Teodor Tomasz Jeż

WSPOMNIENIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

WSPOMNIENIA O J. I. KRASZEWSKIM

Jeż Teodor Tomasz

I.

Kochanowski — Mickiewicz — Kraszewski — w rozwoju piśmiennictwa narodu każdego mężowie tacy są to słupy wytyczne. O ludziach tej miary późne mówią pokolenia i one to stanowią właściwy do sądzenia o prowodyrach tych trybunał. Spółczesni, pisząc o nich, występować nie mogą inaczej, jak w charakterze świadków przed kratkami, świadków, dających wskazówki wielce cenne ze względu na tę drogę racyjonalną, na jaką wraz z Tainem weszła w czasach ostatnich krytyka literacka, biorąc pod nóż analizy nietylko dzieła autora, ale i osobistość jego — tłómaczącą przejawy estetyczne za pomocą motywów psychicznych. Słusznem to jest, sprawiedliwem i potrzebnem. Dzieło i twórca stanowią zawsze jedno nierozdzielne, którego strona jedna przedstawia się sama; drugą zaś przedstawić winni ci, co znajdowali się w takich lub innych z autorem stosunkach.

Ten jest powód, dla którego skreśliłem o Kraszewskim wspomnienia moje.

Z Kraszewskim nie pozostawałem w stosunkach zażyłości, znamionujących przyjaźń. Stykałem się z nim jednak w momentach dla mnie i dla niego, jeżeli nie inaczej, to moralnie ważnych, nastręczających wnioski, mogące w pewnej mierze przyczynić się do scharakteryzowania strony psychicznej tej postaci niepospolitej.

Trudno oswoić się z myślą, że z pośród nas Kraszewski ubył. Myśl wciąż do niego wraca; wciąż postać jego na oczy się nasuwa. Byłaż bo to postać wydatna — wydatna nietylko w Polsce, ale i szerzej, dalej — z tego bodaj względu, że pracownikiem podobnym nie pochwali się żaden wiek, żaden naród. Nazwa "tytana", "olbrzyma" pracy należy mu się słusznie i ta właściwość jego, usuwając na bok zalety pisarskie i wpływ, jaki pisma jego na społeczeństwo wywierały, ta właściwość sama jedna czyni niezmiernie ważną obecność tej postaci w narodzie naszym. Pomiędzy wadami, jakie nam wytykają i jakie przyznajemy sobie sami, figuruje jedna mianowicie, upakarzająca nas. Jest nią niezdolność do pracy wytrwałej. Niechże nam pokażą w narodach innych pracownika równie wytrwałego! Kraszewski ogromem i rozległością spuścizny, jaką po sobie zostawił, daje świadectwo, żeśmy do pracy uzdolnieni, że przymiotu tego nie brak narodowi polskiemu, kiedy on takiego Kraszewskiego wydał. To jedno — powiadam — bez niczego więcej, dostatecznem jest, ażeby pamięć jego drogą dla nas była. Prawda atoli wyznać nakazuje, że "pracowitość" jego stanowi fenomen, odstępujący od reguły ogólnej. Tak pracować nie każdemu jest danem. Posiadał on łatwość niezrównaną, zdumiewającą, wyjątkową myślenia i przelewania na papier. Myśl raz powzięta formułowała się mu sama nie w głowie już, ale w palcach, w których pióro dzierżył. Nad okresami, nad szykowaniem wyrazów nie potrzebował się zastanawiać ani na jedno oka mgnienie. To wszystko, już gotowe, z góry ukute, wlewało się w te sznureczki węzełkowate, pod których postacią przedstawiało się pismo jego. Mówiłem z nieboszczykiem o tem. Opowiadał mi o rozkładzie dnia swego. Zrana załatwiał korespondencyje, przeglądał dzienniki i pisma, czytał; o południu przyjmował odwiedzających; nad wieczorem przechadzki lub przejażdżki zażywał; wieczorem, około ósmej, do pracy właściwej zasiadał i pisał do dwunastej, do pierwszej, do drugiej niekiedy. Porównywaliśmy — jednego fachu rzemieślnicy — materyjalną, produkcyjności naszej wydatność. W równym przeciągu czasu Kraszewski cztery razy tyle, co ja, wyprodukowywał; że zaś mnie dni sześćdziesięciu potrzeba do napisania tomu, Kraszewski przeto pisał tom we dni piętnaście, czyli przecięciowo w godzin siedmdziesiąt pięć. Na tom o 300 stronicach wypada to, po cztery stronice na godzinę. Biorąc rzecz ściśle, każdy zwyczajny śmiertelnik podołaćby temu mógł, gdyby trzech czwartych czasu nie obracał na obmyślanie szyku, na wyszukiwanie wyrazów, co Kraszewski miał w umyśle z góry przygotowane tak, że pięć godzin pracy starczyło mu za dwadzieścia. Obrachowanie to, dokonane przez porównanie z tej miary co ja pod względem ilościowym producentem, tłómaczy płodność Kraszewskiego. Mógłby on, gdyby przez dni trzysta w ciągu roku pisał po pięć godzin dziennie, pisywać rocznie, niezależnie od korespondencyi, po tomów dwadzieścia. Nie pisywał tyle. Pomiędzy dziełem jednem a drugiem zachodziły przerwy, obracane na przyspasabianie materyjałów. Nieboszczyk, gdyśmy z nim o tem mówili, dziwił się, że się płodności jego ludzie dziwują.

 — Wierzcie mi — słowa jego, wystosowane do mnie i do rodziny mojej — że nie robię nic nadzwyczajnego.

 — Powiadają — odezwała się żona moja — że szanowny pan przepisujesz prace swoje...

 — Często... — odrzekł z uśmiechem. Niekiedy połowę tomu, a nawet i tom cały w ogień rzucam i rozpoczynam pisanie nanowo... O, to mi się zdarza często... często... częściej, jak państwo myślicie...

Słowa te wyrzekł, kiedym go w roku przeszłym miał zaszczyt pod strzechą moją gościć.

Przyjechał był wówczas do Genewy na kongres literacki, zwołany przez Towarzystwo międzynarodowe literatury i sztuk pięknych, którego był jednym z prezydentów. O zamiarze jego uczestniczenia w obradach nie wiedziałem. Nie uprzedził mnie; słówka, wyjeżdżając z San-Remo do Schinznach i następnie, przenosząc się z Schinznach do Montrsux, do mnie nie napisał.

O przejazdach jego z miejsca na miejsce dowiadywałem się z gazet i z powodu tego nie umiałem dać dokładnej informacyi patryjarsze uczonych polskich, Ignacemu Domejce, który, odwiedziwszy mnie, wyraził życzenie zapoznania się jeszcze i z Kraszewskim. Wskazałem mu Schinznach. Domejko tam pojechałi zastał Kraszewskiego na wyjezdnem. Spotkali się na dworcu kolei w momencie, kiedy jeden wysiadał, drugi wsiadał. Kraszewski udał się do Montreux; że zaś z Montreux wracać miał na zimę do San-Remo i do powrotu droga najprostsza wypadała mu na Genewę, więcem się go w Genewie spodziewał, licząc na to, że przez nadlemańską stolicę nie przejedzie, bez widzenia się ze mną. Liczyłem na to, ale nie napewno. Poczuwałem się względem Kraszewskiego do winy i przypuszczałem, że żal ma do mnie, a to z powodu, który poniżej wyłożę.

Po wypuszczeniu przez prusaków Kraszewskiego za kaucyją 22, 000 marek z Magdeburga i przybyciu jego do San-Remo, skomunikowałem się listownie z d-rem Tymowskim, celem dowiedzenia się, w jakim zdrowie skazańca lipskiego znajduje się stanie. Pod kopertą d-ra T. przesłałem słów kilka pozdrowienia Kraszewskiemu. Od d-ra otrzymałem, pod datą 27-go listopada r. 1885-go, odpowiedź następującą:

"Pan Kraszewski bardzo się ucieszył z nadesłanych mu życzeń i prawdopodobnie natychmiast sam panu za nie podziękował. Niestety zdrowie zacnego starca ogromnie ucierpiało przez dwuletnie zamknięcie w ciasnem więzieniu i niegodziwe obchodzenie się z nim dozorców, jak i systematyczne prześladowanie sędziów i rządu. Boleść serce ściska, patrząc na tego człowieka, który żyje przez pracę i dla pracy; z pewnością wkrótce zmarłby w więzieniu, gdyby mu nie pozwolono na zimę tu przyjechać. O powrocie mowy nie ma, bo byłaby to dla niego śmierć niechybna, a przecie lepiej stracić kaucyją, jak życie; zresztą, może otrzyma jeszcze zupełne ułaskawienie, chociaż wątpię... Mam nadzieję, że pobyt w San-Remo powoli siły wzmocni, to i chore organa się wyleczą; dotąd już nawet płuca się poprawiły, tylko żołądek i nerwy ogromnie rozstrojone. Pan Kraszewski pozostanie na zimę w San-Remo, co następnie z sobą zrobi powiedzieć nie umiem. Przy tej sposobności, " etc. podpisano:

"d-r Tymowski. "

Otrzymawszy list ten, przedstawiłem sobie Kraszewskiego położenie, jakoteż stosunek jego do rządu, który go sądził, skazał i za urlopem kaucyjonowanym z więzienia karnego wypuścił, włożywszy nań obowiązek powrotu do więzienia pod karą utraty kaucyi. Zobowiązanie jego całkowicie i wyłącznie polegało na kaucyi. Gdyby go byli prusacy na słowo wypuścili, rzecz stanęłaby inaczej. Słowoby zobowiązywało bezwzględnie i bezwarunkowo, chociażby konający Kraszewski wracać musiał. Oni jednak do łamania słów nawykli sami, celem zapewnienia sobie powrotu jego, domagali się od niego nie słowa, ale pieniędzy — ocenili osobę jego na 22, 000 marek i kazali takowe sobie złożyć, zobowiązując go przez to do wyręczenia pieniędzy osobą swoją, i dając mu prawo, zarówno jurydyczne, jak honorowe, wrócić, albo nie wrócić.

Takem sobie przedstawił kwestyją, jak skoro otrzymałem list d-ra T. Równocześnie z listem od d-ra doszedł rąk moich list od Kraszewskiego. Przepisuję takowy dosłownie:

"Kochany kolego — Bóg zapłać za twą drogą dla mnie pamięć i życzliwości dowody. Po półtrzecia roku strasznego ucisku, złamany, na ciele i na duchu, wypuszczony zostałem, ale niewyzwolony... Co da Pan Bóg później? nie wiem... to wiem, żem wyszedł tak znękany i z taką odrobiną życia, iż cudem byłoby ją zachować długo. Niech ci Bóg, kochany bracie, da wszystko dobre, tobie i rodzinie twej — nie zapominaj o mnie i pozwól abyśmy z sobą w częstszych stosunkach być mogli. Ściskam dłoń twoją. Brat i sługa J. I. Kraszewski."

Stosunki majątkowe Kraszewskiego były mi całkowicie obce. Wyobrażenia o nich nie miałem; wiedziałem jeno, że nie był on magnatem, co mi stwierdzała kaucyja. Gdyby interesa, jeżeli nie jego samego, to, rodziny jego w świetnym znajdowały się stanie, prusacy złożyćby kazali nie 22, 000, ale dziesięć razy większą kaucyją. Obok tego zrozumiałem, że on do więzienia wracać nie może i nie powinien. Jakże to atoli z interesami pogodzić? Wydało mi się, że na to rady innej nie ma, jak wywrzeć na niego nacisk materyjalny i moralny: kaucyją mu zwrócić i przez to, nakazać niejako, ażeby się prusakom nie oddawał — kaucyją zwrócić sposobem zbiorowym, składając się po, ile kto może — po franku, po dwa, po pół franka. Nie wątpiłem, że dziennikarstwo krajowe chętnie w zbieraniu składki zapośredniczy. Nie wątpiłem, że czytająca publiczność polska z ochotą pośpieszy z datkami, mającymi na celu wyzwolenie autora, co wobec niej takie ogromne położył zasługi i któremu ona sześć lat temu takie głośne i świetne hołdy, na obchodzie jubileuszowym (1879) w Krakowie składała. Pewny byłem, że dość będzie o mężu tym przypomnieć, ażeby się składki posypały i w pewności tej, nikogo się nie radząc, i nikomu nie opowiadając, skreśliłem wezwanie, które przesłałem do Krakowa, do Nowej Reformy. Przesłałem je był pierwej do Kraju., ale się Kraj, nie pamiętam jak, wymówił. Wezwanie ukazało się w Nowej Reformie i — w wodę zapadło. Dziennikarstwo wezwania mego słówkiem jednem nie poparło. Ze strony publiczności było zgłoszeń się kilka zaledwie. Wyrwałem się, jako Filip z Konopi: zrobiłem — zupełne a ogromne fiasco.

Wierzyć mi się temu nie chciało — nie pojmowałem, jak się to stać mogło.

Wyperswadowałem sobie wreszcie, żem się nie w tę, w którą należało, zwrócił stronę, występując z odezwą w obozie postępowym. Chcąc złe naprawić, napisałem do profesora Stanisława hr. Tarnowskiego, jako do profesora literatury polskiej, w której Kraszewski takie szerokie zajmuje miejsce i jako do naczelnika stronnictwa potężnego, przyznając się przed nim do fiasca i prosząc, ażeby sprawę wyzwolenia najznakomitszego z pomiędzy tych, co niwę piśmiennictwa polskiego uprawiają i o którego majątek chodzić powinno, w swoje wziąć raczył ręce. Oto, co mi sz. profesor, pod d. 19-tym kwietnia 1880-go r. z Krakowa odpowiedział:

"Szanowny Panie, wyznaję, że list pański parę dni temu odebrany, nie jest łatwym do zrozumienia: nie wiem co i w jaki sposób ja mógłbym zrobić w sprawie o której Pan mówi. Mniejsza o to, że ani ja jestem naczelnikiem stronnictwa, ani to do którego należę potężnem, jak Pan sądzić się zdaje. Ale czy istotnie myśli Pan że ja, lub ktokolwiek ztąd, ma wpływy w Berlinie i mógłby tam co tymi wpływami sprawić? Jeżeli zaś ma Pan na myśli Wiedeń, to i tam także wpływy polskie nie sięgają zbyt daleko, a z pewnością nie otrzymałyby nic dla osoby, za którą prośba lub udzielona jej opieka mogłaby urazić potężnego, a na tę osobę właśnie szczególnie zawziętego sąsiada. Rząd austryjacki w tę sprawę wdać się z pewnością nie zechce. A co mógłbym poradzić czy ja, czy jakikolwiek inny prywatny człowiek, nie wiem i nie widzę. Proszę przyjąć, etc." podp:

"S. Tarnowski."

Powoływałem się w liście moim na odezwę w "Nowej Reformie" drukowaną, której jak się zdaje, sz. profesor nie czytał, przeczytać po otrzymaniu listu mego nie chciał i dlatego zapewne żądania, z jakiem się do niego zwróciłem, nie zrozumiał. Osobliwem jest, że w odpowiedzi swojej ani razu nazwiska Kraszewskiego nie wymienił. Odpisałem, że nie chodzi o żadne do Berlina lub Wiednia wstawiania się, ale o rzecz nierównie łatwiejszą: o zebranie pieniędzy. List mój drugi raz bez odpowiedzi pozostał. Sprawa upadła.

Owóż, przekonany byłem, żem poruszeniem tej sprawy wyrządził Kraszewskiemu przykrość dotkliwą. Dotknęło to i mnie do żywego. Czułem się winnym — winnym, żem Kraszewskiego nie zapytał, winnym, żem się przyjaciół swoich, mianowicie zaś dziennikarzy, nie poradził — i usprawiedliwiać się nie śmiałem. Korespondowanie moje z Kraszewskim przerwało się i to po następującym, z dnia 5-go grudnia 1885 roku, liście jego do mnie. Przytaczam wyjątek początkowy:

"Nie obawiajcie się, abym Was nazbyt nudził i nużył moją korespondencyją. — pragnę, tylko zbliżyć się do Was, bo dotąd jakoś zbyt mało i rzadko stykaliśmy się z sobą, nawet listownie."

Przestaliśmy się od marca 1886-go r, stykać listownie. Jam nie pisał, nie chcąc się wdawać ani w przepraszanie banalne, ani też w usprawiedliwianie się, któreby mnie nie usprawiedliwiło. Kraszewski zaś, którego przezemnie na jaw wyprowadzone zobojętnienie ogółu zaboleć musiało, nie pisywał do mnie. Z racyi tej, co do pobytu jego w Schinznach, nie umiałem Domejce dać informacyi dokładnej i nie byłem pewny, azali Kraszewski nie przejedzie przez Genewę bez widzenia się z tym, co mu boleść sprawił. Miałem zamiar w Montreux go odwiedzić; żem się jednak zapisał na kongres, musiałem odwiedziny na później odłożyć.

Kongres się otworzył. Na pierwsze publiczne posiedzenie, odbywające się pod prezydencyją prezydenta rzeczypospolitej helweckiej, pana Numy Droz, zeszło się publiczności sporo. Aula uniwersytecka, na obrady ofiarowana, zapełniła się ludem całkowicie prawie. Zająłem miejsce w głębi, naprzeciwko, a nieopodal od trybuny, na której zasiadł komitet, złożony z prezydentów i wiceprezydentów czynnych i honorowych, z sekretarzy i asystentów. Do trybuny od drzwi głównych wchodowych prowadziło przejście pomiędzy ławkami, ustawionemi w amfiteatr. Aula uniwersytecka w Genewie zaleca się obszernością i elegancyją, smaku nie pozbawioną; posiada parter i galeryje, które publiczność, ciekawa oglądania przedstawicieli międzynarodowych literatur różnojęzycznych, zapełniała licznie i oczekiwała na wyrazy, oznajmiające otwarcie kongresu. Wreszcie wyrazy te z wysokości trybuny padły i w chwili właśnie, gdy ławki i galeryje uwagę ku takowej wytężały, nastąpiło intermezzo, które na chwilę uwagę odwróciło. Ktoś przyniósł i prezydentowi wręczył kartę wizytową. Kartę tę prezydent pokazał jegomościom obok siedzącym i z pomiędzy tych jeden, reprezentant — jak się o tem później dowiedziałem — Norwegii, wiceprezydent Towarzystwa, człek rosły i silny, pan Fryderyk Baetzmann, zerwał się, poskoczył, z pośpiechem przez aulę przeszedł i po chwili powrócił, prowadząc z wysoka pod ramię człowieka wpół pochylonego, ostrożnie po schodzących w dół stopniach stąpającego. Obejrzałem się... ujrzałem zrazu wierzch czaszki pokrytej włosem płowym i brodę, tegoż koloru, na piersi spływającą. Kształt czaszki i broda uderzyły mnie. Odrazu Kraszewskiego poznałem. Ścisnęło mi się w piersi i zadławiło mnie w gardle. Potrzebowałem wysiłku niejakiego, ażeby nie objawić głośno uczucia, jakie mnie nawskroś przeniknęło, a którego nazwać nie umiem.

Kraszewski przesunął się mimo mnie, na trybunę, zawsze przez Baetzmanna podtrzymywany, wszedł i obok prezydującego miejsce zajął. Pośpieszyłem za nim; dłoń mu uścisnąłem, w ramię go pocałowałem. Kraszewski uścisk dłoni mi oddał; przywitał się jednak ze mną, jak z nieznajomym. Przykrość mi to sprawiło. Cofnąwszy na miejsce moje, oka z niego nie spuszczałem: on głowę od czasu do czasu podnosił, po sali oczami powodził i słuchać się zdawał uważnie mowy pana Numy Droz, który, wyłożywszy cele i zadania kongresu, wymieniać począł codystyngowańszych uczestników onego. Z kolei wygłosił nazwisko Kraszewskiego i ukłonem ku niemu pochylił. Na znak ten aula w dole i w górze zabrzmiała grzmotem oklasków. Kraszewski powstał, skinął głową w stronę jedną, skinął w drugą; oklaski trwały, póki nie zasiadł. W sposób ten publiczność genewska powitała i uczciła ofiarę pruską. Gdy oklaski przebrzmiały, Kraszewski znów po sali oczami powodził, jakby czegoś szukał. Nagle wejrzenie jego spotkało się z mojem; poznał mnie; wzrok na mnie zatrzymał, uśmiechnął się i skinieniem głowy i dłoni oznaki powitalne mi dawał.

Nastąpiły przemowy, mowy, sprawozdania etc. Posiedzenie inauguracyjne zajęło godzin ze dwie; gdy się zakończyło, znów do Kraszewskiego podszedłem i z aulim go wyprowadził pod ramię. Tu i owdzie na schodach, z powodu natłoku ludzi, wypadało mi podtrzymać go. Zdziwiła mnie pierzana ciała jego lekkość. Unosiłem go bez trudu najmniejszego. Do rozmowy pomiędzy nami przyszło na krużganku dopiero.

 — Kiedyżeście przyjechali?... — zapytałem.

 — Wczoraj wieczorem i dziś na posiedzenie byłbym przyszedł wcześniej, gdybym się dopytać mógł, gdzie się kongres odbywa...

 — Gdzieżeście stanęli?...

 — W Hotel de Russie...

 — Czyż tam nie wiedziano?...

 — No... nie wiedziano...

 — Czemużeście mnie znać nie dali?...

 — Czemu?... a... o tem nie pomyślałem, luboć myślałem o tobie, bom cię zamianował moim na kongresie zastępcą... Zawiadomiłem o tem Lerminę...

Mówił to do pojazdu wsiadając.

 — Kiedy Was odwiedzić można?... zapytałem.

 — Koło południa... wieczorem, kiedy ci się podoba... Odwiedź mnie... odwiedź... nie formalizuj się, że nie ja pierwszy do ciebie pójdę...

 — A no... — odrzekłem i chciałem drzwiczki zamknąć, gdy Kraszewski, wyjąwszy z zanadrza pugilares, głową potrząsał i odezwał się:

 — Poczekaj... poczekaj...

Kartę wstępu na kongres z pugilaresu wyjął i mnie takową podał.

 — Widzisz... przeczytaj.

Karta była na jego imię. U spodu wyrazy ręką jego skreślone, upoważniały mnie, jako zastępcę, do zabierania głosu i wotowania w łonie komisyj, wyznaczonych do kwestyi specyjalnych. W taką właśnie zaopatrzyłem się kartę na imię własne.

 — Kiedyż ja kartę kupiłem sobie... — odrzekłem.

 — Na cóżeś kupował?...

 — Czyżem ja wiedzieć mógł!... — odparłem. — Znać mi nie daliście...

 — No... widzisz... Wina moja... wina moja... — podchwycił.

Drzwiczki zamknąłem — odjechał.

Odwiedziłem go nazajutrz po posiedzeniu. Siedział na krześle zwyczajnem obok stolika, na którym znajdowały się przybory do pisania i książek parę. Bardzo był mi rad — obok siebie posadził i o rodzinę, moją zapytywać mnie począł.

 — Jam u ciebie był... — odezwał się w ciągu rozmowy.

 — Nigdy w życiu... — odparłem.

 — Jakże!... w oczach mi stoją: twoja żona i dzieci...

 — I Lipkowscy... — dodałem. — Byliście w Montreux u Lipkowskich, do których w odwiedziny przyjechałem był z Lozanny z żoną i dziećmi w roku 1876-ym...

 — Może... a?... — przypomina! sobie.

 — Ale wynagrodzicie nam to teraz i przyjdziecie do nas na obiad...

 — Dobrze... — odparł — tylko nie dziś...

 — Jutro...

 — Jutro... ale uprzedzam ciebie, że mam z żołądkiem kłopot i wszystkiego jeść nie mogę... Niech żona twoja nie liczy na obkarmienie mnie...

 — Liczymy na to, że z nami godzin kilka spędzicie... — odparłem i rozpytywać się go jąłem, co mu jeść wolno.

Pokazało się, że jadłem, które żołądek jego znosi, są bifsztyki, kotlety, ryby i owoce. Załatwiwszy się z tą sprawą, przeszliśmy do materyi kongresowej. Wiedzieć chciał o czem się obrady toczyły. Zdałem mu sprawę — słuchał uważnie i opiniją, swoją wyrażał, żaląc się, że towarzystwo to nie znajduje się pod kierownictwem ludzi seryjo.

 — Kieruje tam wszystkiem Lermina, a Lermina nie jest człowiekiem seryjo... i Ulbach nie jest seryjo... Ale są tam ludzie poważni... Poznaj się z Betzmannem... Wiesz, kto to taki?...

 — Nie wiedziałem.

 — Norwegczyk... człowiek seryjo.... Poznaj się z nim... Zresztą on sam się do ciebie zbliży, bom mu mówił o tobie...

Mówił następnie o chorobach swoich i wówczas już zaznaczył — pamiętam to dokładnie — puchnięcie nóg, jakoteż i to, że w łóżku sypiać nie może i że go wogóle bezsenność trapi. Narzekał na bezsenność w więzieniu.

 — Miewałem noce straszne — powiadał. Ja to opiszę kiedyś...

 — Jakżeście dobrze zrobili, żeście do więzienia nie wrócili!... rzekłem.

 — Wracać nie mogłem... na śmierć chyba pewną. Straciło się... ale... Poczciwa rodzina moja mnie uratowała... Syn — westchnął — kaucyją za mnie złożył...

 — Wiecie... — zacząłem, chcąc się przed nim do winy przyznać i o wybaczenie go poprosić.

 — Ach! wiem!... — przerwał. Nie mów roi o tem, bo mi to przykrość wielką sprawia...

Drugi raz jeszcze przy okazyi materyją tę potrąciłem i drugi raz mówić mi nie dał — tak, że nie wiem, co mu właściwie przykrość sprawiało: czy moje z odezwą wyrwanie się, czyli też obojętność ogółu. W pogarnięciu się do mnie mam skazówkę niejako, że raczej ta ostatnia aniżeli tamta. Cóż bom ja koniec końcem złego zrobił? Powołać chciałem ogół do przyjścia z pomocą człowiekowi śród nas bezwarunkowo najzasłużeńszemu pomimo, że pomiędzy mną, a autorem "Wieczorów Wołyńskich" i "Chorób wieku," nie mniej jak "Rachunków," zachodziła różnica przekonań w niejednym względzie? W tem zdaje się — nie zbłądziłem i dziś, po zastanowieniu, nie znajduję we względzie tym winy wielkiej na sobie. Błąd mój polega na tem, żem nie przypuszczał, ażeby proces lipski niekorzystnie dla Kraszewskiego usposobić miał sfery wpływowe. Przypuściwszy bowiem, że on w rzeczy samej zarzucanych mu na sądzie zbrodni się dopuścił, to najprzód są to zbrodnie względne, specyficznie pruskie, za któreby go nigdzie, z wyjątkiem Prus, do odpowiedzialności nie pociągano, a potem — nie przysługiwałoż mu, ze strony naszej zwłaszcza, to Chrystusowe powiedzenie: "Kto bez winy, kamieniem nań ciśnij?" Kto z nas gdyby mógł, jak Dalila Samsonowi, wyrwać ze łba pruskiego ten włos, co wyrosłemu krzywdą polską olbrzymowi potęgę zapewnia, nie uczyniłby tego z sumieniem jaknajczystszem? Dalekiem przeto było odemnie przypuszczenie, ażeby proces lipski odezwanie się moje o wykupienie z niewoli Kraszewskiego miał na fiasco narazić. Tem zbłądziłem i w tem jest wina, bardzo wielka wina moja. Na szczęście Kraszewski wykupił się sam, albo raczej rodzina go wykupiła! W tym razie rodzina zastąpiła naród, biorąc na siebie ciężar, który, rozłożony na barki kilkudziesięciu tysięcy czytelników, uczućby się nikomu nie dał. Zdaje się, że nieboszczyk rozumiał to i pretensyi do mnie nie miał — przeciwnie zauważyłem, że dawał folgę temu "pragnieniu zbliżenia się do mnie, " które w liście z dnia 5-go grudnia 1885-go r. wyraził.

Nazajutrz przyjechał do nas na obiad, pojazd odprawił i pozostał z nami godzin kilka. Natrafił na oazę polską na obczyznie. Nie przytrafiało się to mu od lat dwudziestu czterech, z wyjątkiem momentów, w których wycieczki do Wielkopolski i Galicyi czynił. Ale go to na ziemi polskiej nie uderzało. Tu zaś język w ustach dzieci wystawionych na ustawiczną z francuzczyzną styczność, zadziwienie mu sprawił. Sprawiło mu to zadziwienie i zadowolenie zapewne i kto wie, czy nie to w części bodaj jakiejś utwierdziło go w zamiarze osiedlenia się ostatecznie w Szwajcaryi (1).

 — Chciałbym być gdzieś blisko was... — odezwał się.

 — Czyż wam w San-Remo źle?... — ktoś z nas zapytał.

 — Źle... nie; ale obco... obco... Palmy mnie rażą... Piękne to, ale mam już tego za dużo... W Szwajcaryi miałbym nasze drzewa... Powiadają jednak, że nie byłbym tu bezpiecznym... Plater zapytywał w St. -Gallen i w Berlinie; odpowiedziano mu, że nie ręczą...

Poczęliśmy mu perswadować zapewniając, że natura przestępstwa jego tego jest rodzaju, iż absolutnie uniemożliwia reklamowanie go ze strony pruskiej. Sprzeciwiają się temu prawa krajowe, których w tym mianowicie względzie szwajcarowie ściśle przestrzegają, jak tego złożyli dowody w odniesieniu do Ludwika Napoleona, Mazziniego, Rocheforta i wielu innych. Perswazyje nasze do przekonania jego trafiły tem łatwiej, że przekonać się chciał. Wyraził życzenie zamieszkania pomiędzy Lozanną a Vevey, nie w wielkiej atoli miasta i od komunikacyi pocztowej odległości.

 — Łatwo znaleźć do najęcia willę — rzekł ktoś z nas.

 — Chciałbym kupić — odrzekł — dom obszerny z ogrodem ocienionym drzewami... Widziałem domy takie...

 — I kupić można... Będziemy się dowiadywali. — Dowiadujcie się o dom w cenie od trzydziestu do czterdziestu tysięcy franków... Niech będzie niepozorny i stary... ja go sobie przebuduję... byle przy nim były drzewa rozłożyste, cienia dużo dające...

O drzewa mi chodzi szczególnie... Tylko nie rozpowiadajcie o tem nikomu... niech to pomiędzy nami zostanie, boby mnie z San-Remo nie puścili...

O zamiarze nabycia domu gawędka ciągnęła się długo, raz się urwała, znów wznawiała. Kraszewski do materyi tej nawracał po razy kilka i to śród rozmowy nie mającej z nią styczności najmniejszej. Zauważyłem,. że w rozmowach przeskakiwał z przedmiotu na przedmiot, nie kończył jednego, wszczynał drugi. Tego dawniej nie bywało. Kraszewski nie opuszczał przedmiotu, póki go nie omówił, chyba go interlokutor ku niemu pociągał. Zmiana, jaka we względzie tym zaszła, przykrość sprawiała, znamionowała bowiem w tym umyśle potężnym pewien rozstrój podobny do tego, jaki postrzegać się daje w siłach fizycznych człowieka, co, idąc, zatacza się. O czem jednak mówił, mówił dobrze, jasno i logicznie. Zajęło go naprzykład, leżące w saloniku naszym na stole "Album malarzy polskich w sztychach, " którego nie znał; przeglądnął je uważnie i mówił z właściwą sobie znajomością rzeczy o sztycharstwie. Zajęły go żywo protokóły procesu, opisane po rusińsku na klejonych jedna do drugiej ćwiartkach, formujących spory zwitek — odczytać je próbował i nie potrafił: mówił z tego powodu o dokumentach starych, tembardziej, żem mu podsunął parę tego rodzaju pamiątek, udzielonych mi przez łaskawych znajomych. Przy okazyi tej, treść rozmowy naprowadziła na bałamuctwo, wynikłe z pomieszania nazw podobnych dwóch miejscowości: Fastów i Fastówce, a odnoszące się do podawanego przez historyków szyku bojowego armii, dowodzonej w r. 1792-gim przez ks. Józefa Poniatowskiego. Kraszewski wskazywał źródła, wedle których bałamuctwo to rozwikłaćby się dało. Rozmowa wreszcie zeszła na technikę pisarską, od tej przeszła na inną jakąś materyją i czas z gościem znakomitym upływał nam szybko i miło.Żona moja przestrzeźona co do pokarmów, jakie Kraszewski przyjmować może, przysposobić kazała bifsztyk, kotlety i ryby. Zaczął od tych ostatnich i na nich skończył, ale spożył je z apetytem, wypił wina kieliszek i jadł nawet ser, zwany Petit suisse. Na prośby o "pokosztowanie przynajmniej" dań innych, odpowiadał:

 — Jadłbym, pani droga... jadłbym, ale... nie można... Pilnować się muszę... pilnować się muszę...

Apetyt miał nie zły — człowieka prawie zdrowego mimo, że wygląd o zdrowiu nie świadczył.

Przy stole zająć nie chciał miejsca pierwszego, które mu żona moja wskazała.

 — Za nic!... — zawołał — za nic!... Albo wcale nie usiądę, albo siądę sobie tu, z boku, koło pani dobrodziejki...

Do siedzenia dobierał sobie krzeseł wysokich. Fotel służył mu do spania, zastępując łóżko.

Po obiedzie pił kawę czarną, palił papierosy, był ożywiony, wesół — opuścił nas około czwartej po południu.

W czasie pobytu w Genewie mnie jednego spotkał ten zaszczyt, że zaprosiny na obiad przyjął. Od innych wymówił się, prosząc mnie, ażebym go tłómaczył dolegliwością pęcherza szczególną, przeszkadzającą mu przy stole siedzieć. Odwiedzał atoli tych, co go wizytowali, mianowicie: p. Bartkowskiego, który, sam chory, posłał córkę w celu złożenia mu uszanowania i d-ra Z. Laskowskiego, do którego pojechał ze mną.

Jak go uderzyła polskość w domu moim, tak uderzyła obecność polaków w Genewie.

 — Jest tu was sporo... — rzekł razu pewnego. — Macie i lekarza polaka...

 — Lekarza i profesora znakomitego — podchwyciłem. — Laskowski wykłada w szkole medycznej anatomiją i wykład jego ściąga do uniwersytetu słuchaczy...

 — Jakże to dobrze!... jakże to dobrze.... — zawołał. — Polacy z tej strony Polskę za granicą reprezentujący, przynoszą korzyść ogromną... Jakże to dobrze... Laskowskiego znam z wystawy jeszcze paryskiej (1867)... Oglądałem wynalazek jego... Jakże to dobrze...

Mówiliśmy o młodzieży polskiej, pobierającej w uniwersytecie genewskim nauki; że zaś młodzież była płci obojga, rozmowa przeto zeszła na edukacyją wyższą kobiet.

 — Taki duch czasu — rzekł. — Nie ma co....

Bardzo mu się podobało, kiedym mu mówił o dobrem i przyzwoitem prowadzeniu się Polek.

W ciągu tygodniowego pobytu jego w Genewie, widywałem go z wyjątkiem dnia jednego, czwartku, w którym z członkami kongresu na Glyon jeździłem, codziennie, jeżeli nie w hotelu to u siebie. Zajeżdżał do mnie razy kilka. W rozmowach dotykaliśmy przedmiotów rozmaitych, między innemi: instytucyj szwajcarskich i procesu lipskiego.

Szwajcaryi a, którą znał dawniej ze strony zewnętrznej, bardzo dobre tym razem zrobiła na nim wrażenie, gdy nieco w głąb wglądnął. Z Schinznach jeździł do Hilfikon, zamku, będącego własnością p. L. Michalskiego, człowieka, który mu umiał istotę Szwajcaryi, ważniejszą niż szczyty, przepaście i widoki alpejskie, pokazać. Ogromnie mu się podobały: spokój, porządek, stosunki społeczne, swoboda, zwłaszcza zaś, edukacyja publiczna. Mówił o tem z takim akcentem, jakby świat nowy odkrył i rozpytywał mnie o szczegóły.

 — Ależ tu przyjeżdżać!... ztąd wzory brać... — powtarzał.

Proces lipski stanowił materyją drażliwą. Nim do niej przystąpił, zapowiadał mi razy parę, że przystąpi i — nie przystępował. Wreszcie zaczął. Nie zadawałem mu zapytań dużo — słuchałem — opowiadał. Opowiadanie nie wiązało się porządnie; przeskakiwał od faktu do faktu; ogólne atoli wrażenie, jakie z tego, com usłyszał, wyniosłem, było przekonanie, że sędziowie lipscy skazali — niewinnego. Kraszewski znał granicę, jaka w pobieraniu o kraju pewnym wiadomości rozdziela poszukiwania naukowe i obserwacyją artystyczną od zbrodni stanu i nie przekraczał takowej.

 — W listach — powiadał — na których się oskarżenie oparło, znajdowała się drobna cząstka istoty winy, za jaką mnie skazali... Urzędnik śledczy, gdyby był poszukał lepiej, znalazłby listy bardziej kompromitujące... Ale, któż do mnie nie pisywał?... Miałem listów stosy... Urzędnik setnej części nie przejrzał... Gdy rewizyją czynił, byłem spokojny, nie przypuszczając, ażeby mnie do odpowiedzialności pociągać miano za to, co ten i ów do mnie pisał...

Nie domyślałem się kabały z góry ukutej i zręcznie przeprowadzonej w celu skompromitowania mnie bądź co bądź... Mimo to winy na mnie nie znaleziono i... ty wiesz..., co wyrok potępiający sprowadziło... Ja to kiedyś opiszę...

Opowiadał długo — mówił, zamilkał, znów mówić zaczynał. Nazwiska nie wymienił ani jednego. Rozmowa ta — ta spowiedź koleżeńska i, po części, obywatelska, trwała godzin ze dwie. Wyniosłem z niej — powtarzam — to głębokie przeświadczenie, że się Kraszewski zbrodni stanu nie dopuścił. Była to kabała umyślnie na niego ukuta; a odnosząca się do jubileuszu krakowskiego. Ponieważ polacy postawili Kraszewskiego na świeczniku, jako wyobraziciela ducha narodowego, jako przedstawiciela moralnego narodu, jako — słowem — sztandar, należało sztandar ów błotem uwalać. Nie można mu było zarzucić ani pijaństwa, ani karciarstwa, ani oszustwa, ani konspiratorstwa, obstawiono go przeto Adlerami i wyciągnięto na zbrodnię, do której W oczach gawiedzi przykleić można etykietę hańbiącą. Łatwem to było do zrobienia z powodu łatwowierności, jaką się nieboszczyk odznaczał. Wierzył, ufał wszystkim i każdemu, co się do niego zgłaszał. Ciekawym był wiadomości wszelkiego rodzaju, garnął się do nich, zbierał je, jak zbierał malowidła, rysunki, sztychy, wydawnictwa rzadkie i wszelkie okazy archeologiczne. Nie wymagało to więc dowcipu, ani zachodu wielkiego, ażeby przed nim dół wykopać i na dół ów go naprowadzić. Rozmyślając o tem, nie wydaje się to dziwnem zgoła. Co jednak zadziwia, to przyjęcie przez pewną warstwę społeczeństwa polskiego wyroku lipskiego w tem znaczeniu, jakie onemu prusacy nadali. Czy my nie wiemy, czem są w odniesieniu do nas wyznawcy religii politycznej autora Antimachiawela? Czyśmy zatracili własny o rzeczach sąd?

Wspomniałem o zbieraniu przez Kraszewskiego okazów archeologicznych. Zbieranie to posuwał do namiętności. W czasie pobytu jesiennego swego w Genewie nie zaniechał obejrzeć wszystkich, jakie miasto posiada, handlów starożytności. Szukał i znalazł. Znalazł łyżkę srebrną ze znakami, świadczącymi, jako była wyrobu polskiego z czasów Zygmunta Augusta. Nabył ją i pochwalił się mi:

 — Miałem sobie kupić spodnie... kupiłem łyżkę...

Opowiadał mi o łyżce podobnej, znajdującej się w posiadaniu któregoś z członków rodziny jego — bodaj czy nie pana Kajetana.

Nie jestem w stanie dokładnie i szczegółowo powtórzyć wszystkich rozmów i opowiedzieć wszystkich ruchów Kraszewskiego, gdy po raz przedostatni w życiu swojem w stolicy nadlemańskiej gościł. Powiem jedno wogóle, że rozmowny był i ruchliwy.

W obradach kongresu udziału nie brał, luboć się niemi interesował. We względzie tym. spuścił się na zastępstwo moje, sam zaś jeździł, oglądał galeryje, zbiory, pomniki, widoki — jednem się zachwycał, o drugiem czynił spostrzeżenia krytyczne. Mocno, naprzykład, ganił strukturę pomnika księcia Brunświckiego, chwalił zaś teatr i uniwersytet.

W Genewie bawił równo tydzień. W dniu wyjazdu przyszedłem do niego w celu odprowadzenia go na kolej. Poprzednio nie zastawałem przy nim nikogo; tym razem zastałem d-ra Tymowskiego, znanego mi dawniej, jakoteż damę jakąś, której nie widywałem nigdy. Kraszewski mnie damie przedstawił i powiedział mi nazwisko jej po niemiecku:

 — Frau Heinitz...

Czytałem o niej w sprawozdaniach z procesu, alem. nie wiedział, że w Schinznach i Montreux Kraszewskiemu towarzyszyła. Oglądałem ją z tą w ludziach zwyczajną ciekawością, z jaką się ogląda obistość, której nazwisko związanem jest z nazwiskiem takiej, jak Kraszewski znakomitości. Jestto kobieta w sile wieku, powierzchowności ujmującej, przystojna i mocno już osiwiała. D-r T. krzątał się około wyprawienia waliz i tłomoków. Kraszewski, ona i ja zasiedliśmy we troje i zawiązali rozmowę w języku niemieckim, która się pomiędzy Kraszewskim a mną zaczęła była po polsku. Zakomunikowałem nie przypominam sobie jaką wiadomość literacką. Ku wielkiemu zdziwieniu memu Kraszewski wiadomość tę powtórzył pani Heinitz po niemiecku i w ciągu dalszym rozmowa pomiędzy nami toczyła się w mowie Szyllera, ale o bieżącej literaturze naszej. Pani H. była o niej dokładnie oświadomioną i przyjmowała z zajęciem podawane przezemnie wiadomości. Na zapytanie Kraszewskiego, czym czego do druku nie przygotował, odpowiedziałem mu po polsku, żem dał do Etosów powieść pod tytułem: "Nad rzekami Babylonu. " Kraszewski odpowiedź moją powtórzył jej po niemiecku i nazwał mnie wedle pseudonymu mego literackiego.

 — A... der Herr... Herr Jeż?... — rzekła.

 — Będzie to coś biblijnego... żydowskiego — odezwał się po niemiecku do mnie.

 — Nie... odpowiedziałem. — Babylonem nazywają Paryż; ale będzie tam i żyd figurował...

Kraszewski wziął z tego asumpt do mówienia o kwestyi żydowskiej, powiadając, że powinniśmy starać się łagodzić ją, żydów do siebie zbliżyć i ułatwiać im o ile możności zlanie się ze społeczeństwem.

 — Jest w nich wiele... wiele złego, ale złe tego rodzaju nie usuwa się jątrzeniem... Żydzi są zdolni... mają w sobie pierwiastek cywilizacyjny, który korzyść przynieść może... Zauważę tu, że ile razy o cywilizacyi, o postępie była mowa, Kraszewski się niedwuznacznie za wyznawcę tego kierunku uznawał. Wszelako o pismach naszych postępowych nie mówił. Gdym mu raz o Przeglądzie tygodniowym wspomniał:

 — Nie znam... — rzekł krótko i sucho.

Nie okazywał się jednak o wiele i na niektóre z pism konserwatywnych łaskawym. Na wzmiankę, naprzykład, o Roli rzucił się i zawołał:

 — To niewiedzieć co!... niewiedzieć co!... W tem za grosz sensu nie ma.

Stanąłem w obronie Roli, tłómacząc pożyteczność jej tem, że niekiedy do poruszenia żółci służy. Coś mi odpowiedział na to, ale nie przypominam sobie co.

Odprowadziłem go na kolej. Pożegnaliśmy się: "Do widzenia!"

Kraszewski z bytności swojej w Genewie w jesieni r. 1886-go pozostawił śród nas wspomnienie dobre i mirę. Przedstawił się mi ze strony innej nieco, aniżeli ta, z której go dawniej znałem, a o której napiszę we wspomnianej części drugiej. Odmianę stanowiło samo już garnięcie się do mnie, względem którego przedtem trzymał się sztywnie cokolwiek. Co to znaczyło? Jest w tem psychiczne do rozwiązania zadanie. To pewna, że Kraszewski szedł z prądem i nawet się niekiedy prądowi unosić dawał. Być może... Ale — nie. Niech kto inny w materyi tej głos zabierze. W chwili obecnej pod wrażeniem świeżej straty, nie czuję się zdolnym do rozwiązywania psychicznych zagadnień. Rzeknę raczej słów kilka o wyglądaniu Kraszewskiego przed pół rokiem.

Kraszewski miał pozór nie starca wiekiem złamanego, ale człowieka schorzałego, uginającego się pod ciężarem pracy. Chodził w pół pochylony, jak Lelewel, a rysy oblicza nabrały familijnego podobieństwa do rysów Stanisława Worcela i jak ten ostatni, przy chodzeniu zadyszce podlegał. Często go kaszel męczył. Nie przeszkadzało mu to atoli być dosyć raźnym i żywym. Kiedy głowę podnosił i spoglądał, z błękitnego oka jego biło wejrzenie młodzieńcze, poręczające niejako, że pożyje jeszcze lata i lata. I kto wie, czyby nie pożył, gdyby nie ta plaga elementarna, co nerwami jego wstrząsnęła. Dziwnem i zastanawiającem jest rwanie się jego do Genewy. Gdy postrzał śmiertelny dostał, żadnej perswazyi nie przyjmował, nikogo słuchać nie chciał, do Genewy pędził i w Genewie dopiero oddał się w posłuszeństwo bezwzględne i bezwarunkowe.

(1) Z listu do Pługa z d. 13 kwietnia 1882 r. (Kłosy N-r 1139) pokazuje się, że zamiar ten przychodził mu na myśl dawniej. Nie mógł się jednak zdecydować na wsiąknięcie w emigracyją, do której nic czul pociągu. W Dreznie, związanym z Polską tylu wspomnieniami, stał niejako na krosach. Drezna się więc trzymał, pomimo przykrości, jakich doznawał ze strony policyi niemieckiej. Gdy jednak przedstawiły się mu do wyboru: Włochy, Francyja i Szwajcaryja — wybrał tę ostatnią i na wybór jego wpłynąć mogły w części powody, o których mówię. Podaję je atoli z tem zastrzeżeniem, że Jestto mój domysł. (Przyp. aut.).

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej