Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I

II

WROGOWIE

Grin Aleksander S.

I

Nie znam nic bardziej odrażającego niż ocenianie kogokolwiek „według wyglądu". Do podstawowych braków naszego aparatu poznawczego zaliczyć należy niemożność przekroczenia granic tego co zewnętrzne. Problem ów dotyczy nawet najmniej istotnych szczegółów naszej egzystencji, ale z konieczności ograniczymy się do paru zaledwie przykładów. Źle namalowany pejzaż w oczywisty sposób przesłania nam obraz natury, którego ofiarą padł nieudolny artysta; oglądamy więc słońce-pomidor, drzewa-miotełki i bochenki chleba zamiast wzgórz. Ściślej mówiąc, istota tego, co zostało odtworzone, jest dla nas niewidoczna, chociaż jej okruchy znajdują się przed nami w postaci rozmieszczenia przedmiotów, ich skrótu perspektywicznego czy barwy. Najwspanialsza jednak nawet wyobraźnia nie dorówna w takim wypadku Cuvetowi, którego jeden zaledwie ząb jakiegoś zwierzęcia poinformował precyzyjnie, z czyjej szczęki ów ząb trafił na biurko prolesora. Freski Egipcjan i Asyryjczyków cechuje umowna prawda wizerunku, a przecież -- choćbyśmy roz- bili sobie o nie głowy -- nie pozwolą nam one zoba- czyć na przykład prawdziwego orszaku owych czasów; domyślamy się mgliście, wyobrażamy go sobie, ale nie zgłębiamy w całym minionym autentyzmie. Czytelnik ma, rzecz jasna, prawo zaprotestować, że domaganie się przenikliwości, zgłębiającej sedno rzeczy za pośrednictwem żałosnych ledwie aluzji czy nawet tylko uskarżanie się na jej brak — jest pretensją dość fantastyczną, a jednak istnieje dziedzina, w której owa pretensja i owo uskarżanie się zasługują na uwagę. Mowa tu o ludzkiej twarzy, o wyglądzie człowieka, owej wielkości poznawalnej jedynie za pośrednictwem zmysłów, która często nawet przed nim samym zasłania jego prawdziwe duchowe oblicze. Ponad połowa naszych postępków dostosowana jest podświadomie do wyobrażenia o własnym wyglądzie: upadków, samobójstw, przejawów samouwielbienia czy manii wielkości i w ogóle ocen tak kłamliwych, że można je porównać jedynie z sądzeniem o sobie na podstawie odbicia w krzywym zwierciadle. Tym bardziej nasz stosunek do bliźnich jest w najlepszym przypadku kompilacją wrażeń: tych, które opierają się na ich czynach, słowach i myślach, oraz tych, które dyktowane są przez cechy domniemane, narzucane naszej świadomości przez wygląd. Tu zawsze popełniamy błąd, a przecież najbardziej odrażająca twarz najnikczemniejszego zbrodniarza nie jest adekwatnym odbiciem jego cech wewnętrznych. W każdym razie wewnętrzne skłócenie człowieka i jego osamotnienie wyrastają właśnie z tego korzenia, a mianowicie mechanicznego oceniania „według wyglądu". Gdyby naturze człowieka dany był cudowny dar ujawniania niepowtarzalnego duchowego oblicza, którego rzeczywistym wyrazem byłoby jego oblicze fizyczne, stalibyśmy się świadkami dziwnych, przerażających i wspaniałych przemian, prawdziwych odkryć zdolnych wstrząsnąć światem.

Dziesięć lat temu zatrzymałem się w hotelu „Pomnik", zamierzając spędzić tam noc w oczekiwaniu na poranny pociąg. Po kolacji siedziałem przy kominku z gazetą i filiżanką kawy. Był śnieżny późny wieczór; zawieja wdzierając się do przewodów co chwilę parskała kłębami dymu z kominka.

Zza okien dobiegło skrzypienie sań, odgłos kroków, trzaskanie bata i za otwartymi gwałtownie drzwiami rozpostarł się mrok, migotliwy od tających płatków śniegu. Do sali weszła obsypana nimi niewielka grupka podróżnych. Podczas gdy otrzepywali ubrania, wydawali dyspozycje i sadowili się przy stole, z zaciekawieniem obserwowałem jedyną w tym towarzystwie, młodą, mniej więcej dwudziestotrzyletnią kobietę. Zdawała się być całkowicie nieobecna. Ani jeden jej gest nie służył naturalnym w tej sytuacji celom: przejrzeniu się w lustrze, otarciu mokrej od śniegu twarzy, zdjęciu futra i czapeczki. Nie wykazując ani śladu ożywienia, tak zrozumiałego u człowieka, który ze śnieżnej zawieruchy trafił do przytulnego ciepła i światła, usiadła sztywno na najbliższym krześle to opuszczając zdziwione, rzadko spotykanej piękności oczy, to znów kierując wzrok pełen dziecięcego zdumienia i smutku gdzieś w przestrzeń. Nagle szczęśliwy, wyrażający nieopisaną radość uśmiech opromienił jej twarz, a ja rozejrzałem się jak tknięty prądem, szukając przyczyny tak raptownej zmiany nastroju młodej damy — od roztargnienia do zachwytu.

Jej towarzysze — dwaj mężczyźni w średnim wieku — półgłosem rozmawiali z właścicielem hotelu, najprawdopodobniej zamawiając kolację. Kiedy skończyli rozmowę, wezwałem go i spytałem po cichu:

— Czy zna pan tę damę?

Wzruszył ramionami, wymownie przykładając palec do czoła.

Nie, wiem tylko, że odwożą ją do zakładu dla umysłowo chorych doktora Esprigusa. Powiedział mi o tym brat damy, o ten, który zdejmuje jej kalosze. Prosił dla niej o wygodny i zaciszny pokój.

Jeszcze raz przyjrzałem się uważnie nieznajomej; w twarzy i spojrzeniu młodej kobiety nie wykryłem żadnych oznak obłędu, zauważyłem jedynie jakby zadumę, przygnębienie, jakiś pełen rezygnacji tajony smutek, którego przyczyną była może świadomość własnej sytuacji. Chwilami cudowny zagadkowy uśmiech zmieniał na moment twarz przybyłej, natychmiast ustępując miejsca poprzedniemu wyrazowi. Dama jadła niewiele i powoli, z rzadka rzucając nieuchwytne dla mnie słowa; przez cały czas pobytu w sali otaczana była przez swych towarzyszy najtroskliwszą i najczulszą opieką.

Kiedy odprowadzono ją na górę, wybiła dwunasta. Brat powrócił niebawem i siadłszy przy kominku, wyjął cygaro. Przedstawiłem się, on wymienił swoje nazwisko. Odczekawszy, ile wymagało dobre wychowanie, naprowadziłem delikatnie rozmowę na interesujący mnie temat, a mianowicie chorobę młodej kobiety.

— Wyobraźmy sobie — odparł — że to tylko bajka, ale nawet wówczas nie byłaby ona bardziej zdumiewająca niż to, co się wydarzyło. Siostra ma na imię Assol. Przed dwoma laty poznała w podróży kapitana „Astarte", Ivlette'a, i wyszła za niego za mąż. Trzy miesiące temu mąż powrócił z rejsu. Małżonkowie znużeni radością powitań i rozgardiaszem powrotu wcześnie udali się na spoczynek. Spali na jednym posłaniu, Ivlette — od ściany.

W nocy obudził go głośny krzyk i hałas upadającego ciała, a gdy zerwał się z pościeli, spostrzegł żonę leżącą w omdleniu na podłodze. Paliło się światło. Kiedy domowe środki nie pomagały, kapitan wezwał lekarza; dzięki jego pomocy Assol wróciła do przytomności.

„Kim pan jest? — spytała męża, przyglądając mu się ze strachem, zdumieniem i zachwytem. — Nie znam pana, jak pan tu trafił? Gdzie Ivlette?"

„Assol, kochanie — odparł zaniepokojony kapitan — co ci jest? Nie ma tu nikogo poza mną i lekarzem". Tak zaczął się nieoczekiwany obłęd mojej siostry. Ciężko mi opowiadać, jak mąż, którego nie poznawała, niczym przerażone dziecko przytaczał dowody, że jest sobą, a nie tym kimś, kogo widziały jej oczy. Wróćmy jednak do niej.

Po przebudzeniu się i zapaleniu światła ujrzała obok siebie nieznanego mężczyznę, który spał — jak zwykł to czynić kapitan — na wznak z rękami pod głową. Twarz miał pełną uroku, młodą, o harmonijnie czystych rysach; była to twarz Feba wysubtelniona przez duchowe piękno i nieuchwytną grację. Lekko wijące się złociste i połyskliwe włosy odsłaniały wysokie gładkie czoło. Twarz ta wydała się jej ideałem ludzkiej twarzy, osiągalnym jedynie w marzeniu. Sądząc, iż śni, Assol wstała, zrzucając przy tym szklankę z nocnego stolika, a dźwięk pękającego szkła wytrącił ją z równowagi. Przerażona krzyknęła i upadła.

Jej relacja o tym wydarzeniu niejednokrotnie i w różnym czasie powtórzona kilku lekarzom nasunęła tym ostatnim wniosek, że jest to rzadki przypadek obłędu, sprowadzającego się do dziwnej i niezwykłej halucynacji. We wszystkich pozostałych sprawach Assol przejawiała całkowitą równowagę i pełne rozeznanie sytuacji. Przekonana przez otoczenie, że widzi męża, nie wyrażała już w tej kwestii wątpliwości, mężnie przemilczając cierpienia, jakie przypadły jej w udziale za sprawą owej tajemnicy umysłu, rzutującej na rzeczywistość. Sama wyraziła chęć na pobyt w lecznicy i okazywała żal z tego jedynie powodu, iż być może nigdy się nie dowie, gdzie spoczywa prawda — w przeszłości czy teraźniejszości.

Opowieść brata Assol była znacznie bardziej szczegółowa niż moja. Skróciłem ją na tyle, na ile uległa ona skróceniu jako odległe wspomnienie. O szóstej rano wyruszyłem do Zurbaganu. Towarzyszyło mi współczucie dla nieszczęśliwej, nieszczęśliwej dlatego, że nikt nie mógł patrzeć jej oczami, skazanymi obecnie na nieme pytanie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej