Antoni Józef Rolle

WPŁYWOWA KOBIETA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

WPŁYWOWA KOBIETA

Rolle Antoni Józef

I

GOSPODARSTWO P. PODSKARBIEGO LITEWSKIEGO

Jerzy Flemming, w dobie naszego opowiadania, był od lat kilku podskarbim wielkim litewskim, wdowcem po trzech żonach i panem imponującej fortuny; należał on do bardzo majętnych ziemian na Litwie, a co ważniejsza, do ziemian rządnych i pilnie przestrzegających, by ich rozporządzenia z całą ścisłością były wykonywane: „Człowiek w ekonomice biegłości wielkiej — mówi o podskarbim Krasicki — jakoż do niezmiernych bogactw uczciwym przemysłem przyszedł; dobra swoje dziedziczne w wybornym stanie zostawił" Powoli dorabiał się u nas fortuny, od czasu wszakże, kiedy odziedziczył po stryju hrabstwo Berekloo, poza granicami Rzeczypospolitej, mianowicie w Holandii położone, ocenione na 2 000 000 zł, liczba nabytków rosła niemal z każdym dniem. Do jednego z poważniejszych należały tak zwane dobra Pociejowskie, odłużone i zrujnowane, ale za to pełne pałaców, parków, ogrodów i innych upiększeń; stary hetman litewski — jak słusznie utrzymuje Bartoszewicz — lubił budować, ale nie miał wytrwałości, by dokończyć zaczętego dzieła, może mu wreszcie brakowało funduszów. Majętności owe ciągnęły się wzdłuż lewego brzegu Bugu, w najpiękniejszej miejscowości: najprzód Błotków, przezwany przez Flemminga Terespolem — na pamiątkę jednej z trzech żon, najbardziej umiłowanej — potem Różanka, wreszcie Włodawa, najbardziej wysunięta ku południowi. Przedostatnia — to jedna z najpiękniejszych rezydencji ówczesnych: znajdował się tu pałac wzniesiony jeszcze przez Ludwika Pocieja w 1715 r., rzucony nad brzegiem Bugu. „Dach na nim dźwigał miedzianą pozłacaną banię z herbem właściciela. Dół zawierał dwadzieścia cztery sklepionych pokojów, pod którymi znajdowały się piwnice rzadkiej piękności, dwupiętrowe, apartament górny miał pośrodku wielką i wspaniałą salę, wyższą od pokojów, bo przez podwójne okna — górne i dolne — oświetloną. Wszędzie odrzwia i kominy marmurowe, ganek od rzeki czterdzieści kilka łokci długi, a pięć łokci szeroki, na marmurowych arkadach oparty." Dokoła ogród, wspaniałe szpalery lipowe, terasy zbiegające ku Bugowi. Ale jeżeli Różanka bawiła oko, dogadzała smakowi estetycznemu, to znowu Włodawa należała do rzędu miasteczek, przynoszących dziedzicowi znaczne dochody, z racji jarmarków licznie nawiedzanych. Dość powiedzieć, że ukrainy kijowskie dostarczały na rynki tutejsze 20 000 sztuk bydła wypasowego, które nabywali kupcy przybywający z Niemiec, nadto żyto, owsy, grykę, jagłę, wreszcie pszenicę ogromnymi „partiami" ściągano do Włodawy, skąd wszystko szło wodą da Gdańska; z tej racji nad brzegiem Bugu wznosiło się jakby drugie miasto, [z] magazynów zbożowych utworzone, w którym niezwykły ruch panował podczas nawigacji — była to bowiem jedna z głównych dróg handlowych w Rzeczypospolitej, a Włodawa, przy tej drodze położona, stanowiła jeden z najwygodniejszych portów rzecznych na Bugu. Z czasem przybyły podskarbiemu jeszcze dobra rzeczyckie po Sapiehach, ale niewiele dbał o nie, rzadko tam zaglądał, gospodarstwa odpowiedniego nie rozwinął — wszystko tu szło wedle dawnego zwyczaju.

Obok dziedzictwa były jeszcze starostwa, bodaj czy nie najdochodniejsze na Litwie, mianowicie: brzeskie (wziął je w roku 1752), z ekonomiami prużańską i kobryńską, szereszowskie, sąsiadujące z wyżej wzmiankowanym, i szadkowskie, położone w Trockiem, powiecie upickim na Żmudzi; Razem wzięte przynosiły dochodu przeszło 600 000 zł; z tej sumy wprawdzie szła do skarbu litewskiego czwarta część, zawsze się jednak poważny grosz zbierał rokrocznie. I stało się z czasem, że cała południowo-zachodnia połać województwa brzeskiego znajdowała się pod zarządem Flemminga, oba brzegi Bugu: na lewym — dziedzictwa, na prawym — królewszczyzny, a ów Bug spławny, droga dla handlu z Europą otwarta; więc podskarbi trzebił puszcze, osuszał błota, na trzebieży siał pszenicę, która mu się udawała przepięknie, budował komięgi, szkuty, dubasy, tratwy z belek związane wędrowały do Gdańska, a na nich klepki i inny materiał leśny.

Nowy dziedzic w Terespolu założył rezydencję; dlaczego nie w Różance, posiadającej taki pałac wspaniały, to już zostanie niezbadaną tajemnicą; może go nęciło sąsiedztwo Brześcia, który miał zaraz za rzeką, prędzej wszakże pociągał Wołczyn, o lekkie cztery milki oddalony, a w nim, jak to wiemy, większą część roku przepędzał kanclerz Czartoryski z rodziną; podskarbi gorąco przywiązał się do „familii", księżnę pobożną, nazywaną powszechnie „świętą panią", niemal ubóstwiał, samego księcia rad pilnie słuchał i do jego zachceń nieraz się stosował; dwie żony — jednę po drugiej wziął z tego gniazda, na cześć jednej z nich Błotków nazwał Terespolem i z gruntu, jak to mówią, przerobił. Był to dawny pałac królewski, wzniesiony podobno za Zygmunta III; Pociej trochę tu dodał własnym gustem, ale budynków nie wyporządził... Flemming nabył ruiny, przy których tuliło się kilkanaście chat wieśniaczych; wziął się energicznie do rzeczy, ruiny do pewnego ładu doprowadził, na miejscu dawnego pałacu stanął dom piętrowy okolony ogrodami, a obok domu wyrosło miasteczko, dla którego w r. 1757 wyrobił przywilej na jarmarki, i w tym się różnił od ziemian miejscowych — nie szedł drogą utartą.

