Teodor Tomasz Jeż

WRZECIONO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI

VII.

VIII.

IX.

X.

WRZECIONO

Jeż Teodor Tomasz

I.

— Wrzecionem?!.. — zapytałem zdziwiony.

— Wrzecionem... — odrzekł zapytany, a tym był dawny mój znajomy i niegdyś sąsiad, z którym po długiem rozstaniu, spotkawszy się niespodzianie w Hyde - Parku, nie mogłem dość o dawnych czasach, o znajomych okolicach i o ludziach się nagadać.

— Wrzecionem?!.. — powtórzyłem — szczególny koncept!.. Poczciwy Gabryś ani się spodziewał, że mu wrzeciono w drogę zajdzie i takiego figla spłata...

— Ale!., nie spodziewał się?.. — podchwycił mój znajomy — Mógł się spodziewać: bo w życiu swojem, ciągle miewał jakieś z wrzecionami wypadki... Raz, o włos oka sobie nie wybił... Drugi raz przebił sobie dłoń... Trzeci raz w ucho się szturknął, tak że o mało nie ogłuchł... Czwarty raz...

— Cóż znów!.. — przerwałem. — Zkądże mu przyszło mieć tyle z wrzecionami do czynienia?..

— Spotykał się z niemi w garderobie, w której za życia matki kształcił sentymenta i serce hartował...

Tu interlokutor mój zaśmiał się, rad retorycznemu wysłowieniu, którem osłonił myśl; mnie zaś zrobiło się jakoś niesmaczno, bo z zasad byłem i jestem nieprzyjacielem tego rodzaju kształcenia się i hartowania serc naszej młodzieży — kształcenia się i hartowania, niestety! zbyt rozpowszechnionego.

— Przytem — ciągnął mój znajomy — w księdze jego przeznaczenia zapisanem snadź było, ze od wrzeciona zginie... Przepowiedział mu to Iwaś...

— A! Iwaś!... z Michałówki?... podchwyciłem, przypomniawszy sobie jednego znajomego więcej. — Cóż z nim się dzieje?...

— Dobrze mu idzie... Podstarzał, zbogaciał, pobudował własnym kosztem cerkiew...

— I zawsze wróży?..

— Zawsze... Nieboszczka sędzina sprowadziła go do Orkiszówki, chcąc się o losie Gabrysia dowiedzieć... Iwaś gniewał się, długo nie dał się uprosić, aż wkońcu, wywróżył Gabrysiowi, że od wrzeciona zginie..

— Przecież nie zginął... — przerwałem.

— Nie zginął, to jest: nie umarł; ale, tak jak umarł, bo nie ma już dla niego życia: błąka się po ziemi trupem, z otwartą źrenicą,...

— Coś jak Gustaw z dziadów...

— Tylko wcale nie poetycznie... Straciwszy Orkiszówkę, zrobił się najpoczciwszym w świecie jołopem...

Powyższą rozmowę mógłbym prowadzić bez końca, bo długo wieczorem, po całodziennem, dla zwiedzania szczególności Londynu zbieganiu się, gawędziłem ze starym znajomym — i czytelnik nie wiedziałby o co chodzi. Potrzeba więc rzecz zacząć ab ovo — opowiedzieć historję poczciwego Gabrysia, któremu w drogę wlazło wrzeciono i na którym sprawdziło się tu przysłowie, że. czem kto wojuje, od tego ginie.

Gabryś, inaczej Gabriel P, był synem jedynakiem zamożnych bardzo rodziców. Nazywano go powszechnie Gabrysiem, z powodu ze pełnoletność była mu nie do twarzy. Mama dobrodziejka jeszcze bardziej go spieszczała. W tej ustach Gabryś przemieniał się na Bryś, Brynio i Brynieczko, a niekiedy, na Ryś, Rynio i Ryneczko. Powiedzieć winniśmy, że Bryś i Ryś, jakoś najlepiej do postaci Gabrysia przypadały. Było w nim bowiem coś brysiowatego i, zarazem rysiowatego, co wszyscy widzieli, wyjąwszy mamy, której do samej śmierci wydawało się, że natura nic piękniejszego i lepszego nad jej jedynaka wydać nie mogła.

Gabryś bardzo młodo stracił ojca. W siódmym roku swego życia pozostał sam z matką, i zaledwie jak przez sen przypominał sobie wąsatą, sztywną postać napoleonczyka, którego z francuska nazywał papą. Przypominaj sobie, jak się nim papa cieszył, jak miał go za pewien rodzaj ósmego cudu świata, za człowieczka małego ale ważnego, za niby królewicza, któremu hołd w kołysce się należał. Pod urokiem wspomnień tych, podrastał i wychowywał się. Mama obchodziła się z nim jak z bolączką — cackała póki był mały, hołubiła gdy wyrastał i miała o nim niezmiennie jak najlepsze wyobrażenie.

O pani P. byłoby dużo, bardzo dużo, do powiedzenia. Należała do tego rodzaju ludzi, co to się pną do wielkości. Pną się, ale samemi tylko pożądaniami. Chcieliby się wysoko, jak najwyżej, wznieść — nie mogą — częścią przez lenistwo, częścią przez nieumiejętność.

Pani P. chciała się wznieść, nie w swojej jednakże a w jedynaka swego osobie.

Szkoda że Byron napisał Don Juana. Nie mogę skreślić charakteru pani P., z obawy aby mnie nie posądzono o kopiowanie go żywcem z donny Inezy. Tyle podobieństwa zachodzi pomiędzy matką byronowego a naszego bohatera!... z tą jedynie różnicą, że tamta była Hiszpanką a ta Polką, i to Polka po mężu i z domu, należącą do rodzin zapisanych wszystkiemi literami w Paprockim, Niesieckim i Okólskim, zapisanych nie mniej na niejednej karcie historyi naszej.

O pochodzeniu swojem pani P. wiedziała, i z powodu tej wiedzy udawała poważną i zacną matronę. Z powodu tej także jej wiedzy, o sposobie w jaki ona wzięła się do wychowania swego jedynaka, powiedzieć można tu to samo, co lord Byron o donnie Inezie, zamieniając tylko Juan na Gabryś.

"....................................... she
Resolved that Gabryś should be a paragon,
And worthy of the noblest pedigree"

Szkoda — jeszcze raz powtarzam — wielka szkoda, iż ten "Don Juan" napisany został pierwej jak. Wrzeciono"!... Byłbym się wsławił wiernością kopii i natury. A tak, gdybym się wdał w szczegóły wychowania naszego bohatera, byłaby to już kopja z kopii, która im by była wierniejsza, tem by mi większą reputację plagiatora — czyli złodzieja — zrobiła.

A zatem, nic mi innego nie pozostaje, jak ciekawego charakteru pani P. czytelnika, odesłać do " Don Juana" —i poradzić mu, aby się dobrze zastanowił nad charakterem donny Inezy, charakterem, który pomimo że w odniesieniu do Hiszpanii był skreślonym, nie jest jednakże czysto - hiszpańskim, ale kosmopolitycznym. Trafia się on i nad brzegami Gwadalkwiwiru, gdzie pomarańcze i cytryny rosną a ludzie daktylami się karmią, i nad brzegami naszych rzek, gdzie pomarańcze, cytryny i daktyle znane są tylko wielkim panom, a większość ludzi ma strusie żołądki, bo trawi chleb czarny — czarny dla tego że zawiera w sobie ogromny procent ziemi, która, jako pożywienie, jest tylko strusiom i polskim chłopom możliwą. Filantropowie ten chleb zachwalają i zalecają, jako bardzo zdrowy. Poeci często o nim w czułych zwrotkach czynią wzmianki. Moraliści z niego zdrowie duszy wywnioskowują. Na to odpowiedziećby — zdaje się — można:

— "Wszystko to być może,
Jednakże ja to między bajki włożę"...

Ja zaś wspominam o tem dla tego tylko, aby powiedzieć: że ani pani P. na czarnym chlebie była wychowaną, ani jedynaka swego nim nie hodowała.

Wracam do podobieństwa pomiędzy panią P. i donną Inezą — i pytam: zkąd się ono wzięło?...

Przychodzi mi na myśl czytana niegdyś ( bardzo dawno — tak dawno, że nie pamiętam ani w jakim języku ani przez kogo napisana ) rozmowa wierszami pomiędzy człowiekiem a wroną. Wrona obleciała spory kawał świata, — była za górami, lasami i morzami — i za powrotem do gniazdowych swoich stron, dziwne dziwa opowiada człowiekowi, który nie ruszał się z miejsca swego urodzenia. Człowiek słucha ją z ciekawością, domatorom właściwą, i po każdym ustępie zapytuje:

— Nu, a ludzie?...

— Ludzie — odpowiada wrona — wszędzie jednacy.

— Wrony?...

— Takie... tak jak ludzie...

Tego nie przyjmuję, jako absolutnej prawdy, a to przez wzgląd: na fizyologiczny wpływ pokarmów, na fizyczny klimatu i topograficznego położenia, na moralny różnych okoliczności. Ciekawym, co by się stało z Hiszpanem, gdyby go raptem — na czarodziejskim np. płaszczu lub łopacie wiedźmy — przerzucić do Polski i razowym chlebem obkarmić!... Ciekawym, co by się stało z Polakiem (nb. chłopem), gdyby go w ten sam sposób przenieść do Hiszpanii i daktylami utraktować!...

"Nota bene, " w nawiasie, całą rzecz tłómaczy. Nota bene chłopem. Chłopi się różnią. W sferze pracowitej innym jest Hiszpan, innym Polak. Podróżująca wrona zapewne nie raczyła zwracać uwagi na te niziny społeczeństwa ludzkiego. Arystokratką — przypatrywała się wyższym sferom, a w tych, rzeczywiście wrony i ludzie zbiegają się w kosmopolitycznem podobieństwie pojęć, wyobrażeń, przekonań i gustów. Byronowa donna Ineza i nasza pani P. jednakowo zapatrywały się na swoich jedynaków i jednakowo do ich wychowania się brały, — tylko nie jednakowemi rozporządzały środkami. Z tej przyczyny nie można było o Gabrysiu powiedzieć:

— "... half his days were pass'd at church, the other,

Between his tutors, confessor, and mother."

Bo zmieniły się czasy a z czasami zwyczaje. Co było dobrem w epoce donny Inezy, to już nie zbyt koniecznem okazało się w epoce pani P. Pierwszej, punktem wychodnim macierzyńskiej troskliwości był wzgląd na duszne syna zbawienie. U pani P. było to na drugim planie, a na pierwszym — zabawienie.

Może i miała ona rację. Na tym płaczu padole tyle goryczy, że nie można brać jej za złe, jeżeli dziecku swemu pragnęła życie osłodzić. Była bowiem matką kochającą i starała się urządzić wszystko tak, aby jej Gabryś w przyszłości, nie tylko z żadnem niebezpieczeństwem, ale nawet z żadną nie spotkał się przykrością.

W tem głównie zachodziła różnica pomiędzy nią a donną Inezą. Ta ostatnia miała na myśli, że w żyłach jej syna płynie krew hidalgów: że przeto, w razie gdyby król szedł na wojnę, jej syn powinien mu towarzyszyć, i dla tego uczył się konnej jazdy, fechtunków, artylerji i sztuki zdobywania fortec i klasztorów. Pani P. miała na myśli, że jej jedynak ma sześćset dusz, przynoszących czystego dochodu sześć tysięcy rubli, będących w stanie zabezpieczyć mu wygodne na całe życie próżnowanie. Próżnować, było, podług niej, obowiązkiem polskiego szlachcica, tak jak obowiązkiem hidalga było, iść z królem na wojnę. "Noblesse oblige" w mniemaniu pani P. znaczyło: nic nie robić. Znaczyło to prawie tyle co: poświęcać się, — bo nic nierobienie jest samo z siebie ofiarą, trudną do wykonania. Więc bacząc na to, pani P. chodziło o osłodzenie tej ofiary synowi.

Z tego poszło kształcenie jedynaka w ten sposób, aby mu dostarczyć środków do bawienia się.

Przez zabawę do wielkości! — takiem było hasło, jakie w wychowaniu jedynaka obrała sobie pani P.

— Dla czego do wielkości?... — zapytacie.

— Dla tego, że to mu się należało... — odpowiedziałaby pani P. Była bowiem tego świętego, a w świętości naiwnego przekonania, że dla Gabrysia, dla tego już samego iż w liczbie przodków jego, tak po mieczu jak po kądzieli, byli wojewodowie, kasztelanowie, kanclerze, hetmani i arcybiskupi, nie było za wysokich progów, nie było dostojeństwa niedostępnego. Zdawało się jej, ie, gdyby raczył po jakie stanowisko sięgnąć, to każdemu stanowisku, jakiem by ono nie było, zrobiłby niepospolity zaszczyt. Pod tym więc względem była zupełnie spokojną.

— Zechce się — mówiła — Gabrysiowi wznieść, to się wzniesie; a nie zechce się, to dość dla niego że jest P.

Była więc — jak powiadano — pod tym względem spokojną, i cały jej kłopot zależał na: chronieniu syna od głupstw.

Wielkiemi literami napisałem wyraz "głupstw", dla tego aby zwrócić nań uwagę czytelnika.

Ksiądz biskup Krasicki zajmował się w swoim czasie głupstwem:

— "Mości księże kanoniku,
Głupstw na świecie jest bez liku,
Dobrze jednak rzecz oznaczyć,

I. co głupstwo, wytłómaczyć. "

I ksiądz biskup doszedł do tego, że głupim jest ten "co daje", mądrym zaś "ten co bierze. "

Pani P. na odwrót snadź to rozumiała: chodziło jej bowiem o to, aby Gabryś nie "nabrał się (wyrażenie techniczne) niepotrzebnych rzeczy" takich co sercu mocno bić każą, takich co duszę zapalają — takich co (mówię od siebie) człowieka podnoszą, uszlachetniają i kształcą.

— Na co mu się to (głupstwo) zdało!... — mawiała. — Ot, ma przed oczami przykład ojca... Co ojcu jego przyszło z tego, że się niepotrzebnie narażał?..

— Pełnił powinność... — ktoś jej raz odpowiedział.

— Proszę pana!... — przerwała. — Powinność?... Nie pojmuję, jak powinnością nazwać można, stawienie własnej głowy na kartę, w której przegraną jest śmierć a wygraną nieszczęście... Nadzwyczajnym tylko zbiegiem okoliczności, mąż mój nieboszczyk uniknął i jednej i drugiego... Ale, tylko uniknął... Czyżby się Gabryś miał ryzykować, na to, aby próbować szczęścia w unikaniu nieszczęścia !... Tego nie pojmuję... Za pełnienie powinności należy się ludziom nadgroda...

— Nadgroda w sumieniu... — odpowiedział jej tenże.

— I, proszę pana!... — podchwyciła nieco niecierpliwie pani P. — Powinność? sumienie?... wyrazy... których cała wartość w tem, że można je jak wędki na niedoświadczoną zarzucać młodzież... Obowiązkiem rodziców jest, strzedz od nich dzieci, zwłaszcza synów.

— To trudno — uczyniono jej uwagę. — Młody człowiek, dowiedziawszy się z boku o tem, co przed nim rodzice tają, może dla nich stracić szacunek...

— Gdzie się dowie?...

— W szkołach... od kolegów... z książek...

— O!... — podchwyciła pani P... — ja swego Gabrysia wcale do szkół oddawać nie myślę... Dam mu edukację domową... Edukacja domowa lepszą jest od publicznej.. Będzie się uczył pod mojem okiem...

Gabryś, paniczyk, pieszczony i hołubiony, otoczony został guwernerami, pomiędzy którymi ani jednego nie było Polaka. Do Polaków miała P. wstręt, z dwóch pochodzący powodów: najprzód, obawiała się, aby, pomimo jej dozoru, nie przekradli sposobem kontrabandy głupstw do serca i głowy jej syna; powtóre, nie mogła się żadną miarą przekonać, aby Polak był w stanie być tak rozumnym, jak Francuz, Niemiec, Anglik, Włoch. Polakomanję, prowadzącą niektórych panów do powierzania dzieci urodzonym nad Dnieprem lub Wisłą guwernerom i guwernantkom, miała za rodzaj umysłów ej choroby, za gatunek przesądności.

— Miałażbym dziecko moje czynie ofiarą przesądów!... Dziękuję!...

Była wyższą nad przesądy, i to wówczas kiedy zwrot do narodowych rzeczy coraz wyraźniejszym i powszechniejszym się stawał — wyraźniejszym i powszechniejszym do tego stopnia, ze ulegli mu nawet niektórzy, mający więcej jak sześćset dusz panowie. Pani P. litowała się nad nimi, jak nad warjatami.

Miała ona jak najlepszą wolę, na paragona wykierować swego jedynaka, i dla tego wypisała dla niego guwernerów: do francuzkiego języka — Francuza, rodem z Paryża, do niemieckiego — Niemca, rodem z Drezna, do angielskiego — Anglika, rodem z Londynu, i do włoskiego — Włocha, rodem z Florencji. O języki, z pominięciem — rozumie się — polskiego, chodziło jej przedewszystkiem, a to dla tej ważnej przyczyny, że roiła sobie: jakto Gabryś, kiedyś, znalazłszy się w wytwornem wielkiego świata towarzystwie, potrafi wszystkiemi rozmówić się językami. To rojenie do łez ją rozczulało. Z góry, macierzyńską jej pierś rozpierała duma. Z góry mówiła sobie:

— Co za chluba dla matki, takiego mieć syna!... Guwernerowie ułożyli się z panią P., najprzód, o pensję, potem o program nauk.

Płaca każdego z nich wynosiła po 200 dukatów rocznie, co czyniło 800 dukatów czyli 2, 400 rubli srebrnych umniejszenia w dochodach Orkiszówki,

Bobowiec, Motrenki, Hałalijówki i parę pomniejszych folwarków, stanowiących majątek naszego bohatera. Było to wiele; ale jako ofiara dla syna, nadzwyczajny ten wydatek nie wydal się pani P. za wielkim. Ona podjęłaby się chętnie płacić za Gabrysia kroplami krwi własnej, gdyby pieniędzy nie stało a krew dała się na dukaty zamienić.

Program nauk dałby się właściwiej nazwać: rozszarpaniem edukacji na czworo. Uczone gremium przystępując do edukacji, długo nad tem medytowało: co z tym fantem zrobić?... Francuz miał metodę swoją, Anglik swoją, Niemiec swoją a Włoch swoja. Każdy obstawał przy swojem i o ustąpieniu koledze ani myślał. Każdy swoją metodę przedstawił pani P. i ona w żadnej nic do zganienia ani do zaprzeczenia nie znalazła. Każdy w końcu przystąpił do niej z następującym projektem:

— Niech pani oddali trzech moich kolegów i powierzy syna wyłącznie opiece mojej, zwiększywszy mi pensję w czwórnasób... Ręczę, że z rąk moich wyjdzie doskonałym człowiekiem..

Pani P. nie chciała na to przystać, a to dla tej przyczyny, że jej wielce chodziło o pronuncjacją. Sama więc wzięła się do rozwiązania programowej zagadki i rozwiązała ja w taki sam sposób, w jaki u starożytnych Greków urządzonem było naczelnictwo nad wojskiem, powierzone kilku razem wodzom, dowodzącym kolejno — co dnia inny. Guwernerowie rozebrali pomiędzy siebie dnie. Jednego dnia nauczycielowa? Francuz, drugiego Anglik, trzeciego Niemiec, czwartego Wioch. Granicami kolei był tydzień, — a ie tydzień liczy dni siedm, przeto, dla nienadweręzenia porządku i nieuchybienia któremu z guwernerów, trzy dni zostawionemi były Gabrysiowi na rekreację, z wyjątkiem popołudnia w piątek, w którym zjeżdżał z pobliskiego parafialnego miasteczka ksiądz proboszcz na naukę religii.

Takie rozporządzenie wielce zadowolniło panią P. Jedynak jej, w ogniu edukacji, mienił się jak kameleon. W poniedziałek był Francuzem, we wtorek Anglikiem, we czwartek Niemcem, w sobotę Włochem. Piątek te rozstrzelone promienie zbierał w jedno spólne ognisko katechizmowego kosmopolityzmu, mającego tę jedynie najlepszą stronę, ie się w polskim wykładał języku, co, dodane do konieczności porozumiewania się ze służącemi, sprawiło — ie bohater nasz nie zapomniał po polsku.

Ale, tylko nie zapomniał. Bo zresztą nic a nic o polskości nie wiedział. Francuz, obok języka, wykładał mu historję i literaturę francuzką, sposobem anegdotycznym. Anglik podjął się przejść z nim Adama Smitha od początku do końca. Niemiec wziął na siebie wykład filozofii. Włoch zobowiązał się nauczyć go muzyki i śpiewu. Każdy z nich, tak wziął się do nauki, jakby specjalny przedmiot wykładu był edukacyjnym zenitem, po nad którym wyższego i podobniejszego nie ma i być nie może — a wziął się szczerze, z zapałem, do szczerości i zapału podnietę znajdując w emulacji. Wszystkim im bowiem razem i każdemu z osobna, chodziło o przeprowadzenie odrzuconego przez panią P. projektu. Chodziło — rozumie się — póty, póki przeprowadzenie wydawało się możliwem. Gdy zaś możliwość upadła, zapał ostygł a historją i literatura francuzka, polityczna ekonomja, filozofja, muzyka i śpiew zamieniły się na gruszki na wierzbie. Wypadło tak: "obiecanka cacanka a głupiemu radość" Pani P. radowała się spodziewanym syna rozumem, który obrócił się koniec końcem w nic. Guwernerowie jednakże wyszli z honorem, bo na usprawiedliwienie swoje mieli bardzo dobre tłómaczenie. Najprzód, pani P. odrzuciła programowy ich projekt: więc, jeżeli Gabryś nic nie umie, to nie oni temu winni, ale sama matka. Powtóre, jak było brać się do historji, literatury, politycznej ekonomii, muzyki i śpiewów, kiedy elew nie umiał czytać i pisać!... Oni nie podejmowali się elementarnego bakałarstwa. W tem znów nie oni byli winni, ale sama matka. Czemu nie powierzyła im syna dostatecznie przysposobionego?...

Przejście guwernerów przez orkiszowski dwór podobnem było w części do owych przejść, którym przed laty ojczyzna nasza ze strony Tatarów ulegała.

Przeszli — pozostawiając po sobie spustoszenie, i to tak materjalne jak i moralne.

Nie dość bowiem, że na pensje dla nich szło 2400 rubli. Drugie tyle wynosiły koszta utrzymania guwernerów i prowadzenia edukacji. Cudzoziemcy kaprysili. Pomimo że orkiszowski dom był dostatni i we wszystko zaopatrzony, było im niewygodnie. Nieustannie coś im brakło i czegoś to z Paryża, to z Londynu, to z Berlina, to z Florencji potrzebowali. Francuz np. nie mógł się obejść bez wetów i to koniecznie francuzkich, bez wina, i to nie innego tylko, Chateau Lafitte a przynajmniej Chateau Margaux przy stole i jedno z tych Sillery eremant, Tintilla di Rota albo Xeres przy desserze, z dodatkiem bądź Chartreuse, bądź Marascin de Zara, bądź zresztą Curacao albo coś podobnego, byle starego i wytrawnego po czarnej z koniakiem kawie. Porachowawszy to wszystko, wypadało, że same wety, wina i likiery dla samego tylko Francuza, pochłaniały parę dukatów dziennie. Cóż, gdy do tego dodamy Porter, ale i ostrygi, bez których Anglik wyżyć by nie mógł, wina, zieleninki i owoce włoskie dla Włocha sprowadzone, strudle, strucliki i piwa, któremi karmić i poić było potrzeba niemieckiego filozofa!.. Dochód z majątku szedł całkowicie na same wymysły ludzi, dla których wszystko co polskie było obrzydliwem a którzy, pozbywszy się emulacji w zakresie edukacyjnym, emulowali w wymogach i kaprysach.

Nadto, sama edukacja — samo przeprowadzenie nauk — ogromne pociągano za sobą koszta. Wydatki na książki, różne narzędzia i instrumenta wynosiły mało że nie tyle, co roczne honorarja guwernerów, z których każdy trzymał po kilka gazet i czasopismów, niepotrzebnych dla elewa, ale dobrych do zabicia czasu dla guwernerów, którzy bez nich na śmierć by się w Orkiszówce zanudzili, mając niby zajęcie raz tylko na tydzień, a resztę czasu do dowolnego rozporządzenia.

II.

Koniec końcem, żeby czytelnika nie nudzić, krótko mu powiem, ze bohater nasz niczego się nie nauczył — do tego stopnia niczego, że po ośmiu leciech domowej edukacji, pomimo dozoru matczynego, pomimo doskonałości i oryginalnej cudzoziemskości nauczycieli, języki nawet obce, o które chodziło najbardziej, pozostały mu obcemi. Pochwytał coś, to z tego to z owego, ale żadnym nie był w stanie się rozmówić, żadnym nie czytał a tem mniej pisał. O jeografii, historji powszechnej i polskiej, matematyce, naukach naturalnych, najmniejszego nie miał wyobrażenia: te bowiem nie wchodziły do programu. Po za obrębem programu jedno tylko skorzystał. Od monsieur Pierrot i od signora Sartyni nauczył się — romansować — nie z wykładów jednakże, a z przykładów.

Monsieur Pierrot, jak tylko stanął na orkiszowieckim gruncie, natychmiast zrekognoskował terren. Chodziło mu o to:

— Y a-t-il du gibier ?...

Po kilkutygodniowem rozglądaniu, zaglądaniu, podglądaniu i oglądaniu, doszedł do tej wiadomości, ie orkiszowiecką zwierzynę na kilka rozklassyfikował gatunków. Do pierwszego zaliczył jedną tylko sztukę, a tą była: sama pani. Jeszcze nie stara, wcale nieszpetna i bogata, była ona grubą zwierzyną, w polowaniu na ktorą trzeba było używać wszystkich znanych i w tego rodzaju łowienia używanych podstępów i ostrożności. Po niej szły panny respektowe, przezywane przez niego gołębicami i odaliskami. Prędko francuskim sprytem poznał, że są to stworzenia łaskawe, usposobione nietylko do cerowania, haftowania i prasowania, ale i do ronienia i przyjmowania westchnienia, do gruchania, szczerzenia zębków i rojenia o rozlicznych nadzwyczajnościach. Dalej następowały ukraińskie wieśniaczki, dzikie kuropatwy, płochliwe ale ciekawe i będące nie od tego, aby na wabika nęcić się nie dały. Te, boso, w zapaskach i koszulach, wydały się mu zrazu podobnemi do Hotentotek, Irokiezianek lub przynajmniej mieszkanek Laplandji. Przypatrując się im jednakże coraz lepiej i coraz bliżej, dostrzegł w nich wdzięki takie, które mu przypominały mitologicznych bogiń posągowane postacie, Dostrzegł w nich coś kamiennego, marmurowego — nie białego wprawdzie ale zato wielce jędrnego, co mu o białości zapomnieć kazało.

I we wszystkich na raz sferach rozpoczął łowy. I zamarzył o sukcesach, o których, jako paryżanin, nie wątpił.

Francuzi, a zwłaszcza Paryianie, na miłość w ogólności z materjalnej tylko, ze zwierzęcej, zapatrują się strony. Nie jest w tym względzie bez wyjątków; powszechnie jednakże bawią się w kochanie, niby w jakiś rodzaj gry towarzyskiej, w której nadewszystko chodzi o zachowanie przyzwoitego decorum. Z tego źródła wypływa francuzka szarmanterja. Francuz nastawia się, uśmiecha, oblizuje, układa oczy i usta, sypie komplementa — a wszystko to, pour la bonne aventure. Mizdrzy się do każdej niewiasty — starej i młodej, ładnej i brzydkiej, zamężnej i niezamężnej — bo w nim głównie gra krew, a estetyczne poczucie i moralny pociąg podrzędne zajmują miejsce.

Nasz monsieur Pierrut był prawdziwym Francuzem i prawdziwym Paryżaninem, niemającym najmniejszej pretensji należenia do wyjątków. Posunął do pani P. — nie powiodło się mu. Nie zraził się tem. Zawsze był dla niej grzecznym, nadskakującym, zawsze słodko się do niej uśmiechał, nawet zawsze wzdychał, szczególnie po obiedzie; a obok tego pociskami kupidyna sypnął na panny Katarzyny, Marianny, Julki etc. i na Paraski, Pryśki, Frazynki, Uliany etc., które zrazu miały go za pewien gatunek małpy, ale powoli oswoiły się z nim i ujęte jego "kokam, posałuj, serse", pozwoliły mu do siebie bliżej przystąpić. Monsieur Pierrot kochał się w pani P., kochał się w pannie Katarzynie, w pannie Mariannie, kochał się w pani komisarzowej, ekonomowej i leśniczynie; kochał się w ich córkach i kucharkach i we wszystkich wiejskich dziewczętach — i wynikiem tej profuzji kochania było kilka zupełnych powodzeń.

Powodzenia te, jak niegdyś' Temistoklowi laury Milciadesa, nie dały spad signor'owi Sartyni. Nie umiał on, tak jak monsieur Pierrot brać się do kochania. Był niezgrabny, pomimo że bardzo zgrabnie, udrapowany w płaszcz bandycki, pozował, pomimo że bardzo sentymentalnie patrzał i oczy zawracał, pomimo że włosy nosił jak Rafael, wąsy jak Michał Anioł, brodę jak Torquato Tasso. Orkiszowieckie piękności nie umiały się na tem wszystkiem poznać. Na pozowanie, draperje i Sentymentalność patrzały się jak owce na gwiazdy. O Rafaelu, Michale Aniele i Tassie nic a nic nie słyszały. Szło więc signorowi Sartini źle przez całych lat ośm, chociaż przez cały ten czas nie przestawał pozować, drapować się, sen-lymentalizować, rafalelizować etc. — i narzekać na niewdzięczną Polskę a wzdychać do pięknej Italii, a raczej do italskich miast, do miejskich ulic i do wpół-otwartych i wpół żaluzjami przysłoniętych nad ulicami okien. Nie bez tego jednakże, ażeby i jemu nie upiekła się jakaś gratka.

Niemiec i Anglik, pod tym względem, byli przeciwieństwem Francuza i Włocha — dla tego zapewne, że pierwszy był stary a drugi excentryczny. Jeden po uszy zagrzebał się w Allgemeine Zeitung i pod inspiracją tej gazety pisał pamiętniki o Polsce, drugi bawił się w zamyślenie i roztargnienie. Oni przeto taki na elewa wywierali wpływ, że się z nich śmiał, a zapatrywał się na Francuza i Włocha — i bardzo wcześnie, bo w dwunastym roku swego życia, podpatrzył ich słabości i stał się ich spółzawodnikiem.

Guwernerowie okrutnie panią P. męczyli. Kochającą jednakże będąc matką, znosiła ich kaprysy, zaliczając te sobie na karb zasługi, która tam — kiedyś — miała jej być wynadgrodzona. Kto miał nadgrodę wymierzyć? — o to się nie pytała. Ze wszystkiego jednakże pokazywało się, że liczyła na wdzięczność syna, a to tem pewniej że najpewniejszą była wypełnienia względem niego macierzyńskich obowiązków.

Gabryś skończywszy piętnaście lat, skończył nauki. Niczego się nie nauczył, ale nauki skończył, dlatego głównie powodu, że uczyć się nie chciał. Pani P. odprawiła guwernerów — i pozbywszy się tej cudzoziemskiej załogi, z głębi piersi odetchnęła, jakby jej wielki jaki ciężar z serca spadł. Za to pozbycie się wdzięczną była synowi — czyli, innemi wyraziwszy się słowami, wdzięczną mu była, że nie chciał się uczyć, i w tem niechceniu upatrywała dowód rozumu i przywiązania do siebie.

Gabryś pozostał sam z matką, która uznała go pełnoletnim i oddała mu w zarząd majątek. Bohater nasz od deklinacji i konjugacji, z któremi napróżno przez ośm lat się łamał, od historji, politycznej ekonomii i filozofji, które przechodziły mu przez głowę jak woda przez rzeszoto, nie umiejąc po polsku dobrze czytać ani poprawnie pisać, nie mając najmniejszego wyobrażenia o obowiązkach człowieka w społeczeństwie, o narodowem życiu i życia tego potrzebach — od razu wyszedł na skończonego człowieka, wyemancypować się i, chociaż jeszcze nie de jure ale już de facto stanął jako obywatel, biorąc obywatelskość w tem znaczeniu, jakie mu u nas nadają. To jest: wystąpił, jako człowiek, opatrzony w przywileje i zamożny w środki, dające mu wolę czynienia źle lub dobrze, dające mu możność przodowania w społeczeństwie.

Taki smarkacz, w takie środki i możność ustrojony, i tak do użycia ich przysposobiony, nie mogł złego nie zrobić z nich użytku. Gdyby nie zrobił, musiałby być szczególniejszą łaską Bożą natchniony — musiałby być chyba Bożym wybrańcem. Gabryś nim nie był. Stworzył go Pan Bóg jak każdego śmiertelnika — z równemi do dobrego i złego skłonnościami, które należało stosownie pokierować, i z wolną wolą, która z pokierowania wyciągnąć miała dla siebie i dla drugich korzyść. Przytem, obdarzył go bardzo dobrem sercem — nie nadzwyczajne jednakże dobrem, bo takiem samem obdarzał i obdarza wszystkich Polaków, mających to do siebie, że u nich zazwyczaj serce i głowa znajdują się w dyzharmonii, niby dwa fałszywie nastrojone instrumenta. Pod tym więc względem, bohater nasz prawdziwym był Polakiem, pomimo że cudzoziemskie w Orkiszówce otrzymał wychowanie i pomimo że po polsku pisać nie umiał. Jest to dowodem, że nie edukacja, nie język, ale serce i głowa o narodowości stanowią. Gabryś najlepsze miał serce ale najgorszą głowę.

Emancypacja zaprowadziła go najprzód do stajni. W tem także polska objawiła się natura. Ciągnęło go do koni: — więc, jak tylko nudne, książkowe ustąpiły przeszkody, poskoczył do koni i dalejże, dobierać czwórki do maści, wzrostu i temperamentu. To, z konieczności rzeczy, pociągnęło go na jarmarki. Dobranie czwórki stało się dla niego czemeś, na kształt kamienia filozoficznego, którego odszukaniu nie jeden w dawnych czasach uczony całe życie poświęcił. Za czwórką popędził Gabryś po świecie — po Berdyczowach, Bałtach, Jarmolińcach — i szukając jej, poodszukiwał różne rzeczy, do przepędzenia czasu i uprzyjemnienia życia służące. Znalazł poczciwych koleżków, zachwycających się nim jako dziedzicem Orkiszówki z przyległościami. Znalazł łaskawe koleżanki, otwartemi przyjmujące go ramiony. Znalazł przyjaźń, szacunek, przywiązanie, miłość — wszystko co tylko ku zaspokojeniu duszy i serca służyć może, i to z powodu że był Orkiszowskim dziedzicem. Nad powodem ednakźe nie zastanawiał się — nie miał czasu zastanawiać się — a przyjaźń, szacunek, przywiązanie i miłość przyjmy wał, płacąc za nie w gotówce pieniądzmi, zdrowiem i rozumem, które hojnie a od niechcenia sypał. A sypiąc nie oglądał się na nic — nie pomyślał że Orkiszówka nie jest i być nie może niewyczerpanem źródłem.

Pani P. ujrzała się raptem osamotnioną. Gabryś tak się zaciekł, że zapomniało matce, która, powoli, powoli, została niby bawiącą we własnym domu. Gabryś rostasował się w całym domu, zostawiając matce, jakby z łaski, parę pokojów, z których ona wyjść mogła tylko w nieobecności syna, bo podczas jego obecności napełniali je różni panowie, rozkochani w Gabrysiu, rozwalający się po kanapach, otaczający się obłokami fajczanego dymu, chodzący bez halsztuków, surdutów, kamizelek a czasem i tych części odzieży męzkiej, której nie wymieniam przez wzgląd na czytelniczki. Bani P. widywała ich przez okno, na podwórzu, kiedy z fajkami w ustach oglądali konie. Miny ich przerażały ją — miny gęste, zawiesiste, zamaszyste, wąsate, gębate. Widząc pomiędzy nimi Gabrysia, przychodził jej na myśl los Akteona, którego psy rozszarpały i pożarły. Rozumie się, ze w myśli jej, rola Akteona dostawała się Gabrysiowi a rola psów jego towarzyszom. Z tego powodu postanowiła syna ostrzedz.

Wykonanie chwalebnego tego postanowienia okazało się trudniejszem jak się zdawać mogło — a, co nierówniej gorzej, okazało się.. za późnem. Pani P. wezwała raz syna do siebie i wypaliła mu moralną naukę, której nawet skończyć nic mogła, bo Gabryś się ofuknął:

— Cóż to!... mama, jak widzę, morałami mnie chce karmić?...

— Nie, moje dziecko... ja cię tylko uważnym robię na następstwa towarzystwa jakie cię otacza.

— Towarzystwa?... — przerwał Gabryś. — Cóż to!... czyż ja mam zarzec się żyć z ludźmi!... czyż mam się zakopać w Orkiszówce!... Czegóż mama odemnie chce!...

Zasępił się i naburmusił. Co widząc pani P. zmieniła raptem ton. Z moralizującej stała się przepraszającą.

— Nie bierz, moje dziecko, zbyt żywo moich słów do serca... Ja matka... Ja ciebie kocham i dla tego obawiam się o ciebie... Nie wiem z kim się wdajesz i dla tego zrobiłam cię uważnym,... chciałam cię ostrzedz...

— Otóż to, że mama nie wie!... — podchwycił Gabryś. — To niechże mama nie ostrzega..

— No, no... — odparła pani P.

I w oczach jej zakręciły się łzy. Chciała coś mówić, nie mogła — i do syna ręce wyciągnęła.

Ten obrót rozmowy rozczulił Gabrysia. Usiadł obok matki i w rękę ja pocałował Ona przychyliła go do piersi.

— Ty u mnie jedyne dziecko... — głosem łez pełnym mówiła. — Ja ciebie kocham nad własne życie, nad wszystko... Ja nie chciałam ciebie zmartwić..

— O cóż mamie chodzi?.. — odpowiedział Gabryś. — Lubię konie i bawię się...

— Baw się, moje dziecko... wszczęła pani P. z westchnieniem.

— Lubię konie, i teraz oto właśnie chcę sobie koniecznie dobrać czwórkę bułańców z białemi grzywami i ogonami.. Dobrałem już trzy: żebyż to mama wiedziała, jakie!... Po cztery na piąty, piętnastej miary a wszystkie jak jeden; tylko że jeden trochę za gorący, ale to nic: chcę go dać w lic... Gdyby mi się tylko udało dostać czwartego u Bałabońskiego... Ma szelma takiego, co jakby się do mego licowego urodził; ale wie, że potrzebuję i widzi, żem się zapalił, to się trzyma... Właśnie dobijałem targu, kiedy mnie mama zawołała... Myślałem, że diabli wiedzą jaki ważny interes ma mama do mnie. — A to... o...

To rzekłszy, wstał z oznakami niecierpliwości.

— Idź, moje dziecko... baw się... — rzekła matka za odchodzącym, westchnęła i głową pokiwała.

Gabrysiowi było spieszno do towarzystwa, składającego się z tuzina młodych ludzi, pomiędzy którymi starszego nad lat trzydzieści nie było, wyjąwszy Stasia, liczącego przeszło czterdzieści, ale pomimo to, pomiędzy młodymi młodego. Gdy Gabryś powrócił, towarzysze jego ugrupowani byli w następujący sposób: przy dwóch stolikach siedziało ośmiu, zatopionych w preferansowych medytacjach, a czterech stanowiło przypatrującą się, gadającą galerję. W pokoju było dymno i gorąco: z tego więc powodu, tak grający jak niegrający rozebrani byli do koszuli. Do niegrających należał Staś, nazywający się na prawdę Eustachym Bałabońskim, posiadacz bułańca z białą grzywą i białym ogonem, który tak był potrzebny do czwórki naszego bohatera.

Gabryś usiadł. Przy jednym stoliku odezwało się:

— Siedm bez atu!...przy drugim:

— Tref!... przy obydwóch:

— Wist i proszę!.

Te odezwania się pokrył gruby głos Florjana Mewy:

— No!... uchodziłem przecie Stasia... Odstąpi ci bułańca...

— No?... — rzekł Gabryś, podchodząc do Bałabońskiego.

— Dasz mu siwego ogierka, a on ci doda...

— Co?...

— Jednę z sióstr...

Na te słowa całe towarzystwo grzmotowym huknęło śmiechem, któremu i Staś zawtórował.

— Mówmy serjo... — odezwał się Gabryś.

— To bardzo serjo... — odrzekł Mewa. — Słowem honoru ręczę, że Staś na taki układ przystanie... Kto ma taką porcję sióstr, ten z gustem jednę w dodatku do konia by odstąpił...

— I nie w dodatku... — ktoś się odezwał. — Myślę ie Staś oddałby daremnie, byleby kto chciał wziąść...

— Daremnie? — nie... — dodał inny. — Potargowałby się przynajmniej dla formy...

— Gdzie tam!...

Rozmowie tej towarzyszyły śmiechy. Preferansiści nawet zawiesili granie i wzięli w niej udział. Kpiono ze Stasia, jak z dziurawego buta; ale że to kpienie nie wprost jego osoby, a osób jego sióstr się tyczyło, przeto nie czuł się on obowiązanym obrażać się. Przeciwnie, sam śmiał się i dopomagał.

— Biedny Staś — mówiono — gdyby nie sześć sióstr, byłoby mu na świecie, jak pączkowi w maśle... Horbaczki wystarczyłyby i na preferans i na coś jeszcze, a nawet mógłby się na diabełka i sztosika rezykować... Sześć sióstr, to dla niego sęk...

— Gdybyście mi dobrze życzyli, to rozebralibyście je... — odezwał się Staś, pokręcając wąs.

— Co dasz ?... zapytał jeden.

— Jakto, co?... Jedną z sióstr, którą sobie wybierzesz...

— A z siostrą?

— Nic... Po przyjacielsku: z ręki w rękę...

— Dziękuję!...

— Kiedy tak... — odezwał się Mewa, pośredniczący w zamianie bułańca na siwego ogierka — to moja propozycja upada... Bo, jak się pokazuje, siostra Stasia nic nie warta, kiedy jej darmo nie chcą wziąść: więc nie może iść jako dodatek do bułańca... Cofam tedy propozycję... Układajcie się sami, jak chcecie...

— Może ja ją przyjmę... — rzekł Gabryś. — Zobaczymy...

— Źle byś na tem wyszedł... — krzyknięto ze wszystkich stron na raz.

— Źle?... to moja strata... Przynajmniej skompletowałbym czwórkę...

— To lepiej, po przyjacielsku ci radzę — rzekł Mewa — mieniaj ogierka na bułańca, głowa na głowę chociaż ogierek dwa razy tyle wart co bułaniec...

— Czas płaci, czas traci... — wsunął Staś. — Dla ciebie ogierek dwa razy tyle wart co bułaniec, bo ty bułańca nie potrzebujesz... I dla Gabrysia byłby wart dwa razy, gdyby nie czwórka, do której takiego konia ani w Bałcie ani w Berdyczowie nie dobierze...

Wszczęła się długa rozmowa o bułańcu i o innych koniach, która się późno w noc przeciągnęła i byłaby się jeszcze nie skończyła, gdyby przy jednym z preferansowych stolików nie zaimprowizował się był sztos, który powstał z niczego. Jeden z wygranych nie miał drobnych do zdania przegranemu reszty i zaproponował:

— Rozegrajmy się...

Chodziło o pięć złotych. Pierwotnie więc w banku było tylko pięć złotych; potem zrobiło się dziesięć; dalej dwadzieścia; — w towarzystwie rozbudziła się ochota i niechcący zorganizował się sztosik, który potrwał aż do białego dnia.

Gabryś poniterował. Zachwycano się jego zimną krwią i doskonałym taktem, jakie w hazardowych grach okazywał. Przegrana i wygrana były mu zarówno obojętne. Grał nie dla zysku, a dla towarzystwa, albo raczej dla zabicia czasu, z którym nie wiedział co robić. Bawił się losem, sprawiającym mu wewnętrzne, lekkie emocje — lekkie dla tego że za plecami czuł Orkiszówkę, na konto której mógł śmiało i bezpiecznie na honorowe puszczać się hazardy.

Cały wieczór przeszedł na preferansie i najgłupszych w świecie gawędach, cała noc na sztosie.Żal, zaiste, brał, widząc taką dorodną młodzież, pędzącą czas jak cos' niepotrzebnego, jak coś takiego czego się chce jak najprędzej pozbyć. Dwunastu ich było, a żaden z nich nie wyrwał się z żadnem poważniejszem a przyzwoitszem słówkiem. Zdawało się, że są oni członkami tego stowarzyszenia Niemców, co to pod karą pieniężnego sztrofu wykluczyło najlżejszą o polityce wzmiankę; tylko, że oni jeszcze dalej poszli, bo nie tylko o polityce, ale o niczem, co by zbudować lub nauczyć mogło, nie wspominali. Pletli głupstwa i grali w karty, — grali w karty i głupstwa pletli: a byli to wszystko tak zwani obywatele- urodzeni, przodownicy społeczeństwa śród którego wzrośli i wychowali się, którego sokami żywili się, którego przyszłość w rękach swoich mieli. Byli to wszystko wioskowi szlachcice, bliżsi i dalsi Gabrysia sąsiedzi. Był tam Ksawery, członek rozrodzonej na całą Ukrainę, na całe Podole i Wołyń rodziny, zkoligacony ze wszystkiemi zamożniejszemi domami. Był Romek, exbałaguła, potomek hetmański. Byli inni, o których przodkach Paprocki i Niesiecki z wielkim mówią szacunkiem. Był Mewa, używający reputacji dowcipnego, i Staś Bałaboński, z którego domowemi stosunkami bliżej wkrótce się zapoznamy.

Białym dniem poszła nasza młodzież spać. Obszerny orkiszowiecki dwór pomieścił ich wszystkich wygodnie, jednych na folkach, drugich na sofach i kanapach., Żaden z nich nie rozebrał się sam. Silne chłopy okazali się tak niedołężnymi, że nie mogli obejść się bez pomocy lokajów i kozaczków, przy ściąganiu surdutów kamizelek, butów, szkarpetek...

— Otóż to nazywam dobrem czasu przepędzeniem... — rzekł Mewa w łóżku, biorąc do ust fajkę, bez której zasnąć nie mógł. — Taka zaimprowizowana gierka bardzo mi się podobała... Wolę ją jak wielkie, kontraktowe gry...

— To znaczy... — ktoś się odezwał — że masz sielankowe gusta: bo co się mnie tyczy, to ja i od wielkiej gry nie uciekam...

— Któż o uciekaniu mówi!... — podchwycił Mewa. — Przecież na to nie zasłużyłem, ażebym o tchórzostwo był posądzanym... I ja nie uciekam od trzydniówek, ale to nie przeszkadza, że wolę, ot takie domowe sans-gene, w którem się wszyscy znają i wszyscy sobie wzajemnie sprzyjają...

— To prawda... — odezwało się parę ziewających głosów.

— A dodać potrzeba, że nigdzie się tak wybornie gra nie aranżuje, jak u poczciwego naszego Gabrysia...

— To prawda... — powtórzyły te same głosy.

— Bo to... — ciągnął Mewa, otaczając dymem wąsy i nos — w Orkiszówce jest się jak u siebie...

Tym razem, zamiast "to prawda", odpowiedziało mu poczwórne czy potrójne chrapnięcie. Mewa, pociągnąwszy jeszcze pare razy z cybucha, odwrócił się do ściany, naciągnął kołdrę na ramiona i zasnął.

Pochwały jego, tyczące się Gabrysia, były najzupełniej zasłużone. W dalszym rozwoju znaczyły one, ie u Gabrysia można było wygrać, a przegrawszy, tanim skwitować się kosztem, bo gołem słowem honoru. Gabryś bowiem ten miał zwyczaj, o jego dobrem sercu wymownie świadczący: że, przegrywając, gotówką płacił, wygrawszy, nigdy się nie upominał. Można więc było zostać dłużnikiem jego na czas nieograniczony i korzystać z przedawnienia, które honorowe długi w oceanie zapomnienia topiło. Tym sposobem i honor i kieszeń wychodziły bez szwanku. Takiego drugiego Gabrysia nie było w okolicy. Nie dziw więc, że posiadał on miłość i szacunek, nietylko młodzieży, ale wielu starszych, wyjąwszy tych, którym się głupstwa (wyraz techniczny) po głowach roiły, to jest, tych którzy sposób życia Gabrysia i jego towarzyszy nazywali "zbrodnią przeciwko Duchowi świętemu, o pomstę do Boga wołającą". Ci małą stanowili ilość i uchodzili za ludzi partji, za takich którzy znani są powszechnie pod nazwą farmazonów, ludzi bez czci i wiary, socjalistów, warjatów, półgłówków, demokratów, demagogów, zazdrośników, oszczerców etc. O tych Gabryś nie dbał, a nawet bardzo mało wiedział.

Wiedzieli o nich trochę więcej jego towarzysze i w pogadankach przedstawiali mu ich zawsze, albo z niehonorowej, albo ze zmiennej strony, tak że on do poważniejszego jakiegoś na świat, na życie i na powinności swoje spojrzenia, obawiając się narazić bądź na niehonorowość, bądź na śmieszność, nieprzezwyciężonego nabrał wstrętu. Pomimo to jednakże nie złym był chłopcem — dobry miał grunt, tylko na tym gruncie zły zrobiono zasiew, Popsuto go. Popsuła go najprzód matka, która skrzywiła jego wychowanie, a potem towarzystwo, któremu całem oddał się sercem, a oddał się w najlepszej wierze, będąc tego przekonania, że inaczej żyć na świecie, jest to, nie żyć a wegietować, jest to, źle używać czasu i środków.

III.

Kto późno spać idzie, ten późno musi wstawać. Nasi panowie poszli spać po wschodzie słońca; powstawali więc, kiedy słońce zrobiło już trzy ćwierci swojej dziennej drogi, to jest, kiedy już miało się ku zachodowi. Najpierwszy obudził się pan Mewa. Odchrząknął, splunął i zawołał:

— Hej!... jest tam kto?...

Wołanie to dwa miało skutki. Sprowadziło kozaczka z nałożoną fajką i rozbudziło innych panów.

Rozpoczęły się chrząkania, wyciągania i ziewania panów i kręcenie się lokai i lokajczuków, kozaków i kozaczków, bo każdy z panów miał swego osobnego służącego. Wstawanie nie nastąpiło natychmiast. Nikomu nie było spieszno, a każdemu chciało się — jeszcze poleżeć. Więc leżeli i gawędzili.

Gospodarz z obowiązku zapytaj: __ Jakże się wam spało?...

— Hej... ha... a!... — odpowiedział Ksawery ziewając i wyciągając się. — Doskona... ha!... ale...

— Po ziewaniu Ksawerego sądząc, można zmiarkować, jak mu się spać musiało... — ktoś wsunął. — Ziewanie oznacza żal za snem... Gdy się więc tęgo ziewa, to znaczy, że się dobrze spało...

— To może by mu się spało jeszcze?... — zapytał Gabryś.

— A!... — odparł Ksawery, zrywając się i siadając na łóżku, i krzyknął:

— Stasiu !...

Staś, jeden pomiędzy wszystkimi, pogrążony był jeszcze we śnie. Okrzyk jednakże Ksawerego rozbudził go.

— Co ci się śniło?... Rozbudzony krzykiem odpowiedział ziewnięciem.

— Co ci się śniło?... — zapytał go Mewa. — Zobaczymy, czy to prawda, że sen jest wróżbą... Ma się rozstrzygnąć sprawa o bułańca: więc... no!... gadaj,

CO ci się Śniło...

— Śniło mi się... — odpowiedział zagabnięty — że Gabryś dał mi za bułańca siwego ogierka i w dodatku Sokoła...

— Cha cha cha!... — odparł Mewa. — To źle... To znaczy, ie i bułańca stracisz i nic nie dostaniesz...

— Sprawdziło się!.. — ktoś zawołał. — Staścoś przegrał do Gabrysia i nie zapłacił, to Gabryś ma prawo zagrabić mu bułańca...

— Ile przegrał?...

— Sto kilkadziesiąt rubli...

— Oho!... to bułaniec pójdzie... bułaniec i połowy tego nie wart...

— Ależ ja bułańca na karty nie stawiałem... — tłómaczył się Staś.

— Cóż stawiłeś?...

— Gotówkę... pieniądze...

Kilka gardł zagrzmiały w chór śmiechem, a Mewa mówił:

— Stasieczku!... nie fanfaronuj... Tobie gotówka jest rzeczą nieznaną... Widujesz ją u innych, ale nie u siebie... Ciebie papa dobrodziej trzyma w kurateli, pomimo że sam od dawna mógłbyś już być papą... Tobie pieniędzy do rąk nie dają, i dobrze robią: bo byś stracił i twoje sześć sióstr nie miały by w czem chodzić...

Stasia uraziła ta przymówka. Urazy nic czuł, kiedy z sióstr jego pokpiwano; uczuł ją, gdy mu małoletność wypomniano.

— Mam gotówkę!... — krzyknął.

— Pokaż... Sięgnął pod poduszkę i wydobył sakiewkę, z której na dłoń sobie kilka peców i kilkanaście srebrnych sztuk wysypał...

— To wczorajsze wygranie... — rzekł Mewa. — Zaręczam, że na pierwszą stawkę postawiłeś gołe słowa honoru... Wygrywałeś i przegrywałeś... Wygrane chowałeś do sakiewki a przegrane puściłeś na delatę...

— Spekulant!... ho!... Staś spekulant!... — ktoś się odezwał. - Nie daremnie mu papa dobrodziej pieniędzy nie daje... On umie wyspekulować... Zrobił sobie kredyt przy zielonym stoliku, tylko nie przy każdym...

Staś się uśmiechał z miną tryumfującą.

— Na kredycie świat teraz stoi... — rzekł Mewa. sentencjonalnie, otaczając się kłębami dymu. — Ale to nie przeszkadza, aby Gabryś nie wziął u Stasia bułańca w długu...

— Ale... ba!... — odezwał się Ksawery. — Gdyby nawet Gabrysiowi nie brakło na ochocie zagrabienia bułańca, to nie mógł by tego zrobić...

— Czemu?...

— Dla bardzo prostej i naturalnej przyczyny... Staś nie w ciernie bity... Przewidując nieprzewidziany jakiś wypadek, zostawił bułańca w Horbaczkach pod domowych nimf opieką...

— Nie bułańcem przyjechał?...

— A, nie... On nie głupi, konia do którego się Gabryś zapalił, narażać na niepewne losy sztosika...

— Brawo, Staś!... — zawołał Mewa. — Widzę w nim syna dziewiętnastego stulecia, umiejącego prowadzić interesa... Ale zrobimy mu figla...

— Jakiego?... zapytano, gdy Mewa zwlekał wymienienie figla.

— Pojedźmy wszyscy do Horbaczek!. Zajazdem wyegzekwujmy należność Gabrysia...

— Zgoda!.. — krzyknięto. — Stary Bałaboński zlęknie się...

— Ale się nie zlękną panny Bałabońskie...

— Zgoda!... jedźmy!... — wołano — spieszmy się!.. I poczęli panowie powoli wstawać. Ich spieszmy się bardzo było podobnem do sławnego żydowskiego "zaraz", na które nieraz miesiące i lata czekać potrzeba. Wstawali, ubierali się i rozmawiali — sadzili się na dowcipy, pletli głupstwa, — potem pili herbaty i kawy, palili fajki, jedli, jedni chodzili, drudzy siedzieli, inni kładli się i palili fajki — i w końcu, przed wieczorem, wyruszyli na balkon a dalej na podwórze, gdzie stajenni Gabrysia kozacy wyprowadzali i prezentowali konie. Przed stajnią zaś, w głębi podwórza, furmani zaprzęgali do kilku najtyczanek i koczyków, które gości Gabrysiowych przewieźć miały z Orkiszówki do Horbaczek, a z nimi i Gabrysia.

Staś chciał ich uprzedzić. Chciał przodem pojechać i dać znać w domu o przybyciu licznego zgromadzenia. Nie pozwolono mu.

— Schowasz bułańca...

— Słowo honoru... — tłómaczył się Staś. — Jak honor kocham... Honorem ręczę... Na honor się zaklinam że bułańca nie schowam, a tylko dla was kwatery zamówię..

— Tra - la - la... — odpowiedziano mu. — W Horbaczkach na kwaterach nie zostaniemy... Nawet koni wyprzęgać nie każmy...

— To byłaby krzywda dla...

— Żadna krzywda... — przerwano mu. — Byłaby krzywda dla nas, gdybyśmy zostali..

— Jaka?...

— Taka, iżby nas panny Eulalia, Eufemia, Euzebia, Eugenja, Eufrozyna i Eudoksia posądziły o jakieś zamiary... — odrzekł Mewa.

— Ale... no... — perswadował Staś.

— Wcale nie, ale... Bo sam ze zważ... Jest nas dwunastu, a twoich sióstr sześć.. My nie żonaci a one nie zamężne... Nam się żenić nie chce, a im iść za mai chce się... Cóż przeto dziwnego, że one porobią na nas projekciki, i to każda przynajmniej na dwóch?... Żeby tego niedopuścić, jedynym na to środkiem: przyjechać, zabrać bułańca i... co najprędzej zrejterować Staś nie miał co na to odpowiedzieć. Poczekał — a nie poczekać nie mógł, bo na cudzym jechał wózku — i wraz z innymi ruszył do rodzicielskiego domu. Najtyczanki i koczyki, zaprzężone czwórkami w porącz i wzdłuż i piątkami, ubranemi bądź po bałagulsku w szle i kantarki, bądź wykwintniej w lipskie lub krakowskie chomaty albo angielskie szory, obwieszone dzwoneczkami i brzękadełkami, zabiegały przed ganek jedna po drugiej i zabierały panów po jednemu lub po dwóch. Ostatnim pojazdem był elegancki poczwórny kocz, ciągniony przez cztery tęgie, w lekkie krakowskie chomonty ustrojone konie, z których trzy były bułane a czwarty siwy. Do tego kocza wsiadło trzech panów: Mewa, Staś, a na końcu nasz bohater. Furman rozwinął bat:

— Wio - ha- ho !...

Konie ruszyły.

— Koniecznie trzeba ci do tych trzech czwartego... — rzekł Mewa, oczami na konie ukazując.

— A, koniecznie... — odrzekł Gabryś. — W Stasiu dla mnie ratunek...

— Staś powinien znać się na rzeczy... Z kim innym, to co innego; ale z takim poczciwym jak nasz Gabryś, nie powinnieneś się drożyć... Gdybym był na twojem miejscu i miał bułańca, to bym mu go darował...

— O!... — przerwał Gabryś — to byłoby zbyteczne... Tego ani potrzebuję ani chcę...

— Pojmuję twoją delikatność... — podchwycił Mewa. — 1 z powodu właśnie tej delikatności, drożenie się Stasia z koniem nie na swojem jest miejscu...

— Alboż ja się drożę!... — odezwał się Staś. — Jeżeli tylko Gabryś przyjmie, to ja mu bułańca bez najmniejszej ofiaruję pretensji... Weź go, w imie przyjaźni...

Zagabnięty w ten sposób Gabryś, mógł tylko rękę Stasiowi na podziękowanie uścisnąć. Co też uczynił. Serdecznie wstrząsnął Bałabońskiego prawicę i z uczuciem przemówił:

— Dziękuję ci Stasiu, ale zarazem wymagam abyś przyjął grzeczność za grzeczność... Niech ci służy siwy

Ogierek...

— A nie chcę... nie mogę... za nic... — przerwał Staś.

— Ale Stasiu...

— Nie chcę... krzywdę mi robisz... — bronił się obdarowany koniem, który był trzy razy tyle przynajmniej wart, co bułaniec, nie licząc w to honorowego długu, który eo ipso był już zmazany.

Gabryś nalegał, prosił, ale nadaremnie póty, póki nie wdał się Mewa, jako pośrednik i nie ułożył tej rzeczy tak, ie Gabryś uczuł się względem Stasia obowiązanym, a to dla tego, że ten ostatni darował mu bułańca i przyjął siwego ogierka. Mewa przytem zasłużył sobie na wdzięczność jednej i drugiej strony.

Z Orkiszówki do Horbaczek było mil dwie i to lekkich. Jechało się rozkosznemi ukraińskiemi polami, które słusznie poeci do morza przyrównywają. Powodem tego przyrównywania są niezmierzone okiem łany, zbożami zasiane. Po nich wiatr buja i w fale je układa, a te fale, jak woda, metalicznym odblaskiem połyskują do słońca, i jak woda, tylko ciszej nieco i łagodniej, szumią. Przy tym szumie można marzyć, bo on do marzeń jest niby wtórem — spiesznym sposobem podpowiada myślom i nastraja je na nuty tęsknych dum.

Podróżnym jednakże naszym nie marzyło się. Usposobienie ich nie było po temu, a przytem turkot powozu i tentent kłusujących koni pokrywały sobą szum łanów. Jechali szybko. Nam jednakże nic nie prze szkadza wyprzedzić ich i zapoznać czytelnika z mieszkańcami dworu w Horbaczkach.

Mieszkańce dworu w Horbaczkach byli właścicielami wioski tegoż nazwiska, liczącej siedmdziesiąt dusz, mającej po siedmdziesiąt morgów w każdą rękę i będącej całym majątkiem państwa Balabońskich, których Bóg obdarzył sześcią córkami i jednym synem. Dzieci przychodziły na świat w następującym porządku: najprzód córka, potem córka, "potem znów córka, następnie syn. Kiedy się syn urodził, pan Bałaboński był pewnym ze, albo się na tem skończy, albo, jeżeliby się nic skończyło, to będą przychodzili na świat synowie. Tę pewność zaczerpnął z pewnej statystyki, w której wyczytał, że ludność kuli ziemskiej składa się po połowie z mężczyzn i kobiet z malutką na korzyść tych ostatnich przewagą. Żakonkludował więc, że dość przewagi: trzy dziewcząt na jednego chłopca — i spodziewał się, że jeżeli mu Pan Bóg da więcej dzieci, to chyba już tylko jeszcze jednego chłopca, a to, nie tylko przez wzgląd na statystyczny porządek, ale także przez wzgląd na Horbaczki, na które ciężko by było, gdyby wydanerni były na próbę wielkiej podzielności pomiędzy coraz większą liczbę mnożących się spadkobierców. Pan Bałaboński zgadzał się na jednego jeszcze syna, dla zadośćuczynienia statystyce. Tymczasem po synie przyszła na świat córka, potem znów córka, potem jeszcze córka, ale już ostatnia. Pan Bałaboński nie był z tego kontent, lecz nie posiadając żadnego środka zaradzić złemu, musiał je uznać i przyjąć.

— Ha!.. — powiadał — nie moja w tem była wola... Cóż robić?...

A, żeby wsunąć w to i swojej trocha woli, obiawił ją przez imiona, jakie sześciu swoim córkom ponadawał.

— Ponazywam je identycznie... — mówił.

I ponazywał. Najstarszej było na imię Eulalia, drugiej Eufemia, trzeciej Euzebia, czwartej Eugenja, piątej Eufrozyna, szóstej Eudoksia. Identyzm zawierał się w dyftongu eu, którym zaczynały się imiona sześciu panien Bałabońskich a do którego ojciec ich szczególną jakąś okazywał słabość, bo i synowi dał imie na, eu się zaczynające. Ztąd familia Bałabońskich dostała w sąsiedztwie przezwisko Eu. Pod tem przezwiskiem powszechnie ją znano, zwłaszcza panny, mające dużo stron słabych, o których wiedziano i rozpowiadano.

Pan Balaboński był to staruszek już siwy, ale jeszcze czerstwy i zdrów, chociaż chudy i małego wzrostu. Z kilku słów, jakie o nim powiedziałem, czytelnik poznał już zapewne że mu po mózgu koziołki wywracał figlarny szatanik, znany pod nazwą: bzika. Rzeczywiście miał bzika — co zresztą dość ogólną jest szlachty naszej właściwością. Rzadki szlachcic nie posiada w głowie jakiegoś zajączka, który mu mózg udeptuje, czyniąc go istotą do narowistego konia podobną. Można z nim zrobić wszystko, ale trzeba znać jego narowy i umieć w nie trafić.

Narowem pana Bałabońskiego było przekonanie o konieczności domowego despotyzmu. Usiłował on wszystko trzymać — jak się wyrażał — w ręku starał się być surowym, nieubłaganym dla wszystkich a zwłaszcza dla żony, którą przezywał drypą.

— Drypo... drypo... drypo... — przemawiał do niej. — Ja pracuje, a ty drypiesz...

Nie wiedział, albo może wiedzieć nie chciał o tem, że i on nie pracował, ale dryptał i gderał, a za niego, na niego, na jego żonę, córki i syna jedynie pracowali chłopi, których nudził, którym dokuczał, których — nawet — ciemiężył i na których wiecznie narzekał. .

Chłopi jednakże, jego syn, córki i żona umieli się do niego tak jakoś zastosować, że zwykle robili nie to co on rozkazywał, ale to co oni chcieli. Z tego powodu wioska i dom pana Bałabońskiego przedstawiały się, jak wielka zarwańska ulica. Ładu tam nie było za grosz, a za to krzyków dużo. Krzyczał pan, krzyczały panny, krzyczeli słudzy i poddani, — nie krzyczeli tylko panicz i pani, bo pierwszy był w domu gościem a drugą obdarzyła natura wiecznie uśmiechniętem i milczącem usposobieniem.

Pani Bałabońska nigdy prawie nie mówiła; — zawsze się uśmiechała, a przy gościach głowa trzęsła i śmiała się Śmiech zastępował u niej mówienie, do którego, jako introdukcja, służyły wyuczone na pamięć zapytania o zdrowie przybyłego, o zdrowie jego żony, a czasem papy i mamy. I o nic więcej zapytać nie umiała; i na żadne zapytania inaczej nie odpowiadała, tylko przez:

— Cha, cha, cha...

Za to panny Eu były rozmowne. Za najmniejszą okazją taką rozwijały wprawę w trzepaniu językami, i można było domyśleć się, iż i bez gości nie brakło im na języcznem ćwiczeniu. Skutkiem tej wprawy, biedny gość, zwłaszcza jeżeli to był kawaler na ożenieniu, znajdował się pomiędzy sześcią siostrami, w położeniu zająca pomiędzy chartami. Każda ze swojej strony ścigała i deptała — językiem, i każda miała do tego prawo, bo zacząwszy od czterdziesto pięcioletniej Eulalii a skończywszy na ustrojonej jeszcze w majtki trzydziestopięcioletniej Eudoksji, każda nieprzymuszona miała intencję i szczerą wolę złapać kawalera dla siebie.Żeby opisać charaktery tych panien — o! ileż to wolowych skór na to by potrzeba. Bo charaktery ich dziwnie jakoś się mieniły. Nie można było stanowczo, powiedzieć: ta żywa, ta flegmatyczka, ta roztrzepana ta sęzatka. Ta co była dziś żywą, jutro stawała się. flegmatyczną, pojutrze trzpiotem a popojutrze zamyśloną i melancholiczną. Charaktery więc sześciu sióstr były rozmaite — i jeżeli w czem zgodne, to jedynie" w pragnieniu pójścia za mąż — pragnieniu, które od trzydziestu lat Eulalcię a od dwódziestu Dosiuńcię. pożerało.

Biedne te kobiety, co się lękają być staremi panny! — co przedewszystkiem usiłują: wydać się za mąż — i ku temu nakręcają, nakłaniają i naginają wszystko, nie myśląc że częstokroć zasaczytniej przejść samotnie drogę żywota, jak wieszać się na szyi pierwszemu lepszemu, byle być — mężatką; Zapewne: przez zamężcie tylko dopełnia się przeznaczenie i powołanie kobiety, ale — jeżeli nie można ?... jeżeli, dla dopięcia przeznaczenia tego i powołania, potrzeba gwałcić okoliczności i deptać własną niewieścią cześć, zależącą stosownie do ustroju naszego społeczeństwa głównie na tem, aby kobieta była poszukiwaną, aby się nie narzucała, nie wpraszała na żonę?.. Są kraje szczęśliwsze od naszego, w których starych panien nie ma. W krajach tych nie ma wojen, nie ma rozruchów i niepokojów, wymagających od płci męzkiej podatku z życia. W krajach tych młodzi Judzie, dojrzawszy na mężów, najpierwej oglądają się za żonami, za cisza domowej strzechy, za słodyczą rodzinnego życia. Są takie kraje; ale nasz takim nie jest — i matki powinny o tem od pieluch córkom mówić. Niech wiedzą, że i one są ofiarami — oblubienicami trupów, których konie na różnych bieleją pobojowiskach, zaręczonemi tułaczom, po całej kuli ziemskiej rozproszonym. To osłodzi i uszlachetni im ich staropanieństwo, bo im żywo przed oczami postawi, że nie z ich ono ale z niezależnej od nich pochodzi winy, że zatem ani na czci ani na godności najmniejszej nie czyni im ujmy.

Pani Bałabońska może By o tem powiedziała była córkom, ale jej się zdawało, że córki jej tak będą dla kawalerów pożądanemi, iż ci pozostawią rączej w stanie staropanieństwa sześć innych panien, a panny Bałabońskie rozchwytają. Ojcu zaś co innego się zdawało. Ten zawsze mając na myśli równowagę liczby pomiędzy płciami, zapomniał o okolicznościach, płeć męzką umniejszających, i był tego przekonania, że jak on ma sześć córek, tak ktoś mieć musi sześciu synów. Z tego powodu oboje rodzice byli spokojni o los swego potomstwa — czas biegł im tak szybko, że jakoś nie spostrzegli się, że panny ich na wydaniu podejrzewały i poprzejrzywały. Saluńcia miała zawsze lat dwadzieścia dwa, Fimcia dwadzieścia jeden a Zibcia dwadzieścia, Gencia zaś od dwudziestu lat zaczynała ośmnasty roczek, a co się tyczy Fruzynci i Dosiuńci to te grały wciąż role młodziutkich panieneczek i nieustannie cieszyły się nadzieją zrzucenia majtków. Nadzieja ta zawodziła je z roku na rok przez dwa dziesiątki lat. One jednakże nie zrażały się: były przy ludziach naiwniutkie, niewinniutkie, skromniutkie, pochylały główki to na prawo to na lewo i nawet niby nie wiedziały, co to znaczy — iść za mąż.

Bez ludzi jednakże rzecz miała się inaczej Horbaczowieckie gyneceum, składające się z jednego dużego pokoju, w którym się wszystkie siostry mieściły, bywało teatrem wrzawliwych i płaczliwych pomiędzy siostrami scen. A wszystkie sceny z jednego płynęły tematu; a tematem tym było — spółzawodnictwo, na polu którego nie było lig ani stowarzyszeń, tylko każda z osobna stawała naprzeciw wszystkich razem. Panna Eulalia spółzawodniczyła z pannami Eufemią, Euzebią, Eugenią, Eufrozyną i Eudoksją, Panna Eufemia spółzawodniczyła z pannami Eulalia, Euzebią, etc. — i tak do końca, aż do trzydziestopięcio i trzydziestosiedmio letnich panieneczek w majtkach, które w majtkach upatrywały najgłówniejszą do zamążpójścia przeszkodę a powód tej przeszkody widziały w starszych siostrach, którym swojemi majtkami musiały maskować lata.

O, ileż to razy majtki były treścią żywych rozmów i powodem gorących łez!... W tym względzie — ale w tym tylko jednym — ligowały się siostry, dwie przeciwko czterem. Wiele, jednakże — powiada przysłowie — złego, dwóch na jednego. Dwie musiały uledz czterem i chodzie w majtkach, chodzić, chodzić, chodzie — z perspektywą chodzenia póty, póki panny Eulalia, Eufemia i Euzebia zamąż się nie wydadzą.

— Piękna perspektywa!... — powiadały ze łzami i żalem panny Eufrozyna i Eudoksja.

— A piękna!.. — odpowiedziała z przyciskiem panna Eulalia. — Gdyby Fimcia nie wyemancypowała się była zawcześnie, to jużbym oddawna za mąż poszła...

— Proszę!... to ja o tem nie wiedziała...

— Trzeba, żebyś wiedziała...

— Dziękuję!...

— Przepraszam!...

— To już chyba nigdy — (tu w głośny płacz zwykle uderzała) — majtków nie zrzucę...

— Zrzucisz... jak przyjdzie na to czas... jak ja zamąż pójdę...

— I ja, jak pójdę... — podchwytywała Eufemia.

— I ja... — dodawała Euzebia.

— I ja... — zakończała Eugenia.

— Kiedyż to nastąpi?... kiedy?... — zapytywały Fruzyńcia lub Dosiuńcia. — Przecież to...

I nie kończyły: bo po "przecież to" w logicznem następstwie iść było powinno obliczenie lat, a tego, jak grzechu śmiertelnego, nawet w myśli, przed własnem sumieniem, wystrzegały się panny Bałabońskie. Wystrzeganie się to szło tak daleko, ze gdyby księdzu jakiemu przyszło na myśl podczas spowiedzi zapytać je o wieki to z pewnością Saluńcia powiedziała by, że kończy dwudziesty pierwszy rok, a Dosiuńcia, że zaczyna piętnasty — czyli — najstarsza ukradłaby sobie lat dwadzieścia cztery a najmłodsza tylko dwadzieścia.

Wypadałoby powiedzieć coś i o wdziękach panien Bałabońskich. A ponieważ "by wypadało", więc powiem, że ogólne prawidło nakazuje każdą pannę nazywać ładną. Stosując się przeto do tego ogólnego prawidła, oświadczam, że panny Bałakońskie były ładne i każda z nich miała jakiś szczególny wdzięk, który pielęgnowała i uwydatnić się starała. I tak, panna Eulalia miała "cudne" oczy: więc je mrużyła i słodziła i melancholijnie nastawiała; panna Eufemia miała "zachwycający" nosek: więc wyciągała główkę, tak aby nos jej był o ile możności na przodzie; panna Euzebia miała "prześliczne" usteczka: więc je sznurowała i do uśmiechów tak układała, aby się prześliczność nie popsuła; panna Eugenia miała "czarujące" uszka: więc się boczkiem nosiła; Fruzyńcia zaś i Dosiuńcia odznaczały się, jedna rączkami, druga nóżkami: im jednakże nie wolno było być w pretensjach.

Wszakże, zamiłowanie prawdy, przypuszczalne nawet w powieściopisarzu, nakazuje mi powiedzieć, że, chociaż panny Bałabońskie ładne były w ogóle wszystkie razem i w niektórych szczególnościach każda z osobna, ładniejszą jednakże od nich była Ksenia, dziewczyna mająca na prawdę ośmnaście lat i w horbaczowieckiem gyneceum wyglądająca jak kwiat, zagłuszony ostami, pokrzywami i burzanami. Dla państwa Bałabońskich korzystniej by było mieć taką jedną Ksenię, jak sześć takich panien Eu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej