów, z całego kraju, ściągały na Florydę niezliczone tłumy ciekawych. Miasto Tampa niebywale rozrosło się w ciągu tego roku, całkowicie wciągnięte w roboty prowadzone przez Klub Puszkarzy; liczyło naówczas sto pięćdziesiąt tysięcy mieszkańców. Wchłonąwszy fort Brooke i otoczywszy go siecią ulic, miasto rozciągało się teraz na tym klinie ziemi, który rozdziela obie przystanie zatoki Espiritu Santo; nowe dzielnice, nowe place, całe lasy domów wyrosły w skwarze amerykańskiego słońca na tym ongiś bezludnym wybrzeżu. Powstały towarzystwa, które finansowały budowę kościołów, szkół, domów prywatnych i w niespełna rok powierzchnia miasta powiększyła się dziesięciokrotnie.

Powszechnie wiadomo, że Jankesi to urodzeni kupcy; gdziekolwiek rzuci ich los, od strefy wiecznych lodów do okolic tropikalnych, muszą spożytkować swój zmysł do interesów. Toteż wielu spośród tych, którzy przyjechali tu powodowani jedynie zwykłą ciekawością, przybysze, którzy zjechali na Florydę po to tylko, by śledzić z bliska przebieg prac Klubu Puszkarzy, po zainstalowaniu się w Tampa rzucili się w wir interesów handlowych. Dzięki statkom, wynajmowanym do przewozu materiałów i robotników, ruch w porcie ożywił się niepomiernie. Niebawem inne statki przeróżnych kształtów i o najrozmaitszej ładowności zawijały do cieśniny i obu przystani z ładunkiem żywności, wszelkich zapasów i towarów; w mieście powstały duże kantory armatorów i biura pośredników, a „Shipping Gazette” — Gazeta Morska — podawała codziennie wiadomości o przybyciu do portu Tampa coraz to nowych statków.

Wokół miasta wciąż przybywało dróg, lecz przez wzgląd na wielki wzrost ludności i rozwój handlu Tampa uzyskała wreszcie komunikację kolejową z południowymi stanami. Kolej żelazna połączyła La Mobile z Pensacolą, wielkim arsenałem morskim Południa; po czym z tego ważnego punktu przeprowadzono tor do Tallahassee. Tutaj był już mały, bo zaledwie dwudziestomilowy, odcinek kolei łączącej Tallahassee z Saint-Marks, położonym nad brzegiem morza. Właśnie ten odcinek przedłużono aż do Tampa Town, a po drodze ożywił on i obudził zamarłe i ospałe połacie centralnej Florydy. Tak więc Tampa, dzięki cudom uprzemysłowienia, które zawdzięczała pomysłowi zrodzonemu pewnego dnia w mózgu rzutkiego człowieka, mogła słusznie nadać sobie pozory wielkiego miasta. Przezwano ją „Moon City”— Miasto Księżyca — przy czym właściwa stolica Florydy przeżywała całkowite zaćmienie, widoczne ze wszystkich punktów świata.

Łatwo teraz pojąć, dlaczego powstała taka rywalizacja między Teksasem i Florydą, dlaczego mieszkańców Teksasu ogarnął taki gniew, gdy na skutek decyzji Klubu Puszkarzy zostali odprawieni z kwitkiem. Byli na tyle przewidujący i przenikliwi, że zorientowali się, co kraj zyskać może na eksperymencie prezesa Barbicane i jaką korzyść przyniesie tego rodzaju wystrzał armatni. Teksas stracił sposobność wzbogacenia się o ważny ośrodek handlowy, o nowe linie kolejowe i okazję do pokaźnego zwiększenia swojej ludności. Wszystkie te korzyści stały się udziałem Florydy, owego nędznego półwyspu, rzuconego niby grobla między fale zatoki a nurty Oceanu Atlantyckiego. Dlatego też Barbicane, podobnie jak generał Santa-Anna, zasłużył sobie na gwałtowną nienawiść mieszkańców Teksasu.

Jednakże nowi mieszkańcy Tampa Town, choć opanowała ich pasja do handlu i pęd do przemysłowych przedsięwzięć, bynajmniej nie przestali interesować się poczynaniami Klubu Puszkarzy. Wprost przeciwnie, najdrobniejsze nawet szczegóły imprezy, niemal każde uderzenie motyki,, trzymało ich ciekawość w napięciu. Między miastem a Stone's Hill odbywały się nieustanne wędrówki, procesje, nieomal pielgrzymki.

Już obecnie można było przewidzieć, że gdy nadejdzie dzień realizacji wielkiego eksperymentu, . liczba ciekawych osiągnie zawrotną liczbę, teraz już bowiem ściągali oni gromadnie ze wszystkich stron świata na wąski półwysep. Europa emigrowała do Ameryki.

Trzeba przyznać jednak, że dotychczas ciekawość licznych przybyszy nie była w dostatecznej mierze zaspokojona. Wielu spośród nich spodziewało się, że ujrzy na własne oczy odlewanie kolumbiady, tymczasem widzieli tylko dym. Było to o wiele za mało dla ich spragnionych oczu, lecz Barbicane nie chciał dopuścić nikogo do udziału w wielkiej operacji. Dało to powód do złorzeczeń, szemrania i niezadowolenia; prezesa krytykowano, posądzano go o absolutyzm, zarzucano mu, że postępuje „nie po amerykańsku”. Niewiele brakowało, a byłoby doszło wokół palisady do awantur na większą skalę. Ale, jak wiadomo, Barbicane zachował nieugiętą postawę.

Natomiast gdy kolumbiada została całkowicie ukończona, zakaz wstępu nie mógł być nadal utrzymany w mocy; zresztą byłoby niegrzecznie, ba! niebezpiecznie nawet, obrażać w ten sposób uczucia ludzkie, wobec czego Barbicane kazał otworzyć bramy dla wszystkich; jednakże, kierując się zmysłem praktycznym, postanowił zbić pieniądze na tej ogólnej ciekawości.

Sam fakt oglądania olbrzymiej kolumbiady był już nie lada atrakcją, ale zjechać aż na jej dno to było dopiero dla Amerykanów szczęściem bez granic! Toteż nie było ani jednego zwiedzającego, który by sobie odmówił przyjemności obejrzenia wnętrza tej otchłani z metalu. Specjalne urządzenia przymocowane do dźwigu parowego pozwoliły widzom zaspokoić ciekawość. Był to istny szał. Kobiety, dzieci, starcy, wszyscy czuli się w obowiązku zgłębić do dna tajemnice olbrzymiego działa. Opłata za zjeżdżanie wynosiła pięć dolarów od osoby i, choć była wygórowana, w ciągu dwóch miesięcy, które poprzedzały śmiałe zamierzenie, napływ zwiedzających był tak duży, że Klub zainkasował blisko pół miliona dolarów.

Rzecz oczywista, iż członkowie Klubu zwiedzili pierwsi wnętrze kolumbiady. Zaszczyt ten słusznie się zresztą należał dostojnemu zgromadzeniu. Uroczystość ta odbyła się dwudziestego piątego września. Honorowymi gośćmi, których prowizoryczna winda zawiozła w dół, byli prezes Barbicane, Maston, major Elphiston, generał Morgan, pułkownik Blomsberry, inżynier Murchison i kilku innych wybitniejszych członków sławnego Klubu, ogółem około dziesięciu osp>Nb. Było jeszcze bardzo gorąco na dnie tej długiej, metalowej rury, gorąco i duszno. Ale cóż to była za radość, jaki zachwyt! Ustawiono stół o dziesięciu nakryciach na kamiennym dnie dźwigającym kolumbiadę, oświetloną a giorno elektrycznością. Liczne i smakowite potrawy, które jak gdyby spadały z nieba, zjawiały się kolejno przed ucztującymi, a najlepsze francuskie wina lały się strumieniem podczas tej wspaniałej uczty, odbywającej się na głębokości dziewięciuset stóp pod powierzchnią ziemi.

Biesiada była bardzo ożywiona, a nawet huczna; wznoszono liczne toasty, wychylano kielichy na cześć globu ziemskiego, na cześć jego satelity na cześć Klubu Puszkarzy, na cześć Stanów Zjednoczonych, na cześć Księżyca, na cześć Febe, na cześć Diany, na cześć Selene, na cześć planety nocy, na cześć „cichego pielgrzyma firmamentu”. Wszystkie tę wiwaty, niesione na falach dźwiękowych w potężnej, akustycznej rurze, dolatywały niczym grzmot do jej wylotu, a tłum zgromadzonych wokół Stone's Hill łączył się sercem i okrzykami z dziesięcioma biesiadnikami ukrytymi na dnie gigantycznej kolumbiady.

Maston nie posiadał się z radości; trudno ustalić, czy więcej krzyczał, czy też więcej gestykulował, czy więcej pił, czy też więcej jadł. Jedno jest pewne— nie oddałby swego miejsca nawet za koronę cesarską, na pewno nie, chociażby nabita i wycelowana armata miała natychmiast wystrzelić i posłać go rozszarpanego na kawałki w przestworza międzyplanetarne.

ROZDZIAŁ XIII

TELEGRAM

Wielkie dzieło Klubu Puszkarzy było właściwie ukończone, pozostały jednak jeszcze dwa miesiące do dnia, w którym pocisk pomknąć miał na Księżyc. Przez te dwa miesiące, długie, jak wieczność, niecierpliwość ogółu miała być wystawiona na ciężką próbę. Dotychczas pisma podawały najdrobniejsze nawet szczegóły dotyczące przedsięwzięcia i wszyscy pochłaniali je chciwie i namiętnie; teraz powstała obawa, że odtąd pokaźnie zmniejszy się owa „dywidenda zainteresowania" rozdzielana publiczności, i każdy niepokoił się, że ominie go codzienna porcja emocji.

Lecz były to płonne obawy; zaszedł bowiem najbardziej nieoczekiwany, najbardziej nieprawdopodobny i niewiarygodny wypadek, który na nowo roznamiętnił spragnione umysły i znów pogrążył świat w stanie najwyższego podniecenia.

Trzydziestego września o godzinie trzeciej minut czterdzieści siedem po południu nadeszła depesza na ręce prezesa Barbieane; nadana była kablem podmorskim biegnącym od Walencji w Irlandii, przez Nową Fundlandię aż do wybrzeży Ameryki.

Barbicane rozerwał kopertę, przeczytał telegram i gdy zapoznał się z jego treścią, mimo całego opanowania pociemniało mu w oczach, a wargi mu zbladły.

Depesza zawierała dwadzieścia słów i do dziś dnia figuruje w archiwach Klubu Puszkarzy. Oto jej tekst:

Barbicane Tampa Floryda
Stany Zjednoczone Francja — Paryż

30 września, godzina 4 rano

Zmienić pocisk kulisty na pocisk cylindryczno-stożkowaty,
Polecę w nim. Przybędę parowcem „Atlanta".

Michał Ardan

ROZDZIAŁ XIV

PASAŻER Z „ATLANTY"

Gdyby owa piorunująca wiadomość nie biegła po drutach telegraficznych, lecz nadeszła zwyczajnie pocztą w zapieczętowanej kopercie, gdyby francuscy, irlandzcy, nowofundlandzcy i amerykańscy urzędnicy nie byli z konieczności dopuszczeni do tajemnicy, Barbicane nie wahałby się ani na chwilę i nie rozgłaszałby całej sprawy — i przez ostrożność, i aby nie narażać swego zamierzenia na kompromitację. Ten telegram mógł być zwykłą mistyfikacją, zwłaszcza że wysłał go Francuz. Czyż to możliwe, by jakikolwiek człowiek był na tyle zuchwały i zdobył się na pomysł odbycia takiej podróży? A jeżeli podobny człowiek istniał, czyż to nie był wariat, którego należało raczej zamknąć w separatce szpitala dla umysłowo chorych, a nie w pocisku?

Treść depeszy była jednak powszechnie znana, gdyż aparaty nadawcze są z natury rzeczy niezbyt dyskretne, i propozycja Michała Ardan obiegała już całe Stany. Nie było więc żadnej racji ukrywania jej. Wobec tego Barbicane zebrał swoich kolegów obecnych w Tampa Town i nie dając nic poznać po sobie ani nie wszczynając dyskusji nad tym, czy telegram zasługuje na wiarę, odczytał spokojnie lakoniczny jego tekst.

„Niemożliwe! Nie do uwierzenia! Zwykły żart! Ktoś zakpił sobie z nas! Po prostu śmieszne! Absurd!" — rozległa się cała seria okrzyków, które służą zazwyczaj do wyrażenia wątpliwości i niedowierzania, do określania głupoty i szaleństwa, a towarzyszyły im gesty używane w podobnych okolicznościach. Każdy uśmiechał się, śmiał, wzruszał ramionami lub wybuchał śmiechem zależnie od nastroju. Jedynie Maston zdobył się na zaskakujące powiedzenie:

— Niezły pomysł! — zawołał.

— Tak — odpowiedział na to major — tego rodzaju projekty są niekiedy dopuszczalne, ale pod warunkiem, że się nie myśli o ich urzeczywistnieniu.

— A dlaczego by nie? — odpowiedział żywo sekretarz Klubu, gotów wszcząć dyskusję. Lecz nikt nie chciał go do tego pobudzać.

Tymczasem nazwisko Michała Ardan krążyło już w Tampa Town. Zarówno przyjezdni, jak i stali mieszkańcy spoglądali na siebie niepewnie, wypytywali się nawzajem i żartowali, nie tyle z tego Europejczyka — jakiegoś mitu, urojonej postaci! — ile z Mastona, który mógł uwierzyć w istnienie tej legendarnej osoby. Kiedy Barbicane zaproponował, by wysłać pocisk na księżyc, każdy uważał to przedsięwzięcie za rzecz naturalną, możliwą do urzeczywistnienia, ot, za zwykły eksperyment z dziedziny balistyki! Ale żeby rozumna istota powzięła zamiar odbycia podróży w pocisku i zaryzykowała tę nieprawdopodobną wyprawę — nie, to było nie do pomyślenia, to była propozycja wręcz fantastyczna, jakiś żart, kawał, po prostu „humbug”!

Pokpiwano więc sobie aż do wieczora i śmiało twierdzić można, że całe Stany zaśmiewały się do rozpuku, co bynajmniej nie jest zjawiskiem powszednim w kraju, gdzie wszelkie nieprawdopodobne zamysły znajdują chętnych chwalców, zwolenników i obrońców.

Jednakże propozycja Michała Ardan, jak zresztą każdy nowy pomysł, nie dawała spokoju wielu umysłom. Naruszyła ustalony porządek codziennych emocji. „Nie przyszło nam to do głowy!”

Wydarzenie to, właśnie wskutek swej niezwykłości, stało się niebawem jakąś obsesją. Rozmyślano o nim nieustannie. Ileż to jest spraw, które wczoraj jeszcze budziły sprzeciw, a urzeczywistnił je dzień dzisiejszy! Dlaczegóż ,to pewnego pięknego dnia człowiek miałby nie przedsięwziąć takiej podróży? Ale w każdym razie ten, kto by się na to odważył, musiałby być chyba szaleńcem i skoro ten projekt nie może być traktowany na serio, lepiej by zrobił, gdyby milczał, zamiast wprowadzać zamieszanie wśród spokojnej ludności swymi niedorzecznymi bredniami.

Przede wszystkim trzeba było się zastanowić, czy taka osoba w ogóle istnieje. To imię i nazwisko — Michał Ardan — było znane w Ameryce. Tak nazywał się pewien Europejczyk słynący ze swych śmiałych wyczynów. Poza tym telegram wysłany poprzez głębiny Atlantyku, podanie nazwy statku, którym jakoby Francuz odbywał podróż, oznaczenie daty przyjazdu — wszystkie te okoliczności nadawały dziwnej propozycji pewne cechy prawdopodobieństwa. Należało zbadać, jak się rzecz naprawdę przedstawia. Wkrótce poszczególne jednostki połączyły się w grupy, pod wpływem ciekawości grupy te jednoczyły się ze sobą, niczym atomy pod działaniem przyciągania molekularnego, i w rezultacie uformował się zwarty tłum, który skierował się ku domowi, gdzie mieszkał Barbicane.

Od czasu gdy nadeszła depesza, prezes nie wypowiedział swego zdania; wysłuchał opinii Mastona nie wyrażając ani uznania, ani nagany; zachowywał milczenie, czekając, jaki obrót wezmą sprawy; nie brał jednak pod uwagę niecierpliwości ogółu, toteż powitał niechętnym okiem tłum gromadzący się pod jego oknami. Wkrótce szemrania i okrzyki zmusiły go do ukazania się. Jak widać, ciążyły na nim wszelkie obowiązki, a więc i wszelkie kłopoty związane ze sławą.

Gdy ukazał się, zapadła cisza i jeden z obywateli zabrał głos stawiając mu bez ogródek następujące pytanie:

— Czy osoba figurująca w depeszy pod nazwiskiem Michał Ardan jest w drodze do Ameryki, czy też nie?

— Panowie — odpowiedział Barbicane — wiem tyle samo, co i wy.

— Trzeba to wiedzieć! — zawołały zniecierpliwione głosy.

— Czas nam wszystko wyjaśni — odparł chłodno prezes.

— Czas nie ma prawa trzymać całego kraju w niepewności — podjął na nowo mówca.— Czy zmienił pan plany pocisku, jak o to prosi nadawca depeszy?

— Jeszcze nie, panowie. Ale macie rację, trzeba wiedzieć, jak się rzecz przedstawia; telegraf, który był sprawcą całego tego poruszenia, musi udzielić nam dodatkowych wyjaśnień.

— Do telegrafu! Do telegrafu! — wołał podniecony tłum. Barbicane zeszedł na dół i krocząc na czele wielkiej gromady skierował się ku urzędom miejskim.

W kilka minut później wysłano depeszę do syndyka agencji okrętowych w Liverpoolu z prośbą o odpowiedź na następujące pytania:

Co wiadomo o okręcie „Atlanta"? Kiedy opuścił Europę? Czy na pokładzie znajduje się pewien Francuz nazwiskiem Michał Ardan?

Po upływie dwu godzin Barbicane otrzymał tak dokładne informacje, że nie było już powodu do żadnych wątpliwości.

Parowiec „Atlanta” z Liverpoolu wypłynął z macierzystego portu drugiego października, biorąc kurs na Tampa Town; na pokładzie znajduje się Francuz, figurujący na liście pasażerów pod nazwiskiem Michał Ardan.

Wobec tego wyraźnego potwierdzenia pierwszej depeszy w oczach prezesa pojawił się nagły błysk; mocno zacisnął pięści i usłyszano, jak szeptał:

— A więc to prawda, a więc to możliwe! Ten Francuz rzeczywiście istnieje i za piętnaście dni będzie tutaj! Ależ to jakiś szaleniec, jakiś narwaniec! Nigdy się na to nie zgodzę!

Jednakże tego samego wieczoru napisał do firmy Breadwill i Spółka z poleceniem, by wstrzymano odlewanie pocisku aż do dalszych dyspozycji.

Opisać podniecenie, jakie opanowało całą Amerykę, wrażenie dziesięć razy większe od tego, jakie wywołał projekt prezesa Barbicane; podać, co wypisywały gazety Stanów, jak przyjęły tę wiadomość i w jaki sposób opiewały przyjazd bohatera Starego Kontynentu; odmalować gorączkowy niepokój, w którym każdy żył, licząc godziny, minuty i sekundy; dać choćby słabe pojęcie o tej męczącej obsesji, która opanowała wszystkie mózgi opętane jedną jedyną myślą; odtworzyć obraz zajęć odsuniętych na drugi plan wobec tego jednego absorbującego zainteresowania oraz ogrom wstrzymanych prac; opowiedzieć o tym, jak zamarł handel, jak okręty gotowe do drogi stały na kotwicy, by doczekać się przybycia „Atlanty", jak statki handlowe nadjeżdżały z ładunkiem i odchodziły nie naładowane, jak parowce, statki pocztowe, jachty spacerowe, lekkie łodzie wszelkich rozmiarów pruły ustawicznie wody zatoki Espiritu Santo; obliczyć tysiące ciekawych, którzy w ciągu piętnastu dni pomnożyli w czwórnasób ludność Tampa Town i musieli mieszkać w namiotach jak armia podczas wyprawy wojennej — jest to zadanie przekraczające siły ludzkie i trzeba by wielkiego zuchwalstwa, aby się go podjąć.

Dwudziestego października o godzinie dziewiątej rano semafory kanału Bahama zasygnalizowały gęsty dym na horyzoncie. W dwie godziny później wielki parowiec zamienił z nimi sygnały porozumiewawcze. Natychmiast przekazano do Tampa Town meldunek o zbliżaniu się „Atlanty".

O godzinie czwartej angielski statek wpływał do zatoki Espiritu Santo. O piątej mijał całą parą wjazd na redę Hillisboro. O szóstej rzucił kotwicę w porcie Tampa; nie zdążyła jeszcze dosięgnąć piaszczystego dna, a już pięćset łodzi otoczyło „Atlantę” i parowiec został wzięty szturmem. Barbicane pierwszy przedostał się na pokład i zawołał głosem, w którym przebijało z trudem hamowane wzruszenie:

— Michał Ardan!

— Jestem! — odpowiedział podróżny stojący na rufie statku. Barbicane, skrzyżowawszy ręce, przypatrywał się badawczo, w milczeniu pasażerowi „Atlanty”.

Był to mężczyzna liczący lat czterdzieści dwa, wysoki, ale już nieco przygarbiony, jak owe kariatydy, które dźwigają balkony na ramionach. Co rusz potrząsał płomienną czupryną, która tworzyła istną grzywę wokół jego potężnej, lwiej głowy. Krótka twarz, szeroka w skroniach, ozdobiona wąsami sterczącymi jak u kota oraz małymi kępkami żółtawej szczeciny rozsianej na policzkach, okrągłe, cokolwiek błędne oczy, spojrzenie krótkowidza, uzupełniały tę wybitnie kocią fizjonomię. Lecz nos miał śmiałą linię, usta — wyjątkowo ludzki wyraz, czoło było wysokie, znamionujące inteligencję i poorane zmarszczkami jak pole, które nigdy nie leży odłogiem. Wreszcie wspaniale rozwinięty tors, mocno osadzony na długich nogach, muskularne ramiona jak potężne dźwignie, zdecydowane ruchy — tworzyły całość, dzięki której tego Europejczyka zaliczyć można było do owych dziarskich zuchów solidnie zbudowanych, „raczej wykutych aniżeli odlanych”, jeśli zapożyczyć porównania z dziedziny metalurgii.

Zwolennicy Lavatera czy Gratioleta odczytaliby bez trudu z budowy czaszki i rysów twarzy tego osobnika nieomylne cechy urodzonego bojownika, to jest odwagę w niebezpieczeństwie i zdolność do pokonywania przeszkód, jak również dobroduszność oraz zamiłowanie do rzeczy niezwykłych, czyli instynkt, dzięki któremu pewne temperamenty pasjonują się czynami ponad ludzką miarę; natomiast brakło mu całkowicie owych wypukłości znamionujących żądzę posiadania i zdobywania dóbr materialnych.

Aby uzupełnić portret pasażera „Atlanty”, należy jeszcze opisać jego ubiór — szeroki, w niczym nie krępujący ruchów — jego spodnie i płaszcz tak suto skrojone, że Michał Ardan sam siebie nazywał „katem na sukno”, luźno związany krawat, swobodnie rozchylony kołnierzyk koszuli, skąd wychylała się potężna szyja, i wreszcie mankiety stale rozpięte, z których wyłaniały się ruchliwe dłonie. Wyczuwało się, że ten człowiek nawet wśród najtęższych mrozów i najgroźniejszych niebezpieczeństw nie drżał nigdy ani z zimna, ani z trwogi.

Zresztą i tu, na pokładzie parowca, wśród tłumu pasażerów, ani chwili nie mógł ustać na miejscu, krążył tam i z powrotem, „zrywając kotwicę", jak to określają marynarze, gestykulując, zwracając się do wszystkich „na ty" i nerwowo obgryzając paznokcie. Był to jeden z tych oryginałów, których Pan Bóg stwarza w przypływie chwilowej fantazji, niszcząc niezwłocznie ich pierwowzór.

Nie ulega wątpliwości, że indywidualność Michała Ardan mogła stanowić ciekawy przedmiot studiów dla psychologa. Ten zdumiewający człowiek żył. w ustawicznej pogoni za hiperbolą i nie przekroczył jeszcze wieku superlatywów — na siatkówce jego oka przedmioty nabierały przesadnych rozmiarów, stąd powstawały jego imponujące pomysły; widział wszystko w stokrotnym powiększeniu prócz trudności i ludzi.

Była to bujna natura, artystyczna dusza, dowcipny człowiek, który nie tryskał wprawdzie zaporowym ogniem konceptów, lecz dawał celne pojedyncze strzały. W dyskusjach nie troszczył się zbytnio o logikę i był wrogiem sylogizmów, których nie potrafiłby wykoncypować, posługiwał się natomiast pewnymi swoistymi posunięciami. Typowy zawadiaka, rzucał przeciwnikowi prosto w twarz niezawodne argumenty ad hominem i lubił bronić zębami i pazurami straconych pozycji.

Prócz wielu innych miał jeszcze i tę manię, że chętnie nazywał samego siebie, podobnie jak Szekspir, „genialnym ignorantem” i podkreślał, że pogardza uczonymi, „ludźmi — powiadał zazwyczaj — którzy tylko obliczają punkty, gdy my tymczasem rozgrywamy partię”. Słowem, był to prawdziwy Cygan-włóczęga z krainy cudów, pędziwiatr, lecz nie awanturnik, wielki ryzykant. A zresztą narażał własną skórę, i to mocno, porywał się śmiało na najbardziej szalone przedsięwzięcia i gotowy  zawsze nadstawić głowy, w rezultacie spadał stale na nogi, podobnie jak małe pajacyki, którymi bawią się dzieci.

Jednocześnie ten przedsiębiorczy śmiałek miał wszystkie wady wynikające z  jego zalet. Jest takie powiedzenie: „Kto nic nie ryzykuje, nic nie ma”. Ardan często ryzykował, mimo to niewiele miał. Był to kat na pieniądze, zresztą człowiek najzupełniej bezinteresowny; równie często kierował się odruchami serca, jak popełniał nierozważne czyny; uczynny i rycerski, nie podpisałby wyroku śmierci nawet na najgorszego wroga i zaprzedałby w niewolę samego siebie, aby wykupić Murzyna.

We Francji i w całej Europie wszyscy znali tę świetną i hałaśliwą osobistość. Czyż nie miał na swoje usługi stugębnej famy, dzięki której nieustannie o nim mówiono? Czyż nie mieszkał w szklanym domu i czyż świat cały nie był powiernikiem jego najskrytszych tajemnic? Ale posiadał także całą plejadę wrogów wśród tych, których mniej lub więcej obraził, zranił czy potrącił przepychając się łokciami, aby utorować sobie drogę przez tłum.

Na ogół jednak był lubiany, traktowano go jak rozpieszczone dziecko. Zgodnie z popularnym powiedzeniem „trzeba było brać go takim, jakim był”, i tak też robiono. Każdy interesował się jego śmiałymi zamierzeniami i śledził je niespokojnym okiem. Wszyscy wiedzieli, że potrafi być tak nieostrożny w swoim zuchwalstwie! Kiedy któryś z jego przyjaciół chciał go powstrzymać, przepowiadając mu rychłą katastrofę, odpowiadał z uprzejmym uśmiechem: „Gdy las się pali, palą się jego własne drzewa” i nawet nie podejrzewał, że cytuje najmądrzejsze przysłowie arabskie.

Taki był ów pasażer „Atlanty”, wiecznie niespokojny, wiecznie płonący jakimś wewnętrznym ogniem, wiecznie podniecony, bynajmniej nie tym, czego miał zamiar dokonać w Ameryce — wcale o tym nie myślał — lecz na skutek swojej gwałtownej natury. Jeśli wśród ludzi spotkać można typy, które stanowią uderzający kontrast, to należeli do nich niewątpliwie Francuz Michał Ardan i Jankes Impey Barbicane, aczkolwiek każdy z nich był na swój sposób odważny, śmiały i przedsiębiorczy.

Niebawem jednak okrzyki i wiwaty tłumu przeszkodziły prezesowi Barbicane w obserwowaniu tego rywala, który zepchnął go na drugi plan. Były one tak żywiołowe, a entuzjazm przybrał formy tak wyraźne, że Michał Ardan, wymieniwszy co najmniej tysiąc uścisków dłoni, w których o mało nie postradał swoich dziesięciu palców, zmuszony był w końcu schronić się do kajuty.

Barbicane, bez słowa, udał się tam w ślad za nim.

— Czy pan jest prezesem Barbicane? — spytał go Michał Ardan, gdy zostali sami, i to takim tonem, jak gdyby się znali już ze dwadzieścia lat.

— Tak jest — odpowiedział prezes Klubu Puszkarzy.

— Witam pana. Jakże się pan miewa? Mam nadzieję, że dobrze? No, to dzięki Bogu!

— A więc — rzekł Barbicane przystępując od razu do rzeczy — jest pan zdecydowany puścić się w tę podróż?

— Tak, najzupełniej zdecydowany.

— I nic nie powstrzyma pana od tego zamiaru?

— Nic. Czy zmienił pan plan pocisku, jak o to prosiłem w mojej depeszy?

— Czeka poem na pana przyjazd. Ale czy pan się dobrze zastanowił? — nalegał Barbicane w dalszym ciągu.

— Zastanawiać się? Czyż nie szkoda na to czasu? Mani okazję przejechać się na Księżyc, więc korzystam z niej i na tym koniec. Wydaje mi się, że nie wymaga to długich namysłów.

Barbicane pożerał wzrokiem tego człowieka, który mówił o swoim projekcie z taką swobodą i beztroską, bez cienia niepokoju.

— Ale czy ma pan przynajmniej jakiś plan i jakieś sposoby zrealizowania go?

— Oczywiście, i to pierwszorzędne, mój drogi Barbicane. Ale niechże mi pan pozwoli zrobić pewną uwagę: wolałbym przedstawić całą tę sprawę za jednym zamachem wszystkim, kogo to interesuje, i raz z tym skończyć. W ten sposób nie będę potrzebował się powtarzać. A więc, jeżeli pan nie ma nic przeciwko temu, proszę zwołać swoich przyjaciół, kolegów, całe miasto, całą Florydę, a nawet całą Amerykę, jeśli to panu dogadza, a ja gotów jestem jutro przedłożyć swój plan, jak również odpowiedzieć na wszelkie możliwe obiekcje. Niech pan będzie spokojny, dam sobie radę. Czy dogadza to panu?

— Owszem, w zupełności — odparł Barbicane.

Po czym prezes opuścił kajutę i powiadomił zebrane tłumy o propozycji Michała Ardan. Słowa jego powitano tupaniem i okrzykami radości. To kładło kres wszelkim trudnościom. Nazajutrz każdy będzie mógł podziwiać do woli bohatera przybyłego z Europy. Jednakże kilku najbardziej upartych widzów nie chciało opuścić „Atlanty” i spędziło noc na pokładzie. Między innymi i Maston tak mocno zaczepił swój hak o barierę na rufie, że trzeba by było chyba kabestanu, by go od niej oderwać.

— To bohater! Prawdziwy bohater! — wykrzykiwał na wszystkie możliwe tony. — A my w porównaniu z tym Europejczykiem jesteśmy po prostu baby!

Prezes zaś, zaleciwszy zgromadzonym, by się rozeszli, powrócił do kajuty sławnego pasażera i opuścił ją dopiero wtedy, gdy dzwon na zmianę wachty oznajmił północ.

Ale w tej chwili obaj rywale, którzy współzawodniczyli o tytuł najbardziej popularnego człowieka, uścisnęli sobie serdecznie dłonie, a Michał Ardan mówił „ty" do prezesa Barbicane.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV

OCALENIE

Miejsce, gdzie pocisk pogrążył się w nurtach Oceanu, było dokładnie znane, natomiast brakowało jeszcze przyrządów niezbędnych do uchwycenia go i wydobycia na powierzchnię. Należało je najpierw zaprojektować, a potem skonstruować. Była to fraszka dla inżynierów amerykańskich. Z chwilą zainstalowania uchwytów łatwo będzie wyciągnąć pocisk przy pomocy pary; aczkolwiek ciężar jego był znaczny, tracił przecież na wadze, jako że pogrążony był w wodzie.

Lecz nie dość było wyłowić pocisk. Trzeba było działać szybko przez wzgląd na podróżnych. Nikt bowiem nie wątpił, że żyją jeszcze.

— Tak — powtarzał nieustannie Maston, a jego pewność udzielała się wszystkim — nasi przyjaciele to ludzie pomysłowi i nie mogli spaść jak byle. idioci. Żyją, z pewnością żyją, lecz trzeba się pośpieszyć, by ich zastać zdrowych i całych. O jedzenie i wodę wcale się nie martwię, tego mają pod dostatkiem. Ale powietrze! Powietrza może im wkrótce zabraknąć. A więc śpieszmy się, każda chwila jest droga!

Toteż nie tracono czasu. Przystosowano korwetę do nowych zadań, a potężne jej maszyny do ciągnięcia łańcuchów holowniczych. Pocisk aluminiowy ważył tylko dziewiętnaście tysięcy dwieście pięćdziesiąt funtów, to jest znacznie mniej aniżeli kabel transatlantycki, który podnoszono w podobnych warunkach. Największą trudność sprawiał cylindryczno-stożkowaty kształt pocisku, którego ściany niełatwo będzie uchwycić.

Inżynier Murchison niezwłocznie przyjechał do San Francisco i zainstalował olbrzymie automatyczne uchwyty, które nie powinny były wypuścić pocisku, z chwilą gdy go dostaną w swoje potężne kleszcze. Kazał także przygotować skafandry, nieprzepuszczalne i nadzwyczaj odporne, które by umożliwiły nurkom przeprowadzenie rekonesansów w głębinach. Polecił również zabrać na pokład „Susquehanny” aparaty ze sprężonym powietrzem, bardzo pomysłowej konstrukcji. Były to istne pokoje zaopatrzone w iluminatory, a woda, wpuszczana do specjalnych zbiorników, ciężarem swoim zanurzała je na dowolną głębokość. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności w San Francisco były akurat te aparaty, których skonstruowanie wymagałoby dłuższego czasu; używano ich tutaj kiedyś do budowy tamy podmorskiej.

Jednakże, mimo doskonałości tych przyrządów i umiejętności fachowców, którzy mieli się nimi posługiwać, powodzenie zamierzonej akcji stało pod wielkim znakiem zapytania. Jakiego ryzyka wymagało wydobycie pocisku z głębokości dwudziestu tysięcy stóp! A nawet gdyby się to udało, jaka mogła być pewność, że podróżni wytrzymali ów straszliwy wstrząs, którego nawet dwadzieścia tysięcy stóp wody nie złagodziło z pewnością dostatecznie!

W każdym razie należało działać jak najszybciej. Maston dzień i noc naglił robotników. Sam gotów był na wszystko — chciał przywdziewać skafander lub wypróbowywać aparaty powietrzne, byleby jak najprędzej upewnić się co do losu swoich dzielnych przyjaciół.

Jednakże, mimo starań, jakich dokładano, by jak najszybciej wyporządzić wszelkiego rodzaju machiny, mimo znacznych sum, jakie rząd Stanów oddał do dyspozycji Klubu Puszkarzy, upłynęło pięć dni — pięć wieków! — zanim ukończono przygotowania. Przez ten czas opinia publiczna poruszona była do najwyższego stopnia.. Druty i kable telegraficzne roznosiły po całym świecie depesze. Sprawa ocalenia Barbicane'a, Nicholla i Michała Ardan stała się wydarzeniem światowej wagi.. Wszystkie kraje, które w swoim czasie podpisały pożyczkę Klubu Puszkarzy, były bezpośrednio zainteresowane w uratowaniu podróżnych.

Wreszcie łańcuchy holownicze, dzwony nurkowe, automatyczne uchwyty zostały załadowane na korwetę, a Maston, inżynier Murchison i delegaci Klubu Puszkarzy zajęli swoje kabiny. Można było wreszcie odpłynąć.

Dwudziestego pierwszego grudnia o godzinie ósmej wieczorem korweta podniosła kotwicę; morze było spokojne, powietrze dość rześkie przy lekkim wietrze północno-wschodnim. Cała ludność miasta wyległa na nabrzeża, ogromnie przejęta, zachowując jednak milczenie i odkładając głośne wiwaty do chwili powrotu ekspedycji.

Para osiągnęła maksymalne ciśnienie i śruba, na szybkich obrotach, uniosła korwetę na pełne morze.

Zbyteczne byłoby powtarzać rozmowy, jakie prowadzili między sobą oficerowie, marynarze, pasażerowie. Wszyscy ci ludzie żyli jedną jedyną myślą, wszystkie serca, opanowane jednym uczuciem, biły zgodnym rytmem.

Co też porabiali trzej podróżni w tym czasie, gdy przyjaciele śpieszyli im na ratunek? Co się z nimi działo? Czy byli w stanie podjąć jakieś śmiałe kroki dla odzyskania wolności? Nikt nie potrafił odpowiedzieć na te pytania. Prawdę powiedziawszy każda próba musiała spełznąć na niczym. Metalowe więzienie, zanurzone na głębokość blisko dwu mil, drwiło prawdopodobnie z wysiłków zamkniętych w jego wnętrzu skazańców.

Płynąc ze znaczną szybkością „Susquehanna” przybyła na miejsce katastrofy dwudziestego trzeciego grudnia o godzinie ósmej rano. Trzeba było jednak czekać do południa, aby móc dokładnie ustalić położenie geograficzne. Dotychczas nie dostrzegli jeszcze boi, do której przybita była lina sondy.

W południe kapitan Blomsberry przy pomocy oficerów kontrolujących obserwacje oznaczył punkt sytuacyjny w obecności delegatów Klubu Puszkarzy. Była to zaiste emocjonująca chwila. Gdy pozycja korwety została rozpoznana, okazało się, że znajdowała się nieco na zachód, zaledwie o kilka minut od miejsca, gdzie pocisk zniknął w nurtach Oceanu.

Nadano więc statkowi właściwy kierunek, aby dotarł do ściśle wyznaczonego punktu.

O godzinie dwunastej minut czterdzieści siedem dostrzeżono boję. Była w zupełnym porządku, i jak się zdawało, odpłynęła niezbyt daleko.

— Nareszcie! — zawołał Maston.

— No jak, zaczynamy? — spytał kapitan.

— Nie traćmy nawet sekundy! — odpowiedział Maston. Przedsięwzięto wszelkie możliwe środki, aby korweta stała prawie zupełnie nieruchomo.

Zanim przystąpiono do ujmowania pocisku w uchwyty, inżynier Murchison chciał ustalić dokładnie miejsce, gdzie spoczął on na dnie Oceanu. Przyrządy podmorskie, mające służyć do tego celu, zaopatrzone zostały w odpowiedni zapas powietrza. Manewrowanie nimi połączone było z niemałym niebezpieczeństwem, gdyż na tak znacznej głębokości i przy tak wielkim ciśnieniu mogły zerwać się w każdej chwili, co spowodowałoby straszliwe następstwa.

Maston, pułkownik Blomsberry oraz inżynier Murchison, nie bacząc na niebezpieczeństwo, zajęli miejsca w dzwonach nurkowych. Kapitan, stojąc na pomoście, kierował całą akcją, gotów na dany znak zatrzymywać lub opuszczać łańcuchy. Śrubę napędową unieruchomiono, a całą siłę maszyn skierowano na kabestan i niebawem wszystkie przyrządy były na pokładzie.

Spuszczanie dzwonu nurkowego rozpoczęto o godzinie pierwszej minut dwadzieścia pięć po południu i wielka machina, opadając w dół pod ciężarem zbiorników z wodą, zniknęła pod powierzchnią Oceanu.

Oficerowie i załoga korwety przeżywali teraz podwójny niepokój — i o więźniów zamkniętych w pocisku, i o więźniów znajdujących się w kabinie podmorskiego przyrządu. Ci ostatni, zapominając o grożącym im niebezpieczeństwie, nie odrywając się ani na chwilę od iluminatorów, badali uważnie otaczające ich odmęty.

Spuszczanie trwało krótko. O godzinie drugiej minut siedemnaście Maston i jego towarzysze osiągnęli dno Pacyfiku. Lecz nie zobaczyli nic poza pustynną przestrzenią, której na tej głębokości nie ożywia już ani fauna, ani flora morska. Przy świetle lamp, zaopatrzonych w potężne reflektory, mogli obserwować ciemne warstwy wody w dość dużym promieniu, lecz nigdzie nie dostrzegli pocisku.

Zniecierpliwienia śmiałych nurków nie da się opisać. Przyrząd ich posiadał połączenie elektryczne z korwetą i na dany znak „Susquehanna” wodziła w obrębie mili ich dzwon, zawieszony na wysokości kilku metrów od morskiego dna.

W ten sposób przeszukali znaczną jego przestrzeń, co chwila mamieni przez złudzenia optyczne, które doprowadzały ich do rozpaczy. Każda podwodna skała, każde wybrzuszenie dna przybierało w ich oczach upragniony kształt pocisku; lecz wkrótce poznawali swój błąd i ogarniało ich jeszcze większe przygnębienie.

— Gdzież  oni są? Gdzież oni są? — powtarzał Maston.

I biedaczysko wołał na cały głos Nicholla, Barbicane'a i Michała Ardan, jak gdyby jego nieszczęśliwi przyjaciele mogli go usłyszeć albo też mu odpowiedzieć wśród tych nieprzeniknionych głębin.

Poszukiwania trwały dopóty, dopóki skażone powietrze w dzwonie nie zmusiło ich do wypłynięcia na powierzchnię.

Następne holowanie rozpoczęto około szóstej wieczór i zakończono dopiero o północy.

— Do jutra! — rzekł Maston, gdy tylko stanął na pokładzie korwety.

— Tak jest — odpowiedział kapitan Blomsberry.

— Ale już w innym miejscu.

— Oczywiście.

Maston wierzył w dalszym ciągu, że akcja zostanie uwieńczona powodzeniem, jego towarzysze jednak, gdy ostygł pierwszy zapał, zaczęli zdawać sobie sprawę z trudności całego przedsięwzięcia. To, co wydawało się łatwe w San Francisco, tu, na pełnym morzu, wyglądało na rzecz niewykonalną. Szanse powodzenia malały z każdą chwilą i jedynie przypadek mógł im dopomóc w odnalezieniu pocisku.

Nazajutrz, dwudziestego czwartego grudnia, nie bacząc na trudy dnia poprzedniego, rozpoczęto na nowo poszukiwania. Korweta przesunęła się nieco na zachód i dzwon, zaopatrzony w świeży zapas powietrza, zwiózł raz jeszcze tę samą ekipę ratowniczą w głębiny Oceanu.

Cały dzień zeszedł na daremnych poszukiwaniach. Dno morskie było puste. Ani dzień dwudziesty piąty, ani dwudziesty szósty grudnia nie przyniosły żadnych rezultatów.

Sytuacja była rozpaczliwa. Jedna jedyna myśl zaprzątała wszystkich — nieszczęśnicy uwięzieni byli w pocisku już od dwudziestu sześciu dni! Jeśli wyszli cało ze straszliwego upadku, w tej chwili zapewne zaczynają się dusić z braku powietrza. Tak, zapas jego jest na wyczerpaniu, a wraz z nim ubywa odwagi i siły moralnej.

— Nie! Powietrza może i ubywa — uparcie powtarzał Maston — ale siły moralnej — nigdy!

Dwudziestego ósmego grudnia, po dalszych dwóch dniach bezowocnych poszukiwań, stracono wszelką nadzieję. Przecież pocisk był właściwie pyłkiem w niezmierzonych przestrzeniach Oceanu! Trzeba było wyrzec się myśli, że go kiedykolwiek odnajdą.

Jednakże Maston nie chciał słyszeć o odjeździe. Nie chciał opuścić tego miejsca, nie stwierdziwszy przynajmniej, że jest ona grobem jego przyjaciół. Lecz kapitan Blomsberry nie mógł zwlekać dłużej i mimo nalegań zacnego sekretarza musiał wydać rozkaz podniesienia kotwicy.

Dwudziestego dziewiątego grudnia, o godzinie dziewiątej rano, „Susquehanna” wzięła kurs na północo-wschód, kierując się ku zatoce San Francisco.

O godzinie dziesiątej, gdy korweta oddalała się wolno, jakby z żalem, od miejsca katastrofy, marynarz, uczepiony na drążku u najwyższego masztu i obserwujący morze, zawołał nagle:

— Boja pod wiatr, na wprost nas!

Oficerowie spojrzeli we wskazanym kierunku. Za pomocą lunet rozpoznali, że istotnie sygnalizowany przedmiot przypomina owe pławy, które służą do wytyczania przejść na zatokach i rzekach. Ale, rzecz szczególna, na stożku tej boi, wystającym ponad wodę na pięć czy sześć stóp, łopotała na wietrze flaga. Boja błyszczała w promieniach słońca, jakby boki jej zrobiono ze srebrnych płyt.

Kapitan Blomsberry, Maston, delegaci Klubu Puszkarzy weszli na pomost i przyglądali się uważnie owemu przedmiotowi, błąkającemu się wśród fal na los szczęścia. Patrzyli w milczeniu, z gorączkowym niepokojem. Nikt nie śmiał wypowiedzieć tego, co wszyscy mieli na myśli.

Korweta podpłynęła do rzekomej boi o. niecałe dwieście bezwładnie jak kloc. Zupełnie wyszło mu z pamięci, że zamiast prawej ręki ma żelazny hak, a zamiast czaszki — cienką osłonę z gutaperki, i zadał sam sobie straszliwy cios, palnąwszy się w czoło.

Rzucono się ku niemu, podniesiono go, przywrócono do przytomności.

Pierwsze jego słowa były:

— Ach, cóż z nas za skończeni głupcy! Cóż za patentowani idioci! Jakież półgłówki!

Co się stało?! — wołano ze wszystkich stron.

— Co się stało?...

— Mówże pan wreszcie!

— Stało się to, durnie — wrzasnął groźnie sekretarz — iż zu‧pełnie zapomnieliśmy o tym, że pocisk waży tylko dziewiętnaście tysięcy dwieście piędziesiąt funtów!

— No i co z tego?

— I że jednocześnie wypiera dwadzieścia osiem ton, a więc pięćdziesiąt sześć tysięcy funtów, i wskutek tego musiał wypłynąć na powierzchnię!

Ach, z jakąż intonacją ten zacny człowiek wymówił słowo „wypłynąć”! I miał rację. Wszyscy — tak, wszyscy! — ci wykształceni ludzie zapomnieli o zasadniczym prawie, że wobec swego niewielkiego ciężaru pocisk, po zanurzeniu się w przepastnych głębinach Oceanu na skutek upadku, musiał oczywiście wypłynąć na jego powierzchnię. A teraz kołysał się spokojnie na falach, zdany na ich łaskę...

Natychmiast spuszczono łodzie na wodę. Maston i jego towarzysze skoczyli w nie, nie tracąc ani chwili. Napięcie osiągnęło punkt kulminacyjny. Wszystkie serca biły jak młoty, gdy czółna zbliżały się do pocisku. Kogo w nim zastaną? Żywych czy umarłych? Żywych, na pewno żywych, chyba że śmierć dosięgła trzech śmiałków już po wywieszeniu flagi!

W łodziach panowało głębokie milczenie. Wszystkie serca zamierały w niepokoju, oczy nie mogły nic dojrzeć. Jedno z okienek pocisku było otwarte. Szczątki szkła w ramie świadczyły, że szyba została wybita. Iluminator ten znajdował się obecnie na wysokości pięciu stóp nad powierzchnią wody.

Czółno Mastona zbliżyło się pierwsze i sekretarz rzucił się ku stłuczonej szybie.

W tym momencie usłyszano radosny i dźwięczny głos — głos Michała Ardan — rozbrzmiewający nutą triumfu:

— Mydło, Barbicane, po obu stronach mydło! Barbicane, Ardan i Nicholl grali w domino.