Zwyczajnie szlachcic, posiadacz ziemski, kiedy mu się zachciało stworzyć grunt handlowy na własnych gruntach, jechał do króla z supliką, by mu na to dał pozwolenie... otrzymywał je z łatwością, kancelaria najjaśniejszego pana, skaptowana datkiem, kaligrafowała przywilej, w którym wszystkie fantazje przyszłego fundatora uwzględniano, więc nazwisko, herb przepiękny, prawo magdeburskie, jarmarki, pewne ulgi dla kupców itd., itd. I zdarzało się, że szlachcic wracał do domu uszczęśliwiony i chował nadanie pod klucz, o miasteczku owym, wymarzonym, z czasem zapominał zupełnie... a jedyną pamiątką jego dobrych chęci, jako nierozwiązana zagadka, zostawał ów piękny dokument. Podskarbi inaczej sobie poradził: wprzódy sprowadził kolonistów Niemców, a potem dopiero postarał się o przywileje dla nich, jednocześnie i sam hojnie udarował przybyszów. Miasteczko niezwykle na one wyglądało czasy: całe murowane, o czerwonych dachach, ukryte w ogrodach: rynek ostawiony pięknymi domkami, pośrodku ratusz z zegarem, sklepy, na uboczu kościół i klasztor Dominikanów obserwantów, jeszcze przez Pocieja tu sprowadzonych, „kircha" dla ewangelików. W Terespolu koncentrował się główny zarząd dóbr, znajdowała się szkoła, warsztaty rozmaite, apteka. Naturalnie, że dla utrzymania tak wielkiego gospodarstwa podskarbi potrzebował dużo ludzi, toteż z oficjalistów jego można było spory zastęp utworzyć, wszystko dobrze płatne, w rygorze trzymane, więc karne, choć jednocześnie butne w stosunkach z sąsiadami, zawsze jakiś drobny urząd posiadające w powiecie. Toteż taki oficjalista brał udział w sejmikach i wówczas reprezentował jednostkę do grona przyjaciół podskarbiego należącą. I pod tym względem Flemming zapatrywał się na ks. kanclerza litewskiego: jego podkomendni wprawdzie nie zdobyli sobie nazwy „wilków", jaką właśnie nadawano dworzanom wołczyńskim, ale zawsze stawali z nimi pod jedną chorągwią; z tego powodu w województwie brzeskim stronnictwo Radziwiłłów niewiele wskórać mogło. Podskarbi nie samymi posługiwał się Niemcami, chociaż promować ich lubił; na czele administracji dóbr jego i królewszczyzn stał kapitan artylerii Jan Miller, oddany duszą i ciałem swemu chlebodawcy; wydziałowego komisarza w dziedzicznych majętnościach sprawował urząd podstoli upicki p. Leparski, szczególny faworyt podskarbiego, który mu za służby wypuścił wieś Bulków i rad go ciągle widywał przy sobie; w puszczach kobryńskich i prużańskich głównym leśniczym był pułkownik Osten, dzierżawca Zdzitowa. Sekretarzów jednocześnie po kilku mieszkało w Terespolu, że wspomnimy tu o Herubowiczu, wiceekonomie mohylowskim, do subtelnych misji używanym, Marochowski zaś i Zdzitowicki pracowali przy boku pana, liczne układając korespondencje; marszałkował Maliszewski, jeneralnym plenipotentem był patron trybunału wileńskiego p. Antonowicz, dworzanin ulubiony Suchodolski, hajduk nieodstępny Franz, masztalerz Miller, a i doktór tegoż nazwiska — bracia rządcy jeneralnego, i wielu, a wielu jeszcze innych. Nad wszystkich atoli cenił pan terespolski Józefa Bystrego, który żadnej szczególnej funkcji nie pełnił, a do wszystkiego był używany. I pod tym także względem czerpał wzór z Wołczyna: takąż bowiem posadę przy ks. kanclerzu zajmował Józef Sosnowski, późniejszy hetman polny, podówczas skromny pisarz litewski. Bodaj, czyli Czartoryski sam nie narzucił zięciowi Bystrego, jak drugiemu zięciowi (podkanclerzemu Sapieże) narzucił Zenona Wisłoucha, miecznika brzeskiego, niby to w skromnej roli sekretarza przybocznego, który jednak „wszystko czynił na obligacje wołczyńskie" i bardzo często do Terespola zaglądał.

A że jeszcze niejednokrotnie w niniejszym opowiadaniu z Bystrym spotkać się nam wypadnie — więc w kilku pobieżnych rysach odmalujemy tę postać. Szczęśliwa gwiazda przywiodła go w Brzeskie, choć smutna i wcale niemiła przygoda z zagonu rodzinnego wypędziła. Oto p. Bystry, ubogi szlachetka, ale hardy i nie lada komu ustępujący, po wielu zabiegach został „ajentem" ks. Grabowskiego, biskupa warmińskiego, „bywał i instygatorem skrzynkowym", jak się o nim z przekąsem odzywa Matuszewicz  w swoich Pamiętnikach. Otóż, jako plenipotent tylko co wzmiankowanego pasterza zjechał on do Piotrkowa i podczas balu powaśnił się z Jeżewskim, deputatem płockim, a nazwany przez  ostatniego „czterema literami", niedługo myśląc wypoliczkował go publicznie. Naturalnie, że go wyszturchali za to haniebnie koledzy poszkodowanego, na tym wszakże nie koniec: miał być na gardło sądzony, skończyło się atoli na wieży — rok i niedziel sześć... Sprzykrzyło się p. Bystremu siedzieć w kozie, wymknął się cichaczem, dostał się do wojewody mazowieckiego [Poniatowskiego], ten go opatrzył w listy polecające i wysłał do Flemminga, z propozycją, by mu podskarbi litewski archiwum swoje powierzył. P. Bystry trafił w szczęśliwą chwilę: właśnie Miller, jeneralny rządca terespolski, rozpił się na dobre, a że dziedzic nie chciał się z nim rozstawać, przybysza tedy mianował pomocnikiem komisarza. Zdarzyło się, że jako plenipotent wysłany do Wilna, wygrał zawiłą i wątpliwą sprawę w trybunale, więc od razu wkupił się w łaskę pańską, a że człek gładki, akomodujący się, zbliżył się łatwo i zaprzyjaźnił z wołczyńskimi dworzanami, umiał pozyskać względy ks. kanclerza litewskiego, stąd już pewna krescytywa; bo zaraz udało mu się za wspólną protekcją „wziąć kaduk" po zmarłym Niemcu dzierżawcy, potem leśnictwo mu ustąpiono, znalazł się wreszcie i skromny urząd rejenta skarbowego litewskiego. I fantazji przybyło, zaczął się rozglądać po okolicy, należało poszukać żony, trafił do Matuszewiczów: panna Tekla, siostra znanego pamiętnikarza, wpadła mu w oko, jął nadskakiwać, bracia ośmielili konkurenta, rodzice dawali do zrozumienia, że nic nie mają przeciwko związkowi, zwlekali jednak, po prostu uwodzili młodzieńca, czekając azali nie trafi się ktoś inny, odpowiedniejszy. Trafił się na biedę p. Bystrego chorąży lidzki, Aleksandrowicz, przekreskował faworyta podskarbiowskiego, stąd to tak haniebnie wyprowadzony w pole kawaler mścił się potem na braciach panienki, płatał im figle na sejmikach, nie dopuszczał do urzędów w Brześciu. W lat kilka znowu mu się przyszło zetknąć z Matuszewiczami na polu dziewosłębów; jednocześnie z pułkownikiem Józefem starali się o względy pani [Ludwiki] Szujskiej. Posażna ta i powabna wdowa, z domu Zborowska, była do wzięcia; mąż jej Ignacy Szujski, chorąży lidzki, zostawił ukochanej towarzyszce piękny kawał ziemi, a miała i dziedziczne dobra, tak że jedne z drugimi dawały 60 000 zł rocznej intraty. Zabiegał o rękę młodej wdowy i Józef Zabiełło, szambelan królewski... A że książę kanclerz i podskarbi byli swatami owego z piotrkowskiej wieży zbiega, więc łatwo otrzymał pierwszeństwo i nie czekając długo stanął na kobiercu ślubnym. Już to fantazja nie lada, rezolutność i pośpiech w wykonaniu — to były cechy jego charakteru, niedaremnie się Bystrym na Bystrych zrodzonym nazywał, zdmuchnął w oka mgnieniu wdowę sprzed nosa i pułkownikowi, i szambelanowi. Działo się to w 1754 r., jednocześnie dostał hutowskie starostwo, w województwie brzesko-litewskim, a powiecie pińskim położone... Same mokrzadła, a tu jeszcze kwarty opłacać wypadało 958 zł. Toteż podskarbi, kompensując liche nadanie, wypuścił mu w bezpłatną dzierżawę Linowę, piękną wioskę do ekonomii prużańskiej należącą, z warunkiem, by tu stale mieszkał nowy starosta, nie chciał się bowiem rozstawać z przyjacielem, który mu, jak to niżej zobaczymy, wiernie służył, choć równie i na rozkazy ks. kanclerza stawił się w Wołczynie, dzielił ich szczęście i niepowodzenia do końca. Ks. Czartoryski, nieraz potem chwaląc poczciwe i wytrwałe poświęcenie Bystrego, konkludował rozmowę ulubioną sentencją: już to, że ludzi wybierać umiem, tego mi nie zaprzeczy wróg najzapamiętalszy.

Odmalowaliśmy faworyta, do którego rad skłaniał się często podskarbi litewski, był wszakże jeszcze ktoś inny, kogo pilniej zwykł słuchać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